Ҡалып:Румыния флагы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡалып:Румыния флагы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5752</id>
    <revision>
      <id>1306939</id>
      <parentid>412776</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291" sha1="eprih660qd5digwxszfs8xtcuoaxc04" xml:space="preserve">[[Рәсем:Flag of Romania.svg|border|{{{1|25px}}}|Финляндия флагы]]&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Дәүләт флагтары|Румыния]]
[[Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре флагтары|Румыния]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eprih660qd5digwxszfs8xtcuoaxc04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306940</id>
      <parentid>1306939</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1306940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="iqnpoyrssif4rh0wr2rdopxdupe8168" xml:space="preserve">[[Рәсем:Flag of Romania.svg|border|{{{1|25px}}}|Румыния флагы]]&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Дәүләт флагтары|Румыния]]
[[Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре флагтары|Румыния]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iqnpoyrssif4rh0wr2rdopxdupe8168</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Болгария флагы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5765</id>
    <revision>
      <id>1306941</id>
      <parentid>407504</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T05:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294" sha1="5837i75iks1px3mlzprunrikfogu1n1" xml:space="preserve">[[Рәсем:Flag of Bulgaria.svg|border|{{{1|25px}}}|Болгария флагы]]&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Дәүләт флагтары|Болгария]]
[[Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре флагтары|Болгария]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5837i75iks1px3mlzprunrikfogu1n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6826</id>
    <revision>
      <id>1306917</id>
      <parentid>1302458</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21344" sha1="erea9wv6wbc9hw4jh53oooch7rg0f49" xml:space="preserve">'''Э́тика''' ({{lang-el|ἠθικόν}}, от {{lang-grc|ἦθος}} — [[этос]], «холоҡ, [[йола]]») — [[философия]] [[фәне]], уның тикшереү темаһы — [[әхлаҡ]] һәм [[мораль]] &lt;ref name=&quot;fe&quot;&gt;{{Источник/НФЭ|url=http://iph.ras.ru/elib/3579.html|Этика|[[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|Гусейнов А. А.]]}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Aristotle by Raphael.jpg|thumb|[[Аристотель]] на фреске Рафаэля «[[Афинская школа]]»]]
Башта [[этос]] һүҙенең асылы бергә йәшәү һәм бергә йәшәү осоронда булдырылған, йәмғиәтте берләштереүсе, [[индивидуализм]] һәм дошманлыҡты еңеүгә килтереүсе ҡағиҙәләр була. Йәмғиәт үҫә бара быға  [[намыҫ]], [[изгелек һәм яуызлыҡ]], шәфҡәтлелек, [[дуҫлыҡ]], [[тормош мәғәнәһе ]], [[үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү]] һәм башҡалар өҫтәлә&lt;ref&gt;Разин А. В. Этика: Учебник для вузов, стр.16&lt;/ref&gt;. Этика  [[төшөнсә]]ләре — [[шәфҡәфтлелек]], [[ғәҙеллек]], [[дуҫлыҡ]], [[теләктәшлек]] һәм башҡалар, социаль институттарҙың һәм мөнәсәбәттәрҙең үҫеш йүнәлешен  билдәләйҙәр&lt;ref name=&quot;fe&quot; /&gt;.

[[Фән]]дә  этика тип белем өлкәһен ,  мораль йәки әхлаҡ тип ул өйрәнгән өлкәне атайҙар. Көндәлек ҡулланышта уны әлегә айырмайҙар&lt;ref name=&quot;fe&quot; /&gt;. «Этика» термины ҡай ваҡытта билдәле бер социаль төркөмдөң  мораль һәм әхлаҡ ҡағиҙәләре системаларын билдәләү өсөн ҡулланыла.

== Этика тарихы==
{{Основная статья|История этики}}
[[File:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Схема философии по [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франку]]]]
=== Ҡыҫҡаса күҙәтеү===
Этиканың философияның айырым аспекты итеп  айырылып сығыуы [[софистар]]ҙың ( б.э.т.V  быуатта )  мәҙәниәт ҡағиҙәләре  тәбиғәт ҡанундарынан ныҡ айырыла тигән асышы менән бәйле. Бөтә ерҙә лә бер иш булған тәбиғи зарурлыҡтан айырмалы, кешеләрҙең ҡанун, йола, ғәҙәттәре күп төрлө һәм үҙгәреп тора.  Ҡайһыһы яҡшыраҡ икәнен белер өсөн төрлө ҡанундарҙы бер-береһе менән сағыштырыу мәсьәләһе килеп тыуа. Төрлө халыҡтарҙың бер-береһенән айырылып торған, бер быуындан икенсеһенә үҙгәреүсән    мәҙәниәт ҡанундарын һайлап алыу  уларҙың нигеҙләүенә бәйле була. Уларҙы аҡлау сығанағы булып аҡыл сыға&lt;ref name=&quot;guseinov_dubko_vvedeniye&quot; /&gt;.
Был идеяны  [[Сократ]] менән  [[Платон]]   ҡеүәтләй һәм ары  үҫтерә&lt;ref name=&quot;guseinov_dubko_vvedeniye&quot; /&gt;.

Этика , килеп сыҡҡан ваҡытынан алып,  [[философия|философия]]ның айырылғыһыҙ  бүлеге&lt;ref&gt;[[Драч, Геннадий Владимирович|Драч Г. В.]] [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000738/index.shtml Рождение античной философии и начало антропологической проблематики.] Ростов-на-Дону, 2001.&lt;/ref&gt;. Был термин тәү тапҡыр [[Аристотель|Аристотель]]  тарафынан «практик» [[философия|философия]]ның айырым тикшеренеү  өлкәһе билдәһе тип ҡулланыла, сөнки ул  “беҙ ни эшләргә тейешбеҙ?” тигән һорауға яуап эҙләй.  Әҙәпле тәртип  маҡсаты тип  Аристотель [[бәхет]]те атай —[[йән]]дең  изгелек ҡылыуҙа тулы эшмәкәрлеге , йәғни  кеше мөмкинлектәрен тулыһынса тормошҡа ашырыу.Кеше мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу ул— аҡыллы  эштәр,  саманан тыш эштәрҙе эшләмәү һәм  урталыҡты һайлау.  Шуға күрә иң төп яҡшылыҡ—    урталыҡ , сама белеү һәм аҡыл менән эш итеү.

Платондың уҡыусыһы  [[Аристотель|Аристотель]] фекеренсә,  этика маҡсаты — белем түгел, ә яҡшы эштәр. Этикала нимә ул  бәхет (именлек)  тигән һорау уны  нисек булдырырға тигән һорау менән бәйле.  «Шулай итеп,  этика практик философия булараҡ  һәр саҡ теоретик философиянан  (метафизиканан)  айырым  тора»&lt;ref name=&quot;guseinov_dubko_vvedeniye&quot; /&gt;.
Этиканың  башланғыс нөктәһе принциптар түгел, ә йәмғиәт тормошо тәжрибәһе, шуға күрә  унда математикалағы кеүек теүәллек  булдырып булмай; унда  хаҡиҡәт « яҡынса һәм дөйөм һыҙаттарҙа»  билдәләнә&lt;ref name=&quot;guseinov_dubko_vvedeniye&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''[[Аристотель]]''. [[Никомахова этика]], кн. 1, гл. 1 — 1094в.&lt;/ref&gt;.

Аристотель фекеренсә, кеше хәрәкәте маҡсатҡа ярашлы, һәр бер эшмәкәрлектең үҙ маҡсаты, был маҡсаттар иерархияһы бар. Аристотель ниндәйҙер иң юғары, иң һуңғы, бар күңелдән кеше уға  ынтылған маҡсат бар, уға өлгәшеү башҡа маҡсаттарға өлгәшеү сараһы түгел ти. Тимәк ул иң юғары бәхет (именлек) булараҡ кешенең һәм социаль институттарҙың  камиллығы үлсәме булып торасаҡ &lt;ref name=&quot;guseinov_dubko_vvedeniye&quot; /&gt;.

Иң юғары именлекте бәхет тип атайҙар. Бәхет өсөн тышҡы именлек һәм  далан (уңыш) кәрәк,  ләкин ул башлыса йәндең эшләгән эшмәкәрлегенән,—  шәфҡәтлелеккә тап килгән эшмәкәрлектән тора. Йәндең  изгелеккә ярашлы эшләү   үҙенсәлеге , Аристотель фекеренсә,  этика  темаһы булып тора &lt;ref name=&quot;guseinov_dubko_vvedeniye&quot; /&gt;.
Аристотелдә киң мәғәнәлә этика  — сәйәсәт һәм иҡтисадҡа нигеҙ  биреүсе полис тураһында фән (сәйәсәт  фәне )&lt;ref name=&quot;guseinov_dubko_vvedeniye&quot; /&gt;.

«[[Этиканың алтын ҡағиҙәһе]]» — « үҙеңә телмәгәнде, башҡаларға эшләмә », —  төрлө рәүештә  бер-береһенән айырым төрлө мәҙәниәттәрҙә булған . Ул [[Конфуций|Конфуций]]ҙа ла бар&lt;ref name=&quot;conf&quot;&gt;Конфуций. Беседы и суждения. — [http://lunyu.ru/15/24 15:24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228063506/http://lunyu.ru/15/24 |date=2009-02-28 }}, [http://lunyu.ru/12/2 12:2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322194124/http://lunyu.ru/12/2 |date=2011-03-22 }}, [http://lunyu.ru/5/12 5:12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206034002/http://lunyu.ru/5/12 |date=2013-02-06 }}&lt;/ref&gt;, [[Мишна|Мишна]]ла (йәһүдтәрҙең тәүге әхлаҡ ҡағиҙәләре яҙмаһы) осрай&lt;ref&gt;Шабат, 31а&lt;/ref&gt;.

Төрлө мәҙәниәттәр этикаһын унификацияларға тырышыу терминдар табыуҙа ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.

Дини этик системалар айырмаһы шуның менән бәйле :  монотеизмда  Илаһ- мораль объекты , дин тарафынан Илаһ (алла) биргән  тип иғлан ителгән ҡағиҙәләр төп ҡағиҙәләргә әйләнә , йәмғиәткә ҡарата әхләҡи йөкләмәләр системаһы булараҡ  йәмғиәт мөнәсәбәттәре этикаһына алла биргән этика  өҫтәлә  ( йәки уның менән алмаштырыла). Был алла алдында әхлаҡи йөкләмәләр системаһы  хатта йәмғиәт  әхлағы   менән конфликтҡа инеүе мөмкин (ҡайһы саҡта  социаль йәки күп халыҡ ҡатнашҡан  конфликт). Этикала классик тикшеренеүҙәр аҡылға таянып,  тикшеренеүсенең үҙ миҫалында  үткәрелгән, шуға күрә уның  үҙ шәхси принциптарын һәм сикләүҙәрен  тотош этикаға тағыуы күҙәтелеүе мөмкин.  Был субъективизмдан  [[аналитик этика]]  ҡотҡарырға тырыша, ул этика буйынса әйтелгән уй-фекерҙәрҙе һәм дөйөм әһәмиәткә эйә этик фекерҙәрҙе анализлауҙа логиканы (мантиҡты) ҡуллана   .

== Ҡарағыҙ ==
{{кол|4}}
* [[Агафология]]
* [[Аксиология]]
* [[Гедонизм]]
* [[Деонтология]]
* [[:Категория:Персоналии:Этика|Персоналии:Этика]] (категория)
* [[Консеквенциализм]]
* [[Общечеловеческие ценности]]
* [[Волюнтаризм (философия)]]
* [[Утилитаризм]]
* [[Эвдемонизм]]
* [[Эгалитаризм]]
* [[Этикет]]
{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}
{{Навигация
|Тема = Этика
|Викитека = Этика
|Викицитатник = Этика
|Викисловарь = этика
}}

== Әҙәбиәт ==
; на русском языке
* {{ВТ-ЭСБЕ|Этика|[[Аскольдов, Сергей Алексеевич|Аскольдов С. А.]]}}
* ''[[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|Гусейнов А. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20120203023514/http://www.ethicscenter.ru/en/content/66.htm Этика] // ЭТИКА: образовательный ресурсный центр. ЭТИЧЕСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ.
* {{книга |автор=[[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|Гусейнов А. А.]] |часть=Этика и мораль в современном мире |ссылка часть= |заглавие=Этическая мысль: современные исследования |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Прогресс-Традиция]] |год=2009 |том= |страницы=5-18 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=|заглавие=История этических учений|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнова]] |издание= |место=М.|издательство=Гардарики|год=2003|том= |страницы= |столбцы= |страниц=911|серия= |isbn=5-8297-0167-7|тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=[[Грандо, Александр Абрамович|Грандо А. А.]]|заглавие=Врачебная этика и медицинская деонтология |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=2-е изд., перераб. и доп.|издание= |место=К.|издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |год=1988 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=192 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Грандо}}
* {{книга |автор=[[Золотухина-Аболина, Елена Всеволодовна|Золотухина-Аболина Е. В.]]|заглавие=Современная этика: Учебное пособие для студентов ВУЗов |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место={{М.}}, {{Ростов н/Д}}|издательство= |год=2003 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=416 |серия=Учебный курс |isbn= |тираж= |ref=Золотухина-Аболина}}
* {{книга |автор=[[Канке, Виктор Андреевич|Канке В. А.]]|заглавие=Современная этика: учебник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= |год=2009|том= |страницы= |столбцы= |страниц=394 |серия=Университетский учебник |isbn= |тираж= |ref=Канке}}
* {{книга |автор=[[Разин, Александр Владимирович|Разин А. В.]]|заглавие=Этика: Учебник для вузов |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=3-е изд., перераб |издание= |место=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]] |год=2006 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 624|серия= |isbn=5-8291-0709-0 |тираж= |ref=Разин}}
* {{книга |автор=[[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие=История западной философии. В 3 кн. |оригинал= |ссылка=http://socioline.ru/pages/rassel-b-istoriya-zapadnoj-filosofii |викитека= |ответственный=Подгот. текста В. В. Целищева |издание=3-е изд., испр. |место=Новосибирск |издательство=Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=992 |серия= |isbn=5-94087-006-6, ISBN 5-7615-0501-0 |тираж= |ref=Рассел}}
* {{книга |автор=[[Столяров, Александр Арнольдович|Столяров А. А.]]|заглавие=Стоя и стоицизм |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=445 |серия= |isbn=5-86187-023-3 |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=Степанова А. С.|заглавие=Философия Стои как феномен эллинистическо-римской культуры |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=СПб. |издательство=Издательский дом «Петрополис» |год=2012 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=400 |серия= |isbn=978-5-9676-0425-6 |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=[[Хоружий, Сергей Сергеевич|Хоружий С. С.]] |часть=Кризис классической европейской этики в антропологической перспективе |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/e/Ethics.html|заглавие=Этика науки |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[ИФ РАН]] |год=2007 |том= |страницы=85—97|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Хоружий}}
* {{ВТ-МЭСБЕ|Этика}}
* {{книга |автор= |заглавие=Этика: Энциклопедический словарь |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Апресян, Рубен Грантович|Р. Г. Апресяна]], [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнова]] |издание= |место=М.|издательство=Гардарики |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* [http://iph.ras.ru/page49831142.htm  Этическая мысль. Выпуски 1 — 11 — …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802145930/http://iph.ras.ru/page49831142.htm |date=2014-08-02 }} / Отв. ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнов]]. — М.: [[ИФ РАН]], 2000-2011-…
* {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Этика стоицизма. Традиции и современность |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнова]] |издание= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
; на других языках
* Stevenson, Jay. ''The Complete Idiot’s Guide to Philosophy''. 3. Indianapolis: Alpha Books, Penguin Group, 2005.
* Howard Jones, ''The Epicurean Tradition'', [[Routledge]], London 1989.
* [[Лонг, Энтони Артур|Long A. A.]], {{нп3|Седни, Дэвид Нейл|Sedley D. N.||David Sedley}} The Hellenistic Philosophers Volume 1, [[Cambridge University Press]], 1987. (ISBN 0-521-27556-3)
* [[Онфре, Мишель|Onfray M.]], ''La puissance d’exister: Manifeste hédoniste'', Grasset, 2006.
* {{Cite book| title = Consequentialism | year = 2002 | last = Darwall | first = Stephen (Ed.) | publisher = [[Blackwell]] | location = Oxford | isbn = 978-0-631-23108-0}}
* {{Cite book| last = Goodman | first = Charles | title = Consequences of Compassion: An interpretation and Defense of Buddhist Ethics | url = https://archive.org/details/consequencesofco0000good | year = 2009 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxford | isbn = 978-0-19-537519-0}}
* {{статья |заглавие=Consequentialism, Moralities of Concern and Selfishness |ссылка=http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/ted9.htm |язык=en |тип=journal |автор=Honderich, Ted |год=2003}}
* {{Cite book| last = Portmore | first = Douglas W. | title = Commonsense Consequentialism: Wherein Morality Meets Rationality | year = 2011 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 978-0-19-979453-9 | url = https://sites.google.com/site/commonsenseconsequentialism/home}}
* {{Cite book| last = Scheffler | first = Samuel | title = The Rejection of Consequentialism: A Philosophical Investigation of the Considerations Underlying Rival Moral Conceptions | year = 1994 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxford | isbn = 978-0-19-823511-8}}

==Һылтанмалар ==
* Этика. Библиотека института философии [http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASHe580c35fb9510cd4c8eae5 РАН]: 
* {{philosophy.ru|http://philosophy.ru/library/lib5.html|title=Этика и эстетика}}
* {{Filosof.historic.ru|http://filosof.historic.ru/books/c0033_1.shtml|заглавие=Этика и эстетика}}
* [https://web.archive.org/web/20060627020141/http://ethics.iph.ras.ru/ Сектор этики] [[Институт философии РАН|ИФ РАНа]]
* [https://web.archive.org/web/20060628061143/http://ethicscenter.ru/ Этика: Образовательный ресурсный центр]

{{ВС}}
{{Разделы философии}}

[[Категория:Этика|*]]</text>
      <sha1>erea9wv6wbc9hw4jh53oooch7rg0f49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыйғы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8750</id>
    <revision>
      <id>1306897</id>
      <parentid>1306128</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>стилде төҙәтеү</comment>
      <origin>1306897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22767" sha1="k6ie9peze22596wltnfa3zbkw1itipq" xml:space="preserve">{{Infobox Административ берәмек
|Административ берәмек = Ҡыйғы районы&lt;br /&gt;{{lang-ru|Кигинский район}}
|рәсем1=Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем2=Flag of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем3=Location of Kiginskiy rayon (Bashkortostan).svg
|Ил = [[Рәсәй]]
|Статус = Муниципаль район
|Төбәк = [[Башҡортостан]]
|Административ үҙәге = [[Үрге Ҡыйғы]]  ауылы
|Эске бүленеш = 9 ауыл биләмәһе
|Халыҡ һаны = 21 239 кеше
|Халыҡ тығыҙлығы = 11,4
|Сәғәт бүлкәте = MSK +2
|Автомобиль коды = 02, 102
|Хакимиәт башлығы= Зөһрә Гордиенко (2020 йылдың 21 ғинуарынан)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1403947/ Республикала тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ район башлығы итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 21 ғинуар]{{V|21|01|2020}}&lt;/ref&gt;
|Майҙаны = 1688 [[квадрат километр|км²]]
}}
'''Ҡыйғы районы''' ({{lang-ru|Кигинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. 

Административ үҙәге – [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы.

== Географияһы ==
Райондың майҙаны — 1688 км². [[Өфө]]нән Төньяҡ-Көнсығышҡа 294 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан Төньяҡ-Көнбайышҡа табан 43 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡыйғы районы [[Башҡортостан]]дың Төньяҡ-Көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — [[Мәсетле районы|Мәсетле]], Төньяҡ-Көнсығышта — [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], Көньяҡ-Көнбайышта — [[Салауат районы|Салауат]], Көнбайышта [[Дыуан районы|Дыуан]] райондары менән сиктәш. Шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығышта — [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәшкән.

=== Рельефы һәм файҙалы ҡаҙылмалары ===
Рельефы Йүрүҙән-Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ-көнсығышта Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт. Район Йүрүҙән-Сылва депрессияһы, көньяҡ-көнсығышта — Башҡорт мегантиклинорийы сиктәрендә ята.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;.

Район территорияһында эзбизташ (Арыҫлан); ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы һәм ҡом (Йүкәлекүл); төҙөлөш ташы (Ҡуянай); ер аҫты һуҙары (Ҡыйғы) ятҡылыҡтары бар.

=== Климаты ===
Климаты континенталь, уртаса һалҡын, дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 0,8°С, ғинуарҙа уртаса температура –15,8°С, июлдә 17°С тәшкил итә. Теҙмә ҡалҡыулыҡтар араһындағы уйпатлыҡтарҙа температуралар инверсияһы билдәләнгән. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 490 миллиметр, йылы осорҙа 400 миллиметрҙан ашыу.

=== Гидрографияһы ===
Гидрографик селтәрҙе Алйылға ҡушылдығы менән Әй йылғаһы һәм Ләүйылға, Кесейек ҡушылдыҡтары менән Ҡыйғы йылғаһы. Абзай, Светлый һаҙлыҡтары һәм башҡалар барлыҡҡа килтерә.

=== Урмандары һәм хайуандар донъяһы ===
Көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡараһыу һоро, аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Ҡайын, ҡара ылыҫлы-киң япраҡлы, ҡарағай һәм ҡарағас урмандары таралған. Райондың территорияһын 36,5% урман ҡаплаған.

Хайуандар донъяһы урман-дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайында заказник ойошторолған.

Хайуандар донъяһы урман‑дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт а. эргәһендәге Әй й. һыубаҫар туғайында ''заказник'' ойошторолған.

== Тарихы ==
1930 йылдың, 20 авгусында Үрге Ҡыйғы районы булараҡ ойошторола һәм район составына ''[[Мәсәғүт кантоны|Мәсәғүт кантондың]]'' улустары инә. 1933 йылдан, 20 сентяберенән хәҙерге исемен йөрөтә. 1963 йылдан, 1 февральда яңы реформалар аҙағында бөтөрөлә, райондың территорияһы берләштерелгән [[Салауат районы|Салауат]] райондың составына индерелә. 1965 йылдан, 13 ғинуарында киреһенсә ойошторола&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисады ==
Район Төньяҡ-Көнсығыш иҡтисади төбәккә инә. Машина-трактор станцияһы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Район территорияһында урман хужалығы бар. Шулай уҡ “Ит традициялары” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, икмәк комбинаты, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй.

2012 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 93,3 мең гектар (дөйөм майҙандың 55,1 проценты) тәшкил иткән, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 43,1, сабынлыҡтар — 25,4, көтөүлектәр — 24,3 мең гектар; урмандар майҙаны — 53,4, ер өҫтө һуҙары — 1,0 мең гектар булған.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;.

Район төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһына инә. Ауыл хужалығы предприятиелары (колхоз, 5 ауыл хужалығы етештереү кооперативы, муниципаль унитар предприятие, 10 яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, 82 крәҫтиән-фермер хужалығы) иген культуралары, мал аҙығы культуралары, картуф үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Йәшелсәселек, сусҡасылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән.

== Транспорт ==
Район территорияһы буйлап [[Бөрө]] — [[Мәсәғүт]] — [[Һатҡы]] ([[Силәбе өлкәһе]]), [[Малаяҙ]] — [[Үрге Ҡыйғы]] — [[Яңы Балаҡатай]] — [[Үңкерҙе]] ([[Силәбе өлкәһе]]) автомобиль юлдары үтә.

== Мәғариф ==
Районда профессиональ училище, 25 дөйөм белем биреү мәктәбе бар, шуларҙың 12-һе — урта мәктәп (шул иҫәптән 1-се һанлы Үрге Ҡыйғы лицейы). Шулай уҡ 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто эшләй.

== Һаулыҡ һаҡлау һәм Мәҙәниәт ==
Халыҡҡа үҙәк район дауаханаһы, 2 участка дауаханаһы һәм 25 фельдшер-акушерлыҡ пункты хеҙмәт күрһәтә. 

Мәҙәниәт өлкәһендә 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы бар. Районда 2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. “Наши Киги” гәзите сыға.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы]] директоры.[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1969). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры. [[Дүшәмбикә]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы]] (3.03.1959, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рәүис Заһитов]] (19.11.1948), театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989). [[Иҫке Мөхәмәт]] ауылынан.
* [[Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы]] (02.05.1936) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле партия, [[дәүләт]] һәм [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, ғалим. [[БАССР Юғары Советы]]ның дүрт саҡырылыш һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарының Почётлы гражданы. [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан.
* [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995), 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан.
* [[Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы]] (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1982 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2005). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Әхмәҙиев Риф Барый улы]] (13.02.1954), башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп эшмәкәре. Филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Әбдрәзәк]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы]] (11 ғинуар 1935 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан), инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977). [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы|М. Ә. Әхмәтовтың]] ағаһы. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958). 1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат киске факультетында эшләй (1977 йылдан — химия-технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө дәүләт нефть техник университетында]] эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1981—1991 йылдарҙа СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе.
* [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы]] (25 ғинуар 1942 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан — 17 ноябрь 1995 йыл, Өфө), тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы|С. Ә. Әхмәтовтың]] ҡустыһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған (1964). 1965—1967 йылдарҙа Ҡыйғы районы Алағуз урта мәктәбенең уҡыу - уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
'''Халыҡтың уртаса тығыҙлығы:''' 11,3 кеше/км².

'''Милли составы:''' [[татарҙар]] — 52,0%, [[башҡорттар]] — 41,3%, [[урыҫтар]] — 5,2%, икенсе халыҡтар – 1,5%&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|access-date=2013-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archive-date=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;.

== Ауыл биләмәләре һәм ауылдар ==
Районда 9 ''ауыл советы'', 39 ауыл торама пункты бар, иң ҙурҙары: [[Үрге Ҡыйғы]] (6,6 мең кеше), [[Түбәнге Ҡыйғы]] (1,4 мең), [[Ләүйылға]] (1,1 мең) ауылдары.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[ОКАТО]] коды'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡыйғы районы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''''
|-
| 80 236 805 000||Абзай ауыл советы||
|-
| 80 236 805 001||[[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]]||
|-
| 80 236 805 002|| [[Алағуз]]||
|-
| 80 236 805 003|| [[Мәсәк]]||
|-
| 80 236 810 000||Арыҫлан ауыл советы.||
|-
| 80 236 810 001||  [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]||
|-
| 80 236 810 002|| [[Әбдрәзәк]]||
|-
| 80 236 810 003|| [[Аҫылғужа]]||
|-
| 80 236 810 005|| [[Ҡолбаҡ]]||
|-
| 80 236 810 006|| [[Сирбай]]||
|-
| 80 236 810 007|| [[Туғыҙлы]]||
|-
| 80 236 810 008||  [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]]||
|-
| 80 236 815 000||Үрге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 815 001|| [[Үрге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 815 002|| [[Кеҙетамаҡ]]||
|-
| 80 236 815 003|| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]||
|-
| 80 236 815 004||  [[Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)|Тёплый Ключ]]||
|-
| 80 236 820 000||Йыланлы ауыл советы||
|-
| 80 236 820 001|| [[Йыланлы]]||
|-
| 80 236 820 002|| [[Вәкийәр]]||
|-
| 80 236 820 003|| [[Ҡолмәт]]||
|-
| 80 236 825 000||Душамбикә ауыл советы||
|-
| 80 236 825 001|| [[Дүшәмбикә]]||
|-
| 80 236 825 002|| [[Сағыр]]||
|-
| 80 236 825 003|| [[Һарығул]]||
|-
| 80 236 825 004||  [[Туҡай (Ҡыйғы районы)|Туҡай]]||
|-
| 80 236 830 000||Ибрай ауыл советы.||
|-
| 80 236 830 001||  [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]||
|-
| 80 236 830 002|| [[Яңы Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 003|| [[Иҫке Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 004||  [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]]||
|-
| 80 236 830 005||  [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]]||
|-
| 80 236 835 000||Кандаковка ауыл советы||
|-
| 80 236 835 001||  [[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]||
|-
| 80 236 835 002||  [[Первомайский (Ҡыйғы районы)|Первомайский]]||
|-
| 80 236 835 003||  [[Солтан (Ҡыйғы районы)|Солтан]]||
|-
| 80 236 835 004||  [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]]||
|-
| 80 236 840 000||Ләүйылға ауыл советы||
|-
| 80 236 840 001|| [[Ләүйылға]]||
|-
| 80 236 840 002||  [[Вязовка (Ҡыйғы районы)|Вязовка]]||
|-
| 80 236 840 003|| [[Кесейек]]||
|-
| 80 236 840 004||  [[Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)|Ҡурғаш]]||
|-
| 80 236 845 000||Түбәнге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 845 001|| [[Түбәнге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 845 002||  [[Игенселәр (Ҡыйғы районы)|Игенселәр]]||
|-
| 80 236 845 003||  [[Октябрь (Ҡыйғы районы)|Октябрь]]||
|-
| 80 236 845 004||  [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]]||
|-
| 80 236 845 005||  [[Ураҡ (Ҡыйғы районы)|Ураҡ]]||
|}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}} 
{{Ҡыйғы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ҡыйғы районы]]</text>
      <sha1>k6ie9peze22596wltnfa3zbkw1itipq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306898</id>
      <parentid>1306897</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1306898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22764" sha1="trpsdhg7h66emtaiorihfkijpe867mr" xml:space="preserve">{{Infobox Административ берәмек
|Административ берәмек = Ҡыйғы районы&lt;br /&gt;{{lang-ru|Кигинский район}}
|рәсем1=Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем2=Flag of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем3=Location of Kiginskiy rayon (Bashkortostan).svg
|Ил = [[Рәсәй]]
|Статус = Муниципаль район
|Төбәк = [[Башҡортостан]]
|Административ үҙәге = [[Үрге Ҡыйғы]]  ауылы
|Эске бүленеш = 9 ауыл биләмәһе
|Халыҡ һаны = 21 239 кеше
|Халыҡ тығыҙлығы = 11,4
|Сәғәт бүлкәте = MSK +2
|Автомобиль коды = 02, 102
|Хакимиәт башлығы= Зөһрә Гордиенко (2020 йылдың 21 ғинуарынан)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1403947/ Республикала тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ район башлығы итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 21 ғинуар]{{V|21|01|2020}}&lt;/ref&gt;
|Майҙаны = 1688 [[квадрат километр|км²]]
}}
'''Ҡыйғы районы''' ({{lang-ru|Кигинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. 

Административ үҙәге – [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы.

== Географияһы ==
Райондың майҙаны — 1688 км². [[Өфө]]нән Төньяҡ-Көнсығышҡа 294 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан Төньяҡ-Көнбайышҡа табан 43 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡыйғы районы [[Башҡортостан]]дың Төньяҡ-Көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — [[Мәсетле районы|Мәсетле]], Төньяҡ-Көнсығышта — [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], Көньяҡ-Көнбайышта — [[Салауат районы|Салауат]], Көнбайышта [[Дыуан районы|Дыуан]] райондары менән сиктәш. Шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығышта — [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәшкән.

=== Рельефы һәм файҙалы ҡаҙылмалары ===
Рельефы Йүрүҙән-Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ-көнсығышта Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт. Район Йүрүҙән-Сылва депрессияһы, көньяҡ-көнсығышта — Башҡорт мегантиклинорийы сиктәрендә ята.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

Район территорияһында эзбизташ (Арыҫлан); ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы һәм ҡом (Йүкәлекүл); төҙөлөш ташы (Ҡуянай); ер аҫты һуҙары (Ҡыйғы) ятҡылыҡтары бар.

=== Климаты ===
Климаты континенталь, уртаса һалҡын, дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 0,8°С, ғинуарҙа уртаса температура –15,8°С, июлдә 17°С тәшкил итә. Теҙмә ҡалҡыулыҡтар араһындағы уйпатлыҡтарҙа температуралар инверсияһы билдәләнгән. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 490 миллиметр, йылы осорҙа 400 миллиметрҙан ашыу.

=== Гидрографияһы ===
Гидрографик селтәрҙе Алйылға ҡушылдығы менән Әй йылғаһы һәм Ләүйылға, Кесейек ҡушылдыҡтары менән Ҡыйғы йылғаһы. Абзай, Светлый һаҙлыҡтары һәм башҡалар барлыҡҡа килтерә.

=== Урмандары һәм хайуандар донъяһы ===
Көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡараһыу һоро, аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Ҡайын, ҡара ылыҫлы-киң япраҡлы, ҡарағай һәм ҡарағас урмандары таралған. Райондың территорияһын 36,5% урман ҡаплаған.

Хайуандар донъяһы урман-дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайында заказник ойошторолған.

Хайуандар донъяһы урман‑дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт а. эргәһендәге Әй й. һыубаҫар туғайында ''заказник'' ойошторолған.

== Тарихы ==
1930 йылдың, 20 авгусында Үрге Ҡыйғы районы булараҡ ойошторола һәм район составына ''[[Мәсәғүт кантоны|Мәсәғүт кантондың]]'' улустары инә. 1933 йылдан, 20 сентяберенән хәҙерге исемен йөрөтә. 1963 йылдан, 1 февральда яңы реформалар аҙағында бөтөрөлә, райондың территорияһы берләштерелгән [[Салауат районы|Салауат]] райондың составына индерелә. 1965 йылдан, 13 ғинуарында киреһенсә ойошторола&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

== Иҡтисады ==
Район Төньяҡ-Көнсығыш иҡтисади төбәккә инә. Машина-трактор станцияһы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Район территорияһында урман хужалығы бар. Шулай уҡ “Ит традициялары” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, икмәк комбинаты, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй.

2012 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 93,3 мең гектар (дөйөм майҙандың 55,1 проценты) тәшкил иткән, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 43,1, сабынлыҡтар — 25,4, көтөүлектәр — 24,3 мең гектар; урмандар майҙаны — 53,4, ер өҫтө һуҙары — 1,0 мең гектар булған.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

Район төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһына инә. Ауыл хужалығы предприятиелары (колхоз, 5 ауыл хужалығы етештереү кооперативы, муниципаль унитар предприятие, 10 яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, 82 крәҫтиән-фермер хужалығы) иген культуралары, мал аҙығы культуралары, картуф үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Йәшелсәселек, сусҡасылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән.

== Транспорт ==
Район территорияһы буйлап [[Бөрө]] — [[Мәсәғүт]] — [[Һатҡы]] ([[Силәбе өлкәһе]]), [[Малаяҙ]] — [[Үрге Ҡыйғы]] — [[Яңы Балаҡатай]] — [[Үңкерҙе]] ([[Силәбе өлкәһе]]) автомобиль юлдары үтә.

== Мәғариф ==
Районда профессиональ училище, 25 дөйөм белем биреү мәктәбе бар, шуларҙың 12-һе — урта мәктәп (шул иҫәптән 1-се һанлы Үрге Ҡыйғы лицейы). Шулай уҡ 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто эшләй.

== Һаулыҡ һаҡлау һәм Мәҙәниәт ==
Халыҡҡа үҙәк район дауаханаһы, 2 участка дауаханаһы һәм 25 фельдшер-акушерлыҡ пункты хеҙмәт күрһәтә. 

Мәҙәниәт өлкәһендә 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы бар. Районда 2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. “Наши Киги” гәзите сыға.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы]] директоры.[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1969). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры. [[Дүшәмбикә]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы]] (3.03.1959, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рәүис Заһитов]] (19.11.1948), театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989). [[Иҫке Мөхәмәт]] ауылынан.
* [[Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы]] (02.05.1936) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле партия, [[дәүләт]] һәм [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, ғалим. [[БАССР Юғары Советы]]ның дүрт саҡырылыш һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарының Почётлы гражданы. [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан.
* [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995), 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан.
* [[Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы]] (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1982 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2005). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Әхмәҙиев Риф Барый улы]] (13.02.1954), башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп эшмәкәре. Филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Әбдрәзәк]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы]] (11 ғинуар 1935 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан), инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977). [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы|М. Ә. Әхмәтовтың]] ағаһы. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958). 1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат киске факультетында эшләй (1977 йылдан — химия-технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө дәүләт нефть техник университетында]] эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1981—1991 йылдарҙа СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе.
* [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы]] (25 ғинуар 1942 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан — 17 ноябрь 1995 йыл, Өфө), тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы|С. Ә. Әхмәтовтың]] ҡустыһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған (1964). 1965—1967 йылдарҙа Ҡыйғы районы Алағуз урта мәктәбенең уҡыу - уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
'''Халыҡтың уртаса тығыҙлығы:''' 11,3 кеше/км².

'''Милли составы:''' [[татарҙар]] — 52,0%, [[башҡорттар]] — 41,3%, [[урыҫтар]] — 5,2%, икенсе халыҡтар – 1,5%.&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|access-date=2013-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archive-date=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;

== Ауыл биләмәләре һәм ауылдар ==
Районда 9 ''ауыл советы'', 39 ауыл торама пункты бар, иң ҙурҙары: [[Үрге Ҡыйғы]] (6,6 мең кеше), [[Түбәнге Ҡыйғы]] (1,4 мең), [[Ләүйылға]] (1,1 мең) ауылдары.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[ОКАТО]] коды'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡыйғы районы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''''
|-
| 80 236 805 000||Абзай ауыл советы||
|-
| 80 236 805 001||[[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]]||
|-
| 80 236 805 002|| [[Алағуз]]||
|-
| 80 236 805 003|| [[Мәсәк]]||
|-
| 80 236 810 000||Арыҫлан ауыл советы.||
|-
| 80 236 810 001||  [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]||
|-
| 80 236 810 002|| [[Әбдрәзәк]]||
|-
| 80 236 810 003|| [[Аҫылғужа]]||
|-
| 80 236 810 005|| [[Ҡолбаҡ]]||
|-
| 80 236 810 006|| [[Сирбай]]||
|-
| 80 236 810 007|| [[Туғыҙлы]]||
|-
| 80 236 810 008||  [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]]||
|-
| 80 236 815 000||Үрге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 815 001|| [[Үрге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 815 002|| [[Кеҙетамаҡ]]||
|-
| 80 236 815 003|| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]||
|-
| 80 236 815 004||  [[Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)|Тёплый Ключ]]||
|-
| 80 236 820 000||Йыланлы ауыл советы||
|-
| 80 236 820 001|| [[Йыланлы]]||
|-
| 80 236 820 002|| [[Вәкийәр]]||
|-
| 80 236 820 003|| [[Ҡолмәт]]||
|-
| 80 236 825 000||Душамбикә ауыл советы||
|-
| 80 236 825 001|| [[Дүшәмбикә]]||
|-
| 80 236 825 002|| [[Сағыр]]||
|-
| 80 236 825 003|| [[Һарығул]]||
|-
| 80 236 825 004||  [[Туҡай (Ҡыйғы районы)|Туҡай]]||
|-
| 80 236 830 000||Ибрай ауыл советы.||
|-
| 80 236 830 001||  [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]||
|-
| 80 236 830 002|| [[Яңы Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 003|| [[Иҫке Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 004||  [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]]||
|-
| 80 236 830 005||  [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]]||
|-
| 80 236 835 000||Кандаковка ауыл советы||
|-
| 80 236 835 001||  [[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]||
|-
| 80 236 835 002||  [[Первомайский (Ҡыйғы районы)|Первомайский]]||
|-
| 80 236 835 003||  [[Солтан (Ҡыйғы районы)|Солтан]]||
|-
| 80 236 835 004||  [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]]||
|-
| 80 236 840 000||Ләүйылға ауыл советы||
|-
| 80 236 840 001|| [[Ләүйылға]]||
|-
| 80 236 840 002||  [[Вязовка (Ҡыйғы районы)|Вязовка]]||
|-
| 80 236 840 003|| [[Кесейек]]||
|-
| 80 236 840 004||  [[Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)|Ҡурғаш]]||
|-
| 80 236 845 000||Түбәнге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 845 001|| [[Түбәнге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 845 002||  [[Игенселәр (Ҡыйғы районы)|Игенселәр]]||
|-
| 80 236 845 003||  [[Октябрь (Ҡыйғы районы)|Октябрь]]||
|-
| 80 236 845 004||  [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]]||
|-
| 80 236 845 005||  [[Ураҡ (Ҡыйғы районы)|Ураҡ]]||
|}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}} 
{{Ҡыйғы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ҡыйғы районы]]</text>
      <sha1>trpsdhg7h66emtaiorihfkijpe867mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306900</id>
      <parentid>1306898</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1306900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22766" sha1="f0wkb4m8z2jxakcju2mgjdvqilk8kdx" xml:space="preserve">{{Infobox Административ берәмек
|Административ берәмек = Ҡыйғы районы&lt;br /&gt;{{lang-ru|Кигинский район}}
|рәсем1=Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем2=Flag of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем3=Location of Kiginskiy rayon (Bashkortostan).svg
|Ил = [[Рәсәй]]
|Статус = Муниципаль район
|Төбәк = [[Башҡортостан]]
|Административ үҙәге = [[Үрге Ҡыйғы]]  ауылы
|Эске бүленеш = 9 ауыл биләмәһе
|Халыҡ һаны = 21 239 кеше
|Халыҡ тығыҙлығы = 11,4
|Сәғәт бүлкәте = [[YEKT]]
|Автомобиль коды = 02, 102
|Хакимиәт башлығы= Зөһрә Гордиенко (2020 йылдың 21 ғинуарынан)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1403947/ Республикала тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ район башлығы итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 21 ғинуар]{{V|21|01|2020}}&lt;/ref&gt;
|Майҙаны = 1688 [[квадрат километр|км²]]
}}
'''Ҡыйғы районы''' ({{lang-ru|Кигинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. 

Административ үҙәге – [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы.

== Географияһы ==
Райондың майҙаны — 1688 км². [[Өфө]]нән Төньяҡ-Көнсығышҡа 294 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан Төньяҡ-Көнбайышҡа табан 43 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡыйғы районы [[Башҡортостан]]дың Төньяҡ-Көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — [[Мәсетле районы|Мәсетле]], Төньяҡ-Көнсығышта — [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], Көньяҡ-Көнбайышта — [[Салауат районы|Салауат]], Көнбайышта [[Дыуан районы|Дыуан]] райондары менән сиктәш. Шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығышта — [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәшкән.

=== Рельефы һәм файҙалы ҡаҙылмалары ===
Рельефы Йүрүҙән-Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ-көнсығышта Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт. Район Йүрүҙән-Сылва депрессияһы, көньяҡ-көнсығышта — Башҡорт мегантиклинорийы сиктәрендә ята.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

Район территорияһында эзбизташ (Арыҫлан); ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы һәм ҡом (Йүкәлекүл); төҙөлөш ташы (Ҡуянай); ер аҫты һуҙары (Ҡыйғы) ятҡылыҡтары бар.

=== Климаты ===
Климаты континенталь, уртаса һалҡын, дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 0,8°С, ғинуарҙа уртаса температура –15,8°С, июлдә 17°С тәшкил итә. Теҙмә ҡалҡыулыҡтар араһындағы уйпатлыҡтарҙа температуралар инверсияһы билдәләнгән. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 490 миллиметр, йылы осорҙа 400 миллиметрҙан ашыу.

=== Гидрографияһы ===
Гидрографик селтәрҙе Алйылға ҡушылдығы менән Әй йылғаһы һәм Ләүйылға, Кесейек ҡушылдыҡтары менән Ҡыйғы йылғаһы. Абзай, Светлый һаҙлыҡтары һәм башҡалар барлыҡҡа килтерә.

=== Урмандары һәм хайуандар донъяһы ===
Көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡараһыу һоро, аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Ҡайын, ҡара ылыҫлы-киң япраҡлы, ҡарағай һәм ҡарағас урмандары таралған. Райондың территорияһын 36,5% урман ҡаплаған.

Хайуандар донъяһы урман-дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайында заказник ойошторолған.

Хайуандар донъяһы урман‑дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт а. эргәһендәге Әй й. һыубаҫар туғайында ''заказник'' ойошторолған.

== Тарихы ==
1930 йылдың, 20 авгусында Үрге Ҡыйғы районы булараҡ ойошторола һәм район составына ''[[Мәсәғүт кантоны|Мәсәғүт кантондың]]'' улустары инә. 1933 йылдан, 20 сентяберенән хәҙерге исемен йөрөтә. 1963 йылдан, 1 февральда яңы реформалар аҙағында бөтөрөлә, райондың территорияһы берләштерелгән [[Салауат районы|Салауат]] райондың составына индерелә. 1965 йылдан, 13 ғинуарында киреһенсә ойошторола&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

== Иҡтисады ==
Район Төньяҡ-Көнсығыш иҡтисади төбәккә инә. Машина-трактор станцияһы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Район территорияһында урман хужалығы бар. Шулай уҡ “Ит традициялары” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, икмәк комбинаты, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй.

2012 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 93,3 мең гектар (дөйөм майҙандың 55,1 проценты) тәшкил иткән, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 43,1, сабынлыҡтар — 25,4, көтөүлектәр — 24,3 мең гектар; урмандар майҙаны — 53,4, ер өҫтө һуҙары — 1,0 мең гектар булған.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

Район төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһына инә. Ауыл хужалығы предприятиелары (колхоз, 5 ауыл хужалығы етештереү кооперативы, муниципаль унитар предприятие, 10 яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, 82 крәҫтиән-фермер хужалығы) иген культуралары, мал аҙығы культуралары, картуф үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Йәшелсәселек, сусҡасылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән.

== Транспорт ==
Район территорияһы буйлап [[Бөрө]] — [[Мәсәғүт]] — [[Һатҡы]] ([[Силәбе өлкәһе]]), [[Малаяҙ]] — [[Үрге Ҡыйғы]] — [[Яңы Балаҡатай]] — [[Үңкерҙе]] ([[Силәбе өлкәһе]]) автомобиль юлдары үтә.

== Мәғариф ==
Районда профессиональ училище, 25 дөйөм белем биреү мәктәбе бар, шуларҙың 12-һе — урта мәктәп (шул иҫәптән 1-се һанлы Үрге Ҡыйғы лицейы). Шулай уҡ 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто эшләй.

== Һаулыҡ һаҡлау һәм Мәҙәниәт ==
Халыҡҡа үҙәк район дауаханаһы, 2 участка дауаханаһы һәм 25 фельдшер-акушерлыҡ пункты хеҙмәт күрһәтә. 

Мәҙәниәт өлкәһендә 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы бар. Районда 2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. “Наши Киги” гәзите сыға.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы]] директоры.[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1969). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры. [[Дүшәмбикә]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы]] (3.03.1959, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рәүис Заһитов]] (19.11.1948), театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989). [[Иҫке Мөхәмәт]] ауылынан.
* [[Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы]] (02.05.1936) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле партия, [[дәүләт]] һәм [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, ғалим. [[БАССР Юғары Советы]]ның дүрт саҡырылыш һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарының Почётлы гражданы. [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан.
* [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995), 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан.
* [[Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы]] (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1982 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2005). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Әхмәҙиев Риф Барый улы]] (13.02.1954), башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп эшмәкәре. Филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Әбдрәзәк]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы]] (11 ғинуар 1935 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан), инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977). [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы|М. Ә. Әхмәтовтың]] ағаһы. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958). 1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат киске факультетында эшләй (1977 йылдан — химия-технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө дәүләт нефть техник университетында]] эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1981—1991 йылдарҙа СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе.
* [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы]] (25 ғинуар 1942 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан — 17 ноябрь 1995 йыл, Өфө), тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы|С. Ә. Әхмәтовтың]] ҡустыһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған (1964). 1965—1967 йылдарҙа Ҡыйғы районы Алағуз урта мәктәбенең уҡыу - уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
'''Халыҡтың уртаса тығыҙлығы:''' 11,3 кеше/км².

'''Милли составы:''' [[татарҙар]] — 52,0%, [[башҡорттар]] — 41,3%, [[урыҫтар]] — 5,2%, икенсе халыҡтар – 1,5%.&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|access-date=2013-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archive-date=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;

== Ауыл биләмәләре һәм ауылдар ==
Районда 9 ''ауыл советы'', 39 ауыл торама пункты бар, иң ҙурҙары: [[Үрге Ҡыйғы]] (6,6 мең кеше), [[Түбәнге Ҡыйғы]] (1,4 мең), [[Ләүйылға]] (1,1 мең) ауылдары.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[ОКАТО]] коды'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡыйғы районы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''''
|-
| 80 236 805 000||Абзай ауыл советы||
|-
| 80 236 805 001||[[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]]||
|-
| 80 236 805 002|| [[Алағуз]]||
|-
| 80 236 805 003|| [[Мәсәк]]||
|-
| 80 236 810 000||Арыҫлан ауыл советы.||
|-
| 80 236 810 001||  [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]||
|-
| 80 236 810 002|| [[Әбдрәзәк]]||
|-
| 80 236 810 003|| [[Аҫылғужа]]||
|-
| 80 236 810 005|| [[Ҡолбаҡ]]||
|-
| 80 236 810 006|| [[Сирбай]]||
|-
| 80 236 810 007|| [[Туғыҙлы]]||
|-
| 80 236 810 008||  [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]]||
|-
| 80 236 815 000||Үрге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 815 001|| [[Үрге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 815 002|| [[Кеҙетамаҡ]]||
|-
| 80 236 815 003|| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]||
|-
| 80 236 815 004||  [[Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)|Тёплый Ключ]]||
|-
| 80 236 820 000||Йыланлы ауыл советы||
|-
| 80 236 820 001|| [[Йыланлы]]||
|-
| 80 236 820 002|| [[Вәкийәр]]||
|-
| 80 236 820 003|| [[Ҡолмәт]]||
|-
| 80 236 825 000||Душамбикә ауыл советы||
|-
| 80 236 825 001|| [[Дүшәмбикә]]||
|-
| 80 236 825 002|| [[Сағыр]]||
|-
| 80 236 825 003|| [[Һарығул]]||
|-
| 80 236 825 004||  [[Туҡай (Ҡыйғы районы)|Туҡай]]||
|-
| 80 236 830 000||Ибрай ауыл советы.||
|-
| 80 236 830 001||  [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]||
|-
| 80 236 830 002|| [[Яңы Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 003|| [[Иҫке Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 004||  [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]]||
|-
| 80 236 830 005||  [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]]||
|-
| 80 236 835 000||Кандаковка ауыл советы||
|-
| 80 236 835 001||  [[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]||
|-
| 80 236 835 002||  [[Первомайский (Ҡыйғы районы)|Первомайский]]||
|-
| 80 236 835 003||  [[Солтан (Ҡыйғы районы)|Солтан]]||
|-
| 80 236 835 004||  [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]]||
|-
| 80 236 840 000||Ләүйылға ауыл советы||
|-
| 80 236 840 001|| [[Ләүйылға]]||
|-
| 80 236 840 002||  [[Вязовка (Ҡыйғы районы)|Вязовка]]||
|-
| 80 236 840 003|| [[Кесейек]]||
|-
| 80 236 840 004||  [[Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)|Ҡурғаш]]||
|-
| 80 236 845 000||Түбәнге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 845 001|| [[Түбәнге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 845 002||  [[Игенселәр (Ҡыйғы районы)|Игенселәр]]||
|-
| 80 236 845 003||  [[Октябрь (Ҡыйғы районы)|Октябрь]]||
|-
| 80 236 845 004||  [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]]||
|-
| 80 236 845 005||  [[Ураҡ (Ҡыйғы районы)|Ураҡ]]||
|}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}} 
{{Ҡыйғы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ҡыйғы районы]]</text>
      <sha1>f0wkb4m8z2jxakcju2mgjdvqilk8kdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоҙаш (Борай районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11204</id>
    <revision>
      <id>1306961</id>
      <parentid>1300654</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7099" sha1="ppxsqntt75aaakdxgsvdjmdh8d0rv00" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Ҡоҙаш
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡоҙаш
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 51 | lat_sec = 13
  |lon_deg = 55 | lon_min = 17 | lon_sec = 0
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Борай районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 409
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452970
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34756 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80218828004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
{{БМ|Ҡоҙаш}}
'''Ҡоҙаш''' ({{lang-ru|Кудашево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 409 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452970, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218828004.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||409||200||209||48,9||51,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 8 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡушманак]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 76 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Солтанбәков Сәйфетдин Вәлит улы]] — 10-сы Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙал менән бүләкләнеүсе.
* [[Шәймиев Ибраһим Биктимер улы]] — 5-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм 1813-1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19  мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнеүсе.
* [[Әхтәриев Заһит Рәхимйән улы]] (10.07.1926—05.10.2026), йөҙйәшәр, сауҙа тармағы, партия һәм урындағы башҡарма органдар, ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[ Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=5 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-10-05/v-bashkirii-umer-100-letniy-veteran-velikoy-otechestvennoy-voyny-4668777|title=В Башкирии умер 100-летний ветеран Великой Отечественной войны|lang=ru |publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-05}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Борай районы ауылдары}}

[[Категория:Борай районы ауылдары]]</text>
      <sha1>ppxsqntt75aaakdxgsvdjmdh8d0rv00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боҙаяҙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12399</id>
    <revision>
      <id>1306894</id>
      <parentid>1291740</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7349" sha1="1tn4ej7tlmn06olpj31ct3nq5iacsxg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Боҙаяҙ''' ({{lang-ru|Бузовьязы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1492 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453149, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235815001.

== Тарих ==
[[Мишәрҙәр]] [[Борай районы|Борай]] яҡтарынан килгәндәр һәм [[Иҫке Мерәҫ]] (хәҙер ауыл [[Дәүләкән районы|Дәүләкән районына]] инә) ауылында йәшәүсе Стәрлетамаҡ өйәҙе [[Нуғай даруғаһы|Нуғай даруғаһының]] [[Меңле (ҡәбилә)|Өршәк-Мең]] [[Волость|олоҫы]] [[башҡорттар]]ынан  20 йылға арендаға ер алғандар. Һуңынан килешеү яңынан илле йылға оҙайтыла. Башта ауылға нигеҙ һалыусы Мөслим Ҡәныбәков хөрмәтенә ''Мөслим'' тейеп атала, һуңынан ауылға Боҙаяҙ йылғаһы исеме бирелә. 1920 йылда Боҙаяҙҙа 957 йортта 3748 кеше йәшәй&lt;ref&gt;Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Уфа, Китап, 2009. - 744 с. Страница 181.&lt;/ref&gt;.

1935-1956 йылдарҙа – ''[[Боҙаяҙ районы]]'' үҙәғе.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1492||701||791||47,0||53,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}'''Милли состав:'''

Ауылдың төп халҡы [[татарҙар]] ([[Мишәрҙәр|мишәр татарҙары]]) - 53%&lt;ref&gt;2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса&lt;/ref&gt;

== Мәҙәниәт ==
Ауылда китапхана, мәҙәниәт йорто бар.

Бер нисә ауылдың халҡын ҡабул иткән дауахана бар һәм дарыухана эшләй.

Мәсет, почта бүлеге һәм мәктәп менән балалар баҡсаһы бар.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 26 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]): 39 км
&lt;gallery&gt;
Бузовьязинская мечеть.jpg|Боҙаяҙ мәсете
Бузовьязинская мечеть 4.jpg
Бузовьязинская мечеть 2.jpg
Бузовьязинская мечеть 5.jpg
Бузовьязы.jpg
Дом культуры в Бузовьязах.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы]] (11.07.1937) — шағир, прозаик. 1997 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Яҙыусылар союздары ағзаһы. 
* [[Ҡәнзәфәр Усаев]] (1738, Нуғай даруғаһы, Саҡмағош ауылы — 10.07.1804, Балтик Порты, хәҙерге Палдиски, Эстония) — Е. И. Пугачевтың күренекле көрәштәше. 1757 йылдан Боҙаяҙ ауылында мулла була, 1762 йылдан — мишәр сотнигы.
* [[Әбдиев Рифғәт Фәйез улы]] (22.12.1926) ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996).
* [[Әбдүков Нурулла Шакир улы]] (1926—2009), [[мәҙәниәт]] өлкәһе һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] кино селтәре директоры, 1976 йылдан ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, 1986—1989 йылдарҙа — агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Стәрлетамаҡ район советы, бер үк ваҡытта  1986—2000 йылдарҙа район ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Әсәнов Фәнил Абдулһаҙый улы]] (30.12.1929—30.01.1995), журналист, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Драма|драматург]].  [[РСФСР]]-ҙың (1980) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2331-bo-aya-yrmy-aly-r-nynda-y-auyl}} {{V|20|12|2018}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>1tn4ej7tlmn06olpj31ct3nq5iacsxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәнәүезтамаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13117</id>
    <revision>
      <id>1306964</id>
      <parentid>1303815</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */</comment>
      <origin>1306964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12031" sha1="j5nosoccwd514vaunap639r6wfi5nfb" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Мәнәүезтамаҡ
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Менеузтамак}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53 |lat_min = 42 |lat_sec = 16
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 31 |lon_sec = 27
 | CoordScale               = 
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Миәкә районы{{!}}Миәкә
 | район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                = Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы){{!}}Мәнәүезтамаҡ
 |поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Менеузтамак | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Менеузтамак | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = татарҙар, башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452082
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80244840001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Мәнәүезтамаҡ''' ({{lang-ru|Менеузтамак}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә  халыҡ һаны 878 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452082, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80244840001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||1810||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1793||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1944||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1430||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1013||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь ||1006||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||878||430||448||49,0||51,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[татарҙар]] (60 %) һәм [[башҡорттар]] (38 %) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырғыҙ-Миәкә]]): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксенов]]): 35 км

== Ауыл тарихы ==
[[Мәнәүезтамаҡ]] ауылына [[типтәрҙәр]] нигеҙ һала. Был тарихи мәғлүмәтте Өфө провинция канцелярияһының [[1746 йыл]]дың [[26 август|26 авгусы]]ндағы яҙмаһы һәм [[1763 йыл]]дың [[13 май]]ында Илекәй-Мең улусы [[башҡорттар]]ының [[1776 йыл|1776]] йылдың [[13 май]]ы, [[1794 йыл]]дың [[24 июнь|24 июн]]е, 1796 йылдың 5 февралендәге яҙмалар дәлилләй.

[[1795 йыл]]дағы иҫәпләүҙәр буйынса, 50 йортта 263 типтәр (улар Мәтәүбаш, Һайран, Торонтайыш һәм Уразбахты ауылдарынан), 7 йортта - 36 хеҙмәтле [[Татарҙар|татар]] теркәлгән.[[1816 йыл]]да 372 типтәр, 35 яһаҡлы [[Татарҙар|татар]], 6 [[Мишәрҙәр|мишәр]],[[1834 йыл]]да - 420, [[1870 йыл]]да - 750, [[1917 йыл]]да - 1870 типтәр, 307 татар, 15 урыҫ,[[1920 йыл]]да 1793 типтәр һәм татар иҫәпкә алынған.
[[XIX быуат]]тың аҙаҡтарында 2 мәсет, 3 тирмән, 11 бакалея кибете булған.
Шишәмбе көндө баҙар ойошторолған.&lt;ref&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.443&lt;/ref&gt;

[[1796 йыл]]да керҙәшлек килешеүҙәре буйынса бында [[типтәрҙәр]]ҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Ауыл исеме гидронимдан алынған. [[1795 йыл]]да 58 йортта 300 кеше йәшәгән, [[1865 йыл]]да 120 йортта  750 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, училище, 11 кибет, 3 һыу тирмәне булған. [[1906 йыл]]да 2 мәсет, 5 сауҙа кибете, 2 тимерлек, һыу тирмәне, 2 икмәкхана, мөгәзәй теркәлгән.&lt;ref&gt;{{БЭ|89130}}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* 9 Май урамы,  ({{lang-ru|9 Мая(улица)}})
* Исемһеҙ тыҡрығы,  ({{lang-ru| Безымянный (переулок)}}&lt;br&gt;
* Ғ.Туҡай урамы,  ({{lang-ru|Г.Тукая(улица)}})
* Таулы тыҡрығы ,  ({{lang-ru|Горный (переулок)}}&lt;br&gt;
* Коммунистик урамы,  ({{lang-ru|Коммунистическая(улица)}})
* Беренсе Май урамы,  ({{lang-ru| Первомайская (улица)}})
* Яңы урамы,  ({{lang-ru|Новая(улица)}})
* Пролетарҙар  урамы ,  ({{lang-ru|Пролетарская (улица)}}&lt;br&gt;
* Азатлыҡ урамы,  ({{lang-ru| Свободы (улица)}})
* Дала урамы,  ({{lang-ru|Степная(улица)}})
* Т. Әхмәҙуллина  урамы ,  ({{lang-ru|Т.Ахмадуллина (улица)}})
* Шоссе урамы ,  ({{lang-ru|Шоссейная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/038/000079.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО - ОКТМО/налоговых инспекций ФНС / адресов]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* Абдуллин Марат Ғатаулла улы (1943 йыл) — журналист, яҙыусы. Биш китап авторы.&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot;&gt;{{китап |автор= Х. Х. Мусин, Р. М. Вәлиәхмәтов  |заглавие=«Миәкә районы-Аҡмулла төйәге» |место=Өфө |издательство=«Скиф» |год=2006 й |страницы= }}&lt;/ref&gt; 341-се б. &lt;br&gt;
* Әхмәтйәнов Әмир Мөхәмәтйән улы (25.09.1938) — [[медицина]] фәндәре кандидаты, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған врачы&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot;/ /&gt; 350-се б.&lt;br&gt;
* Басырова Нурия Вәкил ҡыҙы (28.01.1960) — йырсы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған артисы&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot; /&gt; 352-се б.&lt;br&gt;
* [[Ғабдуллин Зөфәр Фазулла улы]] (01 май 1941 йыл — ?) — 1-се класлы хәрби летчик-һынаусы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], «Тыуған илгә хеҙмәт иткәне», [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе»]] ордены, СССР-ҙың Космонавтар Федерацияһының миҙалдары менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot; /&gt; 361-се б.&lt;br&gt;
* [[Ғәлиев Сөләймән Ғилемйән улы]] (11.10.1946—2022) — [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot; /&gt; 367-се б.&lt;br&gt;
* Зарипов Риф Әкрәм улы (16.06.1945)-техник фәндәр кандидаты,[[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары мәктәбе отдичнигы.&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot; /&gt; 384-се бит&lt;br&gt;
* Зарипов Шамил Әкрәм улы (02.04. 1954)-[[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған врачы.&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot; /&gt; 386-се бит&lt;br&gt;
* Нәбиуллин Шәүкәт Сәхиулла улы (19.12. 1925-21.08.2004)- [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы менән бүләкләнгән.&lt;ref name=&quot;Миәкә&quot; /&gt; 420-се-се б.&lt;br&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|12|2020}}   
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|12|2020}}   

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9423-m-n-eztama-mi-k-r-nynda-y-auyl}}{{V|25|12|2020}}   
* [http://ufagen.ru/places/miyakinskiy/meneuztamak.html Менеузтамак на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|25|12|2020}}   

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Миәкә районы ауылдары}}

[[Категория:Миәкә районы ауылдары]]</text>
      <sha1>j5nosoccwd514vaunap639r6wfi5nfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еслевка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13373</id>
    <revision>
      <id>1306904</id>
      <parentid>1215606</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5359" sha1="dr7uehb8qy2zjfgwnechfn3h7ojhphw" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Еслевка
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Еслевка
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 41 | lat_sec = 23
  |lon_deg = 55 | lon_min = 43 | lon_sec = 59
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Стәрлетамаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 78
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453162
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80249880002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Еслевка''' ({{lang-ru|Еслевский}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Стәрлетамаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 78 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453162, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80249880002.
 
== Халыҡ һаны ==

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''&lt;ref name='белешмә китабы' /&gt;
|--- class='bright'
| colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| 2002 || 2009 || кеше || % 
|---
| 84 || 78 || -6 || -7,14 
|}
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 17 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Рязановка (Башҡортостан)|Рязановка]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 17 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Анохин Алексей Иванович]] (1931—2005), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1953 йылдан «Стерлитамакстрой» тресы монтажсыһы, 1957—1987 йылдарҙа арматура монтажлаусылар бригадиры. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 6-сы саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1960) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1965) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=https://vk.ru/wall-217718571_545|title=Анохин Алексей Иванович|lang=ru|publisher=Сайт совета Рязановского сельсовета|accessdate=2026-10-04}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Стәрлетамаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Стәрлетамаҡ районы ауылдары]]</text>
      <sha1>dr7uehb8qy2zjfgwnechfn3h7ojhphw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡорто (Өпәйле ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19194</id>
    <revision>
      <id>1306948</id>
      <parentid>1164165</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="tn5rn8zppif45drsuztjusk8qts04e1" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Ҡорто
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 13 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Өпәйле]] йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Ҡорто''' ({{lang-ru|Курта}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Өпәйле]] йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182584|title=РФ һыу реестры: Курта}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102024
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Өлкәлә йәшәп килгән ҡайһы бер фараздар буйынса, атама башҡорт телендәге ''ҡор'' һүҙенән барлыҡҡа килгән, йәғни, ''ҡорло''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/kurta/t/9630 Река Курта] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Урындағы һөйләш үҙенсәлектәре арҡаһында ул ''Ҡорто'' рәүешенә ингән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]

{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>tn5rn8zppif45drsuztjusk8qts04e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чопау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28702</id>
    <revision>
      <id>1306901</id>
      <parentid>1281687</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5022" sha1="8wgnqd38q09sncfy9a6ehc1f51hfk1a" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Чопау 
 |төп исеме                                         = Zschopau 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Zschopau COA.svg
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 45|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 13|lon_min = 4|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Ирекле дәүләт Саксония  
 |теҙмәләге регион                                 = Ирекле дәүләт Саксония  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Мәғдән тауҙары (Германия районы)  
 |теҙмәләге район                                   = Мәғдән тауҙары (Германия районы)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Клаус Бауман  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 22,9  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 350  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 10317 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 940 509 434 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = MEK  элек ZP 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 14 1 81 420 
 |Commons-тағы категория                     = Zschopau 
 |сайт                                                                  = http://www.zschopau.de 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Чопау''' ({{lang-de|Zschopau}}) — Германиялағы, [[Саксония]] ерендәге ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10317 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 22,9 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 940 509 434 һәм автомобиль коды MEK элек ZP.
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120204045621/http://www.zschopau.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>8wgnqd38q09sncfy9a6ehc1f51hfk1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафакүл районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59928</id>
    <revision>
      <id>1306965</id>
      <parentid>1207144</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>/* Муниципаль ҡоролошо */</comment>
      <origin>1306965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13079" sha1="1a4k4agkp2l18xbf2afg8jhqzslcp39" xml:space="preserve">{{Административная единица
 |Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
 |Русское название                 = Сафакүл районы
 |Оригинальное название            = 
 |Герб                             = Coat of Arms of Safakulevskiy rayon (Kurganskaya oblast).gif
 |Флаг                             = Flag of Safakulevsky rayon (Kurgan oblast).png
 |Гимн                             =
 |Описание герба                   = Герб Сафакулевского района 
 |Описание флага                   = Флаг Сафакулевского района
 |Страна                           = {{RUS}}
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |уровень    = 
  |CoordScale = 
 |Статус                           = [[муниципаль район]]
 |Входит в                         = {{s|[[Файл:Flag of Kurgan Oblast.svg|30px]] [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған өлкәһе]]}}
 |Включает                         = {{s|13 [[ауыл биләмәһе|ауыл биләмәһе]]}}
 |Столица                          =  [[Сафакүл]] ауылы
 |Образование                      = [[1940]]
 |Упразднение                      = 
 |Глава                            = Йосопов  Нияз&amp;nbsp;Марс улы
  |Название главы                  = Хакимиәт башлығы
 |Глава2                           = Бакиров Ғата Сафый улы
  |Название главы2                 =  Район Думаһы сәркәтибе
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Язык                             = башҡорт, татар, урыҫ.
 |Население                        = 15 284&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года]&lt;/ref&gt; человек
  |Год переписи                    = 2010
  |Процент от населения            = 
  |Место по населению              = 19
  |Плотность                       = 6,9
  |Место по плотности              = 
  |Национальный состав             = [[башҡорттар]] — 43,1%, &lt;br /&gt; [[татарҙар]] — 33,2%, &lt;br /&gt; [[урыҫтар]] — 20,4%
  |Конфессиональный состав         = Сөнни мосолмандар, православие динен тотоусылар.
 |Площадь                          = 2 280
  |Процент от площади              = 
  |Место по площади                = 22
 |Максимальная высота              = 
 |Средняя высота                   = 
 |Минимальная высота               = 
 |Карта                            =   Сафакүл районы.svg
 |Размер карты                     = 
 |Карта административной единицы   = 
  |Размер карты ае                 = 
 |Часовой пояс                     = {{MSK+2}}
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефонный код                   = 35243
 |Почтовые индексы                 = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Код автомобильных номеров        = 45
 |Сайт                             = http://adm.safakulevo.ru/
 |Категория в Commons              = 
 |Примечания                       = 
 |Название параметра1              = [[ОКАТО]]
 |Параметр1                        = {{ОКАТО|37232}}
}}

'''Сафакүл районы''' — [[Ҡурған өлкәһе]]нең административ-биләмә берәмеге.

Административ үҙәге — [[Сафакүл]] ауылы.

== Географияһы ==
Район Ҡурған өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Силәбе өлкәһе һәм дә Ҡурған өлкәһенең Щучье һәм Әлмән райондары менән сикләшә. Эре һыу ятҡылыҡтары: Туҡмаҡты, Сульфатлы (Шәмелә), Күктөбөҙ, Олобаш. Районда берҙән бер йылға — [[Сүмләк (Мейәс ҡушылдығы)]]

== Тарихы ==
Революцияға ҡәҙәре район биләмәһе [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Силәбе өйәҙе]]нә ҡараған. Ҡараһыу, Һарт-Ҡалмаҡ, Сухобор улустары булған. [[1919]]—[[1922 йыл]]дарҙа [[Башҡорт АССР-ы|Башҡортостан Автономиялы Республикаһының]] [[Ялан кантоны]]на кергән (күрше [[Әлмән районы]] менән бергә). Үҙәге Тәңрекүл ауылы булған.

ВЦИК-тың [[1923 йыл]]дың [[3 ноябрь]] һәм [[12 ноябрь]] ҡарарҙары нигеҙендә [[Урал өлкәһе (РСФСР)|Урал өлкәһе]]нең Силәбе округындағы Һарт-Ҡалмаҡ районы булып тергеҙелә.

Уралоблисполкомдың 1924 йылдың 7 апрель ҡарары менән Һарт-Ҡалмаҡ районы Ялан районы тип үҙгәртелә, үҙәге Мартин ауылына күсерелә.

Уралоблисполкомдың 1926 йылдағы 15 сентябрендәге ҡарары менән район үҙәге [[Сафакүл ауылы]]на күсерелә.

ВЦИК-тың 1930 йылдың 20 апрелендәге ҡарары менән Ялан кантоны бөтөрөлә. Уның ҙур өлөшө яңы барлыҡҡа килгән [[Ялан-Ҡатай районы]]на беркетелә. 1934 йылда яңы төҙөлгән [[Силәбе өлкәһе]] биләмәһенә керетелә һәм РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары менән 1940 йылдың 12-17 декабрендә Ялан-Ҡатай районы бөтөрөлә. Ерҙәре [[Әлмән районы|Әлмән]] һәм [[Сафакүл районы|Сафакүл]] райондарына бүлеп бирелә.

1943 йылдан — [[Ҡурған өлкәһе]] биләмәһендә. 1963 йылдың 1 февралендә район бөтөрөлә. Биләмә [[Щучье районы]]на ҡушыла. 1965 йылдың 12 ғинуары яңынан тергеҙелә.

== Халҡы ==
{{ Население | Сафакулевский район }}
Районда 15 678 кеше иҫәпләнә. Күп милләтле район. Халыҡтың иң күп өлөшөн башҡорттар тәшкил итә. Шулай уҡ татарҙар, урыҫтар, ҡаҙаҡтар, немецтар, молдавандар, украиндар ҙа бар. Башҡорт (шулай уҡ ҡайбер ауылдарҙа урыҫтар ҙа бар) ауылдары: [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймән]], [[Һарт-Әбдрәш]], [[Оло Солтан]], [[Субботино (Ҡурған өлкәһе)|Субботин]], [[Ҡалмаҡ-Әбдрәш]], [[Абултай]], [[Баҡай (Ҡурған өлкәһе)|Баҡай]], [[Аҙналы (Ҡурған өлкәһе)|Аҙналы]], [[Бикбирҙе]], [[Бормат]], [[Мырҙабай]], [[Баязит (Ҡурған өлкәһе)|Баязит]] һәм башҡалар. Башҡорт-татар ауылдары: [[Сафакүл]], [[Һөлөклө]], [[Атйетәр (Ҡурған өлкәһе)|Атйетәр]], [[Мансур (Ҡурған өлкәһе)|Мансур]], Ҡубаҡай, Ҡараһыу. Бер нисә урыҫ ауылы ла бар: Покровка, Киреевка. Элек немец ауылдары ла булған: Блюменталь, Зеньково, Мавлютовка, Япаҡ.

== Муниципаль ҡоролошо ==
Район составына 13 [[ауыл биләмәһе]] (ауыл советтары) керә, улар 33  ауылда йәшәйҙәр:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № &lt;br /&gt; п/п
! Ауыл &lt;br /&gt; биләмәһе
! Үҙәк
! Халҡы&lt;br /&gt;([[2004]]), кеше.
! Иҫәбе&lt;br /&gt;СНП
|-
| 1
| [[Атйетәр ауыл советы|Атйетәр ауыл биләмәһе]]
| [[Атйетәр (Ҡурған өлкәһе)|Атйетәр]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |464
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
|-
| 2
| [[Бахарев ( Ҡубаҡай) ауыл биләмәһе]]
|  Боровичи ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |885
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
|-
| 3
| [[Ҡамышты ауыл биләмәһе]]
| [[Ҡамышлы (Сафакүл районы)|Ҡамышлы]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 652
| style=&quot;text-align:right&quot; |5
|-
| 4
| [[Ҡараһыу ауыл биләмәһе]]
| Ҡараһыу ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |590
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
|-
| 5
| [[Мансур ауыл биләмәһе]]
| [[Мансур (Сафакүл районы)|Мансур]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |643
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
|-
| 6
| [[Мартын ауыл биләмәһе]]
| Мартыновка ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |862
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
|-
| 7
| [[Надеждинка ауылы биләмәһе]]
|  [[Надеждинка (Ҡурған өлкәһе)|Надеждинка]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |953
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
|-
| 8
| [[Һарт-Әбдрәш ауыл биләмәһе]]
| [[Һарт-Әбдрәш]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 597
| style=&quot;text-align:right&quot; |5
|-
| 9
| [[Сафакүл ауыл биләмәһе]]
| [[Сафакүл]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |4 201
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
|-
| 10
| [[Субботино ауыл биләмәһе]]
|  [[Субботино (Ҡурған өлкәһе)|Субботино]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |846
| style=&quot;text-align:right&quot; |3
|-
| 11
| [[Сөләймән ауыл биләмәһе]]
| [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймән]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 145
| style=&quot;text-align:right&quot; |3
|-
| 12
| [[Һөлөклө ауыл биләмәһе]]
| [[Һөлөклө]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 191
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
|-
| 13
| [[Ялан ауыл биләмәһе]]
| [[Ялан (Ҡурған өлкәһе)|Ялан]] ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 617
| style=&quot;text-align:right&quot; |4
|}

[[Файл:Administrative Map of Safakulevsky Municipal Okrug in Bashkir language.png|thumb|center|400px|Сафакүл муниципаль округының административ картаһы]]

== Иҡтисады ==
Районда нигеҙҙә ауыл хужалығы продукцияһы етештерелә. Район иҡтисадына мөһим өлөш индереүсе предприятиелар «Зауралье» һәм «Сафакүл» АКХ-лары, улар иген игеү һәм һыйыр малы менән махсуслашҡан. Райондың алдынғы төҙөлөш предприятиеһы «Ритм»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/safakulevskii/ Район на сайте Курганской областной Думы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110143011/http://www.oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/safakulevskii/ |date=2011-11-10 }}
* [http://safakulevo.ru/ Первый сайт Сафакулевского района]
* [http://adm.safakulevo.ru/ Официальный сайт Администрации района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126123705/http://adm.safakulevo.ru/ |date=2012-11-26 }}
* [http://borovichi.ucoz.com/ Общественная Интернет программа Сафакулевского района «Общенародные идеи»]

{{-}}
{{Сафакүл районы тораҡ пункттары‎}}
{{Курганская область}}
{{Kurgan-obl-geo-stub}}

[[Категория:Сафакүл районы|*]]</text>
      <sha1>1a4k4agkp2l18xbf2afg8jhqzslcp39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоншаҡ районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66686</id>
    <revision>
      <id>1306946</id>
      <parentid>1306724</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28718" sha1="7pry37xzjeoiujmgyyka2ohb0kzcekp" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Ҡоншаҡ районы
|Оригинальное название =Кунашакский район
|Герб = RUS Кунашакский район COA.gif
|Флаг = Flag of Kunashak rayon (Chelyabinsk oblast).png
|Описание флага = Ҡоншаҡ районы флагы
|Страна = {{RUS}}
|Статус = 
|Гимн =
|Входит в = [[Силәбе өлкәһе]]
|Включает = 9 берекмә
|Столица = [[Ҡоншаҡ]] ауылы
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата = [[1930]]
|Глава = 
  |Название главы                 = 
|Глава2 =
  |Название главы2                = 
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
 | Население                      = {{ Население | Кунашакский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Кунашакский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 17
 | Плотность                      = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} / 3280 round 2 ) }} }}
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[башҡорттар]] – 47%, [[татарҙар]]– 36%, [[урыҫтар]] – 15%
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 3 280
  |Место по площади               = 12
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|coor =
|Карта = Chelyabinskaya_oblast_Kunashaksky_rayon.png
|ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 74, 174
|Сайт = http://www.kunashak.ru/kunashak/index.php
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}

'''Ҡоншаҡ районы''' ({{lang-ru|Кунашакский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге.
Район үҙәге — [[Ҡоншаҡ]] ауылы.

== География ==
Район Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған өлкәләре]] менән сиктәш.
Районда [[Сыбаркүл (күл)|Сыбаркүл]] һәм [[Айлыкүл (күл)|Айлыкүл]] күлдәре, [[Ҡараболаҡ]], [[Бағыряҡ]], [[Көртмәле һаҙы]] йылғалары аға.

=== Сиктәшлек ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Яҡ !! Район йәки регион
|-
| [[Төньяҡ]] || [[Кәҫле районы]]
|-
| [[Төньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Свердловск өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]]
|-
| [[Көньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск районы]]
|-
| [[Көньяҡ]] || [[Арғаяш районы]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]
|}

== Халҡы ==
{| style=&quot;margin: 0 auto; text-align: center;&quot;

|+ style=&quot;font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 5px; width: 100%; display: block;&quot; | Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе диаграммаһы
|-
{{Wikidata/Population}}
[[Файл:V Международный туристический форум &quot;Большой Урал&quot; 03.jpg|мини|слева|Ҡоншаҡ районында башҡорт сувениры эшләүселәр Екатеринбургта үткән V Халыҡ-ара турист форумында, 2017]]
; Милли составы
Ҡоншаҡ районында төрлө милләт вәкилдәре: башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, украиндар, немецтар, ҡаҙаҡтар һәм бик күп башҡа халыҡтар йәшәй. Шундай состав дөйөм алғанда район мәҙәниәтен ҡабатланмаҫ итә. Күп төрлө байрамдар билдәләнә.

Төрлө сығанаҡтарҙа райондың башҡорт телендәге формаһы килтерелә({{lang-ba|Ҡоншаҡ районы}}&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} Ссылка на статью в журнале [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]]&lt;/ref&gt;, ''Көншәк районы'').

Ҡоншаҡ Тарихи Башҡортостан ере булғас, башҡорттар һәр ауылда, ҡасабала, ҡалала күпләп йәшәй. Төп башҡорт ауылдары: Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Һары һәм Хәлит.
 
Башҡорттар йәшәгән ауылдар: Әшир, Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Яңы Ҡорман, Һары, Хәлит, шулай уҡ Ҡыҙыл, Әлифкүл, Мәхмүт, Сосновка, Борисовка, Ҡәнзәфәр, Ибраһим, Ҡырмыҫҡалы, Кесе Ҡояш, Һарыкүлмәк, Суртаныш, Ноғоман, Сураҡ, Солтан, Әмин, Ҡайынкүл, Ҡаракүлмәк, Сөләймән, Сыбакүл, Оло Иркәбай, Оло Түләк, Ҡарағайкүл, Ҡолошбай, Сураҡай, Солтанай, Юлдаш, Ямантай, Аҡсакүл, Иҡсан, Ҡарино, Мурино, Серкино, Соҡор, Бараҡ, Баязит, Оло Ҡаҙаҡбай, Бүре, Ҡобағыш, Ҡунаҡбай, Кесе Ҡаҙаҡбай. Башҡорттар шулай уҡ Трудовой, Маяҡ, Дружный, Прибрежный, Ҡомкүл, Мансур, Таҡталым һ. б. ҡасабаларҙа йәшәй.

Татарҙар Ҡоншаҡта, Мөслимдә, Татар Караболкаһында, Бағаряк-тамаҡта, Усман һәм [[Мусаҡай]]ҙа йәшәй. Башҡорт ауылдары Яңы Бүрелә, Оло Ҡояшта, Һары һәм Хәлит ауылдарында ла һәм Лесной, Дружный һәм Синарский ҡасабаларында татарҙар бар.

== Тарих ==
1917—1930 йылдарҙа район биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]]ның Арғаяш кантонына керә. 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем [[Арғаяш милли округы]]на ҡарай. Артабан үрҙәге идаралыҡ ҡарары менән Силәбе өлкәһенә индерелгән.

== Админстратив ҡоролошо ==
9 берекмә, 73 халыҡ йәшәгән пункт бар.
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! № п/п
! Берекмә
! Үҙәк
! Пункттар &lt;br /&gt;һаны
!Халыҡ &lt;br /&gt;(2002), һаны, кеше
|-
| 1
| Әшир ауыл биләмәһе
| Әшир
| style=&quot;text-align:right&quot; |3
| style=&quot;text-align:right&quot; |652
|-
| 2
| Бүре ауыл биләмәһе
| Яңы Бүре ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |4
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 582
|-
| 3
| Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе
| [[Ҡоншаҡ]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |7
| style=&quot;text-align:right&quot; |7 640
|-
| 4
| Ҡояш ауыл биләмәһе
| Оло Ҡояш
| style=&quot;text-align:right&quot; |10
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 898
|-
| 5
| Мөслим ауыл биләмәһе
| Мөслим
| style=&quot;text-align:right&quot; |8
| style=&quot;text-align:right&quot; |5 591
|-
| 6
| Һары ауыл биләмәһе
| Һары
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 267
|-
| 7
| Өрөккүл ауыл биләмәһе
| Дружный ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |11
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 089
|-
| 8
| Бағаряҡ-тамаҡ ауыл биләмәһе
| Бағаряк-тамаҡ
| style=&quot;text-align:right&quot; |13
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 065
|-
| 9
| Хәлит ауыл биләмәһе
| Хәлит
| style=&quot;text-align:right&quot; |10
| style=&quot;text-align:right&quot; |4 433
|}

Ҡоншаҡ районында 73 халыҡ йәшәгән  пункт бар.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible collapsed
  | Название = Райондың тораҡ пункттары исемлеге
  | Столбцов = 5
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тип | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль берәмек
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число
| | [[Аҡсакүл (ауыл)|Аҡсакүл]] | ауыл| {{ Население | Акчакуль (деревня) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Әлифҡол]] | ауыл| {{ Население | Алифкулова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]]
| | [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]] | ауыл| {{ Население | Аминева (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]]
| | [[Арыҡ|Арыҡ]] | ауыл| {{ Население | Арыкова (деревня) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Ғәшер]] | ауыл| {{ Население | Аширово | тс }} | [[Ғәшир ауыл биләмәһе]]
| | [[Бараҡ (Рәсәй)|Бараҡ]] | ауыл| {{ Население | Баракова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Баязит (Силәбе өлкәһе)|Баязит]] | ауыл| {{ Население | Баязитова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Оло Иркәбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Иркабаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Оло Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Оло Түләк]] | ауыл| {{ Население | Большая Тюлякова | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Оло Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Большой Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Борисовка (Ҡоншаҡ районы)|Борисовка]] | ауыл| {{ Население | Борисовка (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Бүре (Силәбе өлкәһе)|Бүре]] | ауыл| {{ Население | Бурино (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Голубинка (Силәбе өлкәһе)|Голубинка]] | ауыл| {{ Население | Голубинка (Челябинская область) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Дружный (Ҡоншаҡ районы)|Дружный]] | ҡасаба| {{ Население | Дружный (Кунашакский район) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Ибраһим (Силәбе өлкәһе)|Ибраһим]] | ауыл | {{ Население | Ибрагимова (деревня) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Иҡсан|Иҡсан]] | ауыл| {{ Население | Иксанова | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡайынкүл (ауыл)|Ҡайынкүл]] | ауыл| {{ Население | Каинкуль | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)|Ҡәнзәфәр]]| ауыл| {{ Население | Канзафарова | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)|Ҡарағайкүл]] | ауыл| {{ Население | Карагайкуль (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡарағайлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағайлы]] | ҡасаба| {{ Население | Карагайлы (Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡаракүлмәк (Ҡоншаҡ районы)|Ҡаракүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Каракульмяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]]
| | [[Карино (Силәбе өлкәһе)|Карино]] | ауыл| {{ Население | Карино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)|Ҡобағош]] | ауыл| {{ Население | Кубагушева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡолошбай]] | ауыл| {{ Население | Кулужбаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡомкүл (ҡасаба)|Ҡомкүл]] | ҡасаба| {{ Население | Кумкуль (посёлок) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе)|Ҡунаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Кунакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)|Ҡоншаҡ]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабаһы|тимер юл станцияһы ҡасабаһы|0}} | {{ Население | Кунашак (посёлок железнодорожной станции) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Кунашак (село) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Ҡырмыҫҡалы (Силәбе өлкәһе)|Ҡырмыҫҡалы]] | ауыл| {{ Население | Кырмыскалы | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Лесной (Ҡоншаҡ районы)|Лесной]] | ҡасаба| {{ Население | Лесной (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Кесе Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Малая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Кесе Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Малый Кунашак | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Кесе Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Малый Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Мансур (Силәбе өлкәһе)|Мансур]] | ауыл| {{ Население | Мансурова (деревня) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Мәхмүт (Силәбе өлкәһе)|Мәхмүт]] | ауыл| {{ Население | Махмутова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]]
| | [[Маяк (Ҡоншаҡ районы)|Маяк]] | ҡасаба| {{ Население | Маяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Маян]] | ҡасаба| {{ Население | Маян | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Муры (Силәбе өлкәһе)|Муры]] | ауыл| {{ Население | Мурино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Мусаҡай]] | ауыл| {{ Население | Мусакаева | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Муслюмово (посёлок, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | ауыл| {{ Население | Муслюмово (село, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Нижняя (Силәбе өлкәһе)|Нижняя]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Нижняя (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Яңы Бүре]] | ауыл| {{ Население | Новобурино | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]]
| | [[Яңы Ҡорман]] | ауыл| {{ Население | Новое Курманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Ноғман (Силәбе өлкәһе)|Ноғман]] | ауыл| {{ Население | Нугуманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Прибрежный (Силәбе өлкәһе)|Прибрежный]] | ҡасаба| {{ Население | Прибрежный (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Разъезд № 2]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 2 | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]]
| | [[Разъезд № 3]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 3 | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Разъезд № 5]] | ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 5 | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Һары (Ҡоншаҡ районы)|Һары]] | ауыл| {{ Население | Сары (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]]
| | [[Һарыҡай]] | ауыл| {{ Население | Сарыкаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Һарыкүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Сарыкульмяк | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Сәркәй]] | ауыл| {{ Население | Серкино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Сәнәр (Силәбе өлкәһе)|Сәнәр]] | ҡасаба| {{ Население | Синарский (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Сосновка (Ҡоншаҡ районы)|Сосновка]] | ауыл| {{ Население | Сосновка (Кунашакский район) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]]
| | [[Сөләймән (Силәбе өлкәһе)|Сөләймән]] | ауыл| {{ Население | Сулейманово (Челябинская область) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]]
| | [[Солтанай (Силәбе өлкәһе)|Солтанай]] | ауыл| {{ Население | Султанаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Солтан (Силәбе өлкәһе)|Солтан]] | ауыл| {{ Население | Султаново | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Сураҡ]] | ауыл| {{ Население | Сураково | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]]
| | [[Суртаныш]] | ауыл| {{ Население | Суртаныш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Татар Ҡараболағы]] | ауыл| {{ Население | Татарская Караболка | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]]
| | [[Таҡталым]] | ауыл| {{ Население | Тахталым | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Трудовой (Силәбе өлкәһе)|Трудовой]] | ҡасаба| {{ Население | Трудовой (Челябинская область) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]]
| | [[Үрәкүл]] | ауыл| {{ Население | Урукуль | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Ғосман (ауыл)|Ғосман]] | ауыл| {{ Население | Усманова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Бәғерәктамаҡ (ауыл)|Бәғерәктамаҡ]] | ауыл| {{ Население | Усть-Багаряк | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] | ауыл| {{ Население | Халитово (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]]
| | [[Себәкүл]] | ауыл| {{ Население | Чебакуль (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]]
| | [[Сүкер]] | ауыл| {{ Население | Чекурова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Элеваторный (Силәбе өлкәһе)|Элеваторный]] | ҡасаба| {{ Население | Элеваторный (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]]
| | [[Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)|Юлдаш]] | ауыл| {{ Население | Юлдашева (деревня) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
| | [[Ямантай]] | ауыл| {{ Население | Ямантаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]]
}}

[[Файл:Administrative Map of Kunashaksky Municipal Okrug in Bashkir language.png|thumb|center|400px|Ҡоншаҡ муниципаль округының административ картаһы]]

== Иҡтисады ==
Район иҡтисадының нигеҙен [[ауыл хужалығы]] тармағы тәшкил итә. Ауыл хужалығы предприятиелары [[бойҙай]], [[ҡарабойҙай]], [[сөгөлдөр]], [[көнбағыш]], [[кукуруз]], [[малсылыҡ]] менән махсуслаша. Етештереүҙең иң ҙур өлөшө [[аҙыҡ-түлек]] етештереүгә тура килә.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]] — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе&lt;ref name=&quot;БҠЭ&quot;&gt;Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 303 бит&lt;/ref&gt;;
* [[Ҡадир Даян]] — [[башҡорт]] яҙыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре;
* {{МиҙалБ}} [[Солтанов Барый Муллағәли улы]]  (13.10.1907—21.01.1945) — Советтар Союзы Геройы (1945). Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит ауылы.
* [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] — башҡорт шағиры;
* [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы]] — нефтсе, геолог, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор;
* [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы|Ғәлимов Сәләм]] — (18.01.1911—19.06.1939) — [[башҡорт]] шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (Тәгәш ауылы).
* [[Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы]] (12.12.1907—1964), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Башҡорт театр-художество училищеһы]]ның уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] орденындары кавалеры. [[Ҡоншаҡ]] ауылынан.
* [[Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы]] — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе, аҙаҡтан ВЛКСМ Үҙәк Комитеты секретары (Ҡәнзәфәр ауылы).
* Искандәр Рәмилә Риф ҡыҙы — кино һәм театра актрисаһы, «Алтын Лира» премияһы лауреаты ([[Мәскәү]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|90491}}{{V|09|12|2022}}  
* [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf  «[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]» журналында мәкәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }}
* [https://web.archive.org/web/20170201102436/http://www.kunashak.ru/ Официальный сайт Кунашакского района]
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kunasak.htm История герба Кунашакского района]
* [http://www.dlica.ru/showart.php?id=363 Кунашакский муниципальный район]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashinform.ru/index.php?id=26705 Кунашакский район Челябинской области отмечает 75-летие]
* [http://www.nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm Татарская Караболка — 50 лет в объятиях смерти.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206122056/http://nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm |date=2010-12-06 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=6bO6etm3moQ Башкирское родословие: Салъют]

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}
{{Силәбе өлкәһе}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]]</text>
      <sha1>7pry37xzjeoiujmgyyka2ohb0kzcekp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66845</id>
    <revision>
      <id>1306880</id>
      <parentid>1202927</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14723" sha1="44jh1cgu80tc54u6cu0emrlsdooq9l2" xml:space="preserve">{{Организация
 |название                = Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы (ОECD) 
 |логотип                 = OECD logo.svg
 |ширина_логотипа         = 200px
 |подпись                 = 
 |карта1                  = OECD.svg
 |ширина_карты1           = 300px
 |легенда1                = {{legend|#333366| ОECD торған дәүләттәр}}{{legend|#666699| ОECD инерғә теләге булған дәүләттәр}}{{legend|#9999CC| ОECD  менән бәйләнеш тотҡан ойошмалар}}
 |членство                = 35 
 |тип_центра              = Штаб-квартира
 |центр                   = {{nowrap|{{flagicon|France}} [[Париж]], [[Франция]]}}
 |тип                     = 
 |языки                   = [[Инглиз теле]], [[Француз теле]]
 |должность_руководителя1 = генраль секретарь
 |имя_руководителя1       = Гурриа, Хосе Анхель
 |дата_основания1         = [[30 сентябрь]] [[1961]]
 |сайт                    = www.oecd.org
}}
''' Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ''' — (''[[инглиз теле|ингл.]]'''OECD''' ('''O'''rganisation for '''E'''conomic '''C'''o-operation and '''D'''evelopment) [[Урыҫ теле|урыҫ.]] '''ОЭСР''' ('''О'''рганизация '''э'''кономического '''с'''отрудничества и '''р'''азвития)'') — [[демократия]] һәм ирекле баҙар иҡтисадын таныған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара иҡтисади ойошма.

1948 йылда Европа иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы исеме аҫтында Маршалл планы сиктәрендә Европаны иҡтисади реконструкциялау проекттарын координациялау маҡсатында ойошторола&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=YipOlJqr6msC&amp;pg=PA165&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Warren Christopher|заглавие=In the Stream of History: Shaping Foreign Policy for a New Era|год=1998|издательство=Stanford University Press|страниц=628|isbn=978-0-8047-3468-4}}&lt;/ref&gt;.

Штаб-фатиры [[Париж]]да&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.oecd.org/conference-centre/access/|title=Access - Organisation for Economic Co-operation and Development|website=www.oecd.org|access-date=2022-07-28}}&lt;/ref&gt;. Генераль секретарь (2021 йылдың 1 июненән) — Матиас Корманн ([[Австралия]])&lt;ref&gt;[https://www.oecd.org/about/secretary-general/ OECD Secretary-General Mathias Cormann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908225817/https://www.oecd.org/about/secretary-general/ |date=2021-09-08 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Ойошма ағзалары булған илдәр вәкилдәре советы етәкселек итеүсе орган булып тора. Унда бөтә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә.

2011 йылдағы мәғлүмәттәргә ярашлы, халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәрендә донъяның 18 % халҡы йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2015/0661/barom01.php|title=В странах ОЭСР проживает около 18% населения мира, но эта доля сокращается|author=Екатерина Щербакова|website=|date=2015-11-02|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2018-12-11|archive-date=2018-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029214817/http://www.demoscope.ru/weekly/2015/0661/barom01.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡатнашыусылар ==
1960 йылдарҙа ойошманың составы һәм географик сиктәре киңәйә, 2021 йылдың майына уның составына 38 дәүләт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oecd.org/about/members-and-partners/|title=Our global reach|publisher=www.oecd.org|lang=en|accessdate=2020-12-30|archive-date=2019-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029150416/http://www.oecd.org/about/members-and-partners/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oecd.org/about/document/ratification-oecd-convention.htm|title=List of OECD Member countries - Ratification of the Convention on the OECD|website=www.oecd.org|access-date=2022-07-28}}&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән [[Европа берлеге|Европа берләшмәһен]]ә ингән дәүләттәрҙең күпселеге инә. Европа комиссияһы (Евросоюз органы) ойошма эшендә айырым ағза булараҡ та ҡатнаша. Донъя [[эске тулайым продукт]]ының 60 процент самаһы ағза-дәүләттәр өлөшөнә тура килә. Ойошмаға инеү датаһы күрһәтелмәгән дәүләттәр 1961 йылда уның ағзаһы була.

{|
|-
|
* [[Файл:Flag of Australia.svg|border|20px]] [[Австралия]] ([[7 июнь]] [[1971]])
* [[Файл:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Австрия]]
* [[Файл:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Бельгия]]
* [[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Бөйөк Британия]]
* [[Файл:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Венгрия]] ([[7 май]] [[1996]])
* [[Файл:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Германия]]
* [[Файл:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Греция]]
* [[Файл:Flag of Denmark.svg|border|20px]] [[Дания]]
* [[Файл:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Израиль]] ([[7 сентябрь]] [[2010]])&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.oecd.org/document/42/0,3343,en_21571361_44315115_38598698_1_1_1_1,00.html|title=OECD enlargement|publisher=[[OECD]]|date=7 Сентябрь 2010 года}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924130638/http://www.oecd.org/document/42/0,3343,en_21571361_44315115_38598698_1_1_1_1,00.html |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ирландия]]
* [[Файл:Flag of Iceland.svg|border|20px]] [[Исландия]]
* [[Файл:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Испания]]
* [[Файл:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Италия]]
* [[Файл:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Канада]]
* [[Файл:Flag of Latvia.svg|border|20px]] [[Латвия]] ([[2016]])
* [[Файл:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Люксембург]]
* [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Мексика]] ([[18 май]] [[1994]])
* [[Файл:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Нидерланд]]
| width=20 |
|
* [[Файл:Flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Яңы Зеландия]] ([[29 май]] [[1973]])
* [[Файл:Flag of Norway.svg|border|20px]] [[Норвегия]]
* [[Файл:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Польша]] ([[22 ноябрь]] [[1996]])
* [[Файл:Flag of Portugal.svg|border|20px]] [[Португалия]]
* [[Файл:Flag of Slovakia.svg|border|20px]] [[Словакия]] ([[14 декабрь]] [[2000]])
* [[Файл:Flag of Slovenia.svg|border|20px]] [[Словения]] ([[21 июль]] [[2010]])&lt;ref name=&quot;OECD&quot;/&gt;
* [[Файл:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[АҠШ]]
* [[Файл:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Төркиә]]
* [[Файл:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Финляндия]] ([[28 ғинуар]] [[1969]])
* [[Файл:Flag of France.svg|border|20px]] [[Франция]]
* [[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Чехия]] ([[21 декабрь]] [[1995]])
* [[Файл:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Чили]] ([[7 мая]] [[2010]])&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_33873108_39418658_45115147_1_1_1_1,00.html|title=Chile's accesssion to the OECD|publisher=[[OECD]]|date=7 мая 2010 года}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of Switzerland.svg|border|20px]] [[Швейцария]]
* [[Файл:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Швеция]]
* [[Файл:Flag of Estonia.svg|border|20px]] [[Эстония]] ([[3 июня]] [[2010]])&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.oecd.org/countrieslist/0,3351,en_33873108_33844430_1_1_1_1_1,00.html|title=Accession candidate countries|publisher=[[OECD]]|date=7 Сентябрь 2010 года}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713085023/http://www.oecd.org/countrieslist/0,3351,en_33873108_33844430_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-07-13 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Көньяҡ Корея]] ([[12 декабрь]] [[1996]])
* [[Файл:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Япония]] ([[28 апрель]] [[1964]])
|}

Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы киң аналитик эш алып бара, ағза илдәр өсөн тәҡдимдәр индерә һәм иҡтисади проблемалар буйынса күп яҡлы һөйләшеүҙәр ойоштороу майҙансығы булып хеҙмәт итә. Ойошма эшмәкәрлегенең байтаҡ өлөшө аҡсаны йыуыуға, һалым түләүҙән ҡасыу, коррупция һәм ришүәтселек ҡаршы көрәш менән бәйле.

== Ойошманы киңәйтеү буйынса пландар ==
1996 йылда Советтар Союзынан һуңғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Эстония]], [[Латвия]] һәм [[Литва]] илдәре Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһына инеү тураһында ғариза бирә. Ғаризалары кире ҡағыла.

== Рәсәй һәм Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ==
2007 йылдың майында ойошма етәкселеге Рәсәйҙе ағзалыҡҡа алыу тураһында һөйләшеүҙәр башларға ҡарар итә&lt;ref name=oecd2007&gt;{{cite press release |url=http://www.oecd.org/document/22/0,2340,en_21571361_38379933_38604566_1_1_1_1,00.html | title=Chair's summary of the OECD Council at Ministerial Level, Paris, 15–16 May 2007&amp;nbsp;– Innovation: Advancing the OECD Agenda for Growth and Equity | publisher=OECD |date=16 May 2007 |accessdate=2008-07-26}}&lt;/ref&gt;. 

Рәсәй етәкселеге бер нисә тапҡыр, [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]]на инеү буйынса һөйләшеүҙәр тамамланғас, ойошмаға ҡушылыу процесы әүҙемләштереләсәк, тип күп тапҡыр билдәләй. 2012 йылдың авгусынан Рәсәй рәсми рәүештә Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инә һәм ағзалыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлай. 2013 йылдың февралендә сит ил эштәре министрының беренсе урынбаҫары Андрей Денисов, Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһына инеү буйынса һөйләшеүҙәрҙе 2013—2014 йылдарҙа тамамлау планлаштырыла, тип белдерә. Ул шулай уҡ берәүҙең дә был һөйләшеүҙәрҙе тиҙләтергә йыйынмауын билдәләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ria.ru/world/20130213/922618128.html#13607377634163&amp;message=resize&amp;relto=register&amp;action=addClass&amp;value=registration |title=РФ надеется окончить переговоры по вступлению в ОЭСР в 2013—2014 годах {{!}} РИА Новости |access-date=2013-02-13 |archive-date=2013-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218192258/http://ria.ru/world/20130213/922618128.html#13607377634163&amp;message=resize&amp;relto=register&amp;action=addClass&amp;value=registration |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың ғинуарында генераль секретарь Хосе Анхель Гурриа белдереүенсә, бөтә кәрәкле шарттар үтәлһә, Рәсәй ойошмаға 2015 йылда уҡ ҡушыла ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vestifinance.ru/articles/38053|title=Гурриа: Россия может вступить в ОЭСР в 2015 году|publisher=vestifinance.ru|lang=ru|accessdate=2018-12-11|archive-date=2018-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214070842/https://www.vestifinance.ru/articles/38053|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214070842/https://www.vestifinance.ru/articles/38053 |date=2018-12-14 }}&lt;/ref&gt;. Әммә 2014 йылдың 13 мартында Ҡырымдың ҡушылыуы һәм Украинаның көнсығышындағы һуғыш арҡаһында Рәсәйҙе ағзалыҡҡа ҡабул итеү билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oecd.org/newsroom/statement-by-the-oecd-regarding-the-status-of-the-accession-process-with-russia-and-co-operation-with-ukraine.htm|title=Statement by the OECD regarding the status of the accession process with Russia &amp; co-operation with Ukraine - OECD|publisher=www.oecd.org|accessdate=2018-12-11|archive-date=2018-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110124340/http://www.oecd.org/newsroom/statement-by-the-oecd-regarding-the-status-of-the-accession-process-with-russia-and-co-operation-with-ukraine.htm|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.oecd.org Веб-сайт ОЭСР]
* [https://web.archive.org/web/20110902190215/http://oecdru.org/oecd_rf.html Веб-сайт ОЭСР на русском языке]
* [http://books.google.com/books?id=aGHm9h28N6EC&amp;lpg=PA133&amp;dq=%D0%91%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%20%D0%B8%20%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0&amp;as_brr=1&amp;hl=ru&amp;rview=1&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Экономический обзор Российской Федерации ОЭСР (2006)]

{{ОЭСР}}

[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]</text>
      <sha1>44jh1cgu80tc54u6cu0emrlsdooq9l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67657</id>
    <revision>
      <id>1306895</id>
      <parentid>1306874</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1306895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43518" sha1="326q9gsp2z5qemekixho9cl4tjiw9fs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. 
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө (октябрҙең икенсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Ҡурай]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла.
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла.
* [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла.
* [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. 
* [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты  (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры.
* [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты.
* [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан.
* [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). 
* [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шахов Михаил Никитович]] (1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Сидоровка (Йылайыр районы)|Сидоровка]] ауылынан. 
* [[Әбдүков Нурулла Шакир улы]] (1926—2009), [[мәҙәниәт]] өлкәһе һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] кино селтәре директоры, 1976 йылдан ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, 1986—1989 йылдарҙа — агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Стәрлетамаҡ район советы, бер үк ваҡытта  1986—2000 йылдарҙа район ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). 
* [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан.
* [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[төҙөлөш]] тармағы ветераны. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Вилданов Фәнил Гәрәй улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-агроном. 1995—2001 йылдарҙа [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Сәпәш]] ауылынан.
* [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), ғалим-[[Эндокринология|эндокринолог]]. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Педагогика|педагог]]. 2010—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). 
* [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ»  совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. 
* [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан.
* [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. 
* [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть»  [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан.
* [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). 
* [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. 
* [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 
* [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]]  (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән  районы]] [[Нәби]] ауылынан.
* [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).
* [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
* [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
* [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы,  1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан.
* [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе.  [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.
* [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003).  
* [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
* [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000).
* [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе.
* [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан.
* [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан.
* [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан.
* [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан.
* [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
* [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1913]]: Клод Симон, [[Франция]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985).
* [[1984]]: Павел Дуров, [[Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа һалыусы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1875]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1963]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] йырсыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К10]]
[[Категория:10 октябрь]]</text>
      <sha1>326q9gsp2z5qemekixho9cl4tjiw9fs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306903</id>
      <parentid>1306895</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44136" sha1="0sejizktnw2kfcmvmvplf5vrkag5d5x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. 
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө (октябрҙең икенсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Ҡурай]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла.
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла.
* [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла.
* [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. 
* [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты  (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры.
* [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты.
* [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан.
* [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). 
* [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шахов Михаил Никитович]] (1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Сидоровка (Йылайыр районы)|Сидоровка]] ауылынан. 
* [[Әбдүков Нурулла Шакир улы]] (1926—2009), [[мәҙәниәт]] өлкәһе һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] кино селтәре директоры, 1976 йылдан ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, 1986—1989 йылдарҙа — агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Стәрлетамаҡ район советы, бер үк ваҡытта  1986—2000 йылдарҙа район ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылынан.
* [[Анохин Алексей Иванович]] (1931—2005), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1953 йылдан «Стерлитамакстрой» тресы монтажсыһы, 1957—1987 йылдарҙа арматура монтажлаусылар бригадиры. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 6-сы саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1960) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Еслевка]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). 
* [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан.
* [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[төҙөлөш]] тармағы ветераны. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), ғалим-[[Эндокринология|эндокринолог]]. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Педагогика|педагог]]. 2010—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). 
* [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ»  совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. 
* [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан.
* [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. 
* [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть»  [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан.
* [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). 
* [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. 
* [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 
* [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]]  (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән  районы]] [[Нәби]] ауылынан.
* [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).
* [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
* [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
* [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы,  1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан.
* [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе.  [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.
* [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003).  
* [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
* [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000).
* [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе.
* [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан.
* [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан.
* [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан.
* [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан.
* [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
* [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1913]]: Клод Симон, [[Франция]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985).
* [[1984]]: Павел Дуров, [[Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа һалыусы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1875]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1963]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] йырсыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К10]]
[[Категория:10 октябрь]]</text>
      <sha1>0sejizktnw2kfcmvmvplf5vrkag5d5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306907</id>
      <parentid>1306903</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44334" sha1="onax6l49kooka8yw31dsg6zv2vrg7f1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. 
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө (октябрҙең икенсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Ҡурай]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла.
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла.
* [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла.
* [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. 
* [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты  (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры.
* [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты.
* [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан.
* [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). 
* [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] оргаандары хеҙмәткәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шахов Михаил Никитович]] (1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Сидоровка (Йылайыр районы)|Сидоровка]] ауылынан. 
* [[Әбдүков Нурулла Шакир улы]] (1926—2009), [[мәҙәниәт]] өлкәһе һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] кино селтәре директоры, 1976 йылдан ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, 1986—1989 йылдарҙа — агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Стәрлетамаҡ район советы, бер үк ваҡытта  1986—2000 йылдарҙа район ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылынан.
* [[Анохин Алексей Иванович]] (1931—2005), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1953 йылдан «Стерлитамакстрой» тресы монтажсыһы, 1957—1987 йылдарҙа арматура монтажлаусылар бригадиры. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 6-сы саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1960) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы [[Еслевка]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[Микробиология|микробиолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). 
* [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм [[СССР Дәүләт премияһы|Дәүләт премияһы]] лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан.
* [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы хеҙмәткәре. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), [[Эндокринология|эндокринолог]]-ғалим. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[Педагогика|педагог]], дәүләт оргндары хеҙмәткәре. 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). 
* [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ»  совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. 
* [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан.
* [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. 
* [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть»  [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан.
* [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). 
* [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. 
* [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 
* [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]]  (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән  районы]] [[Нәби]] ауылынан.
* [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).
* [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
* [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
* [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы,  1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан.
* [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе.  [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.
* [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003).  
* [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
* [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000).
* [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе.
* [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан.
* [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан.
* [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан.
* [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан.
* [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
* [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1913]]: Клод Симон, [[Франция]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985).
* [[1984]]: Павел Дуров, [[Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа һалыусы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1875]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1963]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] йырсыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К10]]
[[Категория:10 октябрь]]</text>
      <sha1>onax6l49kooka8yw31dsg6zv2vrg7f1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306908</id>
      <parentid>1306907</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44415" sha1="om9nbnuf7vibrjd4xabqjvll5pey8rq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. 
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө (октябрҙең икенсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Ҡурай]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла.
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла.
* [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла.
* [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. 
* [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты  (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры.
* [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты.
* [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан.
* [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). 
* [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] оргаандары хеҙмәткәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шахов Михаил Никитович]] (1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Сидоровка (Йылайыр районы)|Сидоровка]] ауылынан. 
* [[Әбдүков Нурулла Шакир улы]] (1926—2009), [[мәҙәниәт]] өлкәһе һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] кино селтәре директоры, 1976 йылдан ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, 1986—1989 йылдарҙа — агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Стәрлетамаҡ район советы, бер үк ваҡытта  1986—2000 йылдарҙа район ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылынан.
* [[Анохин Алексей Иванович]] (1931—2005), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1953 йылдан «Стерлитамакстрой» тресы монтажсыһы, 1957—1987 йылдарҙа арматура монтажлаусылар бригадиры. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 6-сы саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1960) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы [[Еслевка]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[Микробиология|микробиолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). 
* [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм [[СССР Дәүләт премияһы|Дәүләт премияһы]] лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан.
* [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы хеҙмәткәре. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), [[Эндокринология|эндокринолог]]-ғалим. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[Педагогика|педагог]], дәүләт оргндары хеҙмәткәре. 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). 
* [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ»  совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. 
* [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан.
* [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. 
* [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть»  [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан.
* [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). 
* [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. 
* [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 
* [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]]  (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән  районы]] [[Нәби]] ауылынан.
* [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).
* [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
* [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
* [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы,  1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан.
* [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе.  [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.
* [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003).  
* [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
* [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000).
* [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе.
* [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан.
* [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан.
* [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан.
* [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан.
* [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
* [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1913 йыл]]: Клод Симон, [[Франция]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985).
* [[1984 йыл]]: Павел Дуров, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа яҙыусы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1875 йыл]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] [[яҙыусы]]һы.
* [[1963 йыл]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] [[йыр]]сыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К10]]
[[Категория:10 октябрь]]</text>
      <sha1>om9nbnuf7vibrjd4xabqjvll5pey8rq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67665</id>
    <revision>
      <id>1306951</id>
      <parentid>1255837</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15835" sha1="d8aa49c6gebo3e7yf94wi5xoypo29fz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783]]: Рәсәй Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), [[фән|ғалим]]-офтальмолог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909]]: Георгий Лисицын, [[СССР]] шахматсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм Рәсәй ғалимы, генетик.
* [[1962]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006]]: Азат Аббасов, [[татар]] опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисты (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>d8aa49c6gebo3e7yf94wi5xoypo29fz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306952</id>
      <parentid>1306951</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16102" sha1="nprwdpib1zoruq57nq72c5f00jm7yaw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881 йыл]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), [[фән|ғалим]]-офтальмолог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909 йыл]]: Георгий Лисицын, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шахмат]]сыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923 йыл]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936 йыл]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, генетик.
* [[1962 йыл]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994 йыл]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006 йыл]]: Азат Аббасов, [[Татарстан]]дың опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006 йыл]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>nprwdpib1zoruq57nq72c5f00jm7yaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306953</id>
      <parentid>1306952</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16136" sha1="cmgbxyjvfahys6ah53habsj6i6r9ky7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881 йыл]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), офтальмолог-[[фән|ғалим]]. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909 йыл]]: Георгий Лисицын, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шахмат]]сыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923 йыл]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936 йыл]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, генетик.
* [[1962 йыл]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994 йыл]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006 йыл]]: Азат Аббасов, [[Татарстан]]дың опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006 йыл]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>cmgbxyjvfahys6ah53habsj6i6r9ky7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306963</id>
      <parentid>1306953</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16747" sha1="sc4nejxo9xv5xfr46mewo6ngv5aokbv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881 йыл]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), офтальмолог-[[фән|ғалим]]. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Бебякин Василий Гаврилович]] (1931—16.11.2011), табип-онколог-ғалим. Башҡортостан республика онкология диспансерының икенсе хирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ның 1960 йылдарҙа бөткән Красная Горка ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909 йыл]]: Георгий Лисицын, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шахмат]]сыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923 йыл]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936 йыл]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, генетик.
* [[1962 йыл]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994 йыл]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006 йыл]]: Азат Аббасов, [[Татарстан]]дың опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006 йыл]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>sc4nejxo9xv5xfr46mewo6ngv5aokbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306966</id>
      <parentid>1306963</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17204" sha1="ev2w7517uu2ev7o225pw3h1fh0pj3ed" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881 йыл]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), офтальмолог-[[фән|ғалим]]. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Бебякин Василий Гаврилович]] (1931—16.11.2011), табип-онколог-ғалим. Башҡортостан республика онкология диспансерының икенсе хирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ның 1960 йылдарҙа бөткән Красная Горка ауылынан.
* [[Ғәлиев Сөләймән Ғилемйән улы]] (1946—2022), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1981—2006 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] күсмә механизацияланған колоннаһы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Мәнәүезтамаҡ]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909 йыл]]: Георгий Лисицын, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шахмат]]сыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923 йыл]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936 йыл]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, генетик.
* [[1962 йыл]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994 йыл]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006 йыл]]: Азат Аббасов, [[Татарстан]]дың опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006 йыл]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>ev2w7517uu2ev7o225pw3h1fh0pj3ed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306967</id>
      <parentid>1306966</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17446" sha1="bw3f79fa54wgysfay40n9kl4em8f32q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881 йыл]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), офтальмолог-[[фән|ғалим]]. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Бебякин Василий Гаврилович]] (1931—16.11.2011), табип-онколог-ғалим. Башҡортостан республика онкология диспансерының икенсе хирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ның 1960 йылдарҙа бөткән Красная Горка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Сөләймән Ғилемйән улы]] (1946—2022), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1981—2006 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] күсмә механизацияланған колоннаһы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Мәнәүезтамаҡ]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909 йыл]]: Георгий Лисицын, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шахмат]]сыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923 йыл]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936 йыл]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, генетик.
* [[1962 йыл]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994 йыл]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006 йыл]]: Азат Аббасов, [[Татарстан]]дың опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006 йыл]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>bw3f79fa54wgysfay40n9kl4em8f32q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эткүл районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69713</id>
    <revision>
      <id>1306918</id>
      <parentid>892883</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T21:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8060" sha1="6vmgxalyznu651s3y5p6n8a6eewofvq" xml:space="preserve">
{{Административная единица
 |Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
 |Цвет2                            = 
 |Русское название                 = Эткүл районы
 |Оригинальное название            = Еткульский район
 |Герб                             = Coat of Arms of Etkulsky rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |Флаг                             = Flag of Etkulsky rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |Описание флага                   = 
 |Страна                           = {{RUS}}
 |Статус                           = муниципаль район
 |Гимн                             = 
 |Входит в                         = [[Силәбе өлкәһе]]
 |Включает                         = 12
 |Столица                          = [[Эткүл (Эткүл районы)|Эткүл]] ауылы
 |КрупныйГород                     = 
 |КрупныеГорода                    = 
 |Дата                             = [[1 март]] [[1924]]
 |Глава                            = Головчинский Василий&amp;nbsp;Николаевич
   |Название главы                 = район башлығы
 |Глава2                           = 
   |Название главы2                = 
 |ВВП                              = 
   |Год ВВП                        = 
   |Место по ВВП                   = 
   |ВВП на душу населения          = 
   |Место по ВВП на душу населения = 
 |Язык                             = 
 |Языки                            = 
  |Население                      = {{ Население | Еткульский район | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Население | Еткульский район | г }}
   |Место по населению             = 
   |Плотность                      = 
   |Место по плотности             = 
   |Национальный состав            = 
   |Конфессиональный состав        = 
 |Площадь                          = 2&amp;nbsp;525
   |Место по площади               = 20
 |Максимальная высота              = 
 |Средняя высота                   = 
 |Минимальная высота               = 
 |Широта                           = 
 |Долгота                          = 
 |coor                             = {{coor|54|49|N|61|35|E|}}
 |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Etkulsky_rayon.png
 |ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
 |Аббревиатура = 
 |ISO = 
 |FIPS = 
 |Код автомобильных номеров = 74, 174
 |Сайт = http://www.admetkul.ru/etkul/index.php
 |Параметр1 = 
 |Название параметра1 = 
 |Примечания = 
}}

''' Эткүл районы''' (''Этҡол районы'', {{lang-ru|Еткульский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең районы. Административ үҙәге —
[[Эткүл районы|Эткүл]] ауылы.

Майҙан — 2525 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 104,6 мең га.

Районда [[:ru:Коелгинское месторождение белого мрамора|Ҡойылға аҡ мәрмәр яҡтылығы]] бар. Ошо мәрмәр менән Санкт-Петербургтағы [[Гостиный двор (метро станцияһы)| Гостиный двор]] метро станцияһы, Христос Спаситель Храмы һәм башҡа иҫтәлекле йорттар биҙәлгән.

=== Сиктәшлек ===
{| class=&quot;wikitable&quot;

!
Як
!
Район
|-
|Төньяҡ
| [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)]] райондары, [[Силәбе]], [[Копейск]]
|-
|Көнсығыш
| [[Ҡурған өлкәһе]] ([[Сафакүл районы]]), [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районы]]
|-
|Көньяҡ
| [[Уйылға районы]]
|-
|Көнбайыш
|[[Сыбаркүл районы]]
|}
Шуның өҫтөнә, район эсендэ (анклав) [[Яманйылға районы]]  урынлашҡан.
== Халҡы ==
{{ Население | Еткульский район }}

== Тарих ==
Эткүл ҡәлғәһе башҡорт ерендә 1737 йылда нигеҙләнә.

== Милли состав ==
[[Урыҫтар]] — 85 %, [[башҡорттар]] — 3,4 %, [[татарҙар]] — 2,7 %, [[украиндар]] — 3,3 %, [[немецтар]]- 2,3 %, [[белорустар]] — 1,3 %&lt;ref&gt;[ http://www.admetkul.ru/city/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127042116/http://www.admetkul.ru/city/index.php |date=2021-01-27 }}  ]&lt;/ref&gt;

== Ҡоролошо ==

{| class=&quot;standard&quot;
 !Исем
 !Үҙәк
 ! Халыҡ 
 !Тораҡ пункттар
|-
| Бектышское ауыл биләмәһе
|Бектыш
| style=&quot;text-align:right&quot; |733
|
|-
| Белоносовское ауыл биләмәһе
|Белоносово
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 405
|Приозерный, Александровка, Соколово, Һарыкүл
|-
| Белоусовское ауыл биләмәһе
|Белоусово
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 019
|Лесной , Копытово
|-
| Яманйылға ауыл биләмәһе
|Еманжелинка
| style=&quot;text-align:right&quot; |5 103
|Березняки, Депутатский, Һары, Таянды
|-
|Эткүл ауыл биләмәһе
|[[Эткүл (Эткүл районы)|Эткүл]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6 208
|
|-
|Ҡаратабан ауыл биләмәһе
|Ҡаратабан ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 366
|Грознецкий, Кузнецово, Николаевка, Яңы Баланды, Сухоруково
|-
| Ҡойылға ауыл биләмәһе
|Ҡойылға
| style=&quot;text-align:right&quot; |5 115
|Долговка, Погорелка, Ямки
|-
| Лебедёвское ауыл биләмәһе
|Лебедевка
| style=&quot;text-align:right&quot; |690
|Погудино
|-
| Новобатуринское ауыл биләмәһе
|Новобатурино
| style=&quot;text-align:right&quot; |766
|
|-
| Печёнкинское ауыл биләмәһе
|Печёнкино
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 983
|Санаторный, Шеломенцево, Шибай, Журавлево, Потапово
|-
| Пискловское ауыл биләмәһе
|Писклово
| style=&quot;text-align:right&quot; |870
|Кораблево
|-
|[[Һеләүһен (ауыл)|Һеләүһен ауыл биләмәһе]]
|Һеләүһен ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 270
|Аткүл, Кораблево, Назарово, Устьянцево, Шатрово
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Знак Еткульского района на въезде со стороны Челябинска.JPG| [[Силәбе]]нән килғәндә район таҡтаһы
File:Центр села со стороны ост. Совхозная.JPG| Эткүл ауылы үҙәге
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{book-chel|5697}}
* [https://web.archive.org/web/20151123042223/http://admetkul.ru/ Официальный сайт Еткульского муниципального района]
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/etkul.htm История герба Еткульского района]

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Эткүл районы]]</text>
      <sha1>6vmgxalyznu651s3y5p6n8a6eewofvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чесма районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70417</id>
    <revision>
      <id>1306896</id>
      <parentid>1246414</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T16:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6020" sha1="4i7bdwnf498wcl0nqn504cpp3ietey8" xml:space="preserve">{{Административ берәмек
 |Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
 |Цвет2                            = 
 |Русское название                 = Чесма районы
 |Оригинальное название            = 
 |Герб                             = RUS Чесменский район COA.gif
 |Флаг                             = Flag of Chesmensky rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |Описание флага                   = Флагы
 |Страна                           = {{RUS}}
 |Статус                           = 
 |Гимн                             = 
 |Входит в                         = [[Силәбе өлкәһе]]
 |Включает                         = 12 
 |Столица                          = Чесма  ауылы
 |КрупныйГород                     = 
 |КрупныеГорода                    = 
 |Дата                             = [[18 ғинуар]] [[1935 год]]а
 |Глава                            = Александр Серков 
   |Название главы                 = башлыҡ
 |Глава2                           = 
   |Название главы2                = 
 |ВВП                              = 
   |Год ВВП                        = 
   |Место по ВВП                   = 
   |ВВП на душу населения          = 
   |Место по ВВП на душу населения = 
 |Язык                             = 
 |Языки                            = 
 | Население                      = {{ Население | Чесменский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Чесменский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Чесменский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 27
 | Плотность                      = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Чесменский район | ч }} / 2663 round 2 ) }} }}
   |Место по плотности             = 
   |Национальный состав            = 
   |Конфессиональный состав        = 
 |Площадь                          = 2 663
   |Место по площади               = 17
 |Максимальная высота              = 
 |Средняя высота                   = 
 |Минимальная высота               = 
 |Широта = 
 |Долгота = 
 |coor = 
 |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Chesmensky_rayon.jpg
 |ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
 |Аббревиатура = 
 |ISO = 
 |FIPS = 
 |Код автомобильных номеров = 74, 174
 |Сайт = http://www.chesma74.ru
 |Параметр1 = 
 |Название параметра1 = 
 |Примечания = 
}}

'''Чесма районы''' — [[Силәбе өлкәһе]] районы.

== Этимологияһы ==
'''Чесма''' — ауыл, район үҙәге.

1843 йылда хәрби биләмә — Ырымбур казак ғәскәренең яңы һыҙат районында 30-сы һанлы посы булараҡ нигеҙләнгән. Исеме 1770 йылдың 7 июлендә Эгей диңгеҙендә Төркиәнең Чесмен бухтаһында Рәсәй флотының еңеүе иҫтәлегенә бирелә. Чесма — ''төрөксә'' шишмә — «источник», «родник».

== Тарихы ==
1935 йылдың 18 ғинуарында Варна, Кочкар, Нуғайбәк һәм Троицк райондарын бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған. 1962 йылда Чесма районы Силәбе өлкәһе берәмеге булараҡ бөтөрөлә. Ерҙәр һәм предприятиелар тәүҙә Варна районына (1962 йыл), һуңынан — 1964 йылда Троицк районына тапшырыла. Чесма районының элекке сиктәре 1965 йылдың 25 ғинуарында тергеҙелә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/chesmenskiy_rayon Чесменский муниципальный район] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{{ Население | Чесменский район }}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Чесменский район | д }}

; Милли составы
Халыҡтың милли составы тарихи миграция процестары менән билдәләнә, районда урыҫтар, ҡаҙаҡтар, татарҙар, украиндар, белорустар, әзербайжандар, грузиндар, әрмәндәр, мордвалар йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/chesmenskiy_rayon Чесменский муниципальный район] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.chesmamr74.ru Официальный сайт Чесменского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301130829/http://www.chesmamr74.ru/ |date=2014-03-01 }}
* [http://www.arch-mine.ru/content-view-1.html Археология Чесменского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323111749/http://arch-mine.ru/content-view-1.html |date=2011-03-23 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/chesma.htm История герба Чесменского района]

{{Силәбе өлкәһе}}

[[Категория:Чесма районы]]</text>
      <sha1>4i7bdwnf498wcl0nqn504cpp3ietey8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71501</id>
    <revision>
      <id>1306960</id>
      <parentid>1300770</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1306960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32942" sha1="egj0bvr9278lb38rwxg397adwp1w91v" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
'''10 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 191-се ([[кәбисә йыл]]ында 192-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 174 көн ҡала.

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Багамы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мавритания}}: Армия көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Дәүләт флагы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. [[Рәсәй империяһы]] армияһының Полтава һуғышында шведтарҙы ҡыйратыуы (1709). 
* {{Флагификация|Уругвай}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Натто (соя борсағынан әҙерләнгән ашамлыҡ) көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1925]]: [[СССР]]-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Советтар Союзы]]ның Телеграф агентлығы — [[ТАСС]] ойошторола.
* [[1930]]: Мәскәү дәүләт китапхана институты (хәҙер Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты) асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мальцев Михаил Васильевич]] (1910—19.10.1972), [[Нефть|нефтсе]], [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966). [[СССР]]-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1960) ордены кавалеры. 
* [[Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы]] (1910—7.05.2004), хәрби хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[ФСБ|Башҡорт АССР-ы Именлек министрлығының]] [[Яңауыл районы|Яңауыл]] һәм [[Баҡалы районы]]ндағы бүлектәре начальнигы; 1954—1970 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]] «Дәүләкән» совхозы директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Оргин Константин Петрович]] (1910—5.10.1964), хужалыҡ эшмәкәре. 1958 йылдан [[Күмертау районы]]ның «Башкируголь» колхозы рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы]] (1925—30.05.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Ғисмәтуллин Рәүил Ғөбәй улы]] (1935—2007), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхоздың элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Андреева Лидия Николаевна]] (1945), ғалим-[[Физик химия|физик-химик]]. 1968 йылдан хәҙерге Нефть-химия эшкәртеү институты хеҙмәткәре, 1986 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Нефть химияһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Чигрин Иван Дмитриевич]] (1945—25.04.1999), ғалим-[[тарих]]сы. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан тарих факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1995 йылдан яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор. (1996). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] Немец-Волынск ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Хасанова Эльмира Рәмил ҡыҙы]] (1985), [[спорт]]сы. [[Шахмат]] буйынса халыҡ-ара гроссмейстер (2008), халыҡ-ара мастер (2001), ФИДЕ (Халыҡ-ара шахмат федерацияһы) мастеры, 1999). [[Венгрия]]ла ([[Будапешт]], 2005) һәм [[Украина]]ла (Алушта ҡалаһы, 2007) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, һәүәҫкәрҙәр араһында [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (1997), [[Европа]] чемпионаттарының бронза призёры (1999—2003). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ҡолбарисов Фәтих Әкрәм улы]] (1921—7.10.1981), [[театр]] артисы. 1941—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1968) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1958). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Камил Минһажетдин улы]] (1921—19.07.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, сик буйы ғәскәрҙәренең диңгеҙ частәре, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], профсоюз һәм ДОСААФ органдары хеҙмәткәре. 1953—1965 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Белорет]] ҡала комитеты инструкторы, 1967—1979 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] тимер юл цехының профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы ветераны. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Урал]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхтәриев Заһит Рәхимйән улы]] (1926—05.10.2026), йөҙйәшәр, сауҙа тармағы, партия һәм урындағы башҡарма органдар, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[ Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Ҡоҙаш (Борай районы)|Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Рыжов Алексей Андреевич]] (1931—2022), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1955—2013 йылдарҙа «Мотор» ғилми-производство предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан төп конструктор, 1962 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1983 йылдан баш конструктор, 1989 йылдан — баш конструктор—генераль директор, 1992 йылдан — генераль конструктор, 2000 йылдан — баш консультант, бер үк ваҡытта 1987—2013 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1997). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] (1988), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1999) лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1985) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры.
* [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] (1936—26.08.2017), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]]ның 1-се урта мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
* [[Малухин Павел Матвеевич]] (1936—?), [[спорт]]сы. 1960—1962 йылдарҙа [[саңғы спорты]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], 1961 йылда — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы; 1963 йылдан — тренер, шул иҫәптән 1964 йылдан саңғы спорты буйынса СССР-ҙың йәштәр йыйылма командаһы тренеры. Республика категорияһындағы судья (1969). Саңғыла ярышыу буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1960), Почётлы спорт мастеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] үҙәге [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Рогов Иван Андреевич]] (1936—2016), Башҡортостандың хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]]нан.
* [[Власова Наталья Александровна]] (1956), терапевт-ғалим. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  
* [[Малабаева Тәнзилә Хибәтулла ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 1995—2015 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһының хәҙерге [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]] директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Мәләүез районы]]ның һәм Мәләүез ҡалаһының почётлы гражданы (2021). Сығышы менән ошо райондың [[Кинйәбай (Мәләүез районы)|Кинйәбай]] ауылынан. 
* [[Минғолов Шамил Григорьевич]] (1956), [[нефть|нефтсе]]-инженер-ғалим. «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке начальнигы. Техник фәндәр докторы (2015). Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре, [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Төркмән Совет Социалистик Республикаһы|Төркмән ССР-ының]] Хатаб ауылынан.                 }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Бойчев Игорь Николаевич]] (1927—14.07.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]. 1949 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең инженер-технологы, өлкән инженер-технологы, 1952 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1956 йылдан — бүлек, 1961 йылдан — цех начальнигы, 1966 йылдан — директорҙың «М-412» двигателдәрен етештереү буйынса урынбаҫары, 1988—1990 йылдарҙа инженер-конструктор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1974). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. 
* [[Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы]] (1927—26.12.2004), [[тау]]сы. 1950—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның Сибай карьеры машинисы, бригадиры һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), СССР-ҙың почётлы горнягы (1967). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алкснэ Арнольд Эдуардович]] (1932—21.11.1998), [[фән|ғалим]]-геолог. 1967—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Геология-[[минералогия]] фәндәре докторы (1981), профессор (1986).
* [[Крохалев Леонид Петрович]] (1937), [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* [[Сабина Людмила Владимировна]] (1947), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1965—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1988—1995 йылдарҙа — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылынан.
* [[Хәкимов Марат Нурый улы]] (1952), [[ФСБ|дәүләт именлеге органдары]] ветераны, подполковник (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол|Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Бирюков Владимир Павлович]] (1888—18.06.1971), [[Урал]]ды өйрәнеүсе [[тарих]]сы, лексикограф, [[археология|археолог]], фольклорсы, 30-ҙан артыҡ китап һәм брошюра авторы, [[1955]] йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]] Далматов районының Першин ауылынан.
* [[Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы]] (1923—10.01.2000), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, элемтәсе. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]]ның [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузьмин Иван Максимович]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1984 йылдарҙа «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау цехы эшсеһе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] ауылынан.
* [[Пучкин Петр Егорович]] (1928—?), нефтсе. 1949—1988 йылдарҙа [[Туймазы]] [[геология]]-эҙләнеү контораһы быраулаусыһы, өлкән [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, вышка монтажлау цехы инженеры, контора директоры урынбаҫары. [[СССР]] нефть сәнәғәтенең почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Федоровка районы]]ның Семиндяев ауылынан.
* [[Боруленков Пётр Егорович]] (1933—17.11.2014), инженер-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. 1956—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — Нефтехимия производстволары заводы директоры. 1973—1975 йылдарҙа ҡала советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1978), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1984), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1983). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] Уразов ауылынан.
* [[Зәйнуллин Зәки Лотфулла улы]] (1933—4.03.2021), инженер-ғалим, 1952—1988 йылдарҙа хәрби хеҙмәткәр, полковник, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. Техник фәндәр докторы (1985). [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994 йылдан), республиканың [[Ғаяз Исхаҡи]] һәм Һаҙи Атласи исемендәге премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлебаш районы]]ның [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Ырыҫбаева Рәхимә Ғаяз ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1962—1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Степной» совхозы һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1981) һәм 3-сө  дәрәжә (1977) [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлки районы]] Садиҡ ауылынан.                                                                                        
* [[Аллағолова Ырыҫбикә Рәхимйән ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1970 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1984 йылдан — директоры; 1998—2004 йылдарҙа район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. 2007 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының район ойошмаһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Ғәликәев Әхмәтмөнир Һәүбән улы]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1981—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[Хор капеллаһы]], музыка үҙәге директоры, филармония директоры урынбаҫары, администраторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Йәрми (Шишмә районы)|Йәрми]] ауылынан.
* [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әбдиев Нәзир Закир улы]] (1934—16.06.2009), [[йыр]]сы (лирик‑драматик тенор). 1965–1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1765]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал, кенәз, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы.  
* [[1830]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Генрик Венявский, [[Польша]] [[музыка]]нты, композитор, полонез һәм мазуркалар авторы.
* [[1855]]: Аграфена Крюкова, [[Рустар|рус халыҡ]] [[әкиәт]]тәрен һөйләүсе, әкиәт һәм былиналар йыйыусы. 
* [[1856]]: [[Никола Тесла]], физик-инженер, уйлап табыусы.
* [[1890]]: Вера Инбер, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[Журналистика|журналист]].
* [[1895]]: Карл Орф, [[Германия]] композиторы, [[Педагогика|педагог]].
* [[1905]]: Лев Кассиль, СССР яҙыусыһы. Сталин премияһы лауреаты (1951). 
* [[1920]]: Владимир Балашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
* [[1920]]: Оуэн Чемберлен, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], атом бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, 1959 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1925]]: [[Мәхәтхир Мөхәмәт]], [[Малайзия]]ның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2018 йылдан илдең премьер-министры.
* [[1970]]: Джейсон Орандж, [[Англия]] [[йыр]]сыһы, [[Гитара|гитарист]], йырҙар авторы, актёр, «Take That» төркөмөнең элекке ағзаһы.
* [[1970]]: Джон Симм, Англия актёры.
* [[1980]]: Джессика Симпсон, АҠШ йырсыһы, актриса, телетапшырыуҙар алып барыусы, дизайнер.
* [[1985]]: Марио Гомес, [[Германия]] [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1938]]: [[Ғабдулла Амантай]], башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Булат Ишемғол]], башҡорт совет яҙыусыһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938]]: [[Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы|Ғисмәтуллин Абдулла (Ғабдулла) Төхфәтулла улы]], ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифе комиссары, Башҡорт АССР-ы Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғөбәй Дәүләтшин]], дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]], [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1922) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935) артисы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Төхфәт Йәнәби]], башҡорт совет шағиры, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], башҡорт йырсыһы, композитор, [[БАССР]]-ҙың халыҡ артисы (1929). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[2007]]: [[Әхмәт Лотфуллин]], [[СССР]]-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{commonscat|10 July}}
{{Дерево статей|10 июль}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж10]]
[[Категория:10 июль]]</text>
      <sha1>egj0bvr9278lb38rwxg397adwp1w91v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>17 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71757</id>
    <revision>
      <id>1306885</id>
      <parentid>1302934</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23334" sha1="6f9ohwouy30tw0wie3zair2s22xkce1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''17 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 229-сы ([[кәбисә йыл]]ында 230-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 136 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли
* {{Флагификация|Боливия}}: [[Флаг]] көнө.
* {{Флагификация|Габон}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Самауыр]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Колумбия}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. 
** Тимер юлсылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1771]]: [[Фотосинтез]] процесы асыла.
* [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә «Динамо» стадионы файҙаланыуға тапшырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1945]]: [[Өфө]]лә Республика онкология диспансеры эш башлай.
* [[1977]]: [[СССР]]-ҙың «Арктика» атом боҙватҡысы һыу өҫтө караптарынан беренсе булып [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ына барып етә.
* [[1988]]: Бөтә Рәсәй инвалидтар ойошмаһы төҙөлә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлов Фёдор Максимович]] (1905—12.03.1996), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1952 йылдарҙа Дәүләкән МТС‑ы директоры, артабан 1961 йылғаса [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—V саҡырылыш (1947—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).
* [[Әсхәр Кәшфуллин]] (1930-2018), [[шиғриәт|шағир]], 2004 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Докучаев Евгений Сергеевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1963—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), профессор (1989). 
* [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] (1945), хеҙмәт ветераны. 1967—1986 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның «Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1993 йылдан иген ырҙыны машинисы; 1986 йылдан «Сөн» совхозының [[КПСС|партком]] секретары, 1990—1992 йылдарҙа директор урынбаҫары, артабан район элемтә бүлеге почтальоны. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. 
* [[Андреев Вадим Евгеньевич]] (1955), ғалим-тау инженеры, [[Нефть|нефтсе]]. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Стратегик тикшеренеүҙәр институты Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы]] (1896—1968), [[уҡытыусы]], мәғариф эшмәкәре. 1918 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа — мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). 
* [[Миңлебаев Талха Әхмәт улы]] (1926—?), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1975—1986 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошорайондың [[Бикҡол (Миәкә районы)|Бикҡол]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рехмуков Фарид Измайлович]] (1926—13.12.2005), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1965—1985 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы. 1969—1977 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. 1954 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән [[Әстерхан]] ҡалаһынан.
* [[Зәҡәрин Фәхрәзи Шакир улы]] (1931—22.02.1983), агроном. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1972) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ҡыҙылбай]] ауылынан.
* [[Улендеева Анна Дмитриевна]] (1941), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2006 йылдарҙа Органик химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — өлкән, 2000 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] Кривой Ключ ауылынан.
* [[Паксютов Геннадий Васильевич]] (1946), [[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Минераль ашламалар заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) химигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның (2005) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Рәйемғужина Зилиә Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1946), [[Тел белеме|тел белгесе]]-ғалим. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] ауылынан.
* [[Прочухан Юрий Анатольевич]] (1951—15.07.2019), химик-ғалим. 1974 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығыисемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — лаборатория мөдире, 1999—2003 йылдарҙа юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2003 йылдарҙа химия факультеты деканы һәм 1994—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Химия бүлегенең академик секретары, 1995—2001 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Д. И. Менделеев]] исемендәге премия лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Люберцы]] ҡалаһынан. 
* [[Пардабаева Римма Миңлехан ҡыҙы]] (1956), [[иҡтисад]]сы-ғалим. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм [[Өфө сәнғәт училищеһы]] (колледжы) уҡытыусыһы, доцент. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Кәримова Ләйсән Ғәбделбарый ҡыҙы]] (1971), [[театр]] артисы. 1993—2010 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), ижади премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылынан.
* [[Абдуллин Ленар Рәфил улы]] (1976), инженер-ғалим. 2012 йылдан [[БАШНИПИНЕФТЬ]] институтының бүлек начальнигы урынбаҫары, 2015 йылдан — начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор [[Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы|Рәфил Абдуллиндың]] улы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сәлихов Сәфәрғәли Ноғоман улы]] (1927—2004), [[транспорт]]сы, [[Шиғриәт|шағир]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1942—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Баймаҡ коммуналь предприятиелары һәм төҙөкләндереү комбинаты хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы]] (17.08.1927—14.03.2004), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1989 йылдарҙа [[Ҡыйғы районы]]ның М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиева Зинура Нурлығаян ҡыҙы]] (1932—4.07.2014), [[нефть|нефтсе]]. 1962—1993 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Бәтке]] ауылынан.
* [[Гнетулло Владимир Иванович]] (1937), элемтәсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала-ара телефон станцияһы начальнигы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Нагорнова Людмила Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1966—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Фенова Евгения Александровна]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[инглиз теле]] кафедраһы уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы]] (1928—19.06.1997), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987). 
* [[Варламова Екатерина Николаевна]] (1928), бейеүсе, педагог. 1947—1951 йылдарҙа һәм 1955—70 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1971— 1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1999—2008 йылдарҙа «Маска» балалар ижады театр үҙәге педагогы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1963). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы]] (1928), ғалим-травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы ([[1982]]. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).
* [[Пучков Виктор Николаевич]] (1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры. 
* [[Вәхитов Радик Шакир улы]] (1948), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы]] (1919—19.05.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1975 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] VI саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] ауылынан. 
* [[Ғарифуллин Рафил Хатмулла улы]] (1944—29.09.2026), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[энергетика]], нефть эшкәртеү тармағы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.
* [[Сәғәҙиев Зөлфәт Таһир улы]] (1949), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1980—2003 йылдарҙа сауҙа предприятиеһы етәксеһе, [[Кушнаренко районы]] ҡулланыусылар йәмғиәте (райпоһы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкинин Таһир Хабрахман улы]] (1964), [[Журналистика|журналист]]. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2009).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Олег Табаков, [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Шон Пенн, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, «[[Оскар]]» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1970]]: Джим Курье, АҠШ [[спорт]]сыһы, [[теннис]]сы, «Оло шлем» турнирҙарының дүрт тапҡыр еңеүсеһе, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе «ракетка»һы.
* [[1980]]: Лене Марлин, [[Норвегия]] [[йыр]]сыһы.
* [[1990]]: Рейчел Херд-Вуд, [[Британия]] актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З17]]
[[Категория:17 август]]</text>
      <sha1>6f9ohwouy30tw0wie3zair2s22xkce1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306887</id>
      <parentid>1306885</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25180" sha1="rdfaclrh2gc7mviil44c6n7dd4yj1dx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''17 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 229-сы ([[кәбисә йыл]]ында 230-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 136 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли
* {{Флагификация|Боливия}}: [[Флаг]] көнө.
* {{Флагификация|Габон}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Самауыр]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Колумбия}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. 
** Тимер юлсылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1771]]: [[Фотосинтез]] процесы асыла.
* [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә «Динамо» стадионы файҙаланыуға тапшырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1945]]: [[Өфө]]лә Республика онкология диспансеры эш башлай.
* [[1977]]: [[СССР]]-ҙың «Арктика» атом боҙватҡысы һыу өҫтө караптарынан беренсе булып [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ына барып етә.
* [[1988]]: Бөтә Рәсәй инвалидтар ойошмаһы төҙөлә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлов Фёдор Максимович]] (1905—12.03.1996), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1952 йылдарҙа Дәүләкән МТС‑ы директоры, артабан 1961 йылғаса [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—V саҡырылыш (1947—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).
* [[Әсхәр Кәшфуллин]] (1930-2018), [[шиғриәт|шағир]], 2004 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Докучаев Евгений Сергеевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1963—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), профессор (1989). 
* [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] (1945), хеҙмәт ветераны. 1967—1986 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның «Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1993 йылдан иген ырҙыны машинисы; 1986 йылдан «Сөн» совхозының [[КПСС|партком]] секретары, 1990—1992 йылдарҙа директор урынбаҫары, артабан район элемтә бүлеге почтальоны. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. 
* [[Андреев Вадим Евгеньевич]] (1955), ғалим-тау инженеры, [[Нефть|нефтсе]]. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Стратегик тикшеренеүҙәр институты Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы]] (1896—1968), [[уҡытыусы]], мәғариф эшмәкәре. 1918 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа — мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). 
* [[Миңлебаев Талха Әхмәт улы]] (1926—?), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1975—1986 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошорайондың [[Бикҡол (Миәкә районы)|Бикҡол]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рехмуков Фарид Измайлович]] (1926—13.12.2005), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1965—1985 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы. 1969—1977 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. 1954 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән [[Әстерхан]] ҡалаһынан.
* [[Зәҡәрин Фәхрәзи Шакир улы]] (1931—22.02.1983), агроном. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1972) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ҡыҙылбай]] ауылынан.
* [[Улендеева Анна Дмитриевна]] (1941), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2006 йылдарҙа Органик химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — өлкән, 2000 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] Кривой Ключ ауылынан.
* [[Паксютов Геннадий Васильевич]] (1946), [[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Минераль ашламалар заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) химигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның (2005) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Рәйемғужина Зилиә Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1946), [[Тел белеме|тел белгесе]]-ғалим. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] ауылынан.
* [[Прочухан Юрий Анатольевич]] (1951—15.07.2019), химик-ғалим. 1974 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығыисемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — лаборатория мөдире, 1999—2003 йылдарҙа юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2003 йылдарҙа химия факультеты деканы һәм 1994—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Химия бүлегенең академик секретары, 1995—2001 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Д. И. Менделеев]] исемендәге премия лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Люберцы]] ҡалаһынан. 
* [[Пардабаева Римма Миңлехан ҡыҙы]] (1956), [[иҡтисад]]сы-ғалим. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм [[Өфө сәнғәт училищеһы]] (колледжы) уҡытыусыһы, доцент. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Кәримова Ләйсән Ғәбделбарый ҡыҙы]] (1971), [[театр]] артисы. 1993—2010 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), ижади премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылынан.
* [[Абдуллин Ленар Рәфил улы]] (1976), инженер-ғалим. 2012 йылдан [[БАШНИПИНЕФТЬ]] институтының бүлек начальнигы урынбаҫары, 2015 йылдан — начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор [[Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы|Рәфил Абдуллиндың]] улы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сәлихов Сәфәрғәли Ноғоман улы]] (1927—2004), [[транспорт]]сы, [[Шиғриәт|шағир]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1942—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Баймаҡ коммуналь предприятиелары һәм төҙөкләндереү комбинаты хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы]] (17.08.1927—14.03.2004), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1989 йылдарҙа [[Ҡыйғы районы]]ның М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиева Зинура Нурлығаян ҡыҙы]] (1932—4.07.2014), [[нефть|нефтсе]]. 1962—1993 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Бәтке]] ауылынан.
* [[Гнетулло Владимир Иванович]] (1937), элемтәсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала-ара телефон станцияһы начальнигы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Нагорнова Людмила Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1966—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Фенова Евгения Александровна]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[инглиз теле]] кафедраһы уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы]] (1928—19.06.1997), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987). 
* [[Варламова Екатерина Николаевна]] (1928), бейеүсе, педагог. 1947—1951 йылдарҙа һәм 1955—70 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1971— 1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1999—2008 йылдарҙа «Маска» балалар ижады театр үҙәге педагогы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1963). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы]] (1928), ғалим-травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы ([[1982]]. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).
* [[Пучков Виктор Николаевич]] (1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры. 
* [[Вәхитов Радик Шакир улы]] (1948), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы]] (1919—19.05.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1975 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] VI саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] ауылынан. 
* [[Ғарифуллин Рафил Хатмулла улы]] (1944—29.09.2026), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[иҡтисад]]сы-[[Фән|ғалим]], [[энергетика]], нефть эшкәртеү тармағы һәм дәүләт органдары, юғары мәктәп хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр идаралығы начальнигы, 1991 йылдан — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, 1992 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры. 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары. 2002—2015 йылдарҙа Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының беренсе һәм икенсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—2003). Иҡтисад фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. 
* [[Сәғәҙиев Зөлфәт Таһир улы]] (1949), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1980—2003 йылдарҙа сауҙа предприятиеһы етәксеһе, [[Кушнаренко районы]] ҡулланыусылар йәмғиәте (райпоһы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкинин Таһир Хабрахман улы]] (1964), [[Журналистика|журналист]]. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2009).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Олег Табаков, [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Шон Пенн, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, «[[Оскар]]» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1970]]: Джим Курье, АҠШ [[спорт]]сыһы, [[теннис]]сы, «Оло шлем» турнирҙарының дүрт тапҡыр еңеүсеһе, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе «ракетка»һы.
* [[1980]]: Лене Марлин, [[Норвегия]] [[йыр]]сыһы.
* [[1990]]: Рейчел Херд-Вуд, [[Британия]] актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З17]]
[[Категория:17 август]]</text>
      <sha1>rdfaclrh2gc7mviil44c6n7dd4yj1dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306888</id>
      <parentid>1306887</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25089" sha1="qtt73prylpj30piaoy0vm3ntfwmcwel" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''17 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 229-сы ([[кәбисә йыл]]ында 230-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 136 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли
* {{Флагификация|Боливия}}: [[Флаг]] көнө.
* {{Флагификация|Габон}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Самауыр]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Колумбия}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. 
** Тимер юлсылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1771]]: [[Фотосинтез]] процесы асыла.
* [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә «Динамо» стадионы файҙаланыуға тапшырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1945]]: [[Өфө]]лә Республика онкология диспансеры эш башлай.
* [[1977]]: [[СССР]]-ҙың «Арктика» атом боҙватҡысы һыу өҫтө караптарынан беренсе булып [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ына барып етә.
* [[1988]]: Бөтә Рәсәй инвалидтар ойошмаһы төҙөлә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлов Фёдор Максимович]] (1905—12.03.1996), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1952 йылдарҙа Дәүләкән МТС‑ы директоры, артабан 1961 йылғаса [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—V саҡырылыш (1947—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).
* [[Әсхәр Кәшфуллин]] (1930-2018), [[шиғриәт|шағир]], 2004 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Докучаев Евгений Сергеевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1963—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), профессор (1989). 
* [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] (1945), хеҙмәт ветераны. 1967—1986 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның «Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1993 йылдан иген ырҙыны машинисы; 1986 йылдан «Сөн» совхозының [[КПСС|партком]] секретары, 1990—1992 йылдарҙа директор урынбаҫары, артабан район элемтә бүлеге почтальоны. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. 
* [[Андреев Вадим Евгеньевич]] (1955), ғалим-тау инженеры, [[Нефть|нефтсе]]. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Стратегик тикшеренеүҙәр институты Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы]] (1896—1968), [[уҡытыусы]], мәғариф эшмәкәре. 1918 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа — мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). 
* [[Миңлебаев Талха Әхмәт улы]] (1926—?), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1975—1986 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошорайондың [[Бикҡол (Миәкә районы)|Бикҡол]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рехмуков Фарид Измайлович]] (1926—13.12.2005), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1965—1985 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы. 1969—1977 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. 1954 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән [[Әстерхан]] ҡалаһынан.
* [[Зәҡәрин Фәхрәзи Шакир улы]] (1931—22.02.1983), агроном. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1972) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ҡыҙылбай]] ауылынан.
* [[Улендеева Анна Дмитриевна]] (1941), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2006 йылдарҙа Органик химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — өлкән, 2000 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] Кривой Ключ ауылынан.
* [[Паксютов Геннадий Васильевич]] (1946), [[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Минераль ашламалар заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) химигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның (2005) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Рәйемғужина Зилиә Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1946), [[Тел белеме|тел белгесе]]-ғалим. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] ауылынан.
* [[Прочухан Юрий Анатольевич]] (1951—15.07.2019), химик-ғалим. 1974 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығыисемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — лаборатория мөдире, 1999—2003 йылдарҙа юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2003 йылдарҙа химия факультеты деканы һәм 1994—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Химия бүлегенең академик секретары, 1995—2001 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Д. И. Менделеев]] исемендәге премия лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Люберцы]] ҡалаһынан. 
* [[Пардабаева Римма Миңлехан ҡыҙы]] (1956), [[иҡтисад]]сы-ғалим. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм [[Өфө сәнғәт училищеһы]] (колледжы) уҡытыусыһы, доцент. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Кәримова Ләйсән Ғәбделбарый ҡыҙы]] (1971), [[театр]] артисы. 1993—2010 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), ижади премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылынан.
* [[Абдуллин Ленар Рәфил улы]] (1976), инженер-ғалим. 2012 йылдан [[БАШНИПИНЕФТЬ]] институтының бүлек начальнигы урынбаҫары, 2015 йылдан — начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор [[Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы|Рәфил Абдуллиндың]] улы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сәлихов Сәфәрғәли Ноғоман улы]] (1927—2004), [[транспорт]]сы, [[Шиғриәт|шағир]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1942—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Баймаҡ коммуналь предприятиелары һәм төҙөкләндереү комбинаты хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы]] (17.08.1927—14.03.2004), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1989 йылдарҙа [[Ҡыйғы районы]]ның М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиева Зинура Нурлығаян ҡыҙы]] (1932—4.07.2014), [[нефть|нефтсе]]. 1962—1993 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Бәтке]] ауылынан.
* [[Гнетулло Владимир Иванович]] (1937), элемтәсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала-ара телефон станцияһы начальнигы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Нагорнова Людмила Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1966—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Фенова Евгения Александровна]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[инглиз теле]] кафедраһы уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы]] (1928—19.06.1997), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987). 
* [[Варламова Екатерина Николаевна]] (1928), бейеүсе, педагог. 1947—1951 йылдарҙа һәм 1955—70 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1971— 1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1999—2008 йылдарҙа «Маска» балалар ижады театр үҙәге педагогы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1963). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы]] (1928), ғалим-травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы ([[1982]]. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).
* [[Пучков Виктор Николаевич]] (1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры. 
* [[Вәхитов Радик Шакир улы]] (1948), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы]] (1919—19.05.1986), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1975 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] VI саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] ауылынан. 
* [[Ғарифуллин Рафил Хатмулла улы]] (1944—29.09.2026), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[иҡтисад]]сы-[[Фән|ғалим]], [[энергетика]], нефть эшкәртеү тармағы һәм дәүләт органдары, юғары мәктәп хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр идаралығы начальнигы, 1991 йылдан — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, 1992 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры. 1997 йылдан — Премьер-министр урынбаҫары. 2002—2015 йылдарҙа [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының беренсе һәм икенсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—2003). Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]](2000), Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәғәҙиев Зөлфәт Таһир улы]] (1949), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1980—2003 йылдарҙа сауҙа предприятиеһы етәксеһе, [[Кушнаренко районы]] ҡулланыусылар йәмғиәте (райпоһы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.  
* [[Ишкинин Таһир Хабрахман улы]] (1964), [[Журналистика|журналист]]. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2009).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Олег Табаков, [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Шон Пенн, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, «[[Оскар]]» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1970]]: Джим Курье, АҠШ [[спорт]]сыһы, [[теннис]]сы, «Оло шлем» турнирҙарының дүрт тапҡыр еңеүсеһе, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе «ракетка»һы.
* [[1980]]: Лене Марлин, [[Норвегия]] [[йыр]]сыһы.
* [[1990]]: Рейчел Херд-Вуд, [[Британия]] актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З17]]
[[Категория:17 август]]</text>
      <sha1>qtt73prylpj30piaoy0vm3ntfwmcwel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоншаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113607</id>
    <revision>
      <id>1306944</id>
      <parentid>1199495</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8381" sha1="bz0iqobf1fvjsrxzzuf8kmqo9okwwet" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ҡоншаҡ
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = RUS Кунашакский район COA.gif
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55|lat_min = 42|lat_sec = 00
 | lon_deg                  = 61|lon_min = 33|lon_sec = 00
 | CoordAddon               = type:city(26900)_region:RU
 | CoordScale               = 
 | ЯндексКарта              = http://maps.yandex.ru/?text=Россия,_Челябинская_область,_поселок_Бреды&amp;sll=60.348803,52.416614&amp;sspn=0.263638,0.10747
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Ҡоншаҡ
 | C в регион               = нет
 | дата основания           = XVIII быуат
 | первое упоминание        = 1763 йыл
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Кунашак (село) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кунашак (село) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[урыҫтар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456730
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236830001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
 |сотовая связь            = МТС, МегаФон, Utel, TELE2-Челябинск
}}

'''Ҡоншаҡ''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] үҙәге. [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]нең үҙәге.

== География ==
Ауыл [[Силәбе өлкәһе]]нең төньяғында, [[Силәбе]] ҡалаһынан 85 км төньяҡтараҡ, Ҡоншаҡ күленең көньяҡ-көнбайышындағы бәләкәй күлдәр яр буйҙарында урынлашҡан. Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы ауылдан төньяҡ‑көнбайыштараҡ 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/8-statya/8401-onsha-sil-be-lk-onsha-r-ny-ge}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==

[[Иҫәт провинцияһы]] башҡорттары тарафынан нигеҙ һалына. Тәүге тапҡыр 1763 йылда телгә алына. Һуңыраҡ [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] Ҡоншаҡ улусының үҙәге була&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;/&gt;.

1869 йылда 4 мәсет теркәлгән. XX быуат башында ауылда өс синыфлы мәктәп һәм мәҙрәсә эшләгән.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составында була.

1930 йылдан Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]] үҙәге. 1934 йылда [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы үҙәге.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1869 !! 1920 !! 1959 !! 1989
|-
| 2473 || 6531 || 4199 || 5546
|}

{{ Население | Кунашак (село)}}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[татарҙар]] (77,5 %), [[башҡорттар]] (12,7 %), [[урыҫтар]] (8 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Инраструктура ==
Халҡы башлыса ауыл хужалығында эшләй. Ҡоншаҡта балыҡ эшкәртеү заводы, лесхоз, нефть базаһы, асфальт-бетон заводы һәм башҡа предприятиелар бар.

Урта һәм башланғыс мәктәптәр, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, балалар сәнғәт мәктәбе, көрәш бүлеге булған балалар һәм үҙмерҙәр спорт мәктәбе, Ҡадир Даян исемендәге үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 2 мәсет бар. Ҡоншаҡта шулай уҡ Башҡорт‑татар мәҙәниәт үҙәге һәм «Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһы эшләй&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;/&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Жан Лоҡман]] (1912—1959) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы.
* [[Ҡадир Даян]] (1910—1975) — башҡорт шағиры һәм драматургы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Мөтиғулла Ғатауллин]] (1875—1936) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1924—1936).
* [[Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы]] (1891—1936) — медик, совет органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.
* [[Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы]] (12.12.1907—1964), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Башҡорт театр-художество училищеһы]]ның уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] орденындары кавалеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86032}}{{V|09|12|2022}}  
* [https://web.archive.org/web/20170201102436/http://www.kunashak.ru/ Ҡоншаҡ районының рәсми сайты]
* [https://mediazavod.ru/articles/authors/139456/ Ҡоншаҡ легендаһы]

{{Населённые пункты Кунашакского района}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе район үҙәктәре]]


{{Chelyab-obl-geo-stub}}</text>
      <sha1>bz0iqobf1fvjsrxzzuf8kmqo9okwwet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡара Ҡуйлылар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120445</id>
    <revision>
      <id>1306936</id>
      <parentid>1287715</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19535" sha1="03ecg91fa7zu17rmn0wejehxpjtid4f" xml:space="preserve">{{Историческое государство
 |название         = Ҡара Ҡуйлы
 |самоназвание     = 
 |флаг             = Flag of Kara Koyunlu dynasty.png
 |герб             = novalue
 |карта            = Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png
 |описание         = 1410—1468 йылдарҙа Ҡара Ҡуйлы дәүләте
 |столица          = [[Тәбриз]]
 |религия          = [[Ислам]] ([[шиғыйлыҡ]])&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last= Quiring-Zoche |first= R.|title= AQ QOYUNLŪ| encyclopedia=Encyclopedia Iranica|accessdate=2009-10-29|url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranicaonline.org/articles/aq-qoyunlu-confederation}}{{oq|en|The argument that there was a clear-cut contrast between the Sunnism of the Āq Qoyunlū and the Shiʿism of the Qara Qoyunlū and the Ṣafawīya rests mainly on later Safavid sources and must be considered doubtful.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
  |автор        = Michael M. Gunter  
  |заглавие     = Historical dictionary of the Kurds
  |издательство = Scarecrow Press
  |том    =
  |год          = 2004 
  |страницы     = 3
  |isbn         = 0810848708, 9780810848702
}} {{oq|en|Early on, the Sunni Ak Koyunlu had Amed (Diyarbakir) as their capital, while the Shia Kara Koyunlu had their center northeast of Lake Van.}}&lt;/ref&gt;
 |язык             = [[Уғыҙ теле|Уғыҙ]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]], [[Ҡурд теле|ҡурд]], [[Әрмән теле|әрмән]]&lt;ref name=&quot;КемриджИран&quot;&gt;Кембриджская история Ирана (The Cambridge History of Iran), том VI, стр. 154: {{oq|en|It was in these circumstances that the two confederations evolved, and under these conditions that they prospered, so that during the second half of the 8th/14th century they were both able to found dynasties, that of the Aq Quyunlu in Diyarbakr, with its centre at Amid, that is in the lands of the Tigris and Euphrates with Urfa and Mardin in the south and Baiburt in the north; that of the Qara Quyunlu immediately to the east, with a centre at Arjlsh on the north-east shore of Lake Van, and spreading north to Erzerum and south to Mosul. The territories of both confederations were then occupied, as they had long been already, by a predominantly sedentary population, consisting of Armenians, Kurds, Aramaeans and Arabs, but at first including no Persian elements.}}&lt;/ref&gt;
 |образовано       =  [[1375]] 
 |ликвидировано    =  [[1468]] йылдар
 |площадь          = 
 |население        = 
 |до               = Йылайырҙар
 |после            = Аҡ Ҡуйлы
 |п2               = 
 |п3               = 
 |п4               = 
}}

'''Ҡара Ҡуйлы''' ([[Төрки телдәр|төрк.]] «ҡара тәкәлеләр» — байрағында «ҡара ҡуй» тамғаһының рәсеме буйынса) — [[Уғыҙҙар|уғыҙ төрки]] күсмә ҡәбиләләренең берләшмәһе (ҡәбиләләр конфедерацияһы)&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river#pt2|заглавие=Araxes river|автор=W. B. Fisher, C. E. Bosworth}}:{{oq|en|Subsequently it came under the control of Turkmen dynasties like the Āq Qoyunlū and Qara Qoyunlū and then of local khanates like those of Qara Bāḡ and Naḵǰavān which formed a buffer region between the Ottomans and Safavids.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannicairaq&quot;&gt;Энциклопедия Британника. Статья «Iraq», раздел «History», подраздел «[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293631/Iraq/22890/Il-Khanid-successors-1335-1410 The Turkmen (1410—1508)]»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Все монархи мира&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|199}}{{oq|ru|В 1386—1405 гг. Закавказье подверглось разрушительным набегам полчищ Тимура, после чего Северный Иран и Армения попали в руки туркменских династий Кара-коюнлу в первой половине XV в. и Ак-коюнлу во второй половине XV в.}}&lt;/ref&gt;. [[XIV]]—[[XV быуат]]тарҙа Алғы Азияла, хәҙерге [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Ираҡ]], төньяҡ-көнбайыш [[Иран]] һәм көнсығыш [[Төркиә]] биләмәләрендә булған&lt;ref&gt;Всемирная история. Т.7, Т.10, Т.11.: Минск, 1996&lt;/ref&gt;.

== Барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:Kara-koyunlu dynasty.jpg|thumb|left|250px|Ҡара Ҡуйлы династияһы хакимдары&lt;ref name=&quot;Все монархи мира&quot;/&gt;]]
Хакимлыҡ итеүсе нәҫел [[уғыҙҙар]]ҙың Ивэ ырыуынан сыҡҡан, был ырыу [[XIV быуат]]ҡа ҡарай владел территориями севернее озера [[Ван (күл)|Ван]] күленән төньяҡҡа табан территорияларҙы һәм Төньяҡ [[Ираҡ]] тирәһен биләй&lt;ref name=&quot;CEB&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=mKpz_2CkoWEC&amp;pg=PR26&amp;dq=Bosworth,+Clifford.+The+New+Islamic+Dynasties,+1996.&amp;hl=ru&amp;ei=sJSmTdm_GIuaOuijuOoJ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Clifford Edmund Bosworth''. «The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual». — Edinburgh University Press, 2004 — p. 273—274 — ISBN 0-7486-2137-7]&lt;/ref&gt;. Ҡара Ҡуйлы ҡәбиләләре иҫәбендә Бахарлы, Саадлы, Ҡараманлы, Алпаут, Духарлы, Джагирлы, Хаджилы һәм Агачери була. Улар [[монголдар]] баҫып инеүҙәре һөҙөмтәһендә Алғы Азияға ҡыҫырыҡлана&lt;ref name=&quot;Все монархи мира&quot;&gt;{{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Кара-Коюнлу}}&lt;/ref&gt;. Ҡәбиләләр араһында Бахарлы һәм Саадлы алдынғылыҡ тота. Башта Ҡара Ҡуйлы ҡәбиләләре [[Евфрат (йылға)|Евфрат]] һәм [[Тигр (йылға)|Тигр]] йылғаларының үрге ағымында йәшәй, бында [[Сыңғыҙхан]]дың яуҙары һөҙөмтәһендә яңы килгән халыҡтар өсөн етерлек урын бушатыла&lt;ref name=&quot;Все монархи мира&quot;/&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Iğdır Koçbaşlı mezar.png|thumb|200px|Ҡараҡойунлы ҡалаһының ([[Төркиә]]) Асыҡ һауалағы музей биләмәләрендәге тәкә рәүешендәге ҡәбер ташы, Ҡара Ҡуйлы дәүләте осорона ҡарай&lt;ref&gt;[http://kurumsal.kulturturizm.gov.tr/turkiye/genel/gezilecekyer/karakoyunlu-kocbasli-acik-hava-muzesi Сайт Министерства культуры и туризма Турецкой Республики] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.erzurumgazetesi.com.tr/haber/Karakoyunlu-Tarihi-Mezar-Taslari-Dile-Geliyor-/79974 ‘Karakoyunlu Tarihi Mezar Taşları Dile Geliyor’] {{ref-tr}}&lt;/ref&gt;.]]
Ҡара Ҡуйлы хакимдары башта [[Төркөмәндәр|төркөмән]] династияларының вассалдары булған. 1382 йылда Йылайырҙарҙың әмире ''Шәйех Увейс I'' (Байрам Хужабәк) улы ''Абу Насыр Ҡара-Мөхәммәт'' бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм [[Тәбриз]] һәм Көнсығыш Анатолияла көстәр туплай. Шулай итеп Ҡара-Мөхәммәт ([[1380]]—[[1389]]) тарафынан Ҡара Ҡуйлы ҡәбиләләр берләшмәһенең хакимлығына нигеҙ һалына. Был дәүләт Йылайырҙар хакимлығына күп яҡтан оҡшаш була һәм Сыңғыҙхан нәҫеле осоро традицияларын һәм бәйләнештәрен һаҡлап ҡала&lt;ref name=&quot;CEB&quot;/&gt;. Һуңыраҡ улар [[Тамерлан|Аҡһаҡ Тимер]] ғәскәренән еңелә, был төркмәндәрҙең башлығын [[Ғосман империяһы|Ғосман солтаны]] — [[Баязит I|Баязит Беренсегә]] ҡасып китергә мәжбүр итә.

Ҡара-Мөхәммәттән һуң Ҡара Ҡуйлы хакимы Ҡара-Йософ була, ул дәүләт менән [[1395]]—[[1403]] һәм [[1406]]—[[1420]] йылдарҙа идара итә. Аҡһаҡ Тимер үлгәндән һуң, Ҡара-Йософ Ираҡ һәм Әрмәнстандың элекке хакимы Әхмәт Йылайыр солтан яғында Тимерҙең улы Миран шаһҡа ҡаршы сыға. Башта Ҡара-Йософ һәм Әхмәт солтан Бағдадты яулауға ирешә, әммә улар араһында низағ барлыҡҡа килә һәм тиҙҙән Ҡара-Йософ Тимеридтарҙан Мәмлүктәр дәүләтенә ҡаса. Ләкин 1408 йылда Сардруд тирәһендә Миран шаһтың ғәскәре тар-мар ителә, ә ул үҙе һәләк булғас Йылайырҙар дәүләте тергеҙелә.

Шулай ҙа был осорға ҡарай элекке союздаштарҙың аралары йәнә боҙола. [[Аҡ Ҡуйлы]] дәүләте башлығы Осман (Ғосман) Ҡара Юлыҡтың Көнсығыш Анатолиянан Эрзинджанға походҡа сығыуы менән файҙаланып Әхмәт солтан да шулай уҡ Аҡ Ҡуйлыға ҡаршы сыға, һөҙөмтәлә 1410 йылда Шанби-Газан янындағы алышта еңелә һәм улдары менән бергә язалап үлтерелә, ә Ҡара-Йософ шул уҡ йылда барлыҡҡа килгән һәм баш ҡалаһы Тәбризда булған Ҡара Ҡуйлы дәүләтенә берләштерелгән Ираҡтың, Әрмәнстандың һәм эргә-тирәләге территорияларҙың хакимы булып китә. Ҡара-Йософ үҙе Көньяҡ Әзербайжан менән идара итә, ә башҡа ерҙәрен удел итеп үҙенең улдарына тарата&lt;ref&gt;{{книга
|автор =Рыжов К. В.
|заглавие = Все монархи мира. Мусульманский Восток VII—XV вв
|место = М.
|издательство = Вече
|год = 2004
|страницы = 225
|isbn = 5-94538-301-5, ББК 63.3 (5) P 93
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Medieval azerbaijani helmet 1.JPG|thumb|left|150px|Ҡара Ҡуйлы осорона ҡараған шлем. Әзербайжан милли сәнғәт музейы, [[Баҡы]].]]
[[Аҡ Ҡуйлы]] һәм Ҡара Ҡуйлыларҙың яҡын туғанлығына ҡарамаҫтан, баштан уҡ улар араһында киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡ була. Ҡара Ҡуйлының икенсе көслө дошманы Тимеридтар дәүләте хакимы Шахрух була, ул үҙенең туғандарын Әзербайжандан ҡыуыуҙы ҡабул итмәй. Шулай ҙа Ҡара-Йософ уның менән һуғышта еңә. Аҙаҡ Ҡара-Йософ Ширванды баҫып ала, уның ширваншаһы Ибраһим I әсиргә алына һәм һөҙөмтәлә үҙен Ҡара Ҡуйлының вассалы тип таный.

Ҡара Йософтың улдары уның вариҫтары була: Искәндәр хан (1420—1429 һәм 1431—1435 йылдарҙа хакимлыҡ итә), Абу Сәйет хан (1429—1431 йылдарҙа идара итә), Йыһан шаһ(1436—1467 йылдарҙа хакимлыҡ итә). Йыһан шаһ Ҡара Ҡуйлы хакимдары араһынан тәүге булып солтан титулын ала, ул шулай уҡ Хакиики псевдонимы менән [[әзербайжан теле]]ндә яҙған шағир булараҡ та билдәле&lt;ref&gt;[http://www.tyurk.ru/file5_53.shtm Библиотека классической тюркской поэзии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022134405/http://www.tyurk.ru/file5_53.shtm |date=2009-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Minorsky&gt;''V. Minorsky''. Jihān-Shāh Qara-Qoyunlu and His Poetry (Turkmenica, 9). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. — Published by: Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies, 1954. — V.16, p . 272, 283: {{oq|en|It is somewhat astonishing that a sturdy Turkman like Jihan-shah should have been so restricted in his ways of expression. Altogether the language of the poems belongs to the group of the southern Turkman dialects which go by the name of Azarbayjan Turkish. &lt;br /&gt;... &lt;br /&gt;As yet nothing seems to have been published on the Br. Mus. manuscript Or. 9493, which contains the bilingual collection of poems of Haqiqi, i.e. of the Qara-qoyunlu sultan Jihan-shah (A.D. 1438—1467).}}&lt;/ref&gt;. Йыһан шаһ үҙенең һарайында шағирҙарҙы йыйған, гүзәл биналарға нигеҙ һала (мәҫәлән 1465 йылда Тәбриздағы Зәңгәр мәсет төҙөлә).

Ҡара Ҡуйлы дәүләтенең сәскә атыуы Йыһан шаһ хакимлығы дәүеренә тура килә. Был осорҙа Ҡара Ҡуйлы үҫешкән сәйәси-административ, хәрби, иҡтисади һәм мәҙәни ҡоролошло мөһим ислам дәүләттәренең береһе булып китә&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=USLYo85J5-QC&amp;pg=PA183&amp;dq=Kara+Koyunlu&amp;hl=ru&amp;ei=9oepTeTBG82eOtTqlIAK&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CDcQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=Kara%20Koyunlu&amp;f=false ''Nagendra Singh''. «International encyclopaedia of Islamic dynasties» — Anmol Publications, 2002 — p. 190 — ISBN 81-261-0403-1]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Interior of Blue (Kabud) Mosque - 1, Tabriz, Iran.jpg|thumb|200px|[[Тәбриз]]дағы Зәңгәр мәсет йыһазы.]]
Тимеридтарҙың үҙ-ара низағтары менән файҙаланып, Йыһан шаһ көнсығыш табан һөжүм итә, 1453 йылға ҡарай бөтә Көнбайыш Иранды (Фарсы Ирағын, Фарсты һәм Керманды) биләй, Көнсығыш Иранға баҫып инә һәм Хорасанды яулап ала һәм 1458 йылда тимерид солтандарының баш ҡалаһын Гератты биләй. Әммә Әзербайжанда уның улы Хәсән Али етәкселегендәге ихтилал тоҡанғанын ишеткәс, Йыһан шаһ көнсығыш биләмәләрен ташлап китергә ҡарар итә һәм үҙенең дәүләте һәм Тимеридтар араһындағы сикте Деште-Кевир сүле буйлап үткәрә, ә тимерид солтаны Абу Сәйет 1459 йылда союз төҙөй.

1467 йылда [[Аҡ Ҡуйлы]] хакимы Узун-Хәсән менән көньяҡ Әрмәнстандағы Муш ҡалаһы янындағы алышта Йыһан шаһ ғәскәрҙәре тар-мар ителә. Аҡ Ҡуйлының ғәскәре сигенгән Йыһан шаһты ҡыуып етә һәм үлтерә.Был еңелеүҙән һуң Ҡара Ҡуйлының биләмәләре Аҡ Ҡуйлыға ҡушыла&lt;ref name=&quot;PG&quot;&gt;[http://www.i-u.ru/biblio/archive/pigulevskaja_istorija/05.aspx ''Пигулевская И. В., Якубовский А. Ю., Петрушевский И. П., Строева Л. В., Беленицкий А. М.''. «История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века.» Глава 19. Западный Иран и сопредельные области во второй половине XV в., 1958.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222040344/http://www.i-u.ru/biblio/archive/pigulevskaja_istorija/05.aspx |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;иванов&quot;&gt;М. С. Иванов «История Ирана», Издательство МГУ, 1977. Стр. 164: {{oq|ru|Долгая борьба между двумя туркменскими государствами завершилась тем, что в 1467 г. войска Кара Коюнлу были разгромлены войсками Ак Коюнлу близ г. Муша в южной Армении, где и сам Джаханшах погиб.}}&lt;/ref&gt;. Йыһан шаһ үлгәндән һуң уның ике улының береһе Хәсән Али тәхеткә ултыра (икенсе улы Хөсәйен Али дәрүигш була һәм тиҙҙән үлтерелә). Хәсән Али Көньяҡ Әзербайжанда Маранд янында элекке ғәскәрҙәрҙең ҡалдыҡтарын йыя, әммә 1468 йылда тәүге алышта уҡ еңелә һәм һәләк була.
[[Файл:Tour d'Erivan.jpg|thumb|200px|[[Ереван]] эргәһендәге Аргавандта 1413 йылда төҙөлгән Төркмән әмирҙәренең мавзолейы. Вандербурхтың «Эривань башнялары» гравюраһы, 1838 йыл.]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аҡ Ҡуйлы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Мюллер А.'' История ислама. — М.: Астрель. 2004. — Т. 3-4.
* {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|}}
* Bosworth, Clifford. ''The New Islamic Dynasties'', 1996.
* Morby, John. ''Oxford Dynasties of the World'', 2002.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* Исторический словарь, статья: [http://mirslovarei.com/content_his/KARA-KOJUNLU-40887.html Кара-коюнлу]

[[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре]]
[[Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр]]
[[Категория:Әзербайжан тарихы]]
[[Категория:Әрмәнстан тарихында дәүләттәр]]
[[Категория:Иран тарихында дәүләттәр]]
[[Категория:Ираҡ тарихы]]
[[Категория:Төрки династиялар]]
[[Категория:Мосолман хакимдары династиялары]]</text>
      <sha1>03ecg91fa7zu17rmn0wejehxpjtid4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыҡ-ара стандарт китап номеры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124408</id>
    <revision>
      <id>1306881</id>
      <parentid>1279448</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13647" sha1="jqwbdjrgkvopug49akj1qm8ubwgpsc5" xml:space="preserve">'''Халыҡ-ара стандарт китап номеры''' ({{Lang-en|International Standard Book Number}}, ҡыҫҡаса — {{Lang-en|ISBN}}) — китап баҫмаһының уникаль номеры, [[китап]]ты сауҙа селтәрҙәрендә таратыу һәм баҫма менән эшләүҙе автоматлаштырыу өсөн кәрәк. Китапхана-библиографик классификация (библиотечно-библиографическая классификация, ББК), универсаль унарлы классификация (универсальная десятичная классификация, УДК) индекстары һәм авторлыҡ билдәһе менән бергә, халыҡ-ара стандарт китап номеры нәшерләү пакетының бер өлөшө булып тора.

Стандарт [[Бөйөк Британия]]ла [[1966 йыл]]да Гордон Фостерҙың 9 урынлы стандарт китап номеры ({{Lang-en|Standard Book Numbering code}}, ҡыҫҡаса — {{Lang-en|SBN code}}) нигеҙендә эшләнә. &lt;/span&gt; [[1970 йыл]]да бер аҙ үҙгәреш менән ISO 2108 халыҡ-ара стандарты тип ҡабул ителә. [[2007 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан халыҡ-ара стандарт китап номерының 13 урынлы яңы стандарты индерелә, ул штрих-кодҡа тап килә.

Ваҡытлы матбуғат баҫмалары өсөн дә бындай [[ISSN]] (International Standard Serial Number) стандарты бар.

[[Рәсәй]]ҙә халыҡ-ара китап стандарт номеры 1987 йылдан ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.libex.ru/qna/ref/isbn/ Что такое ISBN] на сайте www.libex.ru&lt;/ref&gt;, [[Белоруссия]]ла — 1993 йылдан&lt;ref&gt;[http://natbook.org.by/ru/isbn.php Белорусское агентство ISBN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613150306/http://natbook.org.by/ru/isbn.php |date=2011-06-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Номерҙың составы ==
[[Файл:EAN-13-ISBN-13.svg|обрамить| ISBN номеры, унда:&lt;br /&gt;
'''978''' — префикс EAN.UCC;&lt;br /&gt;
'''3''' — теркәү төркөмө номеры;&lt;br /&gt;
'''16''' — теркәлеүсенең номеры;&lt;br /&gt;
'''148410''' — баҫманың номеры;&lt;br /&gt;
'''0''' — контроль һан.]]
Баҫмаларға идентификаторҙарҙы китаптарҙы халыҡ-ара стандарт нумерациялау өлкәһендәге милли агентлыҡтар бирә. Бының менән Рәсәйҙә 2013 йылдың 9 декабренә тиклем — Рәсәй китап палатаһы, [[Беларусь|Беларуста]] — Милли китап палатаһы, [[Украина]]ла — Украина китап палатаһы&lt;ref&gt;[[:uk:Книжкова палата України|Книжкова палата України]]&lt;/ref&gt;, [[Ҡаҙағстан]]да Ҡаҙағстан Республикаһы Милли дәүләт китап палатаһы шөғөлләнә. Китаптарға [[2006 йыл|2006 йылға]] тиклем бирелгән халыҡ-ара стандарт китап номерҙары халыҡ-ара стандарт китап номеры аббревиатураһынан (баҫманың ниндәй телдә булыуына бәйһеҙ) һәм дефис йә буш ара менән үҙгәреүсән оҙонлоҡтағы дүрт төркөмгә бүленгән ун символдан тора:
* '''нәшер ителеү иле йә баҫманың теле уртаҡ булған илдәр төркөмө;''' ISBN халыҡ-ара агентлығы тарафынан бирелә. Идентификаторҙағы һандар иҫәбе китап продукцияһының күләменә бәйле (берәүҙән күберәк булыуы ихтимал), мәҫәлән: 0 һәм 1 — инглиз телле, 2 — [[Француз теле|француз телле]], 3 — [[Немец теле|немец телле]], 4 — [[Япон теле|япон телле]], 5 — [[Урыҫ теле|рус телле]] (элекке [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] илдәренең ҡайһы берҙәре, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) илдәр төркөмө, 7 — [[ҡытай теле]], 80 — [[Чехия]] һәм [[Словакия]], 600 — [[Иран]], 953 — [[Хорватия]], 966 — [[Украина]], 985 — [[Беларусь|Беларусь Республикаһы]], 9956 — [[Камерун]], 99948 — [[Эритрея]]. Дөйөм алғанда, төркөмдәргә 0—5, 7, 600—649, 80—94, 950—993, 9940—9989, 99900—99999 һандары бирелгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.isbn-international.org/en/identifiers/allidentifiers.html|title=Полный список идентификационных номеров стран и групп стран, объединенных языком издания|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/684XhagDt|archivedate=2012-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090722202708/http://www.isbn-international.org/en/identifiers/allidentifiers.html |date=2009-07-22 }}&lt;/ref&gt;;
* '''нәшриәт коды;''' ISBN милли агентлығы тарафынан бирелә, нәшерсе баҫып сығарырға ниәтләнгән баҫмаларҙың һаны иҫәпкә алына. Эрерәк нәшриәттәргә, баҫмаларға ҡуйыла торған билдәләр күберәк була алһын өсөн, ҡыҫҡараҡ һан бирелә (Рәсәй агентлығы тарафынан ISBN өсөн ҡуйыла торған нәшерсе һәм баҫма номерҙарының тотош оҙонлоғо һигеҙ һандан тора).&lt;ref name=&quot;http://www.askr.ru/vesnik_4_21.html&quot;&gt;Вестник 4(21)&lt;/ref&gt;
* '''баҫманың уникаль номеры''' (Рәсәйҙә — 6-нан 1-гә тиклем билдәнән тора);
* '''контроль һан''' (0-дән 9-ға тиклемге ғәрәп һаны йә рим һаны X); ISBN-дың һанлы өлөшөнөң дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн хеҙмәт итә. Хисаплауҙы ISBN милли агентлығы башҡара.
; Контроль һанды хисаплау миҫалы
: 9 урынлы ISBN номеры ''2-266-11156 өсөн:''
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;wikitable centre&quot; rules=&quot;all&quot; style=&quot;border: 1px solid rgb(153, 153, 153); border-collapse: collapse; background: rgb(249, 249, 249); color: rgb(0, 0, 0); text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot;
!
ISBN коды
| 2
| 2
| 6
| 6
| 1
| 1
| 1
| 5
| 6
|-
!
Коэффициент
|10
| 9
| 8
| 7
| 6
| 5
| 4
| 3
| 2
|-
!
Ҡабатландыҡ
|20
|18
|48
|42
| 6
| 5
| 4
|15
|12
|}
: Ҡабатландыҡтар (код һанын коэффициентҡа ҡабатлағас) суммаһы '''170 '''тәшкил итә''',''' был һанды 11-гә бүлгәс, ҡалдығы '''5''' була.
: Контроль һан ошолай хисаплана: 11 − '''5''' = '''6'''. ISBN-дың тулы номеры: '''2-266-11156-6'''.
: Контроль һандың дөрөҫлөгөн иҫбатлау: 170-кә контроль һан ҡушыла: '''170''' + '''6''' = 176, был һан '''11'''-гә ҡалдыҡһыҙ бүленә.
EAN-13 форматындағы [[штрих-код]] сифатында ҡулланыу өсөн ISBN-ға GS1 '''978 '''префиксы өҫтәлә, уны GS1 ассоциацияһы бирә, һәм ISBN-дың контроль һаны урынына EAN-13 стандарты буйынса хисапланған контроль һан ҡулланыла. Өҫтәмә рәүештә тағы ла '''979 '''префиксы бүленгән.

[[2007 йыл|2007 йылдың]] 1 ғинуарынан ISBN-дың 13 урынлы яңы стандарты индерелә, ул штрих-кодҡа тура килә. Элегерәк бирелгән ISBN-дар яңыға тотҡарлыҡһыҙ конвертациялана ('''978''' + ISBN-дың тәүге 9 һаны + EAN-13 буйынса хисапланған контроль һан).

Әҙ тираж менән сыҡҡан (1 000 данаға тиклем) йә «шәхсән» ҡулланыу өсөн сығарылған баҫмалар өсөн ISBN номеры биреү мотлаҡ түгел.{{нет АИ|30|06|2011}}

== Яуаплылыҡ ==
ISBN системаһына ҡушылыу нәшерсегә түбәндәгеләр өсөн яуаплылыҡ йөкмәтә:
* ISBN милли агентлығы тарафынан бирелгән ISBN-дарҙы ғына ҡулланыу өсөн;
* ISBN-ды алыу, баҫмала урынлаштырыу һәм нисек итеп урынлаштырыу өсөн;
* үҙ баҫмаларында башҡа нәшриәттең ISBN-ын рөхсәтһеҙ файҙаланған өсөн;
* ISBN-ды башҡа нәшриәткә рөхсәтһеҙ тапшырған өсөн;
* ISBN милли агентлығына файҙаланылған номерҙар, атаманың, юридик адрестың үҙгәреүе, эшмәкәрлекте туҡтатыу тураһында ваҡытында хәбәр итеү өсөн;
* нәшриәттең атамаһы үҙгәргәндә йә ISBN системаһында ҡаралған башҡа осраҡтарҙа теркәлеүсенең яңы номерын ваҡытында алыу өсөн.


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.isbn-international.org/ The International ISBN Agency]
* [http://bookchamber.ru/isbn.html '''Как получить ISBN'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811030943/http://www.bookchamber.ru/isbn.html |date=2017-08-11 }}
* [http://BookChamber.Ru Официальный веб-сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907234533/http://www.bookchamber.ru/content/isbn/infoisbn.html |date=2010-09-07 }} ''Российской книжной палаты''
** [http://RBiP.BookChamber.Ru Национальная информационная система «'''''Книги в наличии и печати'''''»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804194145/http://rbip.bookchamber.ru/ |date=2017-08-04 }} — российский аналог [http://BooksInPrint.Com оригинального проекта] компании ''R.R. Bowker'' «'''''[[wikipedia:R.R. Bowker#Publications|Books in Print]]'''''»
* [http://www.bookchamber.ru/content/isbn/infoisbn.html РКП — Пособие для издателей по ISBN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907234533/http://www.bookchamber.ru/content/isbn/infoisbn.html |date=2010-09-07 }}
* [http://www.iso.org/iso/en/CatalogueDetailPage.CatalogueDetail?CSNUMBER=36563&amp;ICS1=1&amp;ICS2=140&amp;ICS3=20 ISO 2108:2005] на [http://www.iso.org www.iso.org]
* RFC 3187 Использование индексов ISBN в качестве URN
* [http://ISBN International.Org/converter/converter.html Генератор ISBN для издателей]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте International ISBN Agency
* [http://ISBN.Org/converterpub.asp Онлайн-конвертер 10-значных ISBN в 13-значные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130912201348/http://www.isbn.org/converterpub.asp |date=2013-09-12 }} на [https://web.archive.org/web/20090106071718/http://isbn.org/ ISBN.Org]
* [http://ISBN International.Org/en/identifiers/allidentifiers.html Numerical List of Group Identifiers]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — определение страны происхождения по первым цифрам ISBN
* [http://andrewu.co.uk/tools/isbn/ ISBN checksum validator] — проверка правильности расчета контрольной цифры ISBN онлайн
* [http://www.barcoderobot.com/isbn-13.html Генератор штрихкодов на основе 13-значных ISBN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626124134/https://barcoderobot.com/isbn-13.html |date=2014-06-26 }}
* [http://isbntools.knip.ru/EAN-2-13 Перевод EAN/Bookland в 13-значные ISBN]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ofeni.ru/need/?isbn Расчет и проверка контрольной цифры 10-значных и 13-значных номеров ISBN самостоятельно]
[[Категория:Нәшриәт эше]]
[[Категория:ISO стандарттары]]
[[Категория:Библиография]]
[[Категория:Китаптың нәшер ителеүенә ҡағылышлы мәғлүмәттәр]]
[[Категория:Уникаль идентификаторҙар]]</text>
      <sha1>jqwbdjrgkvopug49akj1qm8ubwgpsc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134991</id>
    <revision>
      <id>1306882</id>
      <parentid>1124026</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9739" sha1="5gwdm25fkauva4d4wbkwyoorln0shr0" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы
 |оригинал имени       = 
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = &lt;!-- commons һәм ba-wiki --&gt;
 |ширина               = 
 |описание изображения = &lt;!-- Портрет тураһында --&gt;
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 1893
 |место рождения       = {{ТыуғанУрыны|Өфө губернаһы}}, [[Златоуст өйәҙе]], [[Лаҡлы]] ауылы
 |гражданство          = 
 |подданство          = Рәсәй империяһы
 |дата смерти          = 22.06.1918
 |место смерти         = {{ВБУ|Өфө губернаһы}}, [[Златоуст өйәҙе]], [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{фамилиялаш|Хамматов}}
'''Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы''' (1893—1918) — революционер. Златоуст өйәҙ халыҡ комиссариаты советының милләттәр буйынса комиссары (1918).

== Биографияһы ==
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы 1893 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Салауат районы}}) [[Лаҡлы]] ауылында [[крәҫтиән]] ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;Уфа-гид&quot;&gt;[http://ufa-gid.com/ocherki/on-ot-zemli-salavatskoy.html Он от земли Салаватской] // Уфа-гид&lt;/ref&gt;.

Шәрифулла бәләкәйҙән зирәклеге менән айырылып торған, иртә уҡырға өйрәнә. Башта Лаҡлы ауылындағы «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһендә белем ала, һуңынан Лаҡлы ир балалар өсөн рус-башҡорт земство мәктәбенә күсә.  Ул бигерәк тә биология фәне менән ҡыҙыҡһына.

1915 йылда Красноуфимск ауыл хужалығы училищеһын тамамлай. [[Пермь губернаһы]] Камышлов өйәҙендә агроном булып эшләй. РСДРП ағзаһы (1914 йылдан)&lt;ref name=&quot;ЗЭ&quot;&gt;''Окунцев Ю.'' [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?2813 Хамматов Шарифулла Хабибуллович] // Златоустовская энциклопедия.&lt;/ref&gt;.

== Көрәш юлы ==
1915 йыл аҙағында армияға алына, [[Златоуст]] ҡалаһында 39-сы Томск запас пехота полкында хеҙмәт итә. Һалдаттар араһында пропаганда эшмәкәрлеге өсөн, ҡулға алына һәм фронтҡа оҙатыла. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнаша.

1917 йылдың авгусында, һуғыштан әйләнеп ҡайтыу менән ҡыҙыл гвардиясы дружинниктар һәм крәҫтиән активистары араһында йыйылыш үткәрә. Үҙҙәренең штабын булдыралар.

1918 йылдың 1 апрелендә Советтарҙың Златоуст өйәҙ съезында Златоуст өйәҙ халыҡ комиссарҙары советының милләттәр буйынса комиссары итеп һайлана.

1918 йылдың май аҙағында Аҡ чехтар корпусы күтәрлеше барышында отряд менән етәкселек итә һәм Уржумка станцияһындағы алышта ҡатнаша.

1918 йылдың июнендә большевиктарға ҡаршы ихтилал күтәргән урындағы крәҫтиәндәр тарафынан ҡулға алына. Улар ревком штабына һөжүм итә, ҡоралһыҙландыралар.

Шәрифулла Хамматовты ҡаты туҡмайҙар. Ул баш күтәреүселәргә тәьҫир итергә маташа, әммә уның мөрәжәғәте кире ҡағыла. Уны һәм дружинниктарҙы бер байҙың һарайына бикләйҙәр. Килеп өлгөргән ҡыҙылармеецтар ғына уны үлемдән ҡотҡара. Хамматов Златоуст яғына сигенергә ҡарар итә. Ләкин төндә ул тағы ла әсирлеккә алына. Көслө конвой һағы аҫтында [[Үрге Ҡыйғы]] ауылына ебәрелә. Юл ыңғайы Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәммәт ауылында Оморҙаҡ байҙың өйөндә туҡталалар. Унда Хамматовты бик ҡаты ғазаплайҙар.

Үрге Ҡыйғы ауылында боласылар иҫ киткес ҡоторона, улар Совет власын яҡлаған һәр кемде юҡ итергә ынтыла. Законлы ғәмәл ишаратын күрһәтеп, халыҡты алдау маҡсатында, улар, йәнәһе, «тәфтиш комиссиялары» ойошторалар. Үрге Ҡыйғыла комиссия башында сауҙагәр Сәмиғулла Ғатауллин торған.

Хамматовтан йыртҡыстарса һорау алалар. Уның арҡа тиреһенән йондоҙҙар киҫәләр, танауын, ҡолағын ҡырҡалар.

Әммә йәлләдтәр уның еңеүгә ышанысын һындыра алмай. Танымаҫлыҡ булып зәғифләнгән, ҡанһыраған Шәрифулла Хамматов 1918 йылдың 22 июнь төнөнә ҡаршы Үрге Ҡыйғыла атып үлтерелә.

Шаһиттар әйтеүенсә, Хамматов дошмандарға былай тип ҡысҡырған:
{{начало цитаты}}Һеҙ мине үлтерәһегеҙ, әммә минең урыныма тиҫтәләгән кеше баҫасаҡ. Һеҙ Совет власын быуып ташларға теләйһегеҙ, ләкин һеҙҙеңсә килеп сыҡмаҫ{{конец цитаты}}&lt;ref name=&quot;Уфа-гид&quot;/&gt;.
 
1920 йылда ғына кәүҙәһе Үрге Ҡыйғыла туғандаш ҡәберлегенә ерләнә.

1967 йылда, Октябрь революцияһының 50 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, комиссар Шәрифулла Хамматовтың кәүҙәһен яҡташтары тыуған ауылы Лаҡлы үҙәгендәге скверҙа ерләне. Ҡәберенә обелиск ҡуйылды.

== Хәтер ==
* [[Лаҡлы]] ауылында совет осоронда Шәрифулла Хамматов исемендәге данлыҡлы колхоз бар ине.
* [[Лаҡлы]] ауылында уның хөрмәтенә урам аталған һәм мәҙәниәт йорто алдында обелиск ҡуйылған.
* [[1984 йыл]]дың ғинуарында, 1994 йылда [[Лаҡлы]] мәҙәниәт йортонда Ш. Хамматовтың 90 һәм 100 йәше тантаналы билдәләнде.
* [[1991 йыл]]дың июнь айында [[Лаҡлы]] йәмәғәтселеге Хамматов исемендәге колхоздың 60 йыллыҡ юбилейын билдәләп үтте.
* 1958 йылда [[Өфө]] ҡалаһы [[Дим районы]] урамдарының береһенә уның исеме бирелә&lt;ref name=&quot;Уфа-гид&quot;/&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* [https://ufa-gid.com/ocherki/on-ot-zemli-salavatskoy.html Ул Салауат еренән, Өфө-ГИД]

== Әҙәбиәт ==
* ''Зия Аскатович Аминев.''Октябрская социалистическая революция и гражданская война в Башкирии: 1917-1919 гг. Башкирское книжное издательство,1966,482 с.
* ''Гибадуллин В. Г., Гафаров Х. А., Ахмадиев Б. Х.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988.
* ''Зинуров Г. Н.'' История села Лаклы, Уфа, 2004.

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20180408072510/http://chel-portal.ru/enc/Hammatov_Sharifulla_Habibullovich Хамматов Шарифулла Хабибуллович] // Челябинская энциклопедия.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ҡыйғы районында вафат булғандар]]
[[Категория:Атылғандар]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:РСДРП ағзалары]]</text>
      <sha1>5gwdm25fkauva4d4wbkwyoorln0shr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Илүс Хәсән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134997</id>
    <revision>
      <id>1306892</id>
      <parentid>1059044</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3987" sha1="5xevi3qwizkv0w4r1aohyabfn13wugq" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Хәсәнов Илүс Хәсән улы
 |оригинал имени       = 
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = &lt;!-- commons һәм ba-wiki --&gt;
 |ширина               = 
 |описание изображения = &lt;!-- Портрет тураһында --&gt;
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 08.10.1949
 |место рождения       =[[Башҡорт АССР-ы]], {{ТыуғанУрыны|Яңауыл районы}}, [[Максимов (Яңауыл районы)|Максимов]] ауылы
 |гражданство          = {{USSR}}→{{RUS}}
 |подданство          = 
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{фамилиялаш|Хәсәнов}}
'''Хәсәнов Илүс Хәсән улы''' ([[8 октябрь]] [[1949 йыл]]) — рәссам. Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы (1998).

== Биографияһы ==
Илүс Хәсән улы Хәсәнов 1949 йылдың 8 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Яңауыл районы]] [[Максимов (Яңауыл районы)|Максимов]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;ЧЭ&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Hasanov_Ilyus_Hasanovich Хасанов Илюс Хасанович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Челябинская энциклопедия.&lt;/ref&gt;.

Хәрби хеҙмәттән һуң, 1971 йылдан [[Силәбе]]лә йәшәй. 1972—1975 йылдарҙа трактор агрегаттары заводында фрезеровщик булып эшләй. 1975—1978 йылдарҙа Художестволы фондтың Силәбе художество-етештереү оҫтаханаларында форматор була.

1982 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһын тамамлай&lt;ref name=&quot;ЕГ&quot;&gt;[http://www.uralgallery.ru/authors.php?id=120 Хасанов Илюс Хасанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325165200/http://www.uralgallery.ru/authors.php?id=120 |date=2018-03-25 }} // Екатеринбургская галерея.&lt;/ref&gt;. Артабан Художестволы фондта эшен дауам итә.

Төрлө жанрҙарҙа ижад итә — пейзаждар, натюморттар, портреттар төшөрә. [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] (1991), Силәбе (1992, 1993, 1995, 1999, 2000, 2005, 2008), [[Екатеринбург]] (2003), [[Ҡазан]] (2005), [[Баҡы]] (2006), [[Мәскәү]] (2009) ҡалаларында уҙған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Эштәре музейҙарҙа, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

== Әҫәрҙәре ==
* Мир художника. Илюс Хасанов : станковая живопись, графика : [книга-альбом]. — Челябинск : Редакционно-издательский центр Урала, 2014. — 112 с. — ISBN 978-5-990373-5-6.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/Hasanov_Ilyus_Hasanovich Хасанов Илюс Хасанович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Челябинская энциклопедия.

[[Категория:Рәсәй рәссамдары]]</text>
      <sha1>5xevi3qwizkv0w4r1aohyabfn13wugq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134999</id>
    <revision>
      <id>1306893</id>
      <parentid>1201935</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T15:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4484" sha1="b4h91brc04axky0gsv8pji501ookas4" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя            = Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы
|оригинал имени =
|дата рождения  = 26.02.1922
|дата смерти    = 
|место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Арғаяш кантоны|Арғаяш районында}}, [[Илембәт]] ауылы
|место смерти = 
|изображение = 
|ширина = 200px
|описание изображения =
|прозвище =
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы =
|звание = 
|род войск = пехота
|командовал =
|часть = 
|сражения = {{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]}}
|награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} 
{{!}}} 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Красной Звезды}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 2-й степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Славы}}{{!!}}{{Орден Славы}}{{!!}}{{медаль «За отвагу»}}{{!!}}{{медаль «За боевые заслуги»}}
{{!}}}
|связи =
|в отставке =
}}
{{фамилиялаш|Хәсәнов}}
'''Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы''' ([[26 февраль]] [[1922 йыл]]) — ауыл хужалығы ветераны. 1965—1972 йылдарҙа колхоз рәйесе урынбаҫары.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== Биографияһы ==
Хәйрулла Хәмиҙулла улы Хәсәнов 1922 йылдың 26 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Арғаяш кантоны]] (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]) [[Илембәт]] ауылында тыуған.

1930-сы йылдар аҙағынан [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] Митрофановка совхозында эшләй.

1941 йылдың февралендә хәрби хеҙмәткә алына. 1941 йылдың авгусында пулеметсылар курсын тамамлағандан һуң, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарына ебәрелә. Мәскәүҙе обороналауҙа, [[Сталинград алышы]]нда, Ф. Паулюс группировкаһын ҡамауҙа, Төньяҡ Кавказды, Ҡырымды, Украинаны, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр яралана, күрһәткән батырлыҡтары өсөн төрлө ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

1945 йылдың октябрендә демобилизациялана. [[Арғаяш районы]] [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Ишәле]] ауылында йәшәй. Механизаторҙар курсын тамамлай, комбайнсы булып эшләй.

1965—1972 йылдарҙа Жданов исемендәге колхоз рәйесенең урынбаҫары була. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға.

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Арғаяш районының почётлы гражданы (2006).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190408235755/http://chel-portal.ru/enc/Hasanov_Hayrulla_Hamadulovich Хасанов Хайрулла Хамадулович] // Челябинская энциклопедия.

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында дивизия командирҙары]]
[[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]</text>
      <sha1>b4h91brc04axky0gsv8pji501ookas4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эҫем (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135076</id>
    <revision>
      <id>1306920</id>
      <parentid>1302209</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12717" sha1="i4pkuftzsy6vwv9py7i8a8buvzqcdzb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эҫем''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Әшә районы]]ндағы ҡала (1942 йылдың 13 ноябренән). Эҫем ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — {{ Население | Сим (Челябинская область) | фс }} кеше ({{ Население | Сим (Челябинская область) | г }})).

Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р-һанлы ҡарарына ярашлы Эҫем ҡала торағы моноҡалалар исемлегенә индерелгән&lt;ref&gt;[[s:Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 № 1398-р|Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»]]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Ҡала Эҫем йылғаһында урынлашҡан, район үҙәге Ашанан — 27 , Силәбенән — 290, Транссиб тарихи йүнәлешендәге [[Эҫем (станция) |Эҫем тимер юлы станцияһынан]] 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref name=&quot;bse2-39&quot;&gt;Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 39. Сигишоара — Соки. 1956. 664 стр., илл. и карты; 42 л. илл. и карт.&lt;/ref&gt; ҡала аша [[Урал (автомобиль юлы)|М-5 «Урал»]] федераль трассаһы үткән.
[[Файл:Sim_panorama.jpg|центр|мини|920x920пкс]]

== Тарихы ==
Императрица Елизавета ғәли йәнәптәренең 1759 йылдың 29 мартындағы Берг-коллегия Указына ярашлы тәҡдим итә:&lt;blockquote style=&quot;&quot;&gt;«…заводчику Матвею Мясникову с сызранским купцом Яковом Петровым на приисканной ими… в Уфимской провинции в дачах Шайтан-Кудейской волости… на речке Сим построить железовододействуемый завод с двумя домнами и при них завод з девятью действительными и тремя запасными молотами…»&lt;/blockquote&gt;1763 йылдың 18 февралендә Ырымбур тау етәкселеге Берг-коллегияға Ҡатау-Ивановкала иретелгән суйынды яңынан ҡойоуҙы башлаған коллегия ассесорҙары Твердышев һәм Мясниковтың заводтарының эше тураһында рапорт бирә. Йылға Эҫем йылғаһына ҡоя. 20 саҡрым н Яраль 1763 йылда Эҫем йылғаһына Ерал йылғаһы һыуҙарын ҡойған ерҙән 20 км алыҫлыҡта Твердышевтың тимер заводттарыныҡы булған ҙур урыҫ ауылы барлыҡҡа килә. Эҫем зводы Уралда Рәсәйҙең Ете йыллыҡ һуғышында, Төркиә менән һуғыштарҙа ҡатнашҡан осоронда төҙөлгән заводтарҙың береһе.

[[1759 йыл]]дың [[16 март]]ында Берг- коллегия заводчиктарға Эҫем йылғаһында завод төҙөргә рөхсәт биреүе тураһында билдәләмә сығара, ә [[1761 йыл]]да завод продукция етештерә башлай&lt;ref&gt;[http://dlib.eastview.com/browse/doc/20767169 Симскому заводу «Агрегат» — 250 лет]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ауыл һәм завод янында барлыҡҡа килгән. 1773 йылда 900-ҙән ашыу приписной крәҫтиән заводта эшләй.

[[1774 йыл]]дың [[23 май]]ында [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ваҡытында [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]]тың полковнигы [[Салауат Юлаев]] һәм уның атаһы [[Юлай Аҙналин]] етәкселегендәге менән башҡорт ихтилалсылары отряды Эҫем заводына бәреп инә. 60 завод хеҙмәтсеһе, работный эшселәр һәм крәҫтиәндәр үлтерелә. Завод, быуаһы менән бергә фабрика, сиркәү һәм завод ауылы яндырыла&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_p/plotnikov_rn.html Плотников Роман Нестерович]&lt;/ref&gt;. Һөжүм иткән башҡорттарҙың ғаиләләренән 15 йыл элек тартып алынған ерҙәрҙә завод төҙөлгәне өсөн үс алыу була был һөжүм.

[[1774 йыл]]дың [[30 май]]ында үртәлгән сиркәү урынына Эҫем заводының яңы сиркәүе төҙөлә. [[1777 йыл]]дың сентябренә завод та тергеҙелә. Унда башлыса заводчиктарҙың крепостной крәҫтиәндәре эшләй&lt;ref&gt;Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века. Заводы и заводовладельцы. М., 1962. С.236, 240—242; Андрущенко А. И. Крестьянская война 1773—1775 гг. на Яике, в Приуралье, на Урале и в Сибири. М., 1969. С.163, 206, 207, 330, 331; Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Исследование документальных источников. Уфа, 1982. С.112-114, 152—157.&lt;/ref&gt;.

[[1895 йыл]]да беренсе асыҡ китапхана эшләй башлай. 1898 йылда 40 уҡыусылыҡ башланғыс һөнәрселек мәктәбе асыла. 1897 йылда беренсе мәҙәни-ағартыу учреждениеһы — китапхана, буфет, драма түңәрәктәре менән Халыҡ айыҡлыҡ йәмғиәте йорто асыла.

[[1898 йыл]]да Эҫемдән 9 км алыҫлыҡта заводтың һәм ауылдың иҡтисадына ҙур этәргес көс биргән [[Һамар]] — [[Златоуст]] тимер юлы һалына. Эҫемдән Эсем станцияһына тиклем тар колеялы тимер юлы асыла.
[[Файл:Simskaia_train_station.jpg|слева|мини|С. М. Прокудин-Горский. Һамар-Златоуст тимер юлының Эҫем станцияһы ([[1910 йыл|1910]])]]
[[1913 йыл]]да заводтар «Тау заводтарының һәм Уралдағы тәүге ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары Эҫем йәмғиәте» акционерҙар йәмғиәте составына инә. [[1914 йыл]]да заводтар ҡорал әйберҙәре етештереүгә күсәләр.

[[1917 йыл]]дың 8 декабрендә, [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, Эҫем заводтарын совет власы национализациялай&lt;ref&gt;http://encycl.bash-portal.ru/sim_zavod.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Симские заводы&lt;/ref&gt;.

[[1935 йыл]]да Уралсельмаш ҡарамағынан ылау төҙөү министрлығы ҡарамағына күсә һәм Эҫем ылау төҙөү заводы итеп үҙгәртелә. 1941 йылға тиклем заводтың пар атлы саналар, санитар һәм пулемёт ике тәгәрмәсле арбалар, автомашиналар өсөн кузовтар, поход кухнялары, автоприцептар етештереләп&lt;ref&gt;[http://sim-portal.ru/stories/story153.html Симский завод ОАО «Агрегат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507015922/http://sim-portal.ru/stories/story153.html |date=2013-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]дың 11 авгусында Эҫем — Ерал аралығында поездарҙың һәләкәткә осрауы теркәлә, уның һөҙөмтәһендә ике поезд рельстан төшәләр һәм ике кеше һәләк була.

== Халыҡ ==
{{ Население | Сим (Челябинская область) }}
&lt;br /&gt;
{{население| Сим (Челябинская область) |график}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Буслаев Пётр Дмитриевич]] (1900—11.10.1982), [[фән|ғалим]]-зоотехник. 1936 йылдан Башҡортостан малсылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1942 йылдан Башҡортостан Игенселек халыҡ комиссариатының өлкән зоотехнигы. 1943—1980 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1945 йылдан зоотехния факультеты деканы, 1950—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) айырым зоотехния кафедраһы мөдире. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1953)&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2835-buslaev-pjotr-dmitrievich Башҡортостан энциклопедияһы — Буслаев Пётр Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116023838/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2835-buslaev-pjotr-dmitrievich |date=2021-01-16 }}&lt;/ref&gt; 
* Эҫем (ул саҡта Эҫем заводы) — билдәле физик [[Курчатов Игорь Васильевич|Игорь Курчатовтың]], Советтар Союзы Геройы Николай Изюмовтың, совет йәмәғәт эшмәкәре Николай Волковтың тыуған ҡалаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20180126143240/http://chel-portal.ru/enc/sim Статья в Энциклопедии Челябинской области]
* [http://gorodsim.ru/ Официальный сайт администрации Симского городского поселения]
* [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/sim/index.html Сим в энциклопедии «Мой город»]
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/sim.htm История герба Сима]
* [http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 Фотографии Сима 1910 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423174612/http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 |date=2010-04-23 }} [http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 Работы фотографа Прокудина-Горского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423174612/http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 |date=2010-04-23 }}
* [http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&amp;termin=10&amp;t=gorodsim Сим в энциклопедии Ашинского района]
* [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html Симский горный завод.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329151323/http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html |date=2012-03-29 }} [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html Справочная статья.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329151323/http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html |date=2012-03-29 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:1759 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Эҫем буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>i4pkuftzsy6vwv9py7i8a8buvzqcdzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Федькович исемендәге Черновцы милли университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135675</id>
    <revision>
      <id>1306921</id>
      <parentid>1059772</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9201" sha1="8tjeanoftazrxhi2nl8v6nbjx54s53w" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Юрий Федькович исемендәге Черновцы милли университеты''' ({{Lang-uk|Чернівецький національний університет імені Юрія Федьковича}}) — [[Черновцы]] ҡалаһындағы 4-се кимәл аккредитациялы дәүләт юғары уҡыу йорто.

== Тарихы ==
Черновцы университетына [[1875 йыл]]да дини семинария базаһында 3: дини, фәлсәфәүи һәм юридик факультет составында нигеҙ һалына. Университеттың беренсе ректоры доктор К. Томащук була.

1918 йылға тиклем, территорияһы [[Австро-Венгрия]] империяһына инеү осоронда, уҡытыу [[Немец теле|немец]] телендә алып барыла.

[[1918 йыл]]да Буковина [[Румыния]] составына күскәндән һуң, 1920 йылда, '''Кароль I''' исемендәге Румыния университеты итеп үҙгәртелә.

[[1940 йыл]]да, Төньяҡ Буковина [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ға ҡушылғандан һуң, 7 факультеты менән һәм уҡытыу украин телендә алып барылған '''Черновцы дәүләт университеты''' тип үҙгәртелә.

[[2011 йыл]]дың 27 июнендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫ комитетының 35-се сессияһы университеттың үҙәк корпусын — элекке Буковина һәм Далмация митрополиттары резиденцияһын&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/news/775 Официальный сайт Юнеско]{{Ref-lang|англ.|английском}}(англ.)&lt;/ref&gt; Бөтә донъя мәҙәни мираҫ исемлегенә индереү тураһында ҡарар ҡабул итә.

== Рейтингы ==
[[Файл:Stamps_of_Ukraine,_2015-22.jpg|справа|мини|220x220пкс|Юрий Федькович исемендәге Черновцы милли университетына арналған Украина маркаһы. 2015 г.]]
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы, университетты [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индергән, уға «Е» рейтингы класы бирелә&lt;ref name=&quot;Викиновости 2014&quot;&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.]&lt;/ref&gt;.

== Корпустары һәм кампустары ==
Университеттың төп корпусы румын хакимиәте осоронда 1920—1922 йылдар аралығында төҙөлгән. Университет дөйөм биналары һаны 105 булған 17 корпуста урынлашҡан. Биналарҙың дөйөм майҙаны 110,8 мең кв. м. тәшкил итә, шул иҫәптән уҡыу биналары майҙаны — 66 мең кв. м.

Төп корпус территорияһында өс уҡыу корпусы (№ 4,5,6) һәм эшләүсе Өс Изге сиркәүе урынлашҡан.

1-се уҡыу корпусында (Университет урамы, 28) ғәмәли математика факультеты һәм компьютер фәндәре факультеты урынлашҡан. 2-се уҡыу корпусында (Университет урамы, 19) юридик факультет урынлашҡан. Химия һәм биология, экология һәм биотехнология факультеттары 3-сө уҡыу корпусын биләй (Л. Украинка урамы, 25). 4,5,6-сы уҡыу корпустарында (Коцюбинский урамы, 2) география факультеты, сит ил телдәре факультеты, филология һәм фәлсәфәүи-теология факультеттары студенттары уҡый. Физика һәм инженер-техник факультеттары 9-сы уҡыу корпусында (Сторожинецкая урамы, 101) урынлашҡан. Колледж 12-се уҡыу корпусында (Сковорода урамы, 9) урынлашҡан. Тарих, политология һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты иҡтисад факультеты менән берлектә 14-се уҡыу корпусын (Кафедраль урамы, 2) биләй. Педагогика, психология һәм социаль эштәр, шулай уҡ кеше һаулығы һәм физик культура факультеттары 15,16-сы уҡыу корпустарында (урамы Красноармейская урамы, 41 һәм Стасюк урамы, 4) урынлашҡан.

Университеттың яҡынса 3500 студенты дөйөм майҙаны 37,6 мең кв. м. тәшкил иткән 7 ятаҡта йәшәй. Университетта 7 асыҡ спорт майҙансығы (2 футбол, 2 волейбол, баскетбол, гандбол, теннис корты) һәм 8 ябыҡ спорт залы (2 фитнес залы, аэробика залы, гимнастика, көрәш, атлетика, көс әҙерлеге һәм спорт уйыны залы) бар.

== Институттар һәм факультеттар ==
{{кол|2}}
* Биология, химия һәм биоресуртар институты
* География
* Иҡтисад
* Физика-техник һәм компьютер фәндәре
* Сит телдәр
* Тарих, политология һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
* Ғәмәли математика
* Педагогика һәм психология
* Филология
* Фәлсәфәүи-теология
* Юридик
* Физик
* Мәҙәниәт һәм кеше һаулығы
{{конец кол}}

== Ректорҙары ==
{{кол|2}}
* 1875—1876 Константин Томащук
* 1878—1879, 1890—1891 Шулер, Фридрих фон Либлой
* 1881—1882 Алоис Гольдбахер
* 1882—1883, 1893—1894 Фридрих Клейнвехтер
* 1885—1886 Карл Хиллер
* 1886—1887 Фейт Грабер
* 1887—1888 Генрих Зингер
* 1889—1890 Эмиль Калужняцкий
* 1891—1892 Рихард Пшибрам
* 1906—1907 Ойген Эрлих
* 1907—1908 Евгений Козак
* 1908—1909 Карл Зелинка
* 1910—1911 Маттиас Фридвагнер
* 1912—1913 Раймунд Фридрих Кайндль
* 1913—1914 Ханс фон Фриш
* 1918—1920 Василий Тарнавский
* 1920—1921, 1933—1940 Ион Нистор
* 1925—1926 Ромулус Киндя
* 1968—1987 Константин Червинский
{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20090427095710/http://www.chnu.cv.ua/index.php?page=ua Официальный сайт]
* [http://chicherone.com/chernovickij-nacionalnyj-universitet-im-yuriya-fedkovicha/ Черновицкий национальный университет им.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629050207/http://chicherone.com/chernovickij-nacionalnyj-universitet-im-yuriya-fedkovicha/ |date=2017-06-29 }} [http://chicherone.com/chernovickij-nacionalnyj-universitet-im-yuriya-fedkovicha/ Юрия Федьковича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629050207/http://chicherone.com/chernovickij-nacionalnyj-universitet-im-yuriya-fedkovicha/ |date=2017-06-29 }} — статья экскурсовода по Черновцам, Тамары Рудяги
* Черновицкий университет // Большая советская энциклопедия : &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;[в 30 т.]&lt;/span&gt; / гл. ред. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt; А. М. Прохоров&lt;/span&gt;. — 3-е изд. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* [http://www.bukovina.biz.ua/news/10930 Красный корпус ЧНУ.] [http://www.bukovina.biz.ua/news/10930 Университетская семинарская церковь Трех Святителей. Фото]

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>8tjeanoftazrxhi2nl8v6nbjx54s53w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡытаутамаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135880</id>
    <revision>
      <id>1306954</id>
      <parentid>1181180</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T08:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11182" sha1="56msipqu0zb0o9p2qdl76mhkznubcsr" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ҡала
 | русское название         = Усть-Катав
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = Coat of Arms of Ust-Katav (Chelyabinsk oblast).png
 | флаг                     = Flag of Ust-Katav (Chelyabinsk oblast).png
 | описание флага           = Ҡытаутамаҡ флагы
  | lat_deg = 54
|lat_min = 56
|lat_sec = 00
  | lon_deg = 58
|lon_min = 10
|lon_sec = 00
  | CoordAddon = type:city(5000)_region:RU
  | CoordScale = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = ҡала округы
 | район                    = Усть-Катав (Ҡытаутамаҡ) ҡала округы
 | район в таблице          = Усть-Катав (Ҡытаутамаҡ) ҡала округы{{!}}Усть-Катав
 | вид поселения            =
 | поселение                =
 | поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       = 
 | дата основания           = 1758 йыл{{!}} 1758 йылда
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = НП-ПН|1943|Усть-Катав заводы
 | статус с                 = 1942 йылда
 | площадь                  = 27,45
 | высота центра НП         = 371
 | климат                   = 
 | официальный язык         = 
  | население                = {{ Население | Усть-Катав | тс }}
  | год переписи             = {{ Население | Усть-Катав | г }}
  | плотность                = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Усть-Катав | ч }} / 27.45 round 2 ) }} }}
  | агломерация              = 
  | национальный состав      = урыҫ, башҡорт, татар
  | конфессиональный состав  = 
  | этнохороним              = устьката́вцы, устьката́вец
 | телефонный код           = 35167
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | цифровой идентификатор   = 75755000001
 | цифровой идентификатор 2 = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     =www.ukgo.su 
| C в регион               = нет
 }}

'''Ҡытаутамаҡ''' ('''Ҡатайтамаҡ ''', {{lang-ru|Усть-Ката́в}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге ҡала, административ үҙәк. Ҡалала [[урыҫтар]], [[башҡорттар]] һәм [[татарҙар]] күпселекте тәшкил итә. Ҡала исеме башҡорттарҙың ҡатай ерҙәренә урынлашып, атамаһы ''Ҡатай'' гидронимынан алынған, сөнки шул йылғаның тамағына урынлашҡан. Башҡортса атамаһы — Ҡатайтамаҡ, мәгәр урыҫса Катав тип аталыуы һөҙөмтәһендә башҡорт теленә Ҡытау булып әйләнеп ҡайтҡан һәм рәсми документтарға шулай инеп киткән.

== Географияһы ==
{{main|Ҡатай ырыуы}}
Ҡала [[Көньяҡ Урал]]дың тау битләүендә Ҡатай йылғаһының Йүрүҙән йылғаһына ҡойған урынында, [[Силәбе]]нән 260 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала уртаһында убалар.

Ҡатай гидронимы был төбәктә йәшәгән Ҡатай ырыуы биләмәләре булғаны күрһәткесе.

Ҡала аша Транссебер магистрале үтә, Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) станцияһы урынлашҡан, ҡаланан 1 км көньяҡтараҡ — автомагистраль {{табличка-ru|М|5}}.

== Тарихы ==
Ҡытаутамаҡҡа 1758 йылда Себер даруғаһы Төрөкмән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә нигеҙ һалынған. Тимер етештереү заводын төҙөтөүселәр — бер туған Иван һәм Яков Борисович Твердышевтар һәм [[Мясников Иван Семёнович]]&lt;ref&gt;Ҡытаутамаҡ [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8102-ytautama-zavody.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Башта предприятие таҡта ярыу тирмәне һәм пристань булараҡ ҡына барлыҡҡа килгән. Тимер етештереү заводы һуңғараҡ төҙөлә һәм Ҡатай-Ивановск һәм [[Йүрүҙән]] суйын ҡайнатыу һәм тимер етештереү заводына ярҙамсы тармаҡ булараҡ ҡына эшләй. Завод тирәләй [[Рәсәй]] үҙәгенән килтерелгән эшселәр йәшәй башлай, ҡасаба нығытыла. 1773 йылда бында 800-ләп кеше йәшәй.

Заводтың продукцияһы Үҙәк Рәсәйгә [[Волга]]-[[Кама]] бассейны йылғалары буйлап оҙатыла, күпмелер сит илгә лә һатыла. Уны инглиз сауҙагәрҙәре бик теләп һатып ала. 1862 йылда продукция бөтә донъя [[Лондон]] сәнәғәт күргәҙмәһендә күрһәтелә.

Ҡытаутамаҡ ҡасабаһына [[Пугачёв Емельян Иванович|Бүгәс]] яуы ла урап үтмәй. Завод 1773 йылдың ноябрендә туҡтап ҡала. 1774 йылдың июнендә завод һәм ҡасаба яндырыла. 1775 йылдың ноябрендә предприятие аяҡҡа баҫтырыла.

1780—1783 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ заводының хужаһы булып Я. Б. Твердышев тора. Артабан завод И. С. Мясников ҡыҙы Е. И. Козицкаяға күсә, ә 1810 йылдан ейәнсәре кенәз дәрәжәле А. Г. Белосельская-Белозерская хужа була. 1917 йылға тиклем Ҡытаутамаҡ предприятиеларына уның ғаилә вариҫтары идара итә.

1861 йылдан 1920-се йылдарға тиклем '''Ҡытаутамаҡ заводы''' Ҡытаутамаҡ улусы үҙәге була. 1870 йылда 3353 кеше йәшәгән (544 йорт-ихата). 1889—1890 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ ҡасабаһы янында өлөшләтә тимер юл һалына.

[[1900 йыл]]да — [[Көньяҡ Урал]] металлургия йәмғиәте, 1917 йылда — [[Белорет]] заводтары йәмғиәте, Ҡытау тау округына ингән.

[[1917 йыл]] аҙағында тыныс юл менән Совет власы урынлаша.

Граждандар һуғышы йылдарында емерелә, 1922 йылда аяҡҡа баҫтырыла.

1939 йылда ҡасабала 13 000 кеше йәшәй.

1941—1945 йылда һуғышҡа Ҡытаутамаҡтан 1500 кеше китә. Ҡалаға эвакуацияланған кешеләр килтерелә. Ҡала яйлап ҙурая башлай.

1942 йылдың 28 авгусында Ҡытаутамаҡ заводы районға ҡараған ҡала булараҡ раҫлана. 1943—1944 йылдарҙа Йүрүҙән аша күпер һалына.

Һуғыштан һуң Ҡытаутамаҡ вагон эшләү заводы (УКВЗ) оборона продукцияһы менән бер рәттән трамвай, балалар велосипедтары етештерә башлай.

1979 йылдың 3 декабрендә Ҡытаутамаҡ өлкәгә ҡараған ҡалаға әүерелә, уға яҡындағы ҡасабалар ҡушыла.

1980 йылда яңы плотина төҙөлә. Ҡала йылдан-йыл ҙурая, яңы социаль-мәҙәни объекттар асыла тора.

Хәҙер завод ҡасабаһы Ҡытаутамаҡ ҡалаһына әүерелгән.

== Сәнәғәте ==
Ҡытаутамаҡ заводы базаһында «С. М. Киров исемендәге Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы» ФДУП‑ы ойошторола, 2011 йылда «М. В. Хруничев исемендәге йыһанды өйрәнеү дәүләт ғилми-производство үҙәге» ФДУП‑ына үҙгәртелә.

== Кеше һаны үҫеше ==
Халыҡ иҫәбе {{ Население | Усть-Катав | фс }} кеше ({{ Население | Усть-Катав | й }})

{{население| Усть-Катав |график}}

{{ Численность городов России }}.


== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ust-Katav from Katav pond.JPG|Ҡатай быуаһынан Ҡатайтамаҡҡа күренеш
Файл:Ust-Katav, Russia - 1.JPG|Йүрүҙән йылғаһы
Файл:Ust-Katav. Bryansk bridge.JPG|Күпер
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://web.archive.org/web/20170706172746/http://admust-katav.ru/ Сайт администрации города Усть-Катав]
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/ustkatav.htm История герба Усть-Катава]
* [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/ustjkatav/index.html Усть-Катав в энциклопедии «Мой город»]
* [http://econom-chelreg.ru/files/article/Ust-Katavskiy%20GO_1.doc Инвестиционный паспорт Усть-Катавского городского округа Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104133532/http://econom-chelreg.ru/files/article/Ust-Katavskiy%20GO_1.doc |date=2015-01-04 }}
* [http://photouk.ru/reports/vidy-ust-katava Виды Усть-Катава]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.u-kmuseum.ru Сайт «Историко-краеведческого музея» г. Усть-Катава] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307194917/http://www.u-kmuseum.ru/ |date=2014-03-07 }}


[[Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>56msipqu0zb0o9p2qdl76mhkznubcsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахика Эрджюмен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136281</id>
    <revision>
      <id>1306910</id>
      <parentid>1282939</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7369" sha1="mn02btd3br4n7rl2pl8ohk6mdomudkp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шахика Эрджюмен''' ({{lang-tr|Şahika Ercümen}}, [[16 ғинуар]] [[1985 йыл]]) — [[Төркиә|төрөк]] фридайверы һәм диетологы, фридайвингта донъя рекордсмендарының береһе&lt;ref name=&quot;h1&quot;&gt;{{cite news |url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=13560508&amp;tarih=2010-01-31 |newspaper=[[Hürriyet]] |title=Dalışta Türkiye basamakları çıkmaya başladı |author=Erdem, Arif |date=2010-01-31 |language=tr |accessdate=2013-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219221404/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=13560508&amp;tarih=2010-01-31 |date=2013-12-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/amatorsporlar/17108078.asp |title=Guines Rekorlar Kitabı'na giren son Türk |date=24 February 2011 |newspaper=[[Hürriyet]] |language=tr |accessdate=11 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924143824/http://www.hurriyet.com.tr/spor/amatorsporlar/17108078.asp |archivedate=24 September 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.sabah.com.tr/Spor/TumSporlarDiger/2011/11/04/denizkizi-sahika-rekor-pesinde |newspaper=[[Sabah (newspaper)|Sabah]] |title=Denizkızı Şahika rekor peşinde! |date=2011-11-04 |language=tr|accessdate=2013-06-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Шахика Эрджюмен 1985 йылдың 16 ғинуарында Чанаккалала тыуған. Гази башланғыс мәктәбендә һәм Анатолияла Милли Пиянго урта мәктәбендә уҡый. Башкент университетының кеше сәләмәтлеге факультетын тамамлай, сәләмәт туҡланыу һәм диетология кафедраһында һөнәр йүнәлешен ала. Спорттың түбәндәге һыу аҫты төрҙәре менән шөғөлләнә: һыу аҫты хоккейы, регби, спорт ориентирлашыуы һәм дайвинг. Донъя һәм Европа чемпионаттарында күп тапҡырҙар ҡатнаша, 2001 йылдан һыу аҫты спортының бер нисә төрө буйынса төрөк йыйылма командаларының дүртәүһендә ҡатнаша.

== Рекордтары ==
* 110 м, боҙ аҫтында динамик апноэ (тын алмайынса тороу) (DYN), 2011 йылдың 11 феврале, [[Австрия]], Вайссензее күле. [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ҡаҙаныш булараҡ индерелгән&lt;ref name=&quot;s2&quot;&gt;{{Cite news|title=Şahika Ercümen dünya rekoru kırdı|url=http://www.sabah.com.tr/Spor/TumSporlarDiger/2011/11/11/sahika-ercumen-dunya-rekoru-kirdi|date=2011-11-11|accessdate=2013-06-17|language=tr}}(төр.) &lt;span id=&quot;cxmwQQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(11&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwQQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;ноябрь 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwQQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;17 июнь 2013 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;: элек ир-егеттәрҙә рекорд — 108 метрға, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 70 м&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Şahika rekor kırdı|url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/amatorsporlar/17006650.asp|date=2011-02-13|language=tr}}(төр.) &lt;span id=&quot;cxmwSQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(13&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwSQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;февраль 2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Şahika Ercümen Breaks Diving Record|url=http://www.trt-world.com/trtworld/en/newsdetail.aspx?haberkodu=2f4d1051-b784-419f-a448-b11882bc4610|date=2011-02-12|accessdate=2013-06-17}}&lt;/ref&gt; тәшкил иткән.
* 70 м, даими ауырлыҡ һәм ластылар менән апноэ (CWT), 2011 йылдың 10 ноябре, [[Мысыр]], Дахаб. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный; бынан алдағы рекордты Таня Стритер (67 м) ҡуйған була.
* 60 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2011 йылдың 10 ноябре, [[Мысыр]], Дахаб&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Turkish athlete Şahika ERCÜMEN made her world record attempts in the famous Blue Hole, Dahab, Sinai Peninsula-Egypt|url=http://www.cmas.org/apnoea/114-39321-php|date=2011-11-14|accessdate=2013-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516181050/http://www.cmas.org/apnoea/114-39321-php |date=2013-05-16 }}&lt;/ref&gt;.
* 61 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2013 йылдың 1 июне, [[Төркиә]], Ван күле&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Şahika Ercümen'den dünya rekoru|url=http://www.sabah.com.tr/Yasam/2013/06/01/sahika-ercumenden-dunya-rekoru|date=2013-06-01|accessdate=2013-06-17|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный. Шахика үҙенең еңеүен Ван күлендә йәшәүсе диңгеҙ балығы кефалдең бөтә барыуын туҡтатыуға арнауын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Record From Şahika Ercümen In Lake Van!|url=http://www.divewithseaman.com/sahika-ercumen/|publisher=Dive With Seman|date=2013-06-03|accessdate=2013-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219005555/http://www.divewithseaman.com/sahika-ercumen/ |date=2013-12-19 }}&lt;/ref&gt;.
* 91 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2014 йылдың 23 июле, [[Төркиә]], Каш. Ваҡыт 2:49. Бынан алдағы рекордты Дерье Джан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Turkish diver Şahika Ercümen breaks new freediving record|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-diver-sahika-ercumen-breaks-new-freediving-record--.aspx?pageID=238&amp;nID=69520&amp;NewsCatID=371|date=2014-07-23|accessdate=2016-10-23}}&lt;/ref&gt; ҡуйған була.
* 110 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ластылар кейеп апноэ (VWT), 22 октября 2016 йылдың 22 октябре, [[Төркиә]], Каш. Ваҡыт 2:44. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Şahika Ercümen'den 110 metre dalışla yeni dünya rekoru|author=Acar, Ahmet|url=http://www.hurriyet.com.tr/sahika-ercumenden-110-metre-dalisla-yeni-dunya-40255864|date=2016-10-22|accessdate=2016-10-23|language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Şahika Ercümen'den dünya rekoru|url=http://www.sabah.com.tr/Yasam/2013/06/01/sahika-ercumenden-dunya-rekoru|date=2013-06-01|accessdate=2013-06-17|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sahikaercumen.com/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180401140934/http://www.sahikaercumen.com/ |date=2018-04-01 }}{{Ref-tr}}(төр.)

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>mn02btd3br4n7rl2pl8ohk6mdomudkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаратуған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137538</id>
    <revision>
      <id>1306938</id>
      <parentid>1067531</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5514" sha1="oiennbdawyvo45irokqx4u78ehvqtrw" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус          = ауыл
 | русское название     = Ҡаратуған
 | оригинальное название  = 
 | герб           = 
 | флаг           = 
 | lat_deg         =
 | lon_deg         = 
 | CoordAddon        =
 | CoordScale        = 
 | регион          = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице     = Силәбе өлкәһе
 | вид района        = муниципаль район
 | район          = Арғаяш районы
 | район в таблице     = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения      = 
 | поселение        = 
 | поселение в таблице   = 
 | в регион         = справа
 | внутреннее деление    = 
 | глава          = 
 | дата основания      = 
 | первое упоминание    = 
 | прежние имена      = 
 | статус с         = 
 | площадь         = 
 | высота центра НП     = 
 | климат          = 
 | население        = {{ Население | Каратуган | тс }}
 | год переписи       = {{ Население | Каратуган | г }}
 | плотность        = 
 | агломерация       = 
 | национальный состав   = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав = [[мосолмандар]]
 | этнохороним       = 
 | почтовый индекс     = 
 | телефонный код      = 
 | цифровой идентификатор  = 
 | категория в Commons   = 
 | сайт           = 
}}

'''Ҡаратуған''' ({{lang-ru|Каратуган}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ишәле ауыл биләмәһе составына керә.

Райондың көнсығышында, үлән баҫҡан һәм һайыҡҡан Ҡаратуған күле буйында урынлашҡан. Атамаһын да шул күл исеменән алған.

Рельефы — Урал аръяғы пенеплены — ярымтигеҙлек; иң яҡын түбәләр бейеклеге — 253 һәм 260 м.

Ландшафты — урман-дала. Күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдар менән бәйләнеш тота. Район үҙәге Арғаяшҡа 14 км, ауыл биләмәһе үҙәге Ишәлегә — 2 км.

Ауылға XX быуаттың 1-се сирегендә нигеҙ һалынған. Совет осоронда уның территорияһында «Ҡамышлы» совхозының бүлексәһе урынлашҡан була.&lt;ref&gt;http://chel- portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD Силәбе порталы. Ҡаратуған ауылы&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо ҡапыл үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе [[Урал тауҙары]]нда. Артыҡ бейек булмаһа ла, [[Рәсәй]]ҙең [[Европа]] өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын [[Арктика]] һавасы да, ҡыҙыу [[Урта Азия]] һава массалары ла еңел үтә. Бының һөҙөмтәһендә бында һауа торошо кинәт үҙгәрә йәки киҫкен континенталь.

== Халҡы ==
{{ Население |Каратуган }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылда — 101, 1983 — 61, 1995 — 20 кеше йәшәгән.

== Урамдары ==
* ''Беренсе'' — ''Первая''

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190819225146/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD Силәбе порталы. Ҡаратуған ауылы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>oiennbdawyvo45irokqx4u78ehvqtrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хафизов Вадим Феликс улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143286</id>
    <revision>
      <id>1306883</id>
      <parentid>1108959</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8406" sha1="c5ffiwv16wj576l3n4wtq2d3tq7juzk" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Хафизов}}
'''Хафизов Вадим Феликс улы''' ([[6 февраль]] [[1970 йыл]]) — [[Рәсәй]]ҙең футбол тренеры. 2018 йылдан [[Баҡсаһарай]] ҡалаһының «Ҡыҙылташ» футбол клубы етәксеһе.

== Биографияһы ==
Вадим Феликс улы Хафизов 1970 йылдың 6 февралендә [[Энгельс (ҡала)|Энгельс ҡалаһында]] тыуған. 8 йәшендә урындағы «Авангард» футбол командаһында уйнай башлай. 14 йәшендә етди янбаш йәрәхәттәре ала, тик 17 йәшенә тиклем генә футбол уйнай. Һуңғараҡ Хафизов армия сафына алына. [[1991 йыл]]дағы [[Грузия]] низағы ваҡытында армияла вертолетсы булып хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, автозаводта эшләй. Был мәлгә автозаводтың футбол командаһы тергеҙелә. Хафизов, үҫмер сағында алған йәрәхәттәре арҡаһында уйынсы була алмағанлыҡтан, тренерҙарға ярҙам итә башлай. 31 йәшендә баш тренер була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://svetsky.com/svetskaya-persona/vadim-khafizov|title=Интервью Вадима Хафизова|author=|work=Дзержинский журнал «Светский»|date=|publisher=svetsky.com|archiveurl=https://archive.is/20151105140659/http://svetsky.com/svetskaya-persona/vadim-khafizov|archivedate=2015-11-05}}&lt;/ref&gt;.

== Тренер карьераһы ==
2002—2005 йылдарҙа Энгельс ҡалаһының «Искра» футбол командаһында тренер булып эшләй. Бында эшләгән ваҡытта ул бер нисә тапҡыр [[Нидерланд]]тың «Аякса» һәм [[Испания]]ның «Вильярреал» командаларына стажировкаға бара, тренерлыҡ тәжрибәһе ала. 2006 йылда «Искра» ябылғандан һуң Хафизов Губкин ҡалаһының «Губкин» клубына саҡырыла, әммә унда оҙаҡ эшләмәй. [[2008 йыл]]да Хафизов Вадим Феликс улы [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы]] ҡалаһының, чемпионатта яңы ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, унда дүртенсе урын яулаған «Горняк» командаһына тренер булып күсә.

[[2009 йыл]]да [[Түбәнге Новгород]] ҡалаһының «Түбәнге Новгород» футбол клубына техник директор итеп эшкә саҡыралар һәм бер ни тиклем ваҡыттан һуң ул дубль-тренер булып китә. Әммә тиҙҙән ул элекке вазифаһына кире ҡайтарыла һәм клубты ташлап сыға. 2011—2014 йылдарҙа Дзержинский ҡалаһының «Химик» футбол клубында эшләй. 2012/13 йылдар миҙгелендә Дзержинский ҡалаһы футбол командаһы үҙ тарихында тәүге тапҡыр финалға сыға. Вадим «Химик» командаһын Рәсәй кубогының 1/16 һәм 1/8 этаптарына еткерә, клуб бары тик «Краснодар» һәм ЦСКА командаларынан ғына еңелә.

2015 йылда «Химки» футбол клубын етәкләй, уны бик тиҙ генә «Көнбайыш» зонаһында 1-се урынды алыуға еткерә&lt;ref&gt;[http://www.fckhimki.ru/modules/news/index.php?current_id=1&amp;news_id=4843 Профиль Вадима Хафизова]. ''Официальный сайт ФК «Химки»''. fckhimki.ru. &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20160304113037/http://www.fckhimki.ru/modules/news/index.php?current_id=1&amp;news_id=4843 Архивировано] 4 марта 2016 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

2016 йылдың июнендә «Сокол» футбол клубы менән килешеү төҙөй, уға ярашлы команданың 1+1 схемаһы буйынса баш тренеры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://om-saratov.ru/novosti/16-june-2016-i37538-glavnym-trenerom-sokola-naznac Главным тренером «Сокола» назначен Вадим Хафизов]. om-saratov.ru.&lt;/ref&gt;. 

[[2018 йыл]]дың ғинуарында Баҡсарай ҡалаһының ФКС Премьер лигаһында сығыш яһаусы «Ҡыҙылташ» футбол клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://www.crimeansport.ru/news/4683/ Бахчисарайский «Кызылташ» возглавил Вадим Хафизов]&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Өйләнгән. Улы бар, ул футбол менән шөғөлләнә.

== Тренер статистикаһы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 58px;&quot;
|+Тренер карьераһы&lt;ref&gt;[http://footballfacts.ru/players/73507 Профиль на сайте ''FootballFacts.ru''] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Vadim-Feliksovich-Hafizov-Futbol-06021970 Профиль Вадима Хафизова]. news.sportbox.ru.&lt;/ref&gt;
!Миҙгел
!Клуб
!{{comment|Лига|Дивизион чемпионата России по футболу, в котором выступал/выступает клуб}}
!Вазифаһын
|-
| align=&quot;center&quot; |2003
|{{Флаг России}} «Искра» ([[Энгельс (ҡала)|Энгельс]])
|ПФЛ, «Центр» зонаһында
|Баш тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2004
|{{Флаг России}} «Искра» (Энгельс)
|ПФЛ, «Центр» зонаһында
|Баш тренер
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |2005
|{{Флаг России}} «Искра» (Энгельс)
|ПФЛ, «Центр» зонаһында
|Баш тренер
|-
|{{Флаг России}} «Сокол» ([[Һарытау]])
|Беренсе дивизион ПФЛ
|Тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2006
|{{Флаг России}} «Губкин» (Губкин)
|ПФЛ, &quot;Центр&quot;зонаһында
|Баш тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2007
|{{Флаг России}} «Губкин» (Губкин)
|ПФЛ, &quot;Центр&quot;зонаһында
|Баш тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2008
|{{Флаг России}} «Горняк» ([[Учалы]])
|ПФЛ, «Урал-Волга» зонаһында
|Баш тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2009
|{{Флаг России}} «Нижний Новгород» ([[Түбәнге Новгород]])
|Беренсе дивизион ПФЛ
|Тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
|{{Флаг России}} «Нижний Новгород» (Түбәнге Новгород)
|Беренсе дивизион ПФЛ
|Тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2012/13
|{{Флаг России}} «Химик» ([[Дзержинск (Түбәнге Новгород өлкәһе)|Дзержинск]])
|ПФЛ, «Көнбайыш» зонаһында
|Баш тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2013/14
|{{Флаг России}} «Химик» ([[Дзержинск (Түбәнге Новгород өлкәһе)|Дзержинск]])
|ФНЛ
|Баш тренер
|-
| align=&quot;center&quot; |2015/16
|{{Флаг России}} «Химки» ([[Химки]])
|ПФЛ,&quot;Көнбайыш&quot; зонаһында
|Баш тренер
|-
|2016/17
|{{Флаг России}} «Сокол» ([[Һарытау]])
|ФНЛ
|Баш тренер
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:6 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1970 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>c5ffiwv16wj576l3n4wtq2d3tq7juzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрматы (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143793</id>
    <revision>
      <id>1306922</id>
      <parentid>1285264</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3745" sha1="srlh6jsx9ryzidhrcml5zz0nkj0o3sh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Юрматы»''' — Салауат ҡалаһындағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] футбол клубы. [[1963 йыл]]дан алдараҡ барлыҡҡа килгән. Хәҙер төбәк кимәлендә сығыш яһай.

== Клуб тарихы ==

=== Исемдәре ===
* 1963, 2010 йылдан башлап — «Юрматы»;
* 1963—1967, 1972 йылдарҙа — «Химик»;
* 1968, 1986—2009 йылдарҙа — «Нефтехимик»;
* 1969—1970 йылдарҙа — «Нефтсе»;
* 1972—1973 йылдарҙа — «Труд».

=== Ҡаҙаныштары ===
* Икенсе лигала — 4-се урын (РСФСР ярым финалында «Б» класы [[1968 йыл]]).
* СССР Кубогы — зона финалының 1/4 ([[1963]]).
* [[Башҡортостан Республикаһы]] чемпионаты еңеүсеһе (3): [[2010 йыл|2010]], [[2011 йыл|2011]], [[2012 йыл|2012]]&lt;ref&gt;[http://www.n-soccer.ru/arhiv/arhiv.rb.chempion.html Чемпионы Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324094128/http://n-soccer.ru/arhiv/arhiv.rb.chempion.html |date=2016-03-24 }}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһы Кубогы — финалсы (1): [[2013 йыл|2013]]
* Башҡортостан Республикаһы Суперкубогы эйәһе [[2012 йыл]]

=== Билдәле уйынсылары ===
* Рәхмәтуллин Дамир Әүҙәх улы&lt;ref&gt;''Рахматуллин''. [http://footballfacts.ru/players/402145 Профиль на сайте ''FootballFacts.ru''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016010257/http://footballfacts.ru/players/402145 |date=2019-10-16 }}{{footballfacts|402145}}&lt;/ref&gt;
* Урин Валерий Григорьевич&lt;ref&gt;[http://www.rusteam.permian.ru/players/urin.html Валерий Урин на сайте «Сборная России по футболу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629170344/http://www.rusteam.permian.ru/players/urin.html |date=2020-06-29 }}&lt;/ref&gt;
* Фәхурдинов Фәтих Әҙиула улы&lt;ref&gt;[http://www.zenit-history.ru/65-igroki/igroki-f/514-fakhurdinov-fatykh-ayamulovich История «Зенита»]&lt;/ref&gt;

=== Билдәле тренерҙары ===
* Загрецкий, Александр Иванович&lt;ref&gt;''Зарецкий''. [http://footballfacts.ru/players/106231 Профиль на сайте ''FootballFacts.ru''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182611/http://footballfacts.ru/players/106231 |date=2016-03-09 }}{{footballfacts.ru|106231}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20181117031807/http://footballfacts.ru/clubs/121262-himik-salavat Клуб в базе footballfacts]
* [http://wildstat.ru/p/2096/club/URS_Himik_Salavat Матчи клуба в базе Wildstat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620081528/http://wildstat.ru/p/2096/club/URS_Himik_Salavat |date=2019-06-20 }}
* [http://lena-dvorkina.narod.ru/FOOTBALL_2013/FC_Russia_2013/Bashkortost.html#m97 История футбольных клубов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105113306/http://lena-dvorkina.narod.ru/FOOTBALL_2013/FC_Russia_2013/Bashkortost.html#m97 |date=2015-01-05 }}

[[Категория:Салауатта спорт]]
[[Категория:Рәсәй футбол клубтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>srlh6jsx9ryzidhrcml5zz0nkj0o3sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147187</id>
    <revision>
      <id>1306933</id>
      <parentid>870137</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25869" sha1="28xqgqu9xcrg113ggoa2yuhe7y429cv" xml:space="preserve">''' Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә''' (ҒДТ) — ул бер үҙгәреүсәнле функция өсөн [[дифференциаль тигеҙләмә]]. (Ошоноң менән ул [[айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмә|айырым сығарылмаларҙа тигеҙләмәләрҙән]] айырыла, бында билдәһеҙ — бер нисә үҙгәреүсәнле функция.) Шулай итеп, ҒДТ — ул ошондай күренештәге тигеҙләмә

: &lt;math&gt;F(x,y,y',y'',...,y^{(n)})=0, \qquad (1)&lt;/math&gt;

бында &lt;math&gt;y(x)&lt;/math&gt; —  &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәненә бәйле булған билдәһеҙ [[функция (математика)|функция]] ([[вектор-функция]] булыуы мөмкин, ул саҡта &lt;math&gt;F&lt;/math&gt;, ҡағиҙә булараҡ, ҡиммәттәре шул уҡ [[Арауыҡ үлсәмлеге|үлсәмлек]] арауығынан булған шулай уҡ вектор-функция була; был осраҡта дифференциаль тигеҙләмәләр ''системаһы'' тураһында һөйләйҙәр), штрих &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; буйынса дифференциаллауҙы аңлата. &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; һаны (был тигеҙләмәгә ингән өлкән сығарылманың тәртибе) (1) дифференциаль тигеҙләмәнең ''тәртибе'' тип атала.

&lt;math&gt;x&lt;/math&gt; бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәне йыш ҡына (бигерәк тә физик һәм башҡа тәбиғи-фәнни мәсьәләләрҙә килеп сыҡҡан дифференциаль тигеҙләмәләрҙә) [[ваҡыт]] итеп интерпретациялана, шуға күрә уны йыш ҡына &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; хәрефе менән тамғалайҙар. &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; үҙгәреүсәне — ваҡыт үтеү менән үҙгәреүсе ниндәйҙер дәүмәл (йәки, әгәр &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; вектор-функция булһа, дәүмәлдәр йыйылмаһы). Мәҫәлән, &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; арауыҡта нөктәнең координаталар йыйылмаһын аңлатырға мөмкин; был осраҡта (1) тигеҙләмә нөктәнең арауыҡта ''хәрәкәтен'', йәғни ваҡыт үтеү менән уның координаталарының үҙгәреүен тасуирлай. &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәне ғәҙәттә ысын ҡиммәттәр ҡабул итә, ләкин &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; үҙгәреүсәне [[комплекслы һан|комплекслы]] ҡиммәттәр ҡабул иткән дифференциаль тигеҙләмәләрҙе лә ҡарайҙар (''комплекслы ваҡытлы'' тип аталған тигеҙләмәләр).

{{якорь|нормальное ОДУ}} Йышыраҡ ошондай күренештәге дифференциаль тигеҙләмәләр осрай

: &lt;math&gt;y^{(n)} = f(x,y,y',y'',...,y^{(n-1)}), \qquad (2)&lt;/math&gt;

унда өлкән сығарылма &lt;math&gt;y^{(n)}&lt;/math&gt; &lt;math&gt;x,&lt;/math&gt; &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; үҙгәреүсәндәренән һәм тәртибе &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;-дан бәләкәй булған &lt;math&gt;y^{(i)}&lt;/math&gt; сығарылмаларынан  функция итеп күрһәтелә. Бындай дифференциаль тигеҙләмәләр ''нормаль'' йәки ''сығарылмаға ҡарата сиселеүсе'' тигеҙләмәләр тип аталалар.

(2) күренештәге тигеҙләмәләргә ҡапма-ҡаршы рәүештә, (1) күренештәге дифференциаль тигеҙләмәләр, ''сығарылмаға ҡарата сиселмәүсе'' йәки ''асыҡланмаған'' дифференциаль тигеҙләмәләр тип аталалар.

(2) дифференциаль тигеҙләмәнең классик ''сығарылышы'' тип тигеҙләмәне үҙенең [[билдәләнеү өлкәһе|билдәләнеү өлкәһенең]] бөтә нөктәләрендә лә ҡәнәғәтләндереүсе &lt;math&gt;y(x)&lt;/math&gt; &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; тапҡыр [[дифференциалланыусы функция]] атала. Ғәҙәттә бындай функцияларҙың бөтә күмәклеге була, һәм уларҙың берәүһен һайлап алыр өсөн уға өҫтәлмә [[башланғыс һәм сикке шарттар|шарт]] ҡуйырға кәрәк. (2) тигеҙләмә өсөн башланғыс шарт тип түбәндәге шарт атала

: &lt;math&gt;y(x_0)=y_0, \  y'(x_0)=y_0^{(1)}, y''(x_0)=y_0^{(2)}, \, \ldots, \, y^{(n-1)}(x_0)=y_0^{(n-1)}, \qquad (3)&lt;/math&gt;

бында &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; — бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндең ниндәйҙер билдәләнгән ҡиммәте (билдәләнгән ваҡыт моменты), ә &lt;math&gt;y_0&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;y_0^{(i)}&lt;/math&gt; — ярашлы рәүештә, &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; функцияһының һәм уның &lt;math&gt;n-1&lt;/math&gt;-ҙе лә индереп, &lt;math&gt;n-1&lt;/math&gt;-гә тиклем тәртиптәге бөтә сығарылмаларының бирелгән ҡиммәттәре. (3) башланғыс шарттары менән (2) дифференциаль тигеҙләмә ''башланғыс мәсьәлә'' йәки ''[[Коши мәсьәләһе]]'' тип атала:

: &lt;math&gt;\left\{\begin{array}{lcl}y^{(n)} = f(x,y,y',y'',...,y^{(n-1)}), \\ {} \\ y(x_0)=y_0, \  y'(x_0)=y_0^{(1)}, y''(x_0)=y_0^{(2)}, \, \ldots, \, y^{(n-1)}(x_0)=y_0^{(n-1)}. \end{array}\right.&lt;/math&gt;

[[Пикар теоремаһы (дифференциаль тигеҙләмәләр)|Пикар теоремаһы]], (2) тигеҙләмәнең уң яғында тоған &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; функцияһына етерлек дөйөм сикләүҙәр ҡуйғанда, был тигеҙләмә өсөн Коши мәсьәләһенең, &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ваҡыт күсәренең &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; башланғыс ҡиммәте ингән ниндәйҙер интервалында бирелгән, (был интервал, ғөмүмән алғанда, үҙенең күсәре менән тап килмәҫкә мөмкин) бер генә сығарылышы бар тип раҫлай.

Дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының төп мәсьәләләре һәм һөҙөмтәләре: ҒДТ өсөн төрлө мәсьәләләрҙең сығарылышының булыуы һәм берҙән-берлеге, [[Беренсе тәртиптәге иң ябай дифференциаль тигеҙләмәләр|иң ябай ҒДТ]] сығарыу ысулдары, ҒДТ сығарылыштарын уларҙың асыҡ күренешен тапмайынса сифатлы итеп тикшереү.

== Тарихы ==
&lt;blockquote&gt;Дифференциаль тигеҙләмәләр [[Ньютон, Исаак|И. Ньютон]] һәм [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Г. Лейбництың]] хеҙмәттәрендә үк осрайҙар; «дифференциаль тигеҙләмә» терминын Лейбниц индерә. Ньютон «флюксиялар» һәм «флюента» иҫәпләмәһен төҙөгәндә ике мәсьәлә ҡуя: флюенталар араһында бирелгән нисбәт буйынса флюксиялар араһындағы  бәйләнеште асыҡларға; флюксиялар ингән бирелгән тигеҙләмә буйынса, флюенталар араһындағы  бәйләнеште табыу. Хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, был мәсьәләләрҙең беренсеһе (функцилар буйынса уларҙың сығарылмаларын иҫәпләү) дифференциаль иҫәпләмәгә ҡарай, ә икенсеһе ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының йөкмәткеһен тәшкил итә. f(x) функцияһының F(x) [[Аныҡ булмаған интеграл|аныҡ булмаған интегралын]]  табыу мәсьәләһен Ньютон уның икенсе мәсьәләһенең айырым осрағы ғына итеп ҡарай. Математик тәбиғәт фәне нигеҙҙәрен булдырыусы булараҡ, Ньютон өсөн ундай ҡараш  тулыһынса аңлашыла: теге йәки был процесстар менән идара итеүсе тәбиғәт закондары күпселек осрағында дифференциаль тигеҙләмәләр формаһында күрһәтеләләр, ә был процесстарҙың барышын иҫәпләү дифференциаль тигеҙләмәне сығарыуға ҡайтып ҡала.&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article029636.html БСЭ. Дифференциальные уравнения.]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;Ньютондың, үҙе йәшерен итергә кәрәк тип иҫәпләгән һәм тик анаграмма күренешендә генә баҫтырып сығарған, төп асышы шунан ғибәрәт: «Data aequatione quotcunque fluentes quantitae involvente fluxiones invenire et vice versa». Хәҙерге математика теленә тәржемә иткәндә был ошоно аңлата: «Дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыу файҙалы». Хәҙерге ваҡытта дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы бөтә мөмкин булған  ҡулланыуҙар өсөн юғары дәрәжәлә файҙалы һәм математиканың бөтә бүлектәрендә теоретик тикшеренеүҙәр башҡарыуға стимул булып торған ҙур һандағы төрлө идеялар һәм ысулдарҙың ҡарап сыҡҡыһыҙ конгломератынан ғибәрәт.&lt;ref&gt;''Арнольд В. И.'' Дополнительные главы теории обыкновенных дифференциальных уравнений.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://mat.net.ua/mat/Arnold-Geom-Metod-Difuri.htm ''Арнольд В. И.'' Геометрические методы в теории обыкновенных дифференциальных уравнений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707033038/http://www.mat.net.ua/mat/Arnold-Geom-Metod-Difuri.htm |date=2011-07-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Миҫалдар ==
* Дифференциаль тигеҙләмәләрҙең иң ябай ҡулланылыуҙарының береһе — есемдең тиҙләнешенең билдәле проекциялары буйынса траекторияһын табыу мәсьәләһен сисеү. Мәҫәлән, Ньютондың икенсе законына ярашлы, есемдең тиҙләнеше тәьҫир итеүсе көстәрҙең суммаһына пропорциональ; ярашлы дифференциаль тигеҙләмәһе &lt;math&gt;m \ddot{x}= F(x,t)&lt;/math&gt; күренешендә. Тәьҫир итеүсе көстәрҙе бергән хәлдә (уң яғы), был тигеҙләмәне сығарырға, һәм, башланғыс шарттарҙы иҫәпкә алып, (башланғыс ваҡыт моментындағы координаталар һәм тиҙлек), нөктәнең хәрәкәт итеү траекторияһын табырға була.
* &lt;math&gt;y(0)=1&lt;/math&gt; башланғыс шарттар менән бергә &lt;math&gt;y'=y&lt;/math&gt; дифференциаль тигеҙләмәһе [[экспонента|экспонентаны]] бирә: &lt;math&gt;y(x)=e^x&lt;/math&gt;. Әгәр &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ваҡытты аңлатһа, ул саҡта был функция, мәҫәлән, ресурстарҙың сикләнмәгәнлек шарттарында популяцияның артыуын, шулай уҡ башҡа күп нәмәне һүрәтләй.
* Уң яғы билдәһеҙ функцияға бәйле булмаған &lt;math&gt;y'=f(x)&lt;/math&gt; дифференциаль тигеҙләмәһенең сығарылышы булып түбәндәге [[аныҡ булмаған интеграл]] хеҙмәт итә
: &lt;math&gt;y(x)=\int\! f(x)\,dx+C,&lt;/math&gt; 
бында &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; — ирекле константа.

== Беренсе тәртиптәге дифференциаль тигеҙләмәләр ==

=== Бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмәләр ===
&lt;math&gt;\dot{y} = f(x,y)&lt;/math&gt; дифференциаль тигеҙләмәһе, әгәр уның уң яғын &lt;math&gt;y' = f_1(x)f_2(y)&lt;/math&gt; күренешендә күрһәтеп булһа, '''бүленеүсе (айырылыусы) үҙгәреүсәнле тигеҙләмә''' тип атала. Ул саҡта, &lt;math&gt;f_2(y)\neq 0&lt;/math&gt; осрағында, &lt;math&gt;\int\!\frac{dy}{f_2(y)} = \int\! f_1(x)\,dx&lt;/math&gt; тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы була.

==== Бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмәләргә килтереүсе физик мәсьәләләр миҫалы ====

===== Есемде һыуытыу =====
&lt;math&gt;T&lt;/math&gt; — есемдең температураһы, &lt;math&gt;T_0&lt;/math&gt; — әйләнә-тирәләге мөхиттең температураһы (&lt;math&gt;T &gt; T_0&lt;/math&gt;) булһын. &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; — [[йылылыҡ миҡдары]], &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; — сағыштырма [[йылы һыйҙырышлылыҡ]] булһын. Ул саҡта, температуралар тигеҙләшкәнгә тиклем уратып алған мөхиткә тапшырылған йылылыҡ миҡдары, &lt;math&gt;Q = mc(T-T_0)&lt;/math&gt; формулаһы менән күрһәтелә, йәки, дифференциаль формала, &lt;math&gt;dQ = mc\,dT&lt;/math&gt;. Икенсе яҡтан, йылылыҡ бүлеп сығарыу тиҙлеген &lt;math&gt;dQ = -k(T-T_0)\,dt&lt;/math&gt; күренешендә күрһәтергә мөмкин, бында &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; — ниндәйҙер пропорционаллек коэффициенты. Был ике тигеҙләмәнән &lt;math&gt;dQ&lt;/math&gt;-ны бөтөрөп, бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмә табабыҙ:
: &lt;math&gt;mc\,dT = -k(T-T_0)\,dt&lt;/math&gt;.
Был тигеҙләмәнең [[Дифференциаль тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы|дөйөм сығарылышы]] булып &lt;math&gt;T = T_0+C e^{-\frac{kt}{mc}}&lt;/math&gt; функциялар ғаиләһе тора.
&lt;!--

===== Тоташҡан һауыттарҙағы шыйыҡлыҡтың кимәле урынлашыу ваҡыты =====
Ике һауыт та нигеҙҙәренең майҙаны S һәм S&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; һәм шыйыҡлыҡтың кимәлдәренең бейеклеге z һәм z&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (z &gt; z&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;) булған параллелепипед формаһында булһын, ти. Бөтә шыйыҡлыҡ беренсе һауыттан икенсе һауытҡа сыҡҡанлыҡтан, &lt;math&gt;-Sdz = S_1dz_1&lt;/math&gt;, йәки &lt;marh&gt;dz-dz_1 = \frac{S+S_1}{S_1}&lt;/math&gt; тип яҙырға була
//--&gt;

=== Тиң тигеҙләмәләр ===
{{main|Тиң дифференциаль тигеҙләмә}}
&lt;math&gt;\dot{y} = f(x,y)&lt;/math&gt; дифференциаль тигеҙләмәһе, әгәр &lt;math&gt;f(x, y)&lt;/math&gt; — нуленсе дәрәжәләге тиң тигеҙләмә булһа, '''тиң''' тип атала. &lt;math&gt;f(x, y)&lt;/math&gt; функцияһы, әгәр теләһә ниндәй &lt;math&gt;\lambda &gt; 0&lt;/math&gt; өсөн &lt;math&gt;f(\lambda x, \lambda y) = \lambda ^ k f(x,y)&lt;/math&gt; тигеҙлеге үтәлһә, &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; дәрәжәһендәге тиң функция тип атала.

&lt;math&gt;y(x) = xz(x)&lt;/math&gt; алмаштырып ҡуйыуы &lt;math&gt;x &gt; 0&lt;/math&gt; булғанда тиң тигеҙләмәне бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмәгә килтерә: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;f(x, xz) = x^{0} f(1, z) = f(1, z)&lt;/math&gt;
:: &lt;math&gt;\dot{y} = x \dot{z} + z&lt;/math&gt;

Баштағы тигеҙләмәгә ҡуйып, табабыҙ: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;\dot{z} = \frac{1}{x} (f(1, z) - z)&lt;/math&gt;,
ул бүленеүсе үҙгәреүсәнле тигеҙләмә була.

=== Квази тиң тигеҙләмәләр ===
&lt;math&gt;\dot{y} = f(x,y)&lt;/math&gt; дифференциаль тигеҙләмәһе, әгәр теләһә ниндәй &lt;math&gt;\lambda &gt; 0&lt;/math&gt; өсөн &lt;math&gt;f\left(\lambda ^ \alpha x, \lambda ^ \beta y\right) = \lambda ^ {\beta - \alpha} f(x, y)&lt;/math&gt; нисбәте үтәлһә, '''квази тиң''' тигеҙләмә тип атала.

Был тигеҙләмә &lt;math&gt;y = z ^ {\frac{\beta}{\alpha}}&lt;/math&gt; алмаштырып ҡуйыуы менән сығарыла: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;\dot{z} = \frac{\alpha}{\beta} \left(z ^ {- \frac{1}{\alpha}}\right) ^ {\beta - \alpha} f\left(x, z ^ \frac{\beta}{\alpha}\right)&lt;/math&gt;

Квази тиң булғанлыҡтан, &lt;math&gt;\lambda = z ^ {- \frac{1}{\alpha}}&lt;/math&gt; тип уйлап, табабыҙ: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;\left(z ^ {- \frac{1}{\alpha}}\right) ^ {\beta - \alpha} f \left(x, z ^ \frac{\beta}{\alpha}\right) = f\left(\frac{x}{z}, 1\right)&lt;/math&gt;
:: &lt;math&gt;\dot{z} = \frac{\alpha}{\beta} f\left(\frac{x}{z}, 1\right)&lt;/math&gt;,
был, күренеүенсә, тиң тигеҙләмә булып тора.

=== Һыҙыҡлы тигеҙләмәләр ===
{{main|Һыҙыҡлы дифференциаль тигеҙләмә}}
&lt;math&gt;y' + a(x)y = b(x)&lt;/math&gt; дифференциаль тигеҙләмә '''һыҙыҡлы''' тип атала һәм өс ысул менән сығарылырға мөмкин: интеграллаусы ҡабатлашаусы ысулы, даимиҙы вариациялау йәки Бернулли ысулы.

==== Интеграллаусы ҡабатлашаусы ысулы ====
&lt;math&gt;\mu(x)&lt;/math&gt; функцияһы бирелһен ти — интеграллаусы ҡабатлашаусы түбәндәге күренештә: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;\mu(x) = e ^ {\int\! a(x)\,dx}&lt;/math&gt;

Бирелгән тигеҙләмәнең ике яғын да &lt;math&gt;\mu(x)&lt;/math&gt;-ға ҡабатлап, табабыҙ: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;\dot{y}e ^ {\int\!a(x)\,dx} + ya(x) e ^ {\int\! a(x)\,dx} = b(x) \mu (x)&lt;/math&gt;

Һул яғы &lt;math&gt;\mu(x) y(x)&lt;/math&gt; функцияһының &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; буйынса сығарылмаһы булыуын еңел күреп була. Шуға күрә тигеҙләмәне күсереп яҙырға була: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;(\mu (x) y(x))' = b(x) \mu (x)&lt;/math&gt;

Интеграллайбыҙ: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;y(x) \mu(x) = \int\!b(x) \mu (x)\,dx + C&lt;/math&gt;

Шулай итеп, һыҙыҡлы тигеҙләмәнең сығарылышы ошолай була: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;y(x) = e ^ {- \int\! a(x)\,dx}\left(\int\! b(x) \mu (x)\,dx + C\right)&lt;/math&gt;

==== Даимиҙы вариациялау ысулы (Лагранж ысулы) ====
{{main|Метод Лагранжа (дифференциальные уравнения)}}

&lt;math&gt;\dot{y} + a(x)y = 0&lt;/math&gt; тиң тигеҙләмәһен ҡарайбыҙ. Күренеүенсә, был тигеҙләмә бүленеүсән үҙгәреүсәнле, уның сығарылышы: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;y(x) = ce ^ {-\int\!a(x)\,dx}&lt;/math&gt;

Баштағы тигеҙләмәнең сығарылыштарын түбәндәге күренештә эҙләйәсәкбеҙ: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;y(x) = c(x)e ^ {-\int\!a(x)\,dx}&lt;/math&gt;

Табылған сығарылышты баштағы тигеҙләмәгә ҡуйып: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;\dot{c} = b(x) e ^ {\int\!a(x)\,dx}&lt;/math&gt;,
табабыҙ: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;c(x) = c_1 + \int\!b(x) e ^ {\int\!a(x)\,dx}\,dx&lt;/math&gt;,
бында &lt;math&gt;c_1&lt;/math&gt; — ирекле константа.

Шулай итеп, баштағы тигеҙләмәнең сығарылышын тиң тигеҙләмәнең сығарылышынан &lt;math&gt;c(x)&lt;/math&gt; алмаштырып ҡуйыуы менән табырға була: &lt;br&gt;
:: &lt;math&gt;y(x) = e ^ {-\int\! a(x)\,dx}\left(c_1 + \int\! b(x)e ^ {\int\! a(x)\,dx}\,dx\right)&lt;/math&gt;

=== Бернулли тигеҙләмәһе ===
{{main|Бернуллиҙың дифференциаль тигеҙләмәһе}}
Дифференциаль &lt;math&gt;\dot{y} + a(x) y = b(x) y^n&lt;/math&gt; тигеҙләмә '''Бернулли тигеҙләмәһе''' тип атала (&lt;math&gt;n=0&lt;/math&gt; йәки &lt;math&gt;n=1&lt;/math&gt; булғанда тиң булмаған йәки тиң һыҙыҡлы тигеҙләмә алабыҙ). &lt;math&gt;n=2&lt;/math&gt; булғанда [[Риккати тигеҙләмәһе|Риккати тигеҙләмәһенең]] айырым осрағы була. Был тигеҙләмә, уны [[1695 йыл]]да баҫтырып сығарған [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] хөрмәтенә, уның исеме менән аталған. Был тигеҙләмәне алмаштырып ҡуйыу ысулы менән һыҙыҡлы тигеҙләмәгә килтереп сығарыу юлын уның ағайы [[Бернулли, Иоганн|Иоганн Бернулли]] [[1697 йыл]]да тапҡан.

=== Биномиаль дифференциаль тигеҙләмә ===
Ул ошондай күренештәге тигеҙләмә
: &lt;math&gt;\left( y' \right)^m = f(x,y),&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — [[натураль һан]], ә &lt;math&gt;f(x,y)&lt;/math&gt; — ике үҙгәреүсәнле [[күпбыуын]]&lt;ref&gt;{{cite book |author=Zwillinger, D. |title=Handbook of Differential Equations |edition=3rd ed. |place=Boston, MA |publisher=Academic Press |pages=120 |year=1997}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
=== Дәреслектәр ===
* ''[[Арнольд, Владимир Игоревич|Арнольд В. И.]]'' Обыкновенные дифференциальные уравнения, — Любое издание.
* ''Арнольд В. И.'' Дополнительные главы теории обыкновенных дифференциальных уравнений, — Любое
издание.
* ''Арнольд В. И.'' Геометрические методы в теории обыкновенных дифференциальных уравнений, — Любое издание.
* ''[[Арнольд, Владимир Игоревич|Арнольд В. И.]], [[Ильяшенко, Юлий Сергеевич|Ильяшенко Ю. С.]]'' Обыкновенные дифференциальные уравнения, — Итоги науки и техн. Сер. Совр. пробл. мат. Фундам. направ., 1985, том 1.
* ''[[Петровский, Иван Георгиевич|Петровский И. Г.]]'' Лекции по теории обыкновенных дифференциальных уравнений, — Любое издание.
* ''[[Понтрягин, Лев Семенович|Понтрягин Л. С.]]'' Обыкновенные дифференциальные уравнения, — Любое издание.
* ''[[Степанов, Вячеслав Васильевич|Степанов В. В.]]'' Курс дифференциальных уравнений, — Любое издание.
* ''[[Трикоми, Франческо|Трикоми Ф.]]'' Дифференциальные уравнения, — Любое издание.
* ''[[Филиппов, Алексей Фёдорович (учёный)|Филиппов А. Ф.]]'' Введение в теорию дифференциальных уравнений, — Любое издание.
* ''Филипс Г.'' Дифференциальные уравнения, — Любое издание.
* ''Хартман Ф.'' Обыкновенные дифференциальные уравнения, — Любое издание.
* ''Эльсгольц Л. Э.'' Дифференциальные уравнения и вариационное исчисление, — Любое издание.

=== Мәсьәләләр йыйынтығы ===
* ''[[Филиппов, Алексей Фёдорович (учёный)|Филиппов А. Ф.]]'' Сборник задач по дифференциальным уравнениям, — Любое издание.

=== Белешмәләр ===
* ''[[Камке, Эрих|Камке Э.]]'' Справочник по обыкновенным дифференциальным уравнениям, — Любое издание.
* ''Зайцев В. Ф., Полянин А. Д.'' Справочник по обыкновенным дифференциальным уравнениям, — Любое издание.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Математик физика}}

[[Категория:Дифференциаль тигеҙләмәләр]]
[[Категория:Дифференциаль иҫәпләмә]]
[[Категория:Тигеҙләмәләр]]</text>
      <sha1>28xqgqu9xcrg113ggoa2yuhe7y429cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этҡол (Этҡол районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147241</id>
    <revision>
      <id>1306919</id>
      <parentid>1286338</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T22:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13903" sha1="28ly6felp9rfuetpzzmgkb98tcl2m2t" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{бм|Этҡол}}
'''Этҡол''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]]ндә урынлашҡан ауыл, [[Этҡол районы|Этҡол районының]] административ үҙәге, [[Силәбе]] нән — 42 [[км]], [[Яманйылға]] тимер юл станцияһынан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Халҡы — {{Население|Еткуль|т}}. Оло [[Силәбе]] агломерацияһына инә.

[[Этҡол (күл)|Этҡол]] күленең көнбайышында урынлашҡан.

== Этимологияһы ==
XVIII быуатта урыҫ телендәге сығанаҡтарҙа нығытма исеме  ''Иткуль, Эткуль, Ыткуль'' тип теркәлгән. Ауыл исеме нисек барлыҡҡа килеүе һәм башҡорт телендә нисек булыуы тураһында аныҡ ҡына билдәле түгел. Эргәләге күл исеме (гидроним) һәм кеше исеменә (антропоним) бәйле бер нисә фараз бар. 

[[Бажов Павел Петрович]] «Демидовские кафтаны» тигән әҫәрендә былай тип яҙған:
&lt;blockquote&gt;«А Иткуль-озеро на высоком местичке пришлось. Берега — песок да камень, сухим-сухохоньки, а кругом сосна жаровая. Как свечки поставлены. Глядеть любо. Вода как стеклышко — все камни на дне сосчитай. Только скрасна маленько. Как вот ровно мясо в ней полоскали. Дно, вишь, песок-мясника, к нему этак отливает. Оттого будто озеро Иткулем и прозывается. На башкирском говядину называют ит, а озеро — куль, вот и вышло мясно озеро — Иткуль.»&lt;ref&gt;Бажов П.П Демидовские кафтаны&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Икенсе фараз топонимды ''Ыҡкүл'', йәки ''Ыйыҡкүл'' һүҙе менән бәйләй. Быны урыҫ телендә изге күл тип аңлатып биргәндәр&lt;ref&gt;[http://toposural.ru/html/e.htm#Еткуль Топонимическая справка на сайте ''Весь Челябинск''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531083335/http://toposural.ru/html/e.htm#Еткуль |date=2009-05-31 }}&lt;/ref&gt; Ғәмәлдә ыҡ — һил, тын, ел һуҡмаған урын. Ә ыйыҡ иһә яурын, йәки хатта ат яурынының ҡамыт һуҡҡан урыны тип аңлатыла&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 693-сө бит&lt;/ref&gt;

Өсөнсө фараз күл һәм ауыл исемен ''Этҡол'' тигән ир-ат исеменән булыуы, ул ошо ерҙәрҙең аҫаба хужаһы икәнән билдәләй&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://old.ch-lib.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html |title = Топонимика Челябинской области |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110528171031/http://old.ch-lib.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html |archivedate = 2011-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110528171031/http://old.ch-lib.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html |date=2011-05-28 }}&lt;/ref&gt;. Ир-атҡа ''Этҡол'' исеме мәжүсилек осоронда эткә табыныу билгеһе итеп йәки эт кеүек ныҡ булһын тигән теләк менән дә ҡушылған &lt;ref&gt;Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.&lt;/ref&gt;.   ''Этҡол'' һүҙенең тағы бер вариантында башҡорттарҙа яңы тыуған сабыйҙарҙы ҡурсыусы эт культы булыу менән аңлатыла&lt;ref&gt;[http://toposural.ru/html/e.htm#Еткуль Топонимическая справка на сайте ''Весь Челябинск''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531083335/http://toposural.ru/html/e.htm#Еткуль |date=2009-05-31 }}&lt;/ref&gt;. 

{{начало цитаты}} Еткуль, озеро, село, районный центр, бывшее военное поселение-крепость, основанная в 1737 г. В источниках ХVIII в. — Иткуль, Эткуль, Ыткуль. Название от распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Эткул, в диалектах Иткул, где эт (ит) —  «собака», кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в значении «помощник». В русском языке переосмыслено в куль — «озеро». Имя сохраняет следы древних поверий. В древности у башкир существовал культ собаки. Она считалась покровителем новорожденного. Верили в ее помощь при болезни детей, она отпугивала злых духов.{{конец цитаты|источник=[http://toposural.ru/index.php/toponimiya/e «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области»]}}

Дүртенсе фараз күл исемен &quot;Эткүл&quot; булыуын һәм ''эт'' һәм ''күл'' һүҙҙәренән төҙөлөүен билдәләй.
{{начало цитаты}}Уже в 1742 году озеро Еткуль на картах обозначено. Удивительно, но очертания его практически не изменились с тех пор. Считается, что название «Еткуль» произошло от башкирских слов «эт» — «собака» и «кул» — озеро. Получается, соответственно, «собачье озеро». Так как каких-либо фактических обоснований для этого удивительного словосочетания не нашли, то в качестве более понятной версии выдвигается предположение о заимствовании для озера мужского имени Эткол.{{конец цитаты|источник=[http://74oz.ru/nasi-lubimie-yralskie-ozera/ozero-etkul.html Озеро Еткуль. Сайт «ОЗЁРА ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ»]}}

Шулай уҡ ваҡытта башҡорт авторҙары Ишбулды Ғәбдинов, Спартак Ильясов, Әлим Зарипов үҙәренең баҫмаларында ауылдың исемен ''Эткүл'' тип күрһәтә.

{{начало цитаты}}Ҡаратабындар йәшәгән ерҙәрҙә Мейәс, Сыбаркүл, Силәбе, ''Эткүл'', Этле ҡарағай, Үрге Яйыҡ ҡәлғәләре һалына {{конец цитаты|источник=Ишбулды Ғәбдинов. [http://vatandash.ru/pics/pdf/909.pdf «Ватандаш» журналы, 163-сө бит]}}

{{начало цитаты}} 
Силәбе, Сыбаркүл, Мейәс, ''Эткүл'', Карагайский, Степной, Верхнеуральск ҡәлғәләрен төҙөүгә ер бүлергә ярҙамлашҡан, шул ярамһаҡлығы өсөн тархан дәрәжәләрен алған
{{конец цитаты|источник=Спартак Ильясов. ШӘРЕҠТӘН - ҒӘРЕБКӘСӘ, йәғни Урал аша үткән ырыуҙар юлы. «Киске Өфө» гәзите, 5-9, 11,12-се һандар }}

{{начало цитаты}} 
Ырымбур комиссияһы етәксеһе В. А. Урусов 1740 йылдың 13 мартын­ да Сенатҡа яҙған донесениеһында: «Себер юлындағы башҡорт ерҙәрендә (йәғни, беҙҙең төбәктә — Ә. 3.) Миәс, Силәбе, Эткүл, Сыбаркүл, Уҡлы-Ҡарағай, Үрге-Яйыҡ ҡәлғәләре һалынды», — тип хәбәр итә.
{{конец цитаты|источник=Әлим Зарипов. Эй Яйыҡ йорт, Яйыҡ йорт. Өфө,Китап, 1998.}}

== Тарихы ==
Этҡол нығытмаһы [[башҡорттар]] ерендә [[1736 йыл]]да транзит пункты булараҡ һәм һаҡ маҡсатында ҡоролған.

Нығытманы үҙ ерҙәрендә төҙөүгә башҡорт [[Тархан (титул)|тарханы]] [[Таймаҫ Шәһимов]] рөхсәт биргән&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408063706/http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm |date=2023-04-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Витевский Н. В., И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1889. — С.134.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vesn&quot;&gt;[http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html В. А. Весновский. Карманный справочник «Весь Челябинск и его окрестности» — Челябинск: Тип. Л. Б. Бреслиной. 1909. −138 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424050323/http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html |date=2011-04-24 }}&lt;/ref&gt;

Бының өсөн императрица [[Анна Иоанновна]] Таймаҫ Шәһимов ҡылыс бүләк иткән, ә шунда йәшәгән [[башҡорттар]]ҙы яһаҡтан азат иткән&lt;ref name=&quot;vesn&quot;/&gt;

Нығытма казактары ылауҙарҙы, юғары чиновниктарҙы оҙатып йөрөгән, сиктә хеҙмәт иткән, хәрби кампанияяларҙа ҡатнашҡан, мал көткән, иген иккән, кәсеп иткән, фарфор балсығы сығарып, империя башҡалыһына ебәргән. Сиркәү яҙмаларына ярашлы, 1781 йылға нығытма тирәләй байтаҡ ауылдар барлыҡҡа килгән.
5-се Генераль ревизия мәғлүмәттәре 1795 йылда 23 ауылды иҫәпкә алған.

[[1919 йыл]]дың август башында Этҡолда совет власы урынлаша. [[1929 йыл]]да ауылда С. М. Киров исемендәге колхоз ойошторола. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында эткүлдәр «Челябинский колхозник» тигән танк колоннаһы төҙөүгә аҡса йыйыу ойоштора. 1957 йылда ауылда совхоз бүлексәһе була.

== Халҡы ==
{{Население|Еткуль}}
&lt;br&gt;
{{население|Еткуль|график}}

== Иҡтисад һәм социаль өлкә ==
Ауылда «Еткульский» ауыл хужалығы кооперативы, ремонт-техник предприятие, юл төҙөү участкаһы, нефть һурҙыртыу станцияһы, автоколонна, икмәк заводы, сыр һәм һөт заводтары, минераль һәм газлы һыу етештереү предприятиеһы, 2 лесхоз, көнкүреш һәм сауҙа предприятиелары бар.

Ауылда башланғыс һәм урта мәктәп, балалар сәнғәт мәктәбе, район балалар ижады йорто, балалар -үҫмерҙәр физик әҙерлеге клубы, Мәҙәниәт йорто, район һәм балалар китапханаһы, 3 балалар баҡсаһы, больница, поликлиника, тыуған яҡты өйрәнеү музейы&lt;ref&gt;''Щипачев Б. Ф.'' Еткуль // Челябинская область: энциклопедия. — Челябинск, 2004. — Т.2. — С.272—273.&lt;/ref&gt;


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20151123042223/http://admetkul.ru/ Еткульский муниципальный район]
* http://unilib.chel.su:6005/el_izdan/kalend2007/etkul.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009132556/http://unilib.chel.su:6005/el_izdan/kalend2007/etkul.htm |date=2007-10-09 }} - ЧОУНБ — Краеведение — Еткуль
*Еткуль [https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C]
{{Силәбе өлкәһе район үҙәктәре}}
{{Этҡол районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе район үҙәктәре]]
[[Категория:Этҡол районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>28ly6felp9rfuetpzzmgkb98tcl2m2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл таңдар урамы (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148348</id>
    <revision>
      <id>1306956</id>
      <parentid>1246218</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5199" sha1="6bo68qe851hqbdoo3o72pwke0l3r6ky" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыҙыл Таңдар урам''' —[[Дондағы Ростов]]та урам&lt;ref&gt;[http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/ulitsa-krasnykh-zor Улица Красных Зорь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170409123037/http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/ulitsa-krasnykh-zor |date=2017-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙыл таңдар урамы [[Дон]]дың текә уң яҡ яры буйында урынлашҡан.  Ул башланған Кесе проспекттан (хәҙер Чехов проспекты) башлана һәм Театр проспекты янында тамамлана. Был исем императрица [[Екатерина II]] хөрмәтенә элек Екатерина  урамы тип аталған. 

Уның ейәне император [[Александр I]] 1806 йылда уның планын һәм гербын булдырып,  [[Дондағы Ростов|Ростов]]ҡа ҡала булырға ярҙам иткән.  Ошо ваҡыттан [[Дондағы Ростов|Ростов]] өйәҙ учреждениелары һәм өйәҙ казначействоһын алып, рәсми рәүештә ҡала  булараҡ телгә алына
[[Файл:Ростов-на-Дону_(до_07.11.1917)._Мельница_Парамонова(2).jpg|мини|Дондағы Ростов (07.11.1917 йылға  тиклем). Парамонов тирмәне]]
[[1925 йыл]]дың  [[8 апрель|8 апрелендә]] урамдарҙың исемен үҙгәртеү буйынса комиссия Екатерина урамын   [[Крупская Надежда Константиновна|Надежда Крупская]] исеме менән алмаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 

[[1930 йыл]]да Дондағы Ростовта Крупская урамын ғына түгел Тирмән һөҙәген (элекке Посохов) үҙгәртеүгә сәбәп булған ваҡиғалар була.   

Элекке Парамонов тирмәненең  ябыҡ производство биналарында шартлау була. Янғын бөтә ҡоролманы ялмап ала. Тирмән тулыһынса янып юҡҡа сыға. Кешеләрҙе емереклектәрҙән бөтә Ростов халҡы сығара. 

Ошо ваҡыттан алып Тирмән һөҙәген 7 февраль тыҡрығы (фәжиғә көнө менән), ә элекке Екатерина һәм Крупская урамдары  Ҡыҙыл таңдар урамы булып атала башлай&lt;ref&gt;[http://rslovar.com/content/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8E-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B5-%D0%B2-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B5 Наследство купца Парамонова принесло трагедию Ростову (о взрыве в Посоховском переулке)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806182647/http://rslovar.com/content/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8E-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B5-%D0%B2-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B5 |date=2017-08-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==

* Вера Волошинова. Ростов -на-Дону: улица Красных Зорь// газета «Молот». — 14.09.2012. №№ 131-132 — с. 6.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;


== Һылтанмалар ==

* [http://elena-tomina1.blogspot.ru/p/blog-page_30.html?m=1 Старые названия ростовских улиц]
* [http://rostov.mk.ru/articles/2016/06/29/istorii-iz-zhizni-samogo-shhedrogo-donskogo-biznesmena-elpidifora-paramonova.html Ростовские купцы. Любимец фортуны]
* [http://xn--b1acd1bacakffl.xn--p1ai/10-history/1242-rostov-kupecheskij.html РОСТОВ КУПЕЧЕСКИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217134430/http://xn--b1acd1bacakffl.xn--p1ai/10-history/1242-rostov-kupecheskij.html |date=2017-02-17 }}
[[Категория:Алфавит буйынса урамдар]]
[[Категория:Дондағы Ростов урамдары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>6bo68qe851hqbdoo3o72pwke0l3r6ky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырыҫкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148584</id>
    <revision>
      <id>1306914</id>
      <parentid>1296361</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5671" sha1="qz0rb2fmh49wagkgggbdhdjk8tl56aa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ырыҫкүл''' - {{lang-ru|Урускуль, Иряскуль}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]ндағы күл &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/uruskul Озеро Урускуль] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Ырыҫкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]нда, [[Ирташ (күл)|Ирташ күленән]] 7,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан күл.

Координаттары: 57°18'46&quot;N  69°4'17&quot;E &lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27382704/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A3%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Урускуль]&lt;/ref&gt;

Ырыҫкүл тирәһендә [[Берҙәнеш (күл)|Берҙәнеш]], Ҡужагүл һәм Ҡыҙылташ күлдәре урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Соҡоро эрозиялы-тектоник процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төбөндәге ултырмалар ҡеүәте яҡынса 2 м (географ В.Н. Лебедев мәғлүмәттәре буйынса, 1907 йылда 10 метрға еткән булған).

Ярҙары һөҙәк, тигеҙ. Аҡмай торған һыу ятҡылығы. Көҙгөһөнөң майҙаны 5 км², км² (абс. кимәле 234 метр булғанда); һыу массаһы күләме 15 млн м³; максималь тәрәнлеге — 3,8 м, уртаса тәрәнлеге — 3 метр тирәһе.

Төбө тигеҙ; көнсығыш өлөшөндә күлдең тәрәнлеге бер аҙ арта - (В. Н. Лебедева 1907 йылда башҡорттарҙвн яҙып алған риүәйәттәр буйынса,бында «Акташ» ята).

Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы йәйге ваҡытта 3,3—3,7 г/л тиклем, ҡышын 4,3 —5 г/л тирбәлә)

Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге йәйге осорҙа 1 м тирәһе, ҡыш — 2 метр тирәһе.

Төп ихтиофауна вәкилдәре — карп, [[табан (балыҡ)|табан]]

1957 йылда «Маяҡ» химкомбинаты аварияһы арҡаһында Ырыҫкүл радиоактив бысраныуға дусар була.

Хәҙерге ваҡытта 90Sr буйынса яҡынса 100 Бк/л, 137Cs буйынса — 0,3 Бк/л тәшкил итә. Күл төбө һәм балыҡтары шулай уҡ радионуклидтар менән ныҡ бысранҡан. Күл хужалыҡта ҡулланыуҙан сығарылған.&lt;ref&gt;[https://studfiles.net/preview/2438414/page:2/ Радиоэкология экосистем водоемов в зоне воздействия по «Маяк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327115013/https://studfiles.net/preview/2438414/page:2/ |date=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chem.msu.su/rus/jvho/2004-2/94.pdf Гидрохимические особенности]&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге ''Ырыҫ'' тигән һүҙҙән йәки ошо һүҙ менән ҡушылған Ырыҫҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
*Озеро Урускуль [https://web.archive.org/web/20190327115010/http://chel-portal.ru/enc/uruskul]
*Озеро Урускуль [http://wikimapia.org/27382704/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A3%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C].

== Сығанаҡтар ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}
{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Кәҫле районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>qz0rb2fmh49wagkgggbdhdjk8tl56aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡораҡлы-Маян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148599</id>
    <revision>
      <id>1306947</id>
      <parentid>1296502</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7148" sha1="fkt7ronmi1tctc6uar13b7ef3aap5zr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡораҡлы-Маян''' ({{lang-ru|Куракли-Мая́н}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл.

== Этимологияһы ==
Күл исеме ҡәрҙәш [[монгол теле|монгол]] һәм бурят телдәрендәге &quot;баян&quot; — «бай үҙән» топонимы менән ауаздаш, үләне мул һәм яҡшы һыу сығанағы булғанын аңлата. Был монголдарҙың башҡорт халҡы составынадағы [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләргә]] йоғонтоһо менән аңлатыла. ''Маян-Һылыу'' йәки ''Баян-Һылыу'' — башҡорт һәм ҡаҙаҡ халыҡтарының шул исемдәге эпос геройы. Башҡорт телендә ''ҡораҡлы''  — «ҡор» һәм «аҡ», ''-лы'' — һүҙ яһаусы аффикс ҡушыу юлы менән яһалған тип яҙа Шувалов Николай Иванович үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә ғалим һәм яҙыусы [[Шәкүров Рәшит Закир улы]] хеҙмәттәренә таянып &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Шувалов Н. И. Куракли-Маян // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Куракли-Маян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа варианттар ===

Билдәле булыуынса, Ҡораҡлы-Маян менән Маян күле 1743 йылдағы Иҫәт провинцияһы ландкартаһы буйынса бер һыу ятҡылығы хасил иткән булған. Бары XIX быуатта ғына күл һайығып, икегә бүленә башлаған. Шул ваҡыттарҙа килеп сыҡҡан да Ҡораҡлы-Маян атамаһы. Ул ваҡытта күл эргәһендә һуңғараҡ Учалы районына күсенгән сыуаштар һәм типтәрҙәр йәшәгән тип яҙа &quot;Силәбе өлкәһе энциклопедияһы&quot; сайты &lt;ref&gt;Озеро Куракли-Маян// [http://chel-portal.ru/encyclopedia/kuraklimayan/t/9563] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328044747/http://chel-portal.ru/encyclopedia/kuraklimayan/t/9563 |date=2019-03-28 }} Энциклопедия Челябинской области&lt;/ref&gt;. Сыуаштар күлдең бүленгән үләнлерәк яғын &quot;''куракла''&quot;, йәғни &quot;''үләнле''&quot; тип атай башлаған. Был урындарҙан сыуаштар 1747 йылда Учалы районына күсенгән , тип яҙа энциклопедия, крайҙы өйрәнеүсе В. Поздеев эҙләнеүҙәренә таянып (тимәк, бер күл тип теркәлгән ваҡыттан 4 йыл ғына үткән булған)&lt;ref&gt;Куракли-Маян// Озёра Южного Урала (по Пяткову)//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://toposural.ru/ky.html|Куракли-Маян{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kray.chelib.ru/index.php/news/381-pozdeev-vladimir-vasilevich-1936-2011-80-let-so-dnya-rozhdeniya Поздеев Владимир Васильевич (1936-2011): 80 лет со дня рождения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328044745/http://kray.chelib.ru/index.php/news/381-pozdeev-vladimir-vasilevich-1936-2011-80-let-so-dnya-rozhdeniya |date=2019-03-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==

Ҡораҡлы-Маян Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, [[Свердловск өлкәһе]] менән сиктәш&lt;ref&gt;{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}&lt;/ref&gt;.Күлдән көньяҡтараҡ [[Маян (күл)|Маян]] күле урынлашҡан, улар Ҡораҡлы-Маян менән бергә 1743 йылдағы Иҫәт провинцияһы ландкартаһында бер күл тип билдәләнгән. Һуңғараҡ һыу ятҡылығы һайыҡҡан һәм ике күл барлыҡҡа килгән &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.. Шулай уҡ янында ике бәләкәй күл - [[Ишбулды (күл)|Ишбулды]] һәм [[Искәндәр (күл)|Искәндәр]] - бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

== Һылтанмалар==
* Озеро Куракли-Маян [http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/kurakli-mayan]
* Озеро Куракли-Маян [https://chelindustry.ru/view2.php?idd=457&amp;idotr=70&amp;rr=8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927074726/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=457&amp;idotr=70&amp;rr=8 |date=2021-09-27 }}
*Шувалов Н. И. Куракли-Мая́н // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7.

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>fkt7ronmi1tctc6uar13b7ef3aap5zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуржакүл (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148660</id>
    <revision>
      <id>1306949</id>
      <parentid>1194708</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="4wrcty318yojdhctitsijtlt0b1mj0e" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Ҡуржакүл}}
'''Ҡуржакүл''' ({{lang-ru|Киржакуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл.

== Географияһы ==
Ҡуржакүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы Тинес ауыл биләмәһенә ингән ауыл.

Райондың төньяҡ өлөшөндә, [[Ҡуржакүл]] буйында урынлашҡан. Рельефы — ярымтигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң бейек урыны — 238 метр. Урманлы-далалы ландшафт.

Күрше тораҡ пункттары менән ауыл грунтлы һәм шоссе юлдар һалынған. Район үҙәгенә тиклем (Долгодеревенское ауылы) — 25 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Тинес ҡасабаһы) — 9 км.

== Тасуирламаһы ==
Ауылдың тирә-яғын күп һанлы һаҙлыҡтар уратып алған, 2 км төньяҡ-көнбайыш алыҫлыҡта ҡайын урманы урынлашҡан.

2002 йылғы йәниҫәптә 384 кеше йәшәгән (1970—390, 1983—344, 1995—417)&lt;ref&gt;Деревня Киржакуль//Энциклопедия Челябинской области//[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329091407/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C |date=2019-03-29 }}]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ауылға ХХ быуаттың тәүге яртыһында нигеҙ һалынған.

1963 йылда Новостройка ҡасабаһы менән ҡушылған, шул уҡ йылда территорияла [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим совхозы]] бүлексәһе урынлашҡан. Хәҙерге осорҙа унда «Нива» СХПК-һы эшмәкәрлек алып бара.

Ауылдың китапханаһы бар&lt;ref&gt;Деревня Киржакуль//Энциклопедия Челябинской области//[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329091407/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C |date=2019-03-29 }}]&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Топонимдың килеп сығыуын Силәбе өлкәһенең Долгодеревенское ауылында йәшәгән Фәрит Хәсәнов башҡорт телендәге диалект «''ҡуржа''» һәм «''күл''» һүҙҙәре менән бәйләй. ''Болғансыҡ, еҫле'' тигән мәғәнәләр биреүен яҙа. Һыу өҫтө, ысынлап та, болғансыҡ, еҫ сығып тора, тип билдәләй&lt;ref&gt;«Вечерний Челябинск», 1998, 7 апрель[http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328172111/http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html |date=2019-03-28 }}&lt;/ref&gt;. Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегегендә (1-се том) «''ҡуржа''» диалект һүҙ тип билдәләнә һәм ''юшҡын'' тигән аңлатма бирә&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 705-се бит&lt;/ref&gt;.

Башҡорт телендә шулай уҡ «ҡоржоу» — «артыҡ әсеү» тигән диалект һүҙ ҙә бар. Күлдең һыу сифатына ҡарата ул да тап килеүе ихтимал&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 860 бит&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]
* [[Ҡуржакүл]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 678-се бит

== Һылтанмалар ==
* Фарит Хасанов. — «Вечерний Челябинск», 1998, 7 апрель[http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328172111/http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html |date=2019-03-28 }}
* Деревня Киржакуль//Энциклопедия Челябинской области//[https://web.archive.org/web/20190329091407/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C]
* Киржакуль — Официальный сайт[https://mygorods.ru/1113276]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Силәбе өлкәһе}}

[[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>4wrcty318yojdhctitsijtlt0b1mj0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һағындыҡ (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149033</id>
    <revision>
      <id>1306962</id>
      <parentid>1296555</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T11:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5988" sha1="fr48lqq8in3zralnnoz8ufp1n183eaj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һағындыҡ''' - {{lang-ru|Сыкандык}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл.

== Географияһы ==
Һағындыҡ күле [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районында]] Копейскиҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. 
 
[[Силәбе]]гә тиклем ара — 45 км, [[Екатеринбург]]ҡа — 230 км, [[Копейск]]иға — 30 км, Мейәскә – 10 км.

Координаттары: 55°11′15″N 61°54′6″E

== Тасуирламаһы ==

Һағындыҡ — ярайһы ҙур күл, 1570 гектар майҙанды биләй. Һыу ятҡылығы түңәрәк формала, төньяҡтан көньяҡҡа - 6 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан — 4,2 километрға һуҙылған. Уртаса тәрәнлеге 2,5 метр тәшкил итә.

Күлде үҫемлектәр ныҡ баҫа, һунар өсөн яҡшы, ә ял итеү өсөн ыңғай күренеш тип әйтеп булмай.

Урыны менән [[һаҙлыҡ]]лы. Ғөмүмән, күл биләмәһендә һаҙлыҡтар һирәк күренеш түгел, айырыуса көньяғындараҡ, мәҫәлән, бик ҙур Миңдеғол һаҙлығы.

Яҡын тораҡ пункттары — Ванюши (төньяҡ-көнбайыш яры) һәм бөтөнләй бәләкәс кенә Әҙиш ауылдары (көнсығыш яры). 2 саҡрым көньяҡ-көнсығышҡа табан Родник ҡасабаһы урынлашҡан.

Һағындыҡ күленең төньяҡ ярында баҡсалар ойошторолған. Яр буйҙары ландшафты — типик урманлы далаға хас &lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/sykandyk_ozero/ Озеро Сыкандык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228162545/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/sykandyk_ozero/ |date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Көнсығыш яры һөҙәк, урманлы дала ландшафты өҫтөнлөк итә, яр буйҙарын [[ҡамыш]] баҫан.

Күл [[балыҡтар]]ынан бигерәк һыу ҡоштары менән дан тота, [[өйрәктәр]]ҙең бер нисә төрө, [[селән]] бар. Шилоклювка һәм ходулочник кеүек Ҡыҙыл Китапҡа индерелгән һирәк ҡоштар осрай. Тап шулар өсөн күл Силәбе өлкәһенең айырата һаҡлана торған күлдәр исемлегенә индерелергә тора &lt;ref&gt;Сыкандык [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110096-sykandyk.html].&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә &quot;Һағындыҡ&quot; тигән ир-ат исеменән алынған һәм үҙгәреп киткән тип нигеҙләй. Башҡорттар көтөп алынған балаға шундай исем ҡуша торған булғанын яҙа &lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Сыкандык// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Сыкандыҡ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [https://web.archive.org/web/20191230182901/http://chel-portal.ru/enc/sykandyk Челябинская облать. Озеро Сыкандык]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>fr48lqq8in3zralnnoz8ufp1n183eaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙылташ (күл, Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149086</id>
    <revision>
      <id>1306957</id>
      <parentid>1296523</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7352" sha1="fk7rmejimjxjei3pb0gpm4w8jb6q01m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыҙылташ''' {{lang-ru|Кызылташ}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыштым ҡала округы]] биләмәһендәге күл.

== Географияһы ==
Ҡыҙылташ күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыштым ҡала округы]] биләмәһендә, [[Ирташ (күл)|Ирташ]] күленән көньяҡ-көнсығышҡа табаныраҡ урынлашҡан.

Силәбегә тиклем араһы – 71 км, Екатеринбургҡа – 216 км, Мейәскә – 45 км алыҫлыҡта.

Күл [[Кәҫле]]-[[Ҡыштым]] ағар күлдәр системаһын тамамлап ҡуя. Элек ул да аҡҡан, әммә Тинес йылғаһын быуғандан һуң Ҡыҙылташ менән Ирташ араһында яңы һыу ятҡылығы барлыҡҡа килә һәм уның аша яһалма ҡылымыҡ һалына. Шулай итеп, Тинес Ҡыҙылташтан ағып сығыуҙан туҡтай һәм 1955 йылдан күл аҡмай башлай&lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%88 Озеро Кызылташ//Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404125953/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D1%258B%25D0%25B7%25D1%258B%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2588 |date=2019-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

Географик координаттары: 55°44'15&quot;N  60°46'9&quot;E&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/1485502/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%88-%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%91%D0%BC-%D0%92-2 Озеро Кызылташ (Спецводоём В-2) (Озерск (ЗАТО))]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==

Һыу көҙгөһы майҙаны 19 км² тирәһе ; һыу массаһы күләме - 64 млн м³ (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса - 84 млн м³); иң тәрән урыны— 7 м, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м.

Төбөндәге ултырма ләм ҡатламы 8 метрға етә.

Соҡоро эрозия, тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан.

Ярҙары ҡырҡа боролошло түгел. Көньяҡтан ярҙары бейек. Утрауҙары юҡ.

Һыуының минераллашыу торошо 280 мг/л тәшкил итә, гидрокарбанатлы - кальцийлы һыуҙар төрөнә ҡарай. Һуңғы йылдарҙа тоҙлолоғо һиҙелерлек арта, хлоридлы-сульфатлы һыу арта бара.

1949-96 йылдарҙа күл атом-төш ҡорамалдарын һыуытыу өсөн ҡулланыла. Тотонолоп ташланған һыуҙың температураһы +50 ° етә. Күл уртаса йыллыҡ күрһәткестән ике тапҡырға тиҙерәк боҫ сығара. Күлде тулыландырыу өсөн Ирташ күленән йылына 30-40 млн м³ һыу ағыҙыла.

Технологик эҫе һыу ташлау менән бер рәттән хужалыҡ-коммуналь йыуынтыҡтары Озерск ҡалаһының сәнәғәт майҙансыҡтарынан канализация һыуҙары ла төшә.

Шул сәбәптәр һөҙөмтәһендә экосистема составында юғары һыу үҫемлектәре тотош юғалған.

Һыу төбөндәге ултырмаларҙа химик токсиндар һәм менән бер рәттән радиоактив матдәләр тупланған. 1994 йылда һыуҙыҡ радиоактивлылыҡ 4 кБк/л-ға етә.

Һыу хужалыҡ маҡсаттарында файҙаланыуҙан сығарылған &lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;/&gt;

== Этимологияһы ==
Атама башҡорт телендәге &quot;ҡыҙыл&quot; һәм &quot;таш&quot; һүҙҙәренән яһалған. Силәбе өлкәһенең атаҡлы топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә, '''''Кызыл-Таш''''', озеро, от башкирских и казахских слов: кызыл — «красный», таш — «камень», тип аңлата&lt;ref&gt;Шувалов Н. И.Кызыл-Таш // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Кызыл-Таш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt; 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Шувалов Н. И.Кызыл-Таш // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар==
*Озеро Кызылташ//Энциклопедия Челябинской области [https://web.archive.org/web/20190404125953/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D1%258B%25D0%25B7%25D1%258B%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2588]
* Озеро Кызылташ (Спецводоём В-2) (Озерск (ЗАТО))[https://wikimapia.org/1485502/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%88-%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%91%D0%BC-%D0%92-2]
*Озеро Кызылташ во всем мире известно как охладитель ядерных реакторов [http://toposural.ru/index.php/kraevedozera/kraevedkuzultach]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡыштым ҡала округы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>fk7rmejimjxjei3pb0gpm4w8jb6q01m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Афон монастыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153107</id>
    <revision>
      <id>1306931</id>
      <parentid>1299452</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15661" sha1="3gctu1ee5yup4byd6xypswpefix221n" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Афондың Симон-Кананита монастыры''' —Абхазияла Афон тау итәгендә урынлашҡан ирҙәр монастыры. [[1875 йыл]]да Рәсәй императоры [[Александр III]] ҡатнашлығында  Иҫке Афондан ([[Греция]]) изге Пантелеймон рус монастыры монахтары нигеҙ һала .  1924 йылда ябыла, 1994 йылда диндарҙарға кире ҡайтарыла.2011 йылдың 11 февралендә Абхазия хөкүмәте  монастырҙыАбхаз  православие сиркәүенә ҡайтара. Абхаз.  2011 йылдың 15 майында монастырь  «Изге Абхазия Митрополияһының»  ҡанунлаштырылмаған  кафедраһы була.

== Тарихы ==
Монастырҙы төҙөү өсөн урынды 1875 йылда Афон ҡарттары һайлай&lt;ref&gt;И. Н. ([[Арсений (Минин)]]), «Абхазия и в ней Ново-Афонский Симоно-Кананитский монастырь» — М., 1899.&lt;/ref&gt;.  Эш күләме бик ҙур була— майҙанды таҙартыу өсөн тауҙың өлөшөн киҫергә, тиҫтәләрсә мең тонна тупраҡ һәм тау тоҡомдарын сығарырға  кәрәк була.  Буласаҡ монастырь байтаҡ бейеклектә була һәм уңайлы барыу урыны булмауы менән эште ҡыйынлаштыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140416175953/http://www.ng.ru/history/2004-09-01/7_afon.html Многострадальная обитель. Возрождению Ново-Афонского монастыря препятствует грузино-абхазский конфликт.] // [[Независимая газета]].&lt;/ref&gt;.

Рус-төрөк һуғышы ваҡытында (1877[[:ru:Русско-турецкая_война_(1877—1878)|—]]1878) монастырь талауға һәм бөлөүгә дусар була&lt;ref name=&quot;Panteleimonmonastyr&quot;&gt;Русский монастырь св. великомученика и целителя Пантелеимона на святой горе Афон. Изд. седьмое. — Москва: Типография И. Ефимова. Бол. Якиманка, д. Смирновой, 1886.&lt;/ref&gt;.

1880 йылда монастырҙы тергеҙеү башлана, ул егерме йылға һуҙыла. Монастырҙы тергеҙеүҙә император  [[Александр III]] ҡатнаша.  Атап әйткәндә, уның бүләге булып монастырҙың иң бейек башняһының музыкаль куранттары тора  (көнбайыш корпустың үҙәгендә манара)   Төҙөлөш 1900 йылда   тамамлана. 1900 йылдың 28 сентябрендә ғибәҙәтхананы изгеләндереү үтә. .

Монастырь апостол Симон Кананиттың боронғо ғибәҙәтханаһы  янында төҙөлә. Ҡорамдан алыҫ түгел мәмерйә бар, риүәйәттәр буйынса, унда Симон Кананит яңғыҙ көн күргән  һәм доға ҡылған. Был мәмерйә   1884 йылда  изгеләндерелә, һәм унда изге апостолдар Андрей һәм Симондың иконалары ҡуйыла. 

1917 йылдағы революцияға тиклем Яңы-Афон  монастыры Кавказдың төп дини үҙәктәренең береһе була.

1924 йылда монастырь  «контрреволюцион агитация» өсөн совет властары тарафынан ябыла.  Күпмелер ваҡыт ул ташландыҡ була, келәт кеүек  файҙаланыла. Грузин-абхаз конфликты осоронда  1992[[:ru:Русско-турецкая_война_(1877—1878)|—]]1993 йылдарҙа монастырҙа  хәрби госпиталь урынлаша. 1994 йылда диндарҙарға  ҡайтарыла.

2011 йылдың 10 февралендә Абхазия хөкүмәте  монастырҙы Абхаз  православие сиркәүенә бушлай мөҙҙәтһеҙ ҡулланыуға тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.govabk.org/news/government/?ELEMENT_ID=1371&amp;sphrase_id=490|title=Абхазской православной церкви переданы в безвозмездное бессрочное пользование 38 храмов и соборов.|accessdate=2011-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Етәкселек мәсьәләһе ==
2011 йылдың апрелендә Бөтә Русь һәм Мәскәү Патриархы Кирилл  Абхаз сиркәүе иерейы Виссарион Аплиаа һорауы буйынса  монастырға яүы етәксе игумен Ефремды (Виноградов-Лакербай) ебәрә, был элекке башлығы иеромонах Андрейҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Һуңғыһы был ҡарарға буйһоноуҙан баш тарта, иерей Виссарионды «Яңы Афондағы Симон Кананит монастырында власты алмаштырыу маҡсатында Мәсәү патриархияһы менән йәшерен эш итеүҙә» ғәйепләй, шулай уҡ,  иерей Виссарион «Абхазиялағы ҡорамдарҙың һәм сиркәүҙәрҙең яҙмышын Абхазия христиан халҡынан йәшерен бер үҙе ҡарар итә»&lt;ref&gt;[http://www.apsny.ru/apsnynews/apsnynews.php?mode=more&amp;more=16017 Apsny.Ru]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=5 апреля 2011|url=http://www.newsru.com/religy/05apr2011/afon.html|title=РПЦ не назначала игумена Ефрема настоятелем Новоафонского монастыря. И сговора с Виссарионом Аплиа не было|publisher=[[NEWSru]]|accessdate=2013-12-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
&lt;/blockquote&gt;Иеромонах Андрейҙы (Ампар) тыңламаусынлығы өсөн патриарх Кирилл судына биреү ҡарар ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://apsnypress.info/news/2934.html |title=Новости \ Обращение духовенства Сухумо-Пицундской епархии к пастве абхазской церкви |accessdate=2011-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707010433/http://apsnypress.info/news/2934.html |archivedate=2012-07-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707010433/http://apsnypress.info/news/2934.html |date=2012-07-07 }}&lt;/ref&gt;.

Абхаз мәхәлләһе халҡы 2011 йылдың 11 апрелендәге асыҡ хатта «рәсәй-абхаз мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштырыуға килтереүгә мөмкин булған конфликтты булдырмаҫ өсөн» патриарх Кирилдан игумен Ефремды кире ҡайтарыуҙы һорай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aiaaira.com/index.php/society/1846-2011-04-11-18-25-11.html|title=Главная-АИААИРА|accessdate=2011-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112125900/http://www.aiaaira.com/index.php/society/1846-2011-04-11-18-25-11.html|archivedate=2013-11-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112125900/http://www.aiaaira.com/index.php/society/1846-2011-04-11-18-25-11.html |date=2013-11-12 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 2 октябрендә иеромонах Андрей тәҡдиме буйынса  (Ампар) Абхазияның Изге Митрополия Советы менән Давидҡа  Яңы Афондағы изге апостол Симон Канатит монастыры наместнигы бурысын  йөкмәтә&lt;ref&gt;[http://www.apsnypress.info/news/na-ierodiakona-davida-sarsaniya-vozlozheny-obyazannosti-namestnika-monastyrya-svyatogo-apostola-simo/ На иеродиакона Давида (Сарсания) возложены обязанности наместника монастыря святого апостола Симона Кананита в Новом Афоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172854/http://www.apsnypress.info/news/na-ierodiakona-davida-sarsaniya-vozlozheny-obyazannosti-namestnika-monastyrya-svyatogo-apostola-simo/ |date=2015-09-23 }} (apsnypress.info)&lt;/ref&gt;.

== Архитектураһы ==
Монастырҙа бөтәһе алты ҡорам  — Раббы Вознесениеһы, изге апостол Андрей Первозванный ҡорамы, Афон руханиҙары хөрмәтенә ҡорам, ыҙа сигеүсе Иеронға бағышланған ҡорам һәм Божья Матерь «Ҡотҡарыусы» иконаһы хөрмәтенә ҡорам. 

Монастырь корпустары тарафынан барлыҡҡа килгән дүртмөйөш уртаһында 1888—1900 йылдарҙа  төҙөлгән   Пантелеимон соборы күтәрелеп тора. Уны биш көмбәҙ ослай; үҙәк көмбәҙҙең бейеклеге — 40 метр. Собор оҙонлоғо  — 53,3 м, киңлеге — 33,7 м. Соборҙы   [[XIX быуат]] аҙағы— [[XX быуат]] башында рус сиркәү төҙөлөшөндә киң таралған   неовизантик  стилдә  төҙөлгән.  Эстән стеналарын 1911—1914 йылдарҙа Владимир губернаһынан Палех ауылы оҫталары һәм В. Молов һәм А. В. Серебряков етәкселеге аҫтында Мәскәү рәссамдары төркөмө  биҙәй.  Пантелеймон соборы Абхазияла иң ҙур дини ҡоролма булып тора.  

Манара аҫтында   элекке монастырҙың аш-һыу бүлмәһе урынлаша, уның стеналары бәләкәй сиркәүҙәрҙәге кеүек үк билдәле Волга оҫталары  — ағалы-ҡустылы Оловянниковтар тарафынан фрескалар менән биҙәлә

== Галереяһы ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:2014 Nowy Aton, Widok z Twierdzy Anakopia (04).jpg|Анакопий  ҡәлғәһенән Яңы Афон монастырына күренеш 
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (04).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (06).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (07).jpg|Инеү урыны
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (20).jpg|Монастырҙың  яғынан инеү урыны 
Файл:77 Новоафонский монастырь.JPG|Монастырь ихатаһында
Файл:Новоафонский монастырь.JPG|Пантелеймон соборы
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (19).jpg|Соборға инеү урыны
Файл:81 Новоафонский монастырь. Церковь.JPG|&lt;small&gt;Пантелеймон соборында&lt;/small&gt;
Файл:82 Новоафонский монастырь. Церковь.JPG
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (07).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (08).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (09).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (10).jpg
&lt;/gallery&gt;

* Арсений (Мини), ''иеромонах'' (1 авгусҡа төҙөүселәр вазифаһын 1875 йылдың 17-се ноябрендә — 1879)
* Иерон (Носов-Васильев), ''архимандрит'' (1880 4 майҙа — 5 май 1912&lt;ref&gt;[http://afonit.info/index.php/biblioteka/podvizhniki-russkogo-monastyrya/3528-ieron-vasilev Святогорский старец Иерон (Носов-Васильев) и Ново-Афонский монастырь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121000321/http://afonit.info/index.php/biblioteka/podvizhniki-russkogo-monastyrya/3528-ieron-vasilev |date=2015-11-21 }}&lt;/ref&gt;)
* Иларион (Кучин), ''архимандрит'' (1912-1924 5 майында)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://azbyka.ru/otechnik/Zhitija_svjatykh/russkij-afonskij-otechnik-ili-izbrannye-zhizneopisanija-russkih-startsev-i-podvizhnikov-zhivshih-na-afone-v-h%D1%96h-hh-vekah-tom-1/1_84|title=Архимандрит Иларион (Кучин)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2016-06-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
* Петр (Пиголь), ''игумен'' (1990 йыл)
* Андрей (Ампар), ''иеромонах'' (23 май 2011 — 2013 йылдың октябренән 2)
* Давид (Сарсание), ''иеродиакон'' (2 октябрь 2013)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Арсений (Мини). Абхазия һәм уны яңы-Афонский Симоно-Кананитский асылды. Мәскәү, 1899
* Н Милованова. Абхазия а христиан. Сухум, 2014

]]== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}

* [http://www.pravmir.ru/ierej-vissarion-aplia-ob-abxazskom-raskole/ Захват монастыря раскольниками] // [http://www.pravmir.ru/protodiakon-andrej-kuraev-o-sozdanii-abxazskoj-mitropolii-vpervye-v-istorii-nekreshhenye-lyudi-prinimayut-reshenie-o-sozdanii-mitropolii-da-eshhe-i-avtokefalnoj/ Комментарии протодиакона Андрея Кураева]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Афонский монастырь}}
* Поздняев, Андрей Стародавние традиции Нового Афона (неопр.).  Гудок (12.11.2005). Дата обращения 3 марта 2010. Архивировано 4 марта 2012 года.
* [https://web.archive.org/web/20090311051238/http://www.mandalay.ru/novoafonskijj-monastyr-abkhaziya.html Новоафонский монастырь: фотографии, 2008 г.]
* [https://web.archive.org/web/20120622072310/http://photosochi.ru/fotoalbom-svyatyni-abxazii/ Фотоальбом «Святыни Абхазии»]
* Степан Семёнович Кондурушкин. «[https://ru.wikisource.org/wiki/Вслед%20за%20войной%20(Кондурушкин)/От%20Новороссийска%20до%20Батума#IV Вслед за войной.] [https://ru.wikisource.org/wiki/Вслед%20за%20войной%20(Кондурушкин)/От%20Новороссийска%20до%20Батума#IV От Новороссийска до Батума]»
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]]</text>
      <sha1>3gctu1ee5yup4byd6xypswpefix221n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхисламов Ҡадир Абрар улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154716</id>
    <revision>
      <id>1306913</id>
      <parentid>1066597</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4369" sha1="0t4iammx9jpmfbwcc7ssdeg1r04ylct" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәйхисламов}}
'''Шәйхисламов Ҡадир Абрарович''' ([[18 ноябрь]] [[1928 йыл]]) — [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] еҙ-мәғдән комбинатының «Үҙәк» шахтаһының ҡаҙып {{comment|үтеүселәр|проходчик}} бригадиры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1961).

== Биографияһы ==
[[1928 йыл]]да [[БАССР]]-ҙың Уразай ауылында тыуа.

[[1948 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]]нең Ҡарабаш ҡалаһында 24-се һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм «Үҙәк» шахтаһына эшкә ебәрелә. [[1949 йыл]]да комсомол-йәштәр бригадаһы бригадиры итеп тәғәйенләнә. Улар шахтала беренсе булып бер нисә забойҙа эшләү ысулын ҡуллана һәм тиҙ эшләүсе телескоп перфораторҙарын үҙләштерә. [[1951 йыл]]дарҙа Свердловск институтында оҫталар курсында уҡығандан һуң, алмаш мастер итеп тәғәйенләнә. [[1957 йыл]]да забойға бригадир булып ҡайта. [[1958 йыл]]да шахтала беренсе тапҡыр скважиналарҙы тәрәндә шартлатып, мәғдәнде туплау системаһын ҡуллана. Был бригадаға хеҙмәт етештереүсәнлеген 47 процентҡа арттырыуға булышлыҡ итә ([[1959 йыл]]да бригадаға «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы») исеме бирелә.

[[1964]]—[[1984 йыл]]дарҙа Шәйхисламов {{comment|таяу һуғыусы|крепильщик}} булып эшләй. Шахта профсоюз комитеты ағзаһы, Ҡарабаш ҡала судына халыҡ заседателе, ҡала Советы депутаты итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (1961);
* [[Ленин ордены]] (1961);
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы (1954);
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1955);
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл» миҙалы (1970);
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарман хеҙмәте өсөн» миҙалы (1945);
* СССР Төҫлө металлургия министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (1958);
* Ҡарабаш ҡалаһының почетлы гражданы (1977);
* РСФСР-ҙың почетлы таусыһы (1965).

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191018083550/http://chel-portal.ru/enc/Shayhlislamov_Kadir_Abrarovich Энциклопедия Челябинской области. Шайхлисламов Кадир Абрарович] {{ref-ru}}{{V|18|10|2019}}   
* ''Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — 200 с.''

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Вафат булыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>0t4iammx9jpmfbwcc7ssdeg1r04ylct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясир Арафат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155937</id>
    <revision>
      <id>1306928</id>
      <parentid>1303683</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75150" sha1="pz5mn9i3j5viys3d2dp2hych4eqion0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ясир Арафат''' ({{Lang-ar|ياسر عرفات}}; [[24 август]] [[1929 йыл|1929]], [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]] — [[11 ноябрь]] [[2004 йыл|2004]], Кламар, [[Франция]]), тыуғас та бирелгән тулы исеме — '''Мөхәммәд Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүф Арафатәл-Кудва аль-Хөсәйни''' ({{Lang-ar2|محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني}}),  '''Әбү Аммар''' ({{Lang-ar2|أبو عمّار}})  тигән куньяһы менән дә билдәле — [[1993 йыл]]дан Фәләстин милли хакимиәте  (ФМХ) рәйесе (президенты), ФАТХ хәрәкәте башлығы һәм  Фәләстинде азат итеү ойошмаһы башҡарма комитеты (ФАИО) рәйесе ([[1969 йыл]]дан); [[1994 йыл]]ғы тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаттарының береһе.  75 йәшендә [[Франция]]ла [[Париж]]  эргәһендә  Кламарҙағы Перси хәрби госпиталендә вафат була. Ҡатыны Суха Арафат (ҡыҙ сағындағы исем-шәрифе ''Суха «Сусу» Тәвил'') була.

Ясир Арафат — [[ХХ быуат]]тың икенсе яртыһындағы иң билдәле  радикаль сәйәси эшмәкәрҙәрҙең береһе. Тормошо һәм эшмәкәрлегеҡ ршылыҡлы баһалана, рберәүҙәр өсөн Арафат ,милли   азалыҡыһәм бойондороҡһоҙлоҡ көрәшсеһе, ҡаһарман, ә икенселәр өсөн ул — иң яуыз дошман, кеше үлтереүсе, [[Терроризм|террорсы]]. 
Арафат дәүләт ҡатнашлығынан тыш көс ҡулланыуҙы сәйәси көрәштең легитим формаһына әйләндереүгә өлгәшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=709276&amp;nt=4&amp;p=1|title=Третья годовщина смерти Арафата закончилась столкновениями ФАТХа и ХАМАСа|date=12 ноября 2007 года|publisher=finmarket.ru|accessdate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gzt.ru060124&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494|title=Схема Арафата» плодится и размножается|publisher=[[Газета (газета)|GZT.RU]] / pressmon.com|date=25.01.2006|accessdate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731202634/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494 |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Ул етәкләгән ФАИО  [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ға]] күҙәтеүсе сифатында ҡабул ителә, ә Арафаттың үҙен төрлө илдәрҙә   дәүләт башлығы сифатында ҡаршы алалар.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Ясир Ғәззәлә йәшәгән һәм туҡыма менән сауҙа иткән бай сауҙагәр ғаиләһендә бишенсе бала булып  тыуа. Арафат үҙен 4 августа, әсәһе кеүек үк,  [[Иерусалим]]да  тыуған тип һанаған, әммә документтар буйынса, ул [[1929 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] [[Ҡаһирә]]лә тыуған.  Бәлки, ата-әсәһе балаға [[Мысыр]]ҙа уҡыу һәм эшләү мөмкинлеген биреү өсөн  тыуған урыны итеп  [[Ҡаһирә]]не яҙҙырғандыр. Икенсе фекергә ярашлы,  Арафат үҙ дәүләтенең буласаҡ баш ҡалаһы менән «тығыҙыраҡ туғанашыу» өсөн тыуған ере тип Иерусалимды атағандыр&lt;ref name=&quot;peoples&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/|title=Биография Ясира Арафата|accessdate=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Тыуғас, уға «Мөхәммәт Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүеф әл-Кудва әл-Хөсәйни» тип исем ҡушыла. Йәш сағында уны Ясир Арафат (Ясир «еңел» тигәнде аңлата) тип үҙгәртә.  Бының бер маҡсаты була: ул үҙен   фәләстин көстәре командующийы Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйни менән бәйләүҙәрен теләмәй,  был шәхескә ғәрәптәрҙең  израиллеләр менән беренсе һуғышта еңелгәне өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелгән була. Етмәһә, лицей тамамлағандан һуң,  Арафат Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйниҙең шәхси секретары булып эшләгән була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Арафатҡа дүрт йәш тулғас, әсәһе вафат була һәм уны [[Иерусалим|Йәрүсәлимгә]] күсерәләр. Бында ғаилә Һыҡтау Диуарынан һәм Ҡорам тауы комплексының эсендәге   [[Әл-Аҡса мәсете]]нән алыҫ түгел урында йәшәй. Ул  ваҡытта  бөтә комплекс урындағы мосолман власы идаралығы аҫтында була, әммә  Йәрүсәлимдең еврей халҡы Ҡорам тауын үҙҙәренең ҡарамағына күсереүҙе талап итә. Атаһы тағы  бер нисә тапҡыр өйләнә, һәм [[1937 йыл]]да ғаилә Ҡаһирәгә ҡайта. Арафатты төрбиәләү менән уның апаһы Инам  шөғөлләнә  — уның һүҙҙәре буйынса, малай ғына сағынан уҡ тиҫтерҙәренә командалыҡ итеү иң яратҡан шөғөлө менән була.

17 йәшендә үк Ясир Арафат    [[Бөйөк Британия|инглиздәр]] һәм еврейҙар менән көрәш өсөн Фәләстингә йәшерен рәүештә ҡорал ташыуҙа ҡатнаша һәм революцион агитация менән шөғөлләнә.  [[1948 йыл]]да, һуғыш ваҡытында, Арафат уҡыуын ташлап, ҡулына ҡорал ала һәм башҡа фәләстиндәр менән бергә фәләстиндарҙы тыуған иленә сығырға тырыша, ләкин күнекмәһеҙ студенттарҙы хәрби хәрәкәттәр барған ергә үткәреүҙән баш тартҡан мысырҙар туҡтата һәм ҡоралһыҙландыра. Арафат «Мосолман туғанлығы»на инә,  [[1952 йыл|1952]] —[[1956 йыл]]дарҙа Фәләстин студенттары лигаһына етәкселек итә.  Студенттар араһындағы бәхәстәрҙә  ғәрәп илдәренең  БМО-ның Генераль ассамблеяһы резолюцияһына ярашлы Фәләстинде бүлеүҙән баш тартыуын  хата тип атай. Уның фекеренсә, ғәрәп илдәре түгел, ә фәләстиндәр үҙенең киләсәген  ҡайғыртырға тейеш&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Ясир Арафат  [[Ҡаһирә университеты]]ның инженерлыҡ факультетын тамамлай&lt;ref&gt;(тогда он назывался Университетом имени [[Ахмед Фуад I|короля Фуада I]])&lt;/ref&gt;.

[[1956 йыл]]да Мысыр армияһы  лейтенанты званиеһында президент Насер тарафынан национализацияланған [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналына]]   инглиз-француз-израиль  көстәре һөжүмен ҡайтарыуҙа ҡатнаша.

[[1956 йыл]]да уны тәүге тапҡыр традицион бәҙүән яулығында ([[Күфиә|куфия]]) күрәләр,  ғүмеренең аҙағына тиклем уны фәләстин ҡаршылыҡ күрһәтеүе символы итеп ябынып йөрөй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/04/12/26_010.htm|title=Махмуд Аббас разворачивает предвыборную агитацию|accessdate=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== ФАТХ һәм ФАИО ===
[[1956 йыл]]да Арафат [[Күвейт]]кә күсә, унда фәләстин общинаһы   сәскә атҡан була. Ул унда төҙөлөш бизнесы менән уңышлы шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Әммә бөтә асылы менән революцияға ылыға. Уның ҡарарынса, «Фәләстинде тик фәләстиндәр үҙҙәре генә азат итә ала»,   башҡа ғәрәп илдәренең ярҙамына иҫәп тоторға ярамай.   1950-се йылдар башында Мысыр территорияһынан   фидаин отрядтары эш итә башлай, әммә ҡаршылыҡ күрһәтеүгә ойошҡанлыҡ етмәй, фәләстиндәрҙең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшен берләштереп алып барырлыҡ берҙәм структура, ойошма, штаб булмай. Арафат ошондай ойошма төҙөү  өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.

[[1957 йыл]]да ул «Фәләстинде  азат итеү хәрәкәте»н (ФАТХ) ойоштороуҙа ҡатнаша, шунан етәксеһе булып китә. Ҡатнашыусыларҙың күпселеген Ғәззә секторына төпләнгән ҡасаҡтар тәшкил итә.

Башта төркөм «ХАТФ» тип атала, әммә был аббревиатура ғәрәп телендәге «еңелеү» һүҙенә оҡшаған була, шуға уны киреһенсә яҙа башлайҙар. Шулай итеп, [[1959 йыл]]да   «ФАТХ» («яулап алыу», «еңеү») барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта Ясир Арафат  «Әбү Аммар» тигән партия ҡушаматын ала.

[[31 декабрь]] [[1964 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1965 йыл]] «ФАТХ» Израиль территорияһында беренсе терактты ҡыла — ярты Израилде Кинерет күленән эсәр һыу менән тәьмин иткән акведукты шартлатырға итә. Был датаны фәләстиндәр  үҙ дәүләтен төҙөү өсөн ҡораллы көрәш башлаған көн тип һанай.

Арафат ярҙам һорап   [[Ғәрәп илдәре лигаһы]]нан (ҒИЛ)  ярҙам һорай, ғәрәптәрҙең көсө берҙәмлектә икәнлеген раҫлай, берләшеү өсөн аҡса, ҡорал, кешеләр, база кәрәк. [[1964 йыл]]да  ҒИЛ аҡсаһына   Фәләстинде  азат итеү ойошмаһы (ФАИО) сәйәси ойошма төҙөлә.  Уның алдына фәләстин ҡаршылығының бөтә ойошмаларын берләштереү маҡсаты ҡуйыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ФАИО  ғәрәп илдәре лидерҙары тарафынан ФАТХ-ҡа көнәркәш итеп төҙөлә. Улар ФАИО-ны фәләстин милли хәрәкәтен контролддә тотоу өсөн ойоштора&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Алты көнлөк һуғышта ([[1967]]) регуляр ғәрәп армиялары еңелгәндән һуң  израиллеләр  фәләстин боевиктарына ла һөжүм итә, һәм Ясир Арафат   Иорданияға ҡаса (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, сик аша  ҡатын-ҡыҙ күлдәге кейеп сыға).

[[1968 йыл]]дың [[18 март]]ында  Эйлат тирәһендә сиктең Иордания яғы  диверсанттары һалған минала балалар ултырған  автобус шартлай,  ике кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument S/PV.1401 21 March 1968] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111154751/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument |date=11 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html|date=12 ноября 2004}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20110823012120/http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;farewell&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lenta.ru/articles/2004/11/05/arafat/|date=5 ноября 2004}}&lt;/ref&gt;; [[21 март]]та Израиль ғәскәрҙәре, шул иҫәптән авиация, артиллерия һәм танкылар ФАТХ отрядтарына ҡаршы күтәрелә, ФАТХ-тыҡылар  Иорданиялағы Әл-Караме ауылында төпләнгән була. Алыш барышында Әл-Караме  тулыһынса юҡ ителә. Ғәрәптәр араһында юғалтыуҙар күп булыуға ҡарамаҫтан, ФАТХ яҡлылар  ФАТХ еңеү яуланы, сөнки   авиациялы, ауыр техникалы Израиль армияһы  лайыҡлы яуап алды, тип иҫәпләй. Әл-Карамелағы бәрелеш Арафатты милли батырға әйләндерә.  Израилдә, киреһенсә, операция уңышһыҙ тип һанала һәм тәнҡиткә дусар була. ФАТХ-тың абруйы күтәрелә, уның сафтары тиҫтәләрсә йәш ғәрәптәр менән тулылана. Бер йылдан Арафат ФАИО-ның танылған лидерына әйләнә.

1960-сы йылда аҙағына ФАИО менән берләшкән  ФАТХ уның составында үҙәк урынды биләй, һәм [[Ҡаһирә]]лә  [[1969 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]]  Фәләстин милли конгресында Арафат Әхмәт Шүкәйри урынына ФАИО лидеры итеп һайлана. Ике йылдан һуң Арафат «Фәләстин революцияһы» көстәренең баш командующийы була,  ә [[1973 йыл]]да ФАИО-ның сәйәси комитетын етәкләй.

Нәҡ ошо йылдарҙа ул һөҙөмтәле структураны төҙөү башлай. Арафат ойошманың   «хәрби» һәм «сәйәси»  ҡанаттарын булдыра.

[[1970 йыл]]ғы «Ҡара сентябрь» ваҡиғаларынан, Арафат кешеләренең Иордания короле Хөсәйенде ҡолатырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа осрағанынан һуң, , Арафат [[Ливан]]ға күсә. Совет махсус хеҙмәттәре   менән хеҙмәттәшлек итә башлай, шул ваҡытта уның махсус хеҙмәттәренең советтар. ФАИО  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙан аҡса һәм хәрби ярҙам ала, боевиктарын   [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Варшава договоры Ойошмаһы]] илдәренең махсус хеҙмәттәре инструкторҙары хәрби эшкә өйрәтә, ошонда уҡ уларҙы ялған документтар менән тәьмин итәләр, яралы боецтарҙы ябыҡ медицина учреждениеларында дауалайҙар. СССР аҡсаһына, һуңынан  байыған [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]  ярҙамы менән  Арафат Көньяҡ [[Ливан]]да «дәүләт эсендәге дәүләтте» булдыра.

БМО  ФАИО-ны   «''фәләстин халҡының берҙән-бер законлы вәкиле''» тип таный.

=== Иордания ===
Иорданияла Ясир Арафат  өс йыл йәшәй. Ошо ваҡыт эсендә фәләстиндәр короллекте үҙҙәренең плацдармына әйләндерә, унан Израилгә даими һөжүмдәр яһай.  [[Амман]]  аэропорты  фәләстиндәр халыҡ-ара авиаюлдарҙан алып ҡасҡан авиалайнерҙарҙы даими ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Шерман&quot;&gt;[http://e-news.com.ua/directory/show/627.html Саша Шерман: Арафат Ясер — биография в крови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126144246/http://e-news.com.ua/directory/show/627.html |date=2009-11-26 }}&lt;/ref&gt;,  һөҙөмтәлә Иордания терроризмды таратыусы булып күренә башлай&lt;ref name=&quot;dan&quot;&gt;[http://berkovich-zametki.com/Nomer11/Michael1.htm Уроки чёрного сентября]&lt;/ref&gt;.

Король Хөсәйендең  фәләстиндәрҙе йүгәнләргә тырышыуы барып сыҡмай. Ясир Арафат королде Иорданияға ҡасҡан  бер нисә йөҙ мең  ҡасаҡты ҡоралландырып,  король ғәскәрҙәренә ҡаршы күтәреү менән янай. Фәләстин ҡораллы көстәре конролендәге ҡасаҡтар лагерҙары дәүләт эсендәге дәүләткә әүерелә. Фәләстиндәр бер нисә стратегик пунктты баҫып ала.
[[Файл:Arafat_in_Jordan.jpg|слева|мини|150x150пкс|Ясир Арафат  Наиф Хаватме  һәм Кәмал  Насер менән  Амманда матбуғат конференцияһында,  [[1970 йыл]]дың  июне]]
[[Файл:Arafat,_Nasser_and_Abu_Jihad_at_Arab_conference.jpg|справа|мини|190x190пкс|Арафат, Насер һәм Әбү Йыһат  ҒИЛ-дең  «Ҡара сентябрь» граждандар һуғышына арналған ғәҙәттән  тыш конференцияһында]]
[[1970 йыл]]дың  июнендә  Иордания  властары менән фәләстиндәрҙең бер-береһенә ҡаршы тороуы   һәм фәләстин милицияһын ҡоралһыҙландырырға тырышыу ҡораллы бәрелешкә әүерелә.

Башҡа ғәрәп илдәре хөкүмәттәре  конфликтты тыныс хәл итергә тырыша, әммә фәләстин боевиктарының иордан территорияларында  туҡтауһыҙ хәрәкәттәре &lt;ref name=&quot;dan&quot;/&gt;  Иордания властарын репрессив сараларға барырға мәжбүр итә. [[16 сентябрь|16 сентябрҙә]]  король Хөсәйен илдә хәрби хәл иғлан итә. Шул уҡ көндө Арафат ФАИО-ның ҡанаты булған  «Фәләстинде азат итеү армияһы»ның баш командующийы булып китә,  Граждандар һуғышы башлана, уның барышында ФАИО-ға  [[Сүриә]]  ҙур булышлыҡ күрһәтә, Иорданияға 200 танк ебәрә. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Израиль дәүләте|Израиль]] дә  Иордания армияһы менән  фәләстиндәр араһындағы бәрелешкә ҡушылырға әҙер тора: АҠШ  Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына Алтынсы флотын ебәрә, Израиль  Иорданияға хәрби  ярҙам күрһәтергә йыйына. 24 сентябргә Иорданияның регуляр армияһы ФАИО-ны еңә. Хәрби бәрелештәр барышында    яҡынса 5 мең  боевик һәләк була&lt;ref name=&quot;Шерман&quot;/&gt;. Арафат  [[Ливан]]ға   ҡасырға мәжбүр була.  Был ваҡиғаларҙан һуң Иордания короле Арафаттың шәхси дошманына әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html Ясир Арафат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128063034/http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html |date=2012-01-28 }} на сайте «С Дином по жизни»&lt;/ref&gt;.

=== Арафат һәм фәләстин терроры 1970—1980-се йылдарҙа ===
Ясир Арафат тиҫтә ярым йыл дауамында биргән бойороҡтар һөҙөмтәһендә меңәрләгән кеше һәләк була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Ливан хөкүмәтенең  көсһөҙлөгө был дәүләт    территорияһында  ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан  территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһаан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһай.

Иорданиянан ҡыуылған Арафат ФАИО-ны  Ливанға күсерә. Ливан хөкүмәтенең  көсһөҙлөгө был дәүләт    территорияһында  ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан  территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһай.

[[1972 йыл]]да  «Ҡара сентябрь» төркөмө ағзалары Мюнхендағы Олимпия уйындарында 11 израиль спортсыһын ҡулына эләктерә   һәм  азат итергә тырышҡан саҡта аманаттарҙың бөтәһен дә үлтерә.  бөтә азат итергә маташыусы юҡ. Бөтә донъя йәмәғәтселеге был енәйәтте ғәйепләй; Арафат бындай  һөжүмдәргә ФАИО-ның  ҡыҫылышы булмауы тураһында белдереү менән сығыш яһай. 
[[Файл:1974_Ceausescu_Yasser_Araffat_in_Bucharest.JPG|мини|200x200пкс|ФАИО Ясир Арафат менән [[Николае Чаушеску]]    [[Бухарест]]а, 1974 йыл.]]
[[1974 йыл]]да ФАИО Израилдең тыныс халҡын бомбаға тотоуҙы дауам итә. Башҡа илдәрҙә израиллеләрҙе һәм еврейҙарҙы тотоп, фәләстин тотҡондарына алмашырға ла тырышып ҡарайҙар,  әммә  [[1968 йыл]]дан һуң   бындай ғәмәлдәр һөҙөмтә бирмәй&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php What happened at Ma’alot, Kiryat Shmona, and other terrorist targets in the 1970s?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229092039/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php |date=2015-12-29 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cfr.org/publication/9128/ PFLP, DFLP, PFLP-GC, Palestinian leftists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210151737/http://www.cfr.org/publication/9128/ |date=2010-02-10 }} на сайте [http://www.cfr.org/index.html Совета по иностранным делам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203223321/http://www.cfr.org/index.html |date=2009-12-03 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1970-се йылдар аҙағында Израилдең үҙендә лә, унан ситтә лә граждан объекттарына һөжүмдәр ойоштторған күп һааннлы һул фәләстин ойошмалары барлыҡҡа килә {{Асыҡларға}}; уларҙың күбеһе ФАИО составына имәй йә унан сыҡҡан була&lt;ref&gt;например [[Демократический фронт освобождения Палестины]], [[Палестинский фронт освобождения]] и т. п.&lt;/ref&gt;. Арафат был теракттарға ҡатнашлығын инҡар итә.

Шулай итеп, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, ФАИО менән араһын рәсми өҙгән ФАТХ-тың, уның  «ФАТХ ҡарсығалары»  тигән йәштәр төркөмөнөң, шулай уҡ «Ҡара сентябрь» һәм «Фәләстинде аза итеү халыҡ фронты» төркөмдәренең террористик эшмәкәрлегенә йүнәлеш биреү менән бергә,  Арафат  легитимлыҡҡа өлгәшергә, танылған сәйәсмән булырға тырыша.  Ҡайһы бер сығанаҡтар фекеренсә, һуңыраҡ Төньяҡ Ирландия һәм баск  экстремистары,  Латин Америкаһындағы, Африкалағы һул хәрәкәттәр, Непал маосылары һәм башҡа күптәр Арафаттың ошо ҡылығын үҙенә ала

Раҫланыуынса, Арафат 1970-се йылдара Көнбайыштағы студенттар араһында  «фәләстин революцияһы» идеяларын таратыу өсөн миллиондарса доллар түгә.  «Фәләстин халҡы көрәшен» финанслау һәм уға йәмәғәт ярҙамы ойоштороу фондтары ойошторола.

=== Арафат БМО трибунаһында ===
[[1974 йыл]]да ФАИО-ның яңы сәйәси  программаһы ҡабул ителә, ул фәләстин дәүләтен  «Израиль урынына түгел, ә Израиль менән йәнәш», йәғни Иордан йылғаһының көнбайыш ярында һәм [[Ғәззә секторы]]нда  төҙөү өсөн көрәшергә саҡыра.  ФАИО Яҡын Көнсығыштың сәйәси сәхнәһендә үҙәк фигураға әйләнә&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Израилде танырға әҙерлеген күҙҙә тотҡан программа ҡабул итеүе һөҙөмтәһендә, шулай уҡ фәләстиндәрҙең үҙ дәүләтен төҙөү өсөн көрәшен  бөтә донъя хуплауынан файҙаланып, Арафат беренсе хөкүмәткә ҡарамаған ойошма вәкиле була һәм [[1974 йыл]]дың [[13 ноябрь|13 ноябр]]ендә  [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]]  пленар сессияһында сығыш яһай&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;[http://en.wikisource.org/wiki/Yasser_Arafat%27s_1974_UN_General_Assembly_speech Yasser Arafat’s 1974 UN General Assembly speech]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1975 йылда [[Ливан]]да  граждандар һуғышы тоҡана, ул фәләстин командованиеһына илдең көньяғын контроль аҫтына алырға һәм  Израилдең бөтә төньяғын совет ракеталарынан утҡа тоторға&lt;ref name=&quot;ПРО-ПВО&quot;&gt;[http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 ОПЕРАЦИЯ «МИР ГАЛИЛЕЕ», Новости ПРО-ПВО ⇒ Хаим Герцог, Арабо-израильские войны, 1967—1973. — М: ООО «Издательство ACT»; СПб.: Terra Fantastica, 2004. — 409с.: ил. — (Военно-историческая библиотека)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023051227/http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 |date=2011-10-23 }} ISBN 5-17-021658-0&lt;/ref&gt; мөмкинлек бирә.

[[1976 йыл]]да  ФАИО   [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһының ағзаһы була]]&lt;ref&gt;[http://geo.1september.ru/article.php?ID=200800806 Лига арабских государств (ЛАГ)]&lt;/ref&gt;.

=== Ливан ===
Шулай уҡ ул ике һәләкәттә иҫән ҡала:
[[Файл:Arafat_in_Lebanon.jpg|слева|мини|211x211пкс|Ясир Арафат Көньяҡ Ливанда, 1978 йыл]]
ФАИО подразделениелары күп йыллыҡ   граждандар һуғышында яҡтарҙың береһенә әүерелә.. Граждандар һуғышында үҙенә союздаштар итеп Арафат һәм ФАИО  төрлө мосолман һәм һул партиялар боевиктарын, һул тарафлы билдәле Ливан сәйәсмәне, друздар общинаһының сәйәси башлығы Камал Джумблаттыңы ала.

[[1976 йыл]]дың  ғинуарында ФАИО отрядтары христиан ҡалаһы Дамурҙы ала һәм унда һуйыш ойоштора,   төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 500-ҙән ашыу ҡоралһыҙ кешене һуя&lt;ref&gt;[http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html The Massacre and Destruction of Damour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514191953/http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html |date=2008-05-14 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, ә шул уҡ йылдың июлендә илдең төньяғындағы Чекка ҡалаһында христиандарҙы ҡыралар&lt;ref&gt;[http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm Джозеф ФАРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704191708/http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm |date=2008-07-04 }}&lt;/ref&gt;. Яуап итеп, христиандар үс алыу акттары үткәрә, меңдәрсә фәләстин һәләк ителә&lt;ref&gt;[https://books.google.com.ua/books?id=P2A-fujhSUQC&amp;pg=PA86&amp;lpg=PA86&amp;dq=who+is+Michel+Samaha&amp;source=bl&amp;ots=L1zvxKmPR7&amp;sig=DUwVHRAN2BswtVrWc1ifIT1Raes&amp;hl=ru&amp;ei=OxamStGlBY_SmgPFzLTnDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8#v=onepage&amp;q=who%20is%20Michel%20Samaha&amp;f=false Black September to Desert Storm: a journalist in the Middle East Авторы: Claude Salhani])]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zaatar&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=_R-I_Gx5OgQC&amp;pg=PA35&amp;dq=Damour++massacre+PLO+fights&amp;lr=&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Syria &amp; Lebanon Авторы: Terry Carter, Lara Dunston, Amelia Thomas, Lonely Planet Publications (Firm)]&lt;/ref&gt;.

Сүриә президенты Хафез Асад  тәүҙә ФАИО-ны хуплаһа ла, һуңынан законлы президент яҡлы бҡулған христиан-фалангистар яғына сыға һәм Ливанға  үҙ ғәскәрен ебәрә&lt;ref&gt;[http://tyros.leb.net/lebwar/lebwar_e05.html Damascus Intervenes / تدخل دمشق]&lt;/ref&gt; . Граждандар һуғышының беренсе этабы Арафат өсөн 1976 йылда [[Бейрут]]тың көнсығышындағы  иң ҙур һәм мөһим   фәләстин ҡасаҡтары  лагеры, ғә!мәлдә ФАИО-ның хәрби базаһы булып торған Тель-Заатарҙың ҡамалыуы һәм ҡолатылыуы менән тамамлана&lt;ref name=&quot;cedarguards&quot;&gt;[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm The Battle of Tal al-Zaatar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507000355/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm |date=2012-05-07 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wlcu.com.au/war.htm World Lebanese Cultural Union: The Lebanese War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025201653/http://www.wlcu.com.au/war.htm |date=2009-10-25 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Христиан-фалангистарҙың күп тапҡырҙар халыҡты күсерергә тигән тәҡдимен Арафат  кире ҡаға&lt;ref&gt;[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm «The Lebanese war»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081631/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm |date=2016-03-04 }} — текст о ливанской войне на сайте движения «Защитники кедра» (cedarguards.org). В начале текста указаны книги, на которых он основан.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Арафат үҙе хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай,  ул Бейруттың көнбайышындағы хәүефһеҙ нығытмала урынлашҡан ФАИО  команда пунктында була. Лагерь христиан милицияһы тарафынан баҫып алынған саҡта   эвакуацияланып өлгөрмәгән граждандар һәм фәләстин боевиктары ҡырыла&lt;ref name=&quot;Zaatar&quot;/&gt;.

Израиль, Ливан христиандары менән бәйләнешкә инеп, Ливан территорияһында фәләстандәргә ҡаршы   ике  хәрби операция үткәрә (1978 һәм 1982 йылдарҙа). 
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-1982-0310-027,_Berlin,_Yasser_Arafat,_Erich_Honecker.jpg|мини|250x250пкс|Ясир Арафат ГДР Дәүләт советы рәйесе [[Эрих Хонеккер]]  менән осраша. 10 март [[1982 йыл]]]]
[[1982 йыл]]ғы һөжүм ваҡытында июль айында  Израиль ғәскәрҙәре Бейрутҡа инә һәм ФАИО менән уның яҡлыларҙың көстәрен ҡамай. Ҡала бомбаға һәм артиллерия утына тотола,  йөҙҙәрсә кеше ҡорбан була. Хәүефле хл донъяла ҙур борсолоу тыуҙыра һәм Европа менән АҠШ урталашлығында ФАИО менән Израиль араһында килешеүгә өлгәшелә.  Арафат менән ФАИО көстәре халыҡ-ара ҡораллы көстәр күҙәтеүе аҫтында Бейруттан китә, ә Израиль Ливанда хәрби хәрәкәтте туҡтатырға йөкләмә ала. Артабан ФАИО-ны [[Тунис]] үҙенә индерә.  [[1982 йыл|1982]] йылдың сентәбренән [[1993 йыл]]ға  тиклем ФАИО-ның штаб-фатиры шунда була.

Һуңыраҡ Шарон әйтеүенсә, ФАИО көстәре эвакуацияланғанда Израиль снайперҙары Арафатты сәп аҫтында тота, әммә ул  уны аяп ҡалырға була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Арафат тағы бер тапҡыр һәләкәттән саҡ ҡотолоп ҡала: ул  сыҡҡас ҡына бинаға Израиль вакуумлы бомбаһы  төшә.

=== Тунис ===
1980-се  йылдарҙа ғәрәп илдәренең ([[Ираҡ]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) ярҙамы менән Арафат һөргөнлөктә фәләстин ҡаршылыҡ хәрәкәтен тергеҙеүгә өлгәшә.  [[1985 йыл]]да ул Туниста ФАИО-ның штаб-фатирына Израиль авиаһөжүме ваҡытында тағы бер тапҡыр һәләк булыуҙан саҡ ҡотолоп ҡала.

[[1987 йыл]]дың  декабрендә Израиль оккупацияһына  ҡаршы беренсе стихиялы фәләстин ихтилалы  (''интифадаһы'') башлан,  Арафат бер нисә аҙнанан ихтилалға етәкселекте  үҙ өҫтөнә ала, ФАТХ булышлығы менән генә  Иордандың көнбайыш ярындағы бола акцияһы оҙаҡ ҡына дауам итә ала.

[[1988 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]]  ФАИО  бойондороҡһоҙ [[Фәләстин Дәүләте]]н —  һөргөнлөктәге фәләстин хөкүмәтен - иғлан итә,  ул британ мандаты менән раҫланған бөтә Фәләстин территорияһына үҙ хоҡуғын белдерә, Фәләстин Дәүдәте хөкүмәте Фәләстиндең ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүленең  идеяһын кире ҡаға. Әммә [[1988 йыл]]дың [[13 декабрь|13 декабрендә]] үк Арафат БМО Именлек Советының 242-се  Резолюцияһын  таныу тураһында белдерә, киләсәктә Израилде танырға вәғәҙә бирә һәм  «бөтә формаларында терроризмды, шул иҫәптән  дәүләт терроризмын» кире ҡаға. Америка хакимиәте унан тап ошоно талап итә, сөнки Израилде таныуҙы ул Кэмп-Дэвид солох процесының  башланыу нөктәһе тип ҡарай. Арафаттың белдереүе ФАИО-ның төп маҡсаттарының береһенән  — Израилде  юҡ итеүҙән —  баш тартып,  ике дәүләттең йәнәшә йәшәү  мөмкинлеген  таныуға күсеүеҙе аңлата. Ул сағында Израиль дәүләтенең сиге  [[1949 йыл]]ғы  утты туҡтатыу һыҙығы буйлап үтер,  фәләстин дәүләте Иордандың Көнбайыш ярында һәм Ғәззә секторында урынлашыр ине. Әммә  [[1989 йыл]]дың [[2 апрель|2 апрелендә]]  Фәләстин милли советының Үҙәк комитеты  (ФАИО-ның етәксеһе органы) Арафатты үҙ-үҙен иғлан иткән  Фәләстин Дәүләтенең президенты итеп һайлай.

[[1990 йыл]]да Арафат уға кейәүгә барыр өсөн ислам ҡабул иткән христиан ҡатыны Суха Тәвилгә, ФАИО-ның Тунистағы штаб-фатиры хеҙмәткәренә, өйләнә&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 Ясир Арафат. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317125425/http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 |date=2013-03-17 }} на сайте [[Вести.ру]]&lt;/ref&gt;. [[1995 йыл]]да уларҙың ҡыҙы тыуа.

1990 йылдар башында уҡ Израиль менән Фәләстин етәкселеге  араһында ул саҡта йәшәрен төҫтә бәйләнеш   башлана. Тыныс шарттарҙа конференция үтергә тейеш була, ләкин  [[1990 йыл]]дың  авгусында Ясир Арафат үҙенең иң етди хаталарының береһен яһай, ул  Ираҡтың Күвейткә  баҫып инеүен хуплай.  Был хәл ФАИО-ны оҙаҡ йылдарға  Фарсы ҡултығының ғәрәп монархиялары ярҙамынан мәхрүм итә.

[[1992 йыл]]да  Арафат самолеты [[Ливия]]ла ҡом бураны ваҡытында төшөргә мәжбүр булғанда ниндәйҙер мөғжизә менән генә һәләк булмай ҡала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;/&gt;.

=== СССР КГБ-һы менән бәйләнеше ===
Румын генерал-лейтенант Пачепаның 1972 йылда Америка рәсми кешеләре белдереүенсә, ФАИО ла, Арафат үҙе лә КГБ һәм Румынияның йәшерен хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек итә. Фәләстин боевиктары  совет блогының хәрби базаларында йәшерен уҡытыла&lt;ref&gt;[http://mignews.com/news/politic/080916_94036_39639.html Агент Кротов, уроженец Палестины]&lt;/ref&gt;. Арафатты, Пачепа һүҙҙәре буйынса, СССР  әҙерләгән һәм оҙаҡ йылдар буйы ҡорал һәм аҡса менән тәьмин иткән&lt;ref&gt;[http://inosmi.ru/world/20030922/194235.html Арафат — человек КГБ]&lt;/ref&gt;.

=== Үлтерергә тырышыуҙар ===
Ясир Арафаттың ғүмере ҡырҡ йыл буйы  хәүеф аҫтында  була. Тиҫтәләрсә тапҡыр уға ҡаршы тоҙаҡ ҡорола, әммә  Арафат һәр ваҡыт ниндәйҙер осраҡлылыҡ арҡаһында иҫән ҡала. Израилдәге дошмандары ғына түгел, мосолман донъяһында ла, ул үткәргә курсты үтә йомшаҡ тип һанаған радикаль фәләстин төркөмдәрендә лә унан ҡотолорға теләгәндәр бик күп була &lt;ref name=&quot;kommersant&quot;&gt;{{Cite web|author=Григорий Асмолов, Сергей Строкань.|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=524576|title=Народ не заметил потери отца|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ — Власть]]|datepublished=15 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;. Арафатты юҡ итергә тырышлыҡтарҙың иң билдәлеләре:

* 1960-сы йылдар аҙағында Израилджең махсус хеҙмәттәре бер әсир фәләстинде уны үлтереү өсөн яллай. Фәләстин  ФАИО штабы урынлашҡан Иорданиға оҙатыла, әммә унда барып эләгеү менән фәләстин боевиктарына бирелә һәм бөтәһен дә һөйләп бирә. 
* [[1973 йыл]]да Арафатҡа Ливанда Израиль спецназы һөжүм итә. Уның составында буласаҡ   Израиль премьер-министры Эхуд Барак та була. Һөжүм ваҡытында фәләстин лидерының өс ярҙамсыһы  һәләк була&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;/&gt;.
* [[1975 йыл]]да Әбү Нидаль Ойошмаһы (ӘНО) боевиктарын Арафатты үлтерергә ебәрә, әммә уларҙы ФАТХ көстәре тотоп ала&lt;ref&gt;[http://www.middleeast.org.ua/terorizm/03.htm Терроризм и контртерроризм на Ближнем Востоке]&lt;/ref&gt;.
* [[1981 йыл]]да ӘНО Арафатты Венала сағында үлтерергә итә, әммә   уңышҡа өлгәшмәй. 
* [[1982 йыл]]да ФАИО отрядтары Арафат менән бергә Бейрутта ҡамала.  [[29 июнь|29 июндә]] фәләстиндәргә ҡаланан сығырға рөхсәт ителә,   әммә, килешеүгә ҡарамаҫтан, «[[Моссад]]» спецназ төркөмө  Арафатты юҡ итергә тейеш була. Әммә Арафат ҡамауҙан имен сыға ала&lt;ref name=&quot;kommersant&quot;/&gt;.
* [[1983 йыл]]дың   июнендә Сүриә властары Арафатты Тунисҡа ҡыуа. ФАИО мәғлүмәттәре буйынса, Сүриә агенттары Туниста Арафатты  үлтерергә тырышып ҡарай.
* [[1985 йыл]]дың  1 октябрендә Израиль авиацияһы  Тунис баш ҡалаһында Арафаттың офисы менән ФАИО-ның бюроһын бомбаға тота, был  [[25 сентябрь|25 сентябрҙә]]  Кипр портында яхталағы өс израиллене үлтергән өсөн яуап акты була.  Арафат иҫән ҡала, әммә ФАИО-ның 60 ағзаһы һәләк була&lt;ref&gt;[http://allbattles.ru/post/2009/07/derevyannaya-noga.aspx Операция «Деревянная нога»]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&amp;lobbyID=40&amp;folderID=48&amp;subfolderID=323&amp;docfolderID=379&amp;docID=5308&amp;docType=EVENT מבצע רגל-עץ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201014/http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&amp;lobbyID=40&amp;folderID=48&amp;subfolderID=323&amp;docfolderID=379&amp;docID=5308&amp;docType=EVENT |date=2007-09-30 }}{{ref-he}}&lt;/ref&gt;.
* [[1995 йыл]]дың  15 ноябрендә фәләстин полицияһы, Ғәззә секторында ӘОН-дың биш ағзаһын ҡулға алып, Арафатты  сираттағы һөжүмдән ҡотҡара.
* [[1996 йыл]]дың   авгусында Фәләстин милли хакимиәтенең (ФМХ) махсус хеҙмәте Арафатҡа һөжүм ойошторолоуы тураһында хәбәр итә. ФМХ лидерының көрәштәше [[Мәхмүд Аббас]] белдереүенсә, заговор артында Иран махсус хеҙмәттәре  тора.
* [[1997 йыл]]дың  сентябрендә ӘНО-ның дүрт боевигы ҡулға алына, улар фәләстин лидерын юҡ итергә әҙерләнгән була. 
* [[2002 йыл]]дың  6 июнендә Арафат, [[Рамалла]]лағы резиденцияһына танктан атып,  израиллеләр уны юҡ итергә тырышыуы  тураһында белдерә.  Уның һүҙе буйынса, ул был ваҡытта осраҡлы рәүештә аҫҡы ҡатта булғанға ғына ҡотолоп ҡала.
* [[2003 йыл]]дың  майында ФМХ-ның элекке эске эштәр министры  Хани әл-Хәсән  белдереүенсә,  Арафат адресына себер язваһы бактёриялары һалынған посылға килә, әммә  именлек органдары уны ваҡытында зарарһыҙландыра.
* [[1991 йыл]]да Фарсы ҡултығындағы кризис ҡыҙған мәлдә Арафат  автомобиль ҡазаһына эләгә. Ул ултырған автомобиль Амман - Бағдад трассаһында  түңкәрелеп, бер нисә тапҡыр әйләнә. Арафат тере ҡала.
* [[1992 йыл]]дың   7 апрелендә Ливиялағы ҡом бураны ваҡытында Ан-26 самолетында  Судандан  ҡайтып  килгән Арафат һәләкәткә осрай. . Ике пилот һәм бортинженер һәләк була, Арафат ҡына иҫән ҡала. Имгәнеп, яраланып, ул  13 сәғәт буйы Сахара ҡомдарында ярҙам көтә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Сергей Строкань.|url=http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1295|title=Двуликий Ясир|publisher=[[Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]]|datepublished=|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Палестина милли хакимиәте ===
[[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|мини|230x230пкс|Ицхак Рабин, Билл Клинтон һәм  Ясир Арафат Осло Килешеүҙәренә ҡул ҡуйғанда,  [[1993 йыл]] [[13 сентябрь]],  Вашингтон]]
Туниста үткән йылдар ФАИО-ла етәкселек өсөн көрәштән тора.  Был көрәштә  Арафат еңә, сөнки күнегелгән һәм ни эшләре билдәле лидерҙы  ғәрәп илдәренең бөтәһе лә яҡлай. Көнбайыш та шул  фекерҙә була,  һәм төп стратегик союздашы АҠШ баҫымы аҫтында израиллеләр һөйләшеүгә барырға мәжбүр була.

[[1993 йыл]]дың  13 сентябрендә Ясир Аарафат менән Израиль премьерыы Ицхак Рабин оҙайлы йәшерен һөйләшеүҙән һуң  «Осло Килешеүҙәре»нә  (''Accords Oslo'') ҡул ҡуя, уның һөҙөмтәһендә ФАИО  Израилдең тыныслыҡҡа һәм именлеккә хоҡуғын танырға һәм террористик эшмәкәрлеген туҡтатырға тейеш була. Килешеү һөҙөмтәһендә Фәләстин милли хакимиәте  (ФМХ) ойошторола, ул Иордан йылғаһының Көнбайыш яры менән Ғәззә секторы өҫтөнән контролде ала. Биш йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла.

Килешеүгә ҡул ҡуйыу Арафатҡа уны берәүҙәр - ҡаһарман, икенселәр хыянатсы тип һанаған  биләмәләргә ҡайтырға һәм ФМХ-ның башына торорға мөмкинлек бирә.

[[1994 йыл]]да Я. Арафатҡа һәм И.  Рабин менән  Израиль сит ил эштәре министры  Ш. Пересҡа Яҡын Көнсығышта тыныслыҡ урынлаштырыуға һалған тырышлыҡтары өсөн  Нобель тыныслыҡ премияһы тапшырыла.

Әммә бер нисә йылдан тыныслыҡ урынлаштырыу эше көрсөккә төкәлә.

[[1996 йыл]]дың  [[20 ғинуар]]ында Арафат күпселек тауыш (87 %) менән ФМХ  рәйесе  (президенты)&lt;ref&gt;Титул, обозначаемый арабским словом «Раис» (израильтяне и [[АҠШ]]нцы переводят его как «председатель», а сами палестинцы — как «президент». Последний вариант перевода используется и в документах ООН. При этом, в официальном письме Ицхаку Рабину от [[4 мая]] [[1994 год]]а, Ясир Арафат, после его прибытия на палестинские территории в результате [[Соглашения в Осло|Соглашений в Осло]], обязался не использовать титул «Президент», а именовать себя «Председателем Палестинской администрации» или «Председателем ООП»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GazaJerichoLetters&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|title=Gaza-Jericho Agreement - Letters|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkRllGA?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt; итеп һайлана.

Киләһе һайлау [[2002 йыл]]дың  ғинуарына (был мәлгә 2-се  интифада башланға) тәғәйенләнә, ләкин кисектерелә.  Арафаттың вариҫын һайлау  уның вафатынан һуң үткәрелә.

[[1996 йыл]] уртаһында  күп һанлы террористик акттар һөҙөмтәһендә тиҫтәләрсә израилле һәләк була. Һөҙөмтәлә Израиль премьер-министры итеп социалист Шимон Перес урынына  «Ликуд» уң партияһынан Биньямин Нетанияһу һайлана.
[[Файл:Netanyahu_Arafat_Shaath.jpg|слева|мини|230x230пкс|Израиль премьер-министры Биньямин Нетанияһу менән]]
Теракттарҙың һәм яуап репрессияларының туҡтамауы арҡаһында фәләстин-израиль мөнәсәбәттәрендә дошмансыллыҡ арта.   АҠШ президенты Билл Клинтон, ике лидер араһында мөнәсәбәттәрҙе яйларға тырышып, 1998 йылдың [[23 октябрь|23 октябрендә]]  уларҙың осрашыуын ойоштора. Унда ике яҡлы килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу тураһында меморандум ҡабул ителә. Әммә хәлдәр барыбер әллә ни яҡшырмай.

Израиль  кабинеты алмашынғандан һуң һөйләшеүҙәр  [[2000 йыл]]да Кэмп-Дэвидтағы саммитта  Нетанияхуҙың вариҫы — Эхуд Барак  (Израиль хеҙмәт партияһы) һәм АҠШ президенты Билл Клинтон менән дауам итә. Барак Арафатҡа Иордан дың Көнбайаш ярының бер өлөшө менән Ғәззә секторы территорияһында   фәләстин дәүләте булдырырға тәҡдим итә.  Көнсығыш Иерусалимды Израиль сиге эсендә ҡалдырып, унда  сикләнгән хоҡуҡлы муниципаль идаралыҡ урынлаштырыу мөмкинлеге ҡарала.  Барактың тәҡдиме Израиль тарафынан Иордандың Көнбайыш яры территорияһының  10 процентын аннексиялауҙы һәм уның урынына [[Негев]] сүлендәге бәләкәйерәк биләмәне биреүҙе аңлата. Буласаҡ фәләстин дәүләте территорияһының бер өлөшөн  (яҡынса 27 процент)   Израиль 10-25 йылға ҡуртымға алырға ниәтләнә. Һөҙөмтәлә фәләстин тәүге осорҙа бер-береһенән айырымланған 4  өлөштән торор ине. Бынан тыш, Израиль тәҡдименә ярашлы, Израиль һыу ресурстарын, фәләстин дәүләтенең сиктәрен һәм таможняһын, шулай уҡ Йәһүҙиә менән Самарияның 10 процентын  контролдә тотор ине. Фәләстин ҡасаҡтарының сикләнгән  һанына ғына тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт биреп, ҡалғандарына  компенсация түләү тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm The Israeli Camp David II Proposals for Final Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Arafat&amp;Clinton&amp;Barak.jpg|мини|230x230пкс|Э. Барак, Б. Клинтон һәм Я. Арафат Кэмп-Дэвидта.]]
Арафат Барак менән Клинтон тәҡдимен кире ҡаға һәм  [[2000 йыл]]дың  көҙөндә Әл-Аҡса интифадаһы тип аталған икенсе интифаданы башлай.   Ихтилалдың башланыуына  Ариэль Шарондың Ҡорам тауына  барыуы һәм унан һуң  сыуалыштар башланыуы сәбәп була.

Икенсе  интифада башланғас, Арафаттың  ҡатыны ҡыҙы һәм әсәһе менән бергә Парижға күсә.

Икенсе интифада башланғас, Арафат, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, йәшерен рәүештә террорсыл ысулдарҙы ҡабат  ҡуллана башлай.  [[2000 йыл]]да   «Танзим» һәм «Әл-Аҡса яфа сигеүселәре бригадаһы» хәрбиләштерелгән ойошмалары барлыҡҡа килә. Улар үҙҙәрен ФАТХ-тың хәрби ҡанаты тип атай.  Улар Израилдең тыныс граждандарына һөжүм итә.  Арафат уларҙың үҙенә буйһонмауы тураһында белдерә.  Икенсе интифада башланғаны бирле 1100-ҙән ашыу израилле һәләк ителә.

Террор тулҡыны һөҙөмтәһендә Барак һайлаусыларҙың ышанысын юғалты,   [[2001 йыл]] башындағы сираттан тыш  һайлауҙа Израиль премьер-министры итеп  Ариэль Шарон һайлана.  Шарон хөкүмәте Арафат менән бөтә мөнәсәбәттәрҙе туҡтата.

2001 йылдың [[10 декабрь|10 декабрендә]] дипломатик  бойкотҡа [[Европа берлеге|Евроберлек]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;&gt;{{Cite news|first=Александр|last=Сабов|authorlink=|coauthors=|title=Последняя смерть Ясира Арафата|url=http://www.rg.ru/2004/11/16/yasir.html|work=[[Российская газета]] № 3630|publisher=|date=16 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;  ҡушыла.

=== Финанс эшмәкәрлеге ===
60-сы йылдар башында Ясир Арафаттың [[Күвейт]]тә төҙөлөш бизнесы сәскә ата&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Арафаттың капиталының күләме аныҡ билдәле түгел.

''Forbes''  журналы мәғлүмәттәре буйынса, Арафат 200 миллион долларға эйә була.   Израиль хәрби разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса,  [[2003 йыл]]да Арафаттың шәхси капиталы 1,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071001004133/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=197188&amp;contrassID=1&amp;subContrassID=0&amp;sbSubContrassID=0 MI chief: terror groups trying hard to pull off mega-attack]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ  Арафаттың байлығының күләме — алты миллиард доллар, тип раҫлаған сығанаҡтар ҙа була. Шул уҡ ваҡытта Арафат бик ябай тормош менән йәшәгән һәм бер ҡасан да ФАИО кассаһына инмәгән тип раҫлаусылар ҙа бар &lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

[[2003 йыл]]да [[Халыҡ-ара валюта фонды]]  ФМХ финанстарына аудит тикшереүе үткәрә һәм  ҡаҙнанан биш йыл эсендә 900 млн доллар Арафат һәм уның советнигы ҡарамағындағы махсус банк иҫәбенә күсерелгәнен асыҡлай. Әммә ХАВФ былаҡсаның нисек тотолоуына ҡағылышлы ҙур етешһеҙлектәр тапмай,   тикшереү һөҙөмтәләренән асыҡланыуынса, был аҡса башлыса фәләстин күсемһеҙ милкенә һәм бизнесына һалынған була &lt;ref&gt;[http://electronicintifada.net/v2/article1958.shtml IMF audit reveals Arafat diverted $900 million to account under his personal control] {{Тәржемәһеҙ|:en:Electronic Intifada|Электронная интифада|«Электронная интифада»}}&lt;/ref&gt;.

=== Вафаты ===
[[2004 йыл]]дың   28 октябрендә Ясир Арафаттың  етди ауырыуға дусар булыуы тураһында белдерелә. икенсе көндө  Израиль Арафатты сит илгә сығарырға рөхсәт бирә, һәм [[29 октябрь|29 октябрҙә]]  ул Париж ҡалаһының хәрби госпиталенә  һалына. Йә яман шеш, йә  ағыуланған тигән  шик була.  Арафаттың  хәле сәғәттән-сәғәткә насарая. Тиҙҙән  комаға төшә һәм йәшәтеү аппаратына тоташтырыла. Арафат тирәһендә уның мираҫы өсөн көрәш башлана&lt;ref name=&quot;topnews&quot;&gt;[http://www.topnews.ru/photo_id_1542_4.html Известные лидеры — в фотографиях прошлого]&lt;/ref&gt;.

[[11 ноябрь]] иртәһендә Арафатты йәшәтеү аппаратынан айыралар&lt;ref name=&quot;topnews&quot;/&gt;. Журналистар госпиталдең баш табибынан алған рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Арафаттың үлеменең төп сәбәбе ауыр тормош шарттары һәм ваҡытында медицина ярҙамы алмау арҡаһында нығайған  бауыр циррозы була  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://palm.newsru.com/world/17nov2004/arafatt.html|title=Арафат умер от цирроза печени, словно алкоголик, утверждает французская газета|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;. Икенсе версия буйынса,  Арафат [[ВИЧ-инфекция|СПИД-тан вафат булған]]&lt;ref name=&quot;spidgzt&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20070716180752/http://gzt.ru/world/2007/07/13/201550.html|title=Ясир Арафат умер от СПИДа|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html Арафат умер от СПИДа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916161753/http://grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html |date=2008-09-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stringer.ru/publication.mhtml?Part=48&amp;PubID=7767 Гомосексуалист, и даже …, этот Арафат, и умер от СПИДа]&lt;/ref&gt;. Фәләстин сығанаҡтары  Арафаттың үлемендә Израилде ғәйепләй. Улар раҫлауынса, Арафатты ағыулағандар&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/auto/46253.html Израиль публично обвинили в убийстве Я.Арафата]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябрендә Швейцария  лабораторияһы һығымтаһы баҫылып сыға, унда  Ясир Арафаттың полоний менән ағыуланыуы тураһында белдерелә&lt;ref name=&quot;polonii&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/339224|title=Ясир Арафат был отравлен полонием|accessdate=2019-11-16}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың декабрь аҙағында Рәсәй  Федераль медик-биологик агентлығы  (ФМБА), вәкилдәре, Арафаттың үлем сәбәптәрен тикшереп бөткәс, фәләстин лидерының  үҙ үлеме менән үлеүе тураһында белдерә. ФМБА етәксеһе Владимир Уйба   француз һәм швейцар эксперттарының был һығымта менән килешеүен әйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/26/165797.html|title=Российские эксперты: Арафат не был отравлен полонием|accessdate=2013-12-26}}&lt;/ref&gt;.

Француз эксперттары  уның  2004 йылдың октябрендә Париж  хәрби госпиталенә  килтерелгәнендә полоний эҙҙәре булмауын, ә аҙаҡ табылыуын  эксгумациянан  һуң тышҡы факторҙар йоғонтоһо менән аңлата. Был эксперттар фекере буйынса, Арафат оло кешегә хас ауырыуҙар йыйылмаһы һөҙөмтәһендә вафат булған. Франция суды, был тикшеренеүҙәренә таянып, Ясир Арафаттың  үлем сәбәптәрен тикшереүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар сығара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2015/05/06/203385.html|title=Дело о смерти Арафата закрыто|accessdate=2015-05-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Ерләү ===
[[Файл:Yasser_Arafat's_mausoleum.jpg|мини|Ясир Арафат төрбәһе]]
[[Файл:YasserArafattombJI1.jpg|мини|Ясир Арафат ҡәбере]]
Вафат булған көндө үк кәүҙәһен [[Ҡаһирә]]  аэропортына күсерәләр, унда төрлө илдәрҙән вәкилдәре хушлашырға килә. Шунан мысыр вертолеттарында табут [[Рамаллаһ|Рамаллаға]]  килтерелә. Ерләү барышында ҡораллы бәрелештәр тоҡанмаһын өсөн израиллеләр хәүефһеҙлек саралары күрә.  Шуға ҡарамаҫтан, халыҡ төркөмдәренең тулҡынланыуҙары арҡаһында табутты   бер сәғәт буйы машинанан төшөрә алмайҙар.

Ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән [[Рамаллаһ|Рамаллала]], «Муката» резиденцияһы эргәһендә,  [[2007 йыл]]да  Арафаттың төрбәһе төҙөлә. Резиденция  биналары музей ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Паша Оглы Донъя Зейналов. «Арафат рәйесе менән осрашыу онотолмаҫ». Скандал, 2002. ISBN 5-901976-09-6
* {{Китап|автор=[[Боровой, Яков Львович|Яков Львович Боровой]]|часть=|заглавие=Человек с тысячью лиц. Ясир Арафат|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZYVPam5FyBIC|ответственный=|издание=|место=|издательство=Терра|год=2009|том=|страницы=|страниц=283|серия=|isbn=978-5-275-02031-1|тираж=}}
* {{Китап|автор=Barry M. Rubin, Judith Colp Rubin.|заглавие=Yasir Arafat: a political biography|ссылка=https://books.google.com/books?id=_GC_wOFbZvAC&amp;source=gbs_navlinks_s|издательство=Oxford University Press|год=2003|allpages=354|isbn=0-19-516689-2, ISBN 978-0-19-516689-7}}

== Кинола Ясир Арафат образы ==

* Яланғас пистолет / The Naked Gun: Files From Squad of the Police! ([[1988 йыл|1988]]; [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) режиссёр Дэвид Цукер, Ясир Арафат роле Дэвид Кац.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
| Тема = Ясир Арафат
}}

* [http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/ Ясир Арафат]
* [https://web.archive.org/web/20050324205547/http://cn.com.ua/N285/abroad/finances/finances.html Роскошная жизнь Арафата в бедной Палестине]
* ''Дэниэл Полисар''. [https://web.archive.org/web/20100427032101/http://hedir.openu.ac.il/kurs/politic/dan_polisar.html Ясер Арафат и формирование полицейского государства] «Еврейские новости» № 22 (22 декабря 2002), стр. 8-9. Размещено на сайте курса [https://web.archive.org/web/20100424072153/http://hedir.openu.ac.il/kurs/pol-bibliogr.html#m «Власть и политика в Государстве Израиль»] Открытого университета Израиля
* Шваниц В. Г. Ясир Арафат (''Yasir Arafat'', Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Yasir%20Arafat.pdf 5-2010]{{ref-en}})
* [http://gazeta.rjews.net/prohorov.shtml Прохоров Д. П. Кто и как финансирует палестинских экстремистов. Из книги «Спецслужбы Израиля», из-во «Нева», ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2002. Стр. 375-382.]
* [http://rjews.net/maof/article.php3?id=3591&amp;type=s&amp;sid=3 Убийство голубя мира, Кааре Кристиансен, бывший член норвежского Нобелевского комитета, 11 сентября 2003 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050121060350/http://rjews.net/maof/article.php3?id=3591&amp;type=s&amp;sid=3 |date=2005-01-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20031008160949/http://www.cursorinfo.co.il/article.php?id=2776 Ставленник КГБ, Ион Михай Пачепа, ABC, 22 сентября 2003]
* [http://base.ijc.ru/basesite/site.aspx?SECTIONID=10086&amp;IID=257861 Остап Берта Мухаммад аль-Кидва Арафат-бей… Александр Коган, 09.12.2004]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://maof.rjews.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=7107&amp;Itemid=1 «Арафат сказал, что палестинское государство будет провалом», Ади Грасиэль, 06.03.2005]
* [http://www.camera.org/index.asp?x_context=7&amp;x_issue=11&amp;x_article=795 Yasir Arafat’s Timeline of Terror, November 13, 2004]
* [http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx Yasir Arafat — Psychological Profile and Strategic Analysis, Shaul Kimhi, Shmuel Even and Jerrold Post, 01/01/2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128195315/http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx |date=2013-11-28 }}
* [http://www.mideastnewswire.com/yasser-arafat-architect-of-terror Yasser Arafat: Architect of Terror] Middle East Newswire
* {{Cite news|url=http://actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|title=Al Jazeera: Where ARE Arafat’s Stolen Billions?|author=Elke Weiss|date=July 13, 2012|publisher=|language=en|accessdate=2012-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121129083315/http://www.actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|archivedate=2012-11-29}}
* Фильм Пьера Рехова «Троянский конь» (The Trojan Horse).

[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Республика ордены ҙур таҫмаһы кавалерҙары (Тунис)]]
[[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]]
[[Категория:Плайя-Хирон Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Өмөт орденының махсус класлы кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 августа тыуғандар]]
[[Категория:Инсульттан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>pz5mn9i3j5viys3d2dp2hych4eqion0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалҡанды (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164525</id>
    <revision>
      <id>1306909</id>
      <parentid>1297849</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6877" sha1="68hlbt7fglde45tpvsg7f32y5x2bdaa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шалҡанды''' ({{lang-ru|Шелканды}}), '''Күмләк арҡаһы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районының]] көнсығыш өлөшөндәге [[Уралтау]]ҙың һыу бүлеүсе һырты.

== Урынлашыуы ==
[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районының]] көнсығыш өлөшөндә, Белово, [[Ҡомлоҡ (ауыл)|Ҡомлоҡ]], Грибановка һәм Гусары ауылдары буйында урынлашҡан. Төньяҡ осонда ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы Ларин ҡарағайлығы ({{lang-ru|Ларинский бор}}) барып сыға. Иң киң урыны 37 км, уртаса киңлеге 1 км самаһы. Иң бейек нөктәләре: диңгеҙ кимәленән 527, 528 и 539 м.&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/shelkandy Шертанды //Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223075016/http://chel-portal.ru/enc/shelkandy |date=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt; Координаттары: 54.4125, 60.17333&lt;ref&gt;[http://www.geo-objects.ru/objects/khrebet_shelkandy/Хребет Шелканды (Khrebet Shelkandy)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тәбиғәте ==

=== Флора ===
Ере — һоро урман һәм ҡара тупраҡтарҙан тиерлек тора. Һырт тулыһынса япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Күберәк [[ҡайын]], [[уҫаҡ]] үҫә, урман араһындағы үҫемлектәрҙең күпселеген ҡыуаҡтар тәшкил итә, башлыса сейә үҫә). Ылыҫлыларҙың төп өлөшө — төрлө йәштәге ҡарағайлыҡтар.

Үлән күп төрлө — 300 ҙән артыҡ үҫемлек төрө иҫәпләнә. Өҫкө ярусты балтырған, ҡурай, абаға, кеүек бейек үләндәр; икенселә — [[йылантамыр]], ҡытыршы сәңгәр сәскә, ҡыр [[ҡәнәфер]]е, бесәй борсағы, [[туҡранбаш]], [[һарына]], [[меңъяпраҡ]] кеүек үләндәрҙән тора; иң түбәндә — ер еләге, үрмәле туҡранбаш, таш еләге, [[ҡыҙыл бөрлөгән]] һ. б алып тора.

=== Фауна ===
Хайуандар донъяһы ла бай ғына: бурһыҡ, ҡуян, үрғуян, ҡыҙыл көҙән, илек, төлкө, мышы, көҙән; ҡоштар — ҡарға, һоро ҡоҙғон, әберсен, барҡылдаҡ, тумыртҡа, аҡ һәм һоро ағуна, ҙур сәпсек, бараба, һайыҫҡан, ҡор, шулай уҡ йыртҡыс ҡоштарҙан бөркөт, торомтай, өкө, ыласын, ҡарсыға һәм башҡалар төйәкләнгән.

=== Шифалы һыуы ===
Шалҡанды һыртында урта өлөшөндә көньяҡ битләүендә таҙа һалҡын ҡушыла һыу (+4…+10 °С) сығанағы бар — был урында «Грибановский ключ» тигән эсәр һыуҙы һауыттарға ҡойоп, сауҙаға сығаралар.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист '''''Шувалов Николай Иванович''''' үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: &lt;blockquote&gt;От распространенного в прошлом у башкир мужского имени Шалканды, с основой шалкан — «репа» и имяобразующим аффиксом -ды. Название связано с древним культом растений у тюркских народов.http://old.toposural.ru/html/h.htm&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Шелканды // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/h.htm Шелканды. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023949/http://old.toposural.ru/html/h.htm |date=2020-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Йәғни, уның фаразы буйынса, атама төрки телдәрҙәге «шалҡан» һүҙенән килеп сыҡҡан.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шувалов Николай Иванович]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Шелканды // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.
* Уралтау // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Матвеев А. К. Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. 2-е изд., перераб. и доп.— Челябинск: Юж.-Урал. кн. изд-во, 1990.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200223075016/http://chel-portal.ru/enc/shelkandy Шертанды //Энциклопедия Челябинской области]
* [http://old.toposural.ru/html/h.htm Шелканды. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620023949/http://old.toposural.ru/html/h.htm |date=2020-06-20 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]]
[[Категория:Көньяҡ Урал]]</text>
      <sha1>68hlbt7fglde45tpvsg7f32y5x2bdaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шумейко Григорий Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164802</id>
    <revision>
      <id>1306912</id>
      <parentid>1292524</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T19:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8711" sha1="nxs941zhosezn6utsiur5ohmls3hrq8" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Могила_Героя_Советского_Союза_Григория_Шумейко.JPG|справа|мини|300x300пкс|Григорий Шумейконың Киевтың Лукьянов зыяратындағы ҡәбере]]
'''Шумейко Григорий Григорьевич''' ([[12 декабрь]] [[1923 йыл]] — [[1 май]] [[1977 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).

== Биографияһы ==
Григорий Григорьевич Шумейко [[1923 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ кантоны]] [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

[[Краснодар крайы]]ның Гулькевич районы Кубань ауылында урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлай.

1941 йылдың октябрендә [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың ноябренән. Тәүҙә автомобиле водителе булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://srgazeta.ru/articles/istoriya/my-ix-pomnim/ Мы их помним.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328130703/https://srgazeta.ru/articles/istoriya/my-ix-pomnim/ |date=2020-03-28 }}&lt;/ref&gt;. 1944 йылда Сталинград хәрби танк училищеһын тамамлай.

[[1944 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]/[[КПСС]] ағзаһы.

[[1-се Белорус фронты]] 2-се гвардия танк армияһы 9-сы гвардия танк корпусының 50-се гвардия танк бригадаһының взвод командиры, гвардия лейтенанты. Польшаны азат итеүҙә айырылып тора. 1945 йылдың 18 ғинуарында Плоцк ҡалаһы районында Г. Г. Шумейко етәкселегендә 5 танкынан торған төркөм дошман тылына разведкаға һәм Висла йылғаһы аша кисеүҙе алырға ебәрелә. Ут эсенә эләгеп, танкистар ҡулса оборонаһы тота һәм ике көн буйы һуғыша, дошмандың танкыға ҡаршы өс батареяһын юҡ итә, һуңынан ҡырылған машиналарын ҡалдырып, ҡамауҙан сыға. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге указына ярашлы, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менәналышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Григорий Григорьевич Шумейкоға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм [[Ленин ордены]] менән [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] тапшырыла.

Һуғыштан һуң Г. Г. Шумейко Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1945 йылда Ленинград юғары офицерҙар бронетанк мәктәбен тамамлай, 1966 йылда — М. В. Фрунзе.исемендәге Хәрби академияны. Полковник Г. Г. Шумейко Киев юғары танк инженер училищеһының факультет һәм кафедра етәксеһе була. [[Украина]]ла, [[Киев]] ҡалаһында йәшәй.

Григорий Григорьевич Шумейко вафат [[1977 йыл]]дың [[1 май]]ында вафат була. [[Киев]]тың Лукьянов хәрби зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1945 йыл 27 февраль)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46762342|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=32/55|лист=12/429, 430}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46678327|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046|дело=32|лист=10, 213, 214}}.&lt;/ref&gt;;
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 5925
* Ленин ордены
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1944 йыл 21 февраль)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|30568495|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=579|лист=2, 32, 33}}.&lt;/ref&gt;
* Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944 йыл 27 июль)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|33105455|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5485|лист=1, 9, 10}}.&lt;/ref&gt;
* 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены
* миҙалдар

== Хәтер ==
* Краснодар крайының Кубань ауылында 22-се мәктәпкә Герой исеме бирелгән, мәктәп алдына уның бюсы ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://kuban-school22.ru/page217 МБОУ СОШ № 22 имени Героя Советского Союза Г. Г. Шумейко пос. Кубань муниципального образования Гулькевичский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328130701/http://kuban-school22.ru/page217 |date=2020-03-28 }}&lt;/ref&gt;.
* Краснодар крайы Гулькевичи ҡалаһының Хәтер аллеяһында бюсы ҡуйылған&lt;ref&gt;[https://kolbishevata.ru/alleya-pamyati-v-gulkevichskom-rayone-krasnodarskogo-kraya-2.html Аллея памяти в Гулькевичском районе Краснодарского края.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328130700/https://kolbishevata.ru/alleya-pamyati-v-gulkevichskom-rayone-krasnodarskogo-kraya-2.html |date=2020-03-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=1991}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17063-shumejko-grigorij-grigorevich}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:1977 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Стәрлетамаҡта тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Полковниктар (СССР)]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>nxs941zhosezn6utsiur5ohmls3hrq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166092</id>
    <revision>
      <id>1306935</id>
      <parentid>1296456</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7270" sha1="sskpmv98q42fkm6m9s2qixmpzdp9fqp" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡара Уба'''— ({{lang-ru|Караоба}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Варна районы]] ҡасабаһы. ''Катенино ауыл биләмәһе'' составына инә.

== Географияһы ==
Райондың үҙәк өлөшөндә, [[Ҡараталаят]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Катенино ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Катенино а.) — 12 км, район үҙәге Варна ауылына тиклем аралыҡ — 33 км. Күрше тораҡ пункттар араһында грунтлы йәки шоссе юлдары һалынған&lt;ref name=&quot;xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai&quot;&gt;[http://xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai/kateninskoe Караоба//Официальный сайт администрации Варненского муниципального района Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡара Уба ауылы Варна районына инә. Билдәле булыуынса, был төбәк Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, казактар килеп урынлашҡан нығытмалар төбәге булараҡ билдәле. XIX быуат уртаһында бында ғәскәри казак постары урынлашҡан булған. Тәүҙә уларҙың исемдәре булмай, номерҙар менән генә аталалар, 1843 йылда улар Ырымбур казак ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә яңы исемдәр бирелә. Варна үҙе Болгар крепосын яулап алыу айҡанлы исем алған. Катенино Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ауылға XIX быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур өлкәһе, Николаевка ауылынан казактар нигеҙ һалған булған.1857 йылда был казак ауылы исеме Ырымбур генерал-губернаторы ''Александр Андреевич Катенин'' хөрмәтенә Катенино тип үҙгәртелгән &lt;ref&gt;[https://pravmin74.ru/administrativnoe-delenie/varnenskiy_rayon Варненский муниципальный район//Офиц. сайт Правительства Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926091148/https://pravmin74.ru/administrativnoe-delenie/varnenskiy_rayon |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡара Убаға 1910 йылда Катенино ауылынан күсенгән халыҡ нигеҙ һалған. Был ауылға өҫтәмә ер киҫеме биргән булғандар (1202 дис. 960 саж2). Йәғни, Ҡара Уба ошо ауылдың ҡушығы булып сыға.

1930-сы йылдарҙа Ҡара Убала малсылыҡ фермаһы ойошторола, ул 1945 йылда «Покровский» совхозына бирелә. 1970 йылда «Кулевчинский» совхозы ойошторола, хәҙер ул «Заречье» ЯСЙ-ы бүлексәһе&lt;ref name=&quot;xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai&quot;/&gt;.

== Тәбиғәте ==
Рельефы — Урал аръяғы пенепленына ингән ярымтигеҙлек; иң яҡын ҡалҡыулыҡтар — 258 һәм 261 м бейеклектә. Ландшафы — ҡылғанлы һәм төрлө үләнле дала, яр буйҙарында ҡайын, уҫаҡ үҫә &lt;ref name=&quot;xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai&quot;/&gt;. Урал аръяғы пенепленының көнсығыш сиге ошо төбәк аша Ҡаҙағстан яғына китә &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/zauralskiy_peneplen Зауральский пенеплен //Энциклопедия Челябинской области.] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Халҡы ==
{{Население|Караоба (Челябинская область)}}(1970—360, 1983—248,1995 −251)

== Урамдары ==
* Яр буйы урамы
* Яңы урам
* Эшсе тыҡрығы
* Мәктәп урамы

== Этимологияһы ==
Топоним урыҫ теленә башҡорт телендәге &quot;ҡара&quot; &lt;ref&gt;Ҡара//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 635-се бит&lt;/ref&gt; - һәм &quot;уба&quot; &lt;ref&gt;Уба//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 456-сы бит&lt;/ref&gt; һүҙҙәренән яһалған топонимдан күскән. Был төбәктә ҡара талдар үҫкән һәм ошо яҡта аҡҡан йылғаға ла ''ҡара таллы аят'' - [[Ҡараталаят]] исеме бирелгән.

Был төбәккә күсенгән ҡаҙаҡтар иһә этимологияны &quot;яңғыҙ&quot; тигән мәғәнә менән бәйләй, сөнки улар шундай яңғыҙ торған ҡалҡыулыҡтарҙы &quot;ҡара уба&quot; тип атай. Был хаҡта Силәбе топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә яҙа &lt;ref&gt;Караоба// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Инфраструктураһы ==
* ООО «Заречье»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -1-се, 2-се томдар
*Н.И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

[[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>sskpmv98q42fkm6m9s2qixmpzdp9fqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яуын Сыуашев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171196</id>
    <revision>
      <id>1306929</id>
      <parentid>1152077</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="kp60vv3js5f207p11md8pqoyyd2czu9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яуын Сыуашев''' (18-се быуаттың беренсе сиреге — 1784 йылдан һуң) — [[Емельян Пугачёв]] етәкселегендәге [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ҡатнашыусыһы. [[Тырнаҡлы]] улусы старшинаһы&lt;ref name=&quot;Яун Чувашев&quot;&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/53122/ Яун Чувашев]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Яуын Сыуашев [[Өфө наместниклығы]] [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] улусының [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]] ауылы) тыуа. Һуңынан ошо уҡ волостың старшинаһы булып китә.

1765 йылда Себер линияһында хеҙмәт иткән отряд менән етәкселек итә, уның командаһына 184 йорт инә.

1773 йылда улы менән бергә [[Салауат Юлаев]]тың отрядына ҡушыла, 1774 йылда Салауат ғәскәре составында [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] районы эргәһендәге хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 20 ноябрендә [[Ҡытау-Ивановск]] заводы эргәһендә подполковник И. К. Рылеевтың деташементына ҡаршы алышта ҡатнаша.

Силәбе өлкәһе порталында килтерелгән мәғлүмәттәр буйынса, [[Юлай Аҙналин]] менән 1774 йылдың 11 ноябрендә Силәбе ҡәлғәһенә полковник И. Л. Тимашевҡа килә&lt;ref name=&quot;Яун Чувашёв&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Yaun_Chuvashyov Яун Чувашёв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627223739/http://chel-portal.ru/enc/Yaun_Chuvashyov |date=2017-06-27 }}&lt;/ref&gt;. Бер мәғлүмәткә ярашлы, И. Л. Тимашев тарафынан ҡулға алына, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ&lt;ref name=&quot;Яун Чувашев&quot; /&gt;. Силәбе өлкәһе порталында яҙылыуынса, батшаға ант итә һәм кире элекке вазифаһына — старшиналыҡҡа кире ҡайтарыла.

Тырнаҡлы ырыуы буйынса нәшер ителгән китапта һәм [[Силәбе өлкәһе]] порталында Яуын Сыуашевтың 1784 йылда ла старшина булып хеҙмәт итеүе теркәлә&lt;ref name=&quot;Айле, Тырнаклы, Тубаляс&quot;&gt;[https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ История башкирских родов том 25(1) АЙЛЕ, ТЫРНАКЛЫ, ТУБАЛЯС, 181-се бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Яун Чувашёв&quot; /&gt;.

== Ғаиләһе ==
Архив мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 1816 йылда уның улы Фәйзулла Яуыновҡа 51 йәш була, ейәне Ейәнгилде&lt;ref name=&quot;Айле, Тырнаклы, Тубаляс&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
* Яуын ауылына уның исеме бирелгән һәм әлегәсә ошо атама һаҡланып килә&lt;ref name=&quot;Айле, Тырнаклы, Тубаляс&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{СЮЭ|53122}}
* [https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ История башкирских родов том 25(1) АЙЛЕ, ТЫРНАКЛЫ, ТУБАЛЯС, 181-се бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20170627223739/http://chel-portal.ru/enc/Yaun_Chuvashyov Портал Челябинской области. Яун Чувашёв]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>kp60vv3js5f207p11md8pqoyyd2czu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡолой Көсөков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171200</id>
    <revision>
      <id>1306942</id>
      <parentid>1281436</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7155" sha1="7bshhgrkkwqqq7wm35agcemrbngtt0o" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Көсөков}}
'''Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков''' ([[1763]] — 1840 йылдан һуң) — 5-се Башҡорт кантоны начальнигы (1800—1825). Башҡорт халҡы уға арнап, ҡапма-ҡаршы мәғәнәле ике [[Ҡолой кантон (йыр)|«Ҡолой кантон»]] йырын сығарған.

== Биографияһы ==
Мөхәмәтҡолой Көсөков [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Табын|Барын-Табын]] улусы (хәҙер — [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]) [[Иҫәнгилде (Арғаяш районы)|Иҫәнгилде]] (Сәғит) ауылында тыуған. [[Көсөковтар]] дворян нәҫеленән.

[[Пугачёв ихтилалы]]нан һуң башҡорт ауылдарындағы хәлдәрҙе күҙәтеп йөрөгән бер отряд тылмасы Ҡолойҙо [[Ырымбур]]ға уҡырға ебәрергә ҡуша. Ырымбурҙан уҡып ҡайтҡас, Ҡолой йорт башлығы Килмәт Дәрбишевтың ярҙамсыһы һәм секретары була. 1789 йылда Килмәт отставкаға сыға, уның урынында Ҡолой ҡала. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] (1798-1865) индерелгәс, уны Ҡолой кантон тип атап йөрөтә башлайҙар.&lt;ref name=&quot; Памятный знак в честь Кулуя Кучукова в деревне Исянгильдино &quot;&gt;[https://argayash.com/20191011-vot-moya-derevnya-isyangildino Памятный знак в честь Кулуя Кучукова в деревне Исянгильдино]&lt;/ref&gt; 
 
[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. 1812 йылда 150 кешенән торған резерв, 65 кешенән торған поход командалары төҙөй, шул ғәскәр менән француз яуын кире ҡайтарыуҙа ҡатнаша. Ҡатыны [[Ғәфифә Көсөкова|Ғәфифә]] лә уның менән бергә һуғышта йөрөгән тиҙәр.

1800—1825 йылдарҙа Ҡолой Көсөков — [[Силәбе өйәҙе]]нең 5-се Башҡорт кантоны начальнигы.

1817 йылда йорт старшинаһы, кантон начальнигы Ҡолой кантон 5-се кантон штаб-фатирын Иҫәнгилде ауылынан яңы [[Ҡолой (ауыл)|Мөхәмәтҡолой]] утарына (хәҙерге Арғаяш районы [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] ауылы) күсерә.

Эшмәкәрлек итеү дәүерендә 5-се кантон биләмәләренә ингән ауылдарҙа бер нисә мәсет төҙөлә һәм мәҙрәсә асыла. Кантон территорияһында йәмғеһе 22 мең кеше йәшәгән 136 ауыл була.

Мөхәмәтҡолой ауылында 1864 йылда 12 уҡыусы уҡып йөрөгән урыҫ-башҡорт мәктәбе эшләй.

Риүәйәткә ярашлы, 1790 йылда Мөхәмәтҡолой [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһының һул ярында Йәйләү ойошторған һәм шул осорҙа уҡ уның 1 мең аттан торған өйөрө булған. Хужалығында 5 мең баш һарыҡ, һыйыр һәм йылҡы малы, Мейәс, Ҡараһыу, Иш йылғаларында 5 тирмәне була.

Шул осорҙа Мөхәмәтҡолой үҙенә һәм улдарына ҙур йорт төҙөтә.

== Ғаиләһе ==
Мөхәмәтҡолойҙоң өс ҡатынынан 5 ҡыҙы һәм 9 улы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — 17 улы)&lt;ref&gt;https://ufa-gid.com/encyclopedia/kului_kuch.html
&lt;/ref&gt; тыуа.

Улы Ихсан, Мөхәмәтҡолой кантон отставкаға киткәндән һуң, 5-се кантон начальнигы итеп тәғәйенләнә, улы Абдулла начальник ярҙамсыһы, ә һуңғараҡ — 2-се һәм 6-сы кантондар начальнигы була&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuluy/t/9492 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821132941/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuluy/t/9492 |date=2019-08-21 }} Ҡолой Көсөков&lt;/ref&gt;.

Өс улы Абдулла, Сәғит һәм Хәсән — кантон начальниктары, тағы ике улы — йөҙбашы дәрәжәһендә хеҙмәт иткән.

== Хәтер ==
Башҡорт тарихи йырҙары араһында [[Ҡолой кантон (йыр)|«Ҡолой кантон»]] йырының ике варианты һаҡланған. Ошо йырҙарҙың береһендә ул «яуыз» «илде ҡан илатҡан» тип аталһа, икенсеһендә төбәктең именлеге хаҡында хәстәрлек итеүсе кеше, тип маҡтала&lt;ref name=&quot;Уфа-гид&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuluy/t/9492 Ҡолой Көсөков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821132941/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuluy/t/9492 |date=2019-08-21 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йыл — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Иҫәнгилде ауылында Ҡолой Көсөков иҫтәлегенә стела ҡуйылды &lt;ref&gt;Памятный знак в честь Кулуя Кучукова в деревне Исянгильдино&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡолой (ауыл)]]
* [[Ҡолой кантон (йыр)]]
* [[Ғәфифә Көсөкова]]
* [[Көсөковтар]]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|Ҡолой Көсөков}}
* [https://ufa-gid.com/encyclopedia/kului_kuch.html Ҡолой кантон Көсөков]
* [https://web.archive.org/web/20190821132941/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuluy/t/9492 Ҡолой Көсөков]
* [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1107-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%B5%D0%B2%D0%BE Силәбе ҡалаһы порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021042428/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1107-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%B5%D0%B2%D0%BE |date=2021-10-21 }}
* [https://kitaplong.ru/page8299986.html «Ҡолой кантон» йыры тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926012618/https://kitaplong.ru/page8299986.html |date=2021-09-26 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Көсөковтар]]
[[Категория:Башҡорт кантондары башлыҡтары]]</text>
      <sha1>7bshhgrkkwqqq7wm35agcemrbngtt0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171204</id>
    <revision>
      <id>1306950</id>
      <parentid>1197617</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T07:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9563" sha1="2iftz29xhy2zflfn442ewf95w6p5bqx" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ҡушаев}}
'''Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы''' ([[18 ноябрь]] ([[1 декабрь]]) [[1908 йыл]] — [[15 февраль]] [[2007 йыл]], [[Силәбе]]) — тимер юлдар төҙөүсе инженер, крайҙы өйрәнеүсе&lt;ref&gt;[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=1092 Силәбе Энциклопедияһы. Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы]
&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ҡәйүм Ҡушай улы Ҡушаев [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Көҙәш]] ауылында тыуған. [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәкселәренең береһе, 1922—1929 йылдарҙа БашЦИК рәйесе [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы|Хафиз Ҡушай улы Ҡушаевтың]] бер туған ҡустыһы. Көҙәш ауылында мәктәп булмағанлыҡтан, башланғыс белемде өйҙә һәм [[Мәтәл]] мәктәбендә ала. 1918 йылда Көҙәштә мәктәп асыла. 1921 йылда һуң Ҡәйүмде ағаһы [[Стәрлетамаҡ]]ҡа үҙе янына ала. Малай урыҫ телен белмәгәнлектән ағаһы уға урыҫ теле уҡытыусыһын яллай. Уның шәхесен формалаштырыуға ағаһы Хафиз Ҡушаев ҙур йоғонто яһай.

1922 йылдан Хафиз Ҡушаев [[Өфө]]лә БашЦИК-та эшләй башлай, ул ҡустыһын ер төҙөлөшө техникумының төҙөлөш һәм мелиорация бүлегенә уҡырға урынлаштыра. 1926 йылда каникул ваҡытында Күҙәштә комсомол ячейкаһын ойоштора. 1929 йылда йылда ағаһын Мәскәүгә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетына (ЦИК) күсерәләр. Ҡәйүм башта әҙерлек курсында уҡый, шунан һуң Мәскәү транспорт инженерҙары институтына (МИИТ) уҡырға инә.

1929 йылда [[Мәскәү]] тимер юл транспорты инженерҙары институтына (МИИТ) уҡырға инә, әммә «ғаиләһе менән араһын өҙмәгән» кулак улы тигән ғәйепләү арҡаһында институттан ҡыуыла. Бынан һуң тыуған яғына ҡайтып, [[Арғаяш]]та волисполкомда бер йылға яҡын эшләй.

Бер йылдан яңынан Мәскәүгә китә һәм хәрби инженерҙар академияһында электромонтёр булып эшләй.

1936 йылда яңынан шул уҡ Мәскәү тимер юл транспорты инженерҙары институтына ҡабат уҡырға инә һәм 1941 йылдың 30 июнендә уны тамамлай. Ҡәйүм тырышып уҡый, сөнки ул тик стипендияға ғына ҡарап тора.

Был саҡта ағаһы Хафиз (1888—1937) репрессияға эләгеп, атып үлтерелгән була. Үҙен уҡытып, кеше иткәндәре өсөн ағаһы менән еңгәһенә ул һәр саҡ рәхмәт әйтә, уларҙың фотоһүрәттәрен ҡәҙерләп һаҡлай. Еңгәһе [[Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы|Рабиға Ҡушаева]]ны эштән ҡайтышлай билдәһеҙ кешеләр үлтерә. Уларҙың ҡыҙҙары [[Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы|Таңһылыуҙы]] Ҡәйүм Ленинградҡа хореография училищеһына кире илтеп ҡуя, ә улдары Иректе балалар йортона урынлаштыра. Тик һуғыш ваҡытында Ирек Мәскәүҙән балалар йорто менән эвакуацияға китә һәм уның эҙҙәрен Ҡәйүм Ҡушаев таба алмай.

1941—1962 йылдарҙа [[Екатеринбург|Свердловск]] тимер юлында эшләй.

1947 йылдан «Свердловсктрансстрой» тресының 29-сы (СМП-29) төҙөлөш-монтаж поезының баш инженеры.

1941 йылдың йәйе-көҙө [[Силәбе]] станцияһында өҫтәмә тимер юлын, Шершни станцияһына тармағын төҙөүҙә, һуңыраҡ бик ауыр шарттарҙа Сосьва — Алапаевск, Түбәнге Тагил — Вагай һәм башҡа тимер юл линияларын һуҙыуҙа ҡатнаша.

1962—1968 йылдарҙа Алапаевск индустриаль техникумында уҡыта, тимер юл өсөн кәрәкле 206 техник хеҙмәткәрҙе әҙерләүҙә ҡатнаша.

Уралда үҫешкән революцион хәрәкәтте, башҡорт тарихын өйрәнә.

Материалдарын башҡорт гәзиттәре һәм журналдарында, [[Силәбе]] һәм [[Екатеринбург|Свердловск]] матбуғатында баҫтыра. Башҡорт [[тирмә]]һенең ентекле һыҙымы өлгөһө килтерелгән ҡулъяҙма брошюра авторы. Тирмәнең 1:5 масштабындағы 10 макетын әҙерләй (Арғаяш, Башҡортостан Республикаһы музейҙарында ҡуйылған). Силәбе крайҙы өйрәнеү музейына ысын дәүмәлдәге тирмә (нигеҙендә — 5 м, бейеклеге — 4 м) әҙерләй. Ваҡытлыса Ҡоншаҡ район музейына ҡуйыла&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kushaev/t/9680 Силәбе өлкәһе тураһында. Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926002008/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kushaev/t/9680 |date=2021-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Көҙәш ауылында яңы урта мәктәп төҙөтөүҙе хәстәрләшә, артабан музей ойоштороша. Арғаяш район музейына башҡорт халҡының тарихына ҡағылышлы үҙе йыйған 50 фотоһүрәтте «Башҡорт халҡының көнкүреше һәм мәҙәниәте» тигән альбом төҙөү өсөн бирә. [[Башҡорт милли биҙәүестәре]]н үҙ аҡсаһына һатып алып, район музейына бүләк итә.

== Хәтер ==
Хафиз Ҡушаев исемен мәңгеләштереү буйынса ҙур эш башҡара. Ҡәйүм Ҡушаев фекеренсә, уның иң мөһим эше — ағаһы Хафиз Ҡушай улы Ҡушаевты аҡлау. Ҡәйүм Ҡушаев йыйған архив справкалары, Хафиз Ҡушаевтың һәм уның ғаиләһенең фотоһүрәттәре Көҙәш мәктәбе музейында һаҡлана. 

Ҡәйүм Ҡушаев ярҙамы менән журналист Рәүеф Насиров Хафиз Ҡушаев һәм Рабиға Ҡушаева тураһында ентекле мәҡәләләр яҙа. Хафиз Ҡушаев тураһында «Башҡортостан» гәзитендә «Хафиз-кантун» (1992 й., № 179—185), Рабиға Ҡушаева тураһында «Милләтебеҙ инәhе» тигән мәҡәләләр баҫылып сыға. Октябрь революцияһының 70 йыллығына Силәбе радиоһында Хафиз Ҡушаев тураһында тапшырыу ойошторола. Ҡәйүм Ҡушай улы ағаһы һәм еңгәһе тураһында «Ағайым тураһында хәтирәләр» («Воспоминания о брате») тигән китап яҙа. Был китапта ул ағаһы һәм еңгәһе, уларҙың көрәштәштәре тураһында һөйләй&lt;ref&gt;[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=1092 Силәбе Энциклопедияһы. Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ҡушаев Ҡ. Ҡ.'' «Хафиз-кантун», «Башҡортостан» гәзите, 1992 й., № 179—185 
* ''Ҡушаев Ҡ. Ҡ.'' «Милләтебеҙ инәһе»
* ''Ҡушаев Ҡ. Ҡ.'' «Ағайым тураһында хәтирәләр» китабы.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210926002008/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kushaev/t/9680 Силәбе өлкәһе тураһында. Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы]
* [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=1092 Силәбе Энциклопедияһы. Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы]


{{Портал|Шәхестәр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}


[[Категория:Арғаяш районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса инженерҙар]]</text>
      <sha1>2iftz29xhy2zflfn442ewf95w6p5bqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәп Яратҡолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171234</id>
    <revision>
      <id>1306959</id>
      <parentid>1194732</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T10:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4569" sha1="rqb03kokcf66ew2styvyar35ac1px55" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үтәп Яратҡолов''' (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — [[Емельян Пугачев]] етәкселегендәге [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, полковник&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Utyav_Yaratkulov Утяв Яраткулов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129011743/http://chel-portal.ru/enc/Utyav_Yaratkulov |date=2022-01-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Үтәп Яратҡолов хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның [[Яратҡол]] ауылында йәшәгән. [[Иҫәт провинцияһы]]ның [[Әйле]] улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың сотнигы. 1772 йылда старшина [[Байғаҙы Ҡоҙамышев]] командаһында сотник булған.

[[1773 йыл]]дың көҙөндә Иҫәт провинцияһы тарафынан үҙен батша тип иғлан иткән Пугачёв ғәскәренә ҡаршы башҡорттарҙы мобилизациялағанда [[Үрге Яйыҡ]] ҡәлғәһенә саҡырып алына һәм 469 кеше иҫәбендә Троицк батальоны командаһына индерелә (Ҡыҙыл ҡәлғәһе коменданты командир секунд-майор И. Демидов була). Әммә ул башҡа Иҫәт башҡорттары менән берлектә [[Е. И. Пугачёв|Е. И. Пугачёв]] яғына күсә. Ошо провинция территорияһында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы бәрелештә ҡатнаша.

[[1774 йыл]]дың [[май]]-[[июнь]] айҙарында Пугачев бойороғо буйынса Хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы [[ҡаҙаҡтар]] менән уртаҡ сығыш яһау планын эшләү һәм ҡораллы ярҙам тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн башҡорттарҙың өс делегацияһы Урта йөҙ хакимы Әбләй-ханға ебәрелә. Икенсе делегацияны Үтәп Яратҡолов, Һөйәрғол Яманаев һәм Сағыр Иләймәнов тәшкил итә. Мөһимлеге һәм компетентлығы өсөн барлыҡ өс дипломатҡа ла Пугачёв полковник чинын бирә&lt;ref&gt;[http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf Башкирские предводители Крестьянской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922052036/http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf |date=2020-09-22 }}&lt;/ref&gt;. Дипломатик миссияның һөҙөмтәләре билдәһеҙ. [[Таймаҫов Салауат Усман улы|С.У. Таймасовтың]] раҫлауҙары буйынса, 1774 йылдың көҙөнә тиклем Үтәп Яратҡолов Пугачёв ғәскәрендә көрәшеп йөрөүен дауам итә. Һуңғараҡ үҙ ғәйебен танып, подполковник И. Л. Тимашевҡа бирелә. Яратҡол ауылы янында генерал-аншеф [[Панин Пётр Иванович|П.И. Паниндың]] поход канцелярияһы документтарында Үтәп Яратҡолов полковник тип билдәләнгән. Үтәп Яратҡоловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор=[[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]]|заглавие=Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане|ссылка= |место=Уфа|издательство=Китап |тип=книга |год=2000 |страниц= 375|страницы= |isbn=5-295-02163-7}}.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220129011743/http://chel-portal.ru/enc/Utyav_Yaratkulov Утяв Яраткулов]
* {{БЭ2013|93808}}
{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>rqb03kokcf66ew2styvyar35ac1px55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171276</id>
    <revision>
      <id>1306884</id>
      <parentid>1186379</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5440" sha1="2gqwi0l8t10n4eluzyzrnmri8wvdcr5" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Хафизов}}
'''Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы''' (27 февраль 1951 — 13 июль 2020) — иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш кәңәшсеһе&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/Hafizov_Muhamatulla_Ismagilovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814103133/http://chel-portal.ru/enc/Hafizov_Muhamatulla_Ismagilovich |date=2022-08-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхәмәтулла Исмәғил улы Хафизов 1951 йылдың 27 февралендә  [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] [[Борисовка (Ҡоншаҡ районы)|Борисовка]] ауылында тыуған.

1971—1973 йылдарҙа «Восход» совхозының өлкән бухгалтеры булып эшләй.

1973—1984 йылдарҙа — ВЛКСМ комитеты секретары, казначей, СССР Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең финанс хеҙмәте начальнигы.

1984—1986 йылдарҙа — [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкә]] башҡарма комитеты ҡарамағындағы һаулыҡ һаҡлау идаралығының контроль-ревизия бүлеге начальнигы.

1986—1988 йылдарҙа — Агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзы өлкә комитетының инструктор-ревизоры. Силәбе өлкәһе Агросәнәғәт комплексының бухгалтер иҫәбе һәм отчёты бүлексәһе начальнигы урынбаҫары.

1988 йылда Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының иҡтисад факультетын тамамлай.

1988—1989 йылдарҙа [[Көньяҡ Урал тимер юлы]]ның «Гранит карьерҙары» етештереү берекмәһенең баш бухгалтеры, 1989—1993 йылдарҙа «Форум» акционерҙар йәмғиәтенең баш бухгалтеры була.

1993—1994 йылдарҙа — «Замоскворецкий» халыҡ-ара коммерция банкының Силәбе филиалы директоры.

1994—1996 йылдарҙа — «Галантус» Рәсәй-Ҡытай берлектәге предприятиеһының финанс директоры.

1996—1997 йылдарҙа — «Челябинский агрегатный завод» ААЙ-енең финанс буйынса директоры.

1997—1998 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Хөкүмәте рәйесенең ярҙамсыһы вазифаһын үтәй.

1998—2012 йылдарҙа Силәбе өлкәһендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе даими вәкиле.
         
2000 йылда — Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе.

Уның ярҙамы менән Силәбе ҡалаһында башҡорт һәм татар яҙыусыларының
— «Силәбе шишмәләре» («Челябинские родники», 2002) исеме аҫтында әҫәрҙәре йыйынтығы,

— «Һөйөнсө» («Радость», 2003) баҫылып сыҡты.

— «Литературная антология челябинских башкир» (2005) йыйынтығы баҫмаға әҙерләнде&lt;ref&gt;https://www.bashinform.ru/news/1473217-ushel-iz-zhizni-pervyy-postpred-bashkortostana-v-chelyabinskoy-oblasti-mukhamatulla-khafizov-/ ИА «Башинформ» &lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1979 — 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәре сафтарында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* 2001 — Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Почёт грамотаһы
* 2012 — Башҡортостан Республикаһы Почёт грамотаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220814103133/http://chel-portal.ru/enc/Hafizov_Muhamatulla_Ismagilovich Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы]
* [https://www.bashinform.ru/news/1473217-ushel-iz-zhizni-pervyy-postpred-bashkortostana-v-chelyabinskoy-oblasti-mukhamatulla-khafizov-/ ИА «Башинформ» ]
* [http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/ru/about/news/novosti/na-69-godu-zhizni-ushel-iz-zhizni-pervyy-postpred-bashkortostana-v-chelyabinskoy-oblasti-mukhamatull/ Полномочное представительство РБ при Президенте РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304131728/http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/ru/about/news/novosti/na-69-godu-zhizni-ushel-iz-zhizni-pervyy-postpred-bashkortostana-v-chelyabinskoy-oblasti-mukhamatull/ |date=2021-03-04 }}

[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Иҡтисадсылар]]</text>
      <sha1>2gqwi0l8t10n4eluzyzrnmri8wvdcr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ялалетдинов Альберт Рәйес улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171279</id>
    <revision>
      <id>1306924</id>
      <parentid>1252575</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="9ibrp5nl2j6qdudxiyqyyon5egs6nta" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ялалетдинов Альберт Рәйес улы''' ([[6 ноябрь]] [[1960 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. Техник фәндәре кандидаты (1990)&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Yalaletdinov_Albert_Raisovich Ялалетдинов Альберт Раисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929091741/http://http/ |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Альберт Рәйес улы Ялалетдинов 1960 йылдың 6 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Учалы районы]] [[Учалы]] ҡасабаһында тыуған. [[1982 йыл]]да Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрификациялау институтын (хәҙер Силәбе дәүләт агроинженерия академияһы) «инженер-механик» һөнәре буйынса, [[2002 йыл]]да Урал идаралыҡ итеү институтын «менеджмент» һөнәре буйынса тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[1974 йыл]]да «Йылайыр» игенселек совхозында (Башҡорт АССР-ы) ремонтсы булып башлай.

1982—1984 йылдарҙа Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрификациялау институтында инженер, 1984—86 йылдарҙа «Ирәндек» совхозында (Башҡорт АССР-ы) баш инженер, 1986—1987 йылдарҙа «Уралалтын» берекмәһенең сәнәғәт участкаһында механик булып эшләй. [[1987 йыл]]дан Челябинскагропромснаб-1 предприятиеһының өлкән инженеры. [[1990 йыл]]да «СТ» фирмаһын ойоштора һәм уны етәкләй, был фирма [[Силәбе өлкәһе]]ндә пластик тәҙрәләрҙе етешетереү һәм монтажлау буйынса Силәбе өлкәһендә алдынғы урындарҙы биләй. [[1999 йыл]]да Ялалетдинов Силәбе компрессор заводын ойоштора, унда компрессор ҡоролмалар етештереүҙе яйға һала. Эшенең тәүге йылында уҡ 8 агрегат етештереп сығара. [[2006 йыл]]ға предприятиела айына 100 ҡоролма етештерергә мөмкинлек биргән производство ҡеүәттәре булдырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20070929091741/http://http/ Ялалетдинов Альберт Раисович]
{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>9ibrp5nl2j6qdudxiyqyyon5egs6nta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡолошев Урал Фәләх улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171287</id>
    <revision>
      <id>1306943</id>
      <parentid>1187185</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12625" sha1="hix7hakgvgjzbalyn74tsdzs8w35uzg" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Ҡолошев Урал Фәләх улы|Ҡолошов Урал Фәләх улы}}
{{Ук}}
'''Ҡолошев Урал Фәләх улы''' (1 май 1965 йыл) — шағир, философ, рәссам, «У камина» район әҙәби берекмәһе етәксеһе, [[Ғәлимов Сәләм]] исемендәге I район әҙәби премия лауреаты (2011 йыл), [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (2015 йыл) &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кулушев Урал Фаляхович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812151936/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-08-12 }}&lt;/ref&gt;.
== Биографияһы ==
Ҡолошев Урал Фәләх улы [[1965 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Силәбе өлкәһе]] Сосновка районының [[Ҡалды (күл)|Ҡалды күле]] буйында урынлашҡан башҡорт ауылы [[Оло Тәгеш]]тә тыуған.

Фәләх Садир улы менән Өммәй Зыя ҡыҙы Ҡолошевтарҙың 8 балалы ғаиләһендә иң кесеһе була. [[1982 йыл]]да урта мәктәпте, ә 1984 йылда тик бишле билдәләренә генә СПТУ-73-төң рәссам-декоратор бүлеген тамамлай. Хәрби хеҙмәтте [[Хабаровск крайы]]нда БАМ төҙөлөшөндә үтә, «За строительство БАМ» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;1 мая 2020 г. исполнилось 55 лет нашему земляку Уралу Фаляховичу Кулушеву&quot;&gt;[https://www.bibliososna.ru/media/uploads/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2_%D1%83.%D1%84._%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F.pdf 1 мая 2020 г. исполнилось 55 лет нашему земляку Уралу Фаляховичу Кулушеву]&lt;/ref&gt;.

[[1986 йыл]]да Урал [[Силәбе]] мәҙәниәт һәм сәнғәт институтына «Халыҡ ижады буйынса методист» һөнәре буйынса уҡырға инә. Студент йылдарында уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Уның шиғырҙары «Кадры культуры» исемле институт гәзитендә баҫылып сыға, ә йәш шағир гәзиттә рәссам булып та эшләй.

1990 йылда Урал Ҡолошев Сосновка районының Долгодеревенское ауылында балалар сәнғәт мәктәбенең художество бүлегендә уҡытыусы булып эшләй башлай һәм әлеге көндә лә шунда эшләй. Урал Ҡолошевтың уҡыусылары район һәм өлкә күләмендә һынлы сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнашалар һәм абруйлы конкурстарҙың еңеүселәре булалар. Егерменән артыҡ уҡыусыһын сәнғәт буйынса уҡыу йорттарына инергә әҙерләй. Наталья
Веденеева, Наталья Полушкина, Елена Софьина, Оксана Тягунова,Вадим Чекутов һәм башҡа уҡыусылары үҙҙәренең ғүмерен һынлы сәнғәт менән бәйләйҙәр&lt;ref&gt;[http://sn74.ru/news/obrazovanie/09518 Педагог Долгодеревенской ДШИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306173959/http://sn74.ru/news/obrazovanie/09518 |date=2021-03-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

[[1997 йыл]]да Урал Ҡолошев Бабич исемендәге татар-башҡорт китапханаһы янындағы Аҡмулла исемендәге Әҙәби берекмә составына инә. Ә [[1998 йыл]]да үҙе Долгодеревенское ауылы Үҙәк китапханаһы янындағы «У камина» әҙәби берекмәһен етәкләй. Ошо ваҡыттан алып Ҡолошевтың әүҙем ижади тормошо башлана. 

[[2001 йыл]]да [[Силәбе]]лә әҙәби берекмә ағзаларының шул уҡ «У камина» исеме аҫтында шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Бөгөнгө көндә шағирҙың ете шиғырҙар, проза әҫәрҙәре, йырҙары йыйынтығы, шулай уҡ әҙәби берекмә ағзаларының дүрт коллектив йыйынтығы баҫылып сыҡҡан. «Второе дыхание» шиғырҙар йыйынтығы һәм «Тырыш һәм Алдай» әкиәте баҫтырып сығарыуға әҙерләнә. Ул егерменән артыҡ мәҫәл авторы. Уларҙың ҡайһы берҙәре «КИТАП» нәшриәте сығарған «Балалар әҙәбиәте антологияһы» өс томлығына ингән. Яҙыусының күпселек әҫәрҙәре ике телдә: [[урыҫ]] һәм [[башҡорт]] телдәрендә баҫылған. [[Татар]] теленә тәржемәләре бар. Урал Ҡолошев әҫәрҙәрендә тормош мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, ысын һәм ялған ҡиммәттәр кеүек мәңгелек темаларға мөрәжәғәт итә.

Урал Ҡолошевтың ижади эшмәкәрлегенең тағы ла бер йүнәлеше башҡорт халыҡ йырҙары. Үҙаллы гитарала һәм гармунда уйнарға өйрәнә. «Айгөл» һәм «Дуҫлыҡ» ансамблдәре менән сығыш яһай. Егерменән артыҡ йыр яҙа. Ике музыкаль йыйынтыҡ баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;Поэт, философ и педагог Урал Кулушев&quot;&gt;[http://rdum.info/manhistory/vecekmvfyt/vecekmvfyt_99.html Поэт, философ и педагог Урал Кулушев]&lt;/ref&gt;

== Баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре ==
Әҙәби берекмә ағзаларының коллектив әҫәрҙәр йыйынтыҡтары:

- {{китап |автор=Авторҙар коллективы |заглавие=«У камина» |место=Силәбе |издательство=  |год=2001 |страниц= }},

- {{китап |автор=Авторҙар коллективы|заглавие= «Души крупица»|место=Силәбе|издательство= |год=2010 |страниц= }},  

- {{китап |автор=Авторҙар коллективы|заглавие= «Радуга»|место=Силәбе|издательство= |год=2010 |страниц= }},  
 
- {{китап|автор=Авторҙар коллективы|заглавие=«С любовью к жизни»|место=Силәбе|издательство=|год=2014|страниц= }},  
  
- {{китап|автор=Авторҙар коллективы|заглавие=«Жизнь — полет»|место=Силәбе|издательство=|год=2016|страниц= }}, 

- {{китап|автор=Авторҙар коллективы|заглавие=«Живет деревенька»|место=Силәбе|издательство=|год=2018|страниц= }},  

Урал Ҡолошевтың үҙенең әҫәрҙәренең йыйынтыҡтары:
- {{китап |автор=Урал Ҡолошев |заглавие=«Рәхмәтлелек көсө» (башҡорт телендә)|место= |издательство=Өфө  |год=2006 |страниц= }} 

- {{китап |автор=Урал Ҡолошев |заглавие=«Mыслью доброю о вечном» шиғырҙар йыйынтығы (урыҫ һәм башҡорт телендә) |место=Силәбе |издательство= |год=2006 |страниц= }} 

- {{китап |автор=Урал Ҡолошев |заглавие=«Брызги солнечных лучей» музыкаль әҫәрҙәр йыйынтығы  |место=Силәбе |издательство= |год=2011 |страниц= }}  

- {{китап |автор=Урал Ҡолошев |заглавие=«Тепло души» (урыҫ телендә)|место=Силәбе |издательство= |год=2015 |страниц= }}  

- {{китап |автор=Урал Ҡолошев |заглавие=«Огонь любви и откровений» |место=Силәбе |издательство= |год=2015 |страниц= }}

- {{китап |автор=Урал Ҡолошев |заглавие= «Расцвела в саду сирень» |место=Силәбе |издательство= |год=2015 |страниц= }} 

- {{китап |автор=Урал Ҡолошев |заглавие= «Күңел йылыһы» (башҡорт телендә) |место=Өфө |издательство= |год=2019 |страниц= }}  

Уның әҫәрҙәре өлкәнең, [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] республикаларының ваҡытлы баҫмаларында баҫылып сығалар, шулай уҡ «Силәбе шишмәләре» әҙәби анталогияһына (Силәбе, 2002), «Мелодии Челябинска» (Ҡаҙан, 2007), «Силәбе башҡорттарының әҙәби антологияһы»на (Өфө, 2011), «В юрте дружбы» (Ҡаҙан, 2012), «Поэтическая перекличка» (Силәбе, 2015) инә&lt;ref name=&quot;Поэт, философ и педагог Урал Кулушев&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

1. Силәбе өлкәһе Губернаторы һәм мәҙәниәт министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2012)

2. Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында төбәк-ара бәйләнеште нығытыуға ҙур өлөш индергәне һәм «Рәсәй Федерацияһы башҡорттары» программаһын тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Почет грамотаһы (2012).

3. Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу Йыйылышының Рәхмәт хаты (2013)&lt;ref name=&quot;1 мая 2020 г. исполнилось 55 лет нашему земляку Уралу Фаляховичу Кулушеву&quot; /&gt;.

4. «За строительство БАМ» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.bibliososna.ru/media/uploads/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2_%D1%83.%D1%84._%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F.pdf 1 мая 2020 г. исполнилось 55 лет нашему земляку Уралу Фаляховичу Кулушеву]
* [http://rdum.info/manhistory/vecekmvfyt/vecekmvfyt_99.html Поэт, философ и педагог Урал Кулушев]
* [https://web.archive.org/web/20190812151936/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кулушев Урал Фаляхович]
* [http://sn74.ru/news/obrazovanie/09518 Педагог Долгодеревенской ДШИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306173959/http://sn74.ru/news/obrazovanie/09518 |date=2021-03-06 }}


{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]</text>
      <sha1>hix7hakgvgjzbalyn74tsdzs8w35uzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхъя Яҡшыев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171373</id>
    <revision>
      <id>1306930</id>
      <parentid>1086712</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2812" sha1="m5zudsc31vb1p6e344q0d7slj5p1qax" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Яхъя Яҡшыев''' (тыуыу һәм вафат көндәре билдәле түгел) — [[Ҡыр-Көҙәй]] улусы старшинаһы.

== Биографияһы ==
Яхъя Яҡшыев хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]] [[Яхъя (Салауат районы)|Яхъя]] ауылында йәшәгән. Уның ҡарамағында 151 йорт була. Ауылға нигеҙ һалыусы, йәғни ауыл улус старшинаһы Яхъя Яҡшыев исеме менән аталған&lt;ref&gt;{{ЭБЭ|53123|Яхъя}}&lt;/ref&gt;. 

1773 йылдан башлап [[Себер даруғаһы]]нда [[Пугачёв ихтилалы|Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында]] ҡатнашкан. 1774 йылдың яҙында [[Белорет заводы]]нан Пугачёв Указын ала, ихтилалға ҡушыла. Яхъя Яҡшыев [[Салауат Юлаев]] һәм [[Юлай Аҙналин]]дың көрәштәше була. Урындағы халыҡты мобилизациялау, фураж һәм аҙыҡ-түлек алыу, юлдарҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. Эҫем, Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ заводтарына һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Ихтилал 1774 йылдың көҙөнә тиклем дауам итә. 1774 йылдың 11 ноябрендә Юлай Аҙналин һәм башҡа башҡорт старшиналары менән [[Силәбе]] ҡәлғәһенә подполковник И. Л. Тимашев янына килә. Артабанғы яҙмышы билдәле түгел.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]] Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.
* [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]] История сёл и деревень Башкортостана. Кн.9. Уфа, 2001.

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/Yahya_Yakshiev Силәбе өлкәһе порталы. Яхъя Яҡшыев] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{СЮЭ|53123|Яхья Якшиев}}

[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>m5zudsc31vb1p6e344q0d7slj5p1qax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғайса Туҡтағолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171385</id>
    <revision>
      <id>1306932</id>
      <parentid>1194687</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T01:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8449" sha1="mi27qnx2gzmwy7tyqlcyl5zzv1mat0b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғайса Туҡтағолов''' (тыуған йылы билдәһеҙ — вафат булған йылы 1774 йылдың декабренән һуңыраҡ) — Ҡара-Табын улусының баш старшинаһы, [[ахун]]&lt;ref name=&quot;Силәбе&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Isa_Toktagulov Челябинская область] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217210229/http://chel-portal.ru/enc/Isa_Toktagulov |date=2020-02-17 }}&lt;/ref&gt;. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында]] ҡатнашыусы, [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы командаһы етәксеһе&lt;ref name=&quot;Башкирские предводители&quot;&gt;[http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf Башкирские предводители Крестьянской войны 1773—1775 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922052036/http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf |date=2020-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғайса Туҡтағолов [[Иҫәт провинцияһы]] Ҡара-Табын улусы Иҫәт ауылы ([[Силәбе өлкәһе]] [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] Туҡтағол ауылы) башҡорто&lt;ref name=&quot;Башкирские предводители&quot; /&gt;. Ауыл [[Иҫәт]] йылғаһына ҡойған [[Тинес]] йылғаһы буйында урынлашҡан була, һуңынан Ғайса Туҡтағолов исемен йөрөтә башлай, әммә [[XX быуат]]та йылға радиоактив ағыуланыуға дусар ителә (Ҡыштым аварияһы, 1957 йыл).

1773 йылда [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]] етәкселегендәге ихтилал башланғас, уны баҫтырыу өсөн Иҫәт властары команда йыялар. Ғайса Туҡтағолов ошо йылдың октябрь айында яңы булдырылған башҡорт-мишәр отрядына командир итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Башкирские предводители&quot; /&gt;. Отряд баш күтәреүселәрҙе баҫтырыу маҡсатында [[Ырымбур]]ға табан юллана. Командаға 286 двор инә, барыһы 800 кеше. Ошо уҡ йылдың 2 ноябрендә отряд [[Силәбе]]нән тәғәйенләнгән урынға, Үрге Яйыҡ нығытмаһына, килеп етә. Нығытма коменданты полковник Е. А. Ступишин була&lt;ref name=&quot;Башкирские предводители&quot; /&gt;, Ғайса Туҡтағолов командаһы менән уның ҡарамағына күсә. Бер аҙҙан нығытма коменданты Ғ. Туҡтағоловты, үҙен император итеп танытҡан, Дон казагы Пугачевты тотоу өсөн [[Ырымбур]] яғына ебәрә, әммә ул командаһы менән баш күтәреүселәр яғына күсә. 1773—1774 йылдың ҡышында Силәбе баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе булып таныла. 1773—1775 йылғы Крәҫтиән һуғышы барышында бер нисә ихтилал районы барлыҡҡа килә, шул иҫәптән Иҫәт районы, унда хәрби бәрелештәр 1774 йылдың ғинуар-март айҙарында айырыуса көслө була. Баш күтәреүселәр Златоуст, ҡыштым заводтарына һөжүм яһай&lt;ref&gt;Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирское книжное издательство», 2013. 225-се бит&lt;/ref&gt;. 1774 йылдың ғинуарында Туҡтағолов Бродоҡалмаҡ (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск районы]])&lt;ref name=&quot;Силәбе&quot; /&gt; тирәһендә командаһы менән нығытмаларға һөжүм итә. Был нығытмалар, шул иҫәптән Бродоҡалмаҡ та, урыҫтар тарафынан башҡорттарҙан һаҡланыу өсөн төҙөлгән булған.

И. Н. Грязнов етәкселегендәге армия составында уның отряды Силәбе ҡалаһын ҡамауҙа һәм яулауҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Башкирские предводители&quot; /&gt;. 1774 йылдың яҙ көндәрендә көрәштәштәре [[Мортаза Йортомов]] һәм [[Һары Абдуллин]] менән берлектә Силәбе ҡалаһы тирәһендәге алыштарҙа ҡатнаша, тип фараз итеп була, сөнки 1774 йылдың 14 мартында поход атаманы Григорий Туманов баш күтәреүселәрҙән, бөтә башҡорттарға аттары менән бергә кисекмәҫтән Силәбегә килеп етеүен, талап итә. Ғайса Туҡтағолов ҡоралын тик 1774 йылдың декабрендә һала һәм властарға бирелә&lt;ref name=&quot;Башкирские предводители&quot; /&gt;..

1774 йылдың 5 июнендә Е. И. Пугачев үҙенең Указы менән башҡорт старшиналары-командирҙарына полковник званиеһы бирә, әммә Ғ. Туҡтағоловҡа звание бирелеүе тураһында документтар һаҡланмаған&lt;ref name=&quot;Башкирские предводители&quot; /&gt;. 1774 йылдың 17 декабрендәге Иҫәт провинцияһы канцелярияһында: «Элекке хәленә килтерелде» (обратился в прежнее повиновение) тигән яҙыу бар.
 
Ғайса Туҡтағоловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ&lt;ref name=&quot;Силәбе&quot; /&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]
* [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]] Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* {{книга|автор=[[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]]|заглавие=Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2000|том=|страниц=376|страницы= |isbn=5-295-02163-7|ref=Таймасов С. У.}}

== Һылтанмалар ==
* [http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf Башкирские предводители Крестьянской войны 1773—1775 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922052036/http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf |date=2020-09-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20200217210229/http://chel-portal.ru/enc/Isa_Toktagulov Челябинская область]
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:Сосновка районында (Силәбе өлкәһе) тыуғандар]]</text>
      <sha1>mi27qnx2gzmwy7tyqlcyl5zzv1mat0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шайтан ҡырлаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172097</id>
    <revision>
      <id>1306905</id>
      <parentid>1068147</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6786" sha1="k0nei95womxln29r4scqxo16gmue2uw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шайтан ҡырлаһы''' — [[Урта Урал]]да төньяҡтан көньяҡҡа табан 20 километрҙан ашыу алыҫлыҡҡа һуҙылған. Первоуральск районы биләмәһендә. 
== Географик урыны ==
Көнбайыштан ҡырланы Четаев Шайтанка йылғаһы урап үтә. Көнсығыштан уның көньяҡ өлөшөн Емелино станцияһының тимер юл участкаһы урай, ә төньяғында Первоуральск динас заводы&lt;ref&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/polytechnic/2693/%D0%94%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%A1 Динас. Большой энциклопедический политехнический словарь. Динас- материал для огнеупорных кирпичей]&lt;/ref&gt; һәм Урта Урал баҡыр иретеү заводы урынлашҡан.

Юғары нөктәһе — һырттың төньяҡ өлөшөндәге Ҡарауылтау (486,4 м). Башҡа түбәләренең бейеклеге — 452,7, 440,2, 434,9 һәм 430,2 м.

Төп һыуайырғыс һырттың асыҡ ҡына күренеп торған ҡырасы юҡ, ул айырым тауҙар сылбырынан ғибәрәт. Әйтер кәрәк, урындағы халыҡ төп һыуайырғысты дөрөҫ атай.

Урал һырты Первоуральск ҡалаһынан көнсығыштараҡ үтә.

Район сиктәрендә ул төньяҡтан көньяҡҡа 30 километрҙан ашыуға һуҙылған. Шулай уҡ районда ҡырла тип йөрөтөлгән башҡа тәпәш тау теҙмәләре лә бар. Улары ла оҙон булып һуҙылып ятҡан тауҙар сылбыры.

Тағы ла Гробовский, Киргишанский, Коноваловский, Шайтанский ҡалҡыулыҡтары бар&lt;ref&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1411865 Шайтанский увал]&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Ысынында, элекке замандарҙа «шайтан» Урта Уралда манси биләмәләренә яңы килеүселәрҙе, башҡорттарҙы һәм татарҙарҙы билдәләү һүҙе булыуы мөмкин.

Рудольф Кашин: &quot;Шайтан&quot; топонимы башҡа халыҡтарҙың манси ерҙәренә үтеп инеү тәрәнлеген билдәләгән һымаҡ, төньяҡтан Тура йылғаһы менән сикләнгән территорияла таралған һәм ошо йылға буйлап көнсығышҡа шулай уҡ Ница һәм Пышма йылғаларына үтеп ингән&quot;, — тип яҙған.

Ҡасандыр [[Чусыу]] буйында вогул биләмәләре һәм элгәрге хужаларҙың тораташтарына табыныу урындары урынлашҡан булған. Тимәк, башҡорттар «шайтан» һүҙе менән мансиҙар өсөн изге урындарҙы атаған.

XVIII быуатта Уралда булып ҡайтҡан академик [[Паллас Петер Симон|П.С. Паллас]] былай тигән: 
{|
{{начало цитаты}}Себерҙең был өлөшөндә Шайтан йә Шайтанская тип аталған шишмәләр, тауҙар һәм аҡландар күп, сөнки унда вогулдар балбалдарға табынған, ә рәсәйҙәр уларҙың балбалдарын шайтан тип атаған.{{oq|ru|
В сей части Сибири много ручьев, гор и урочищ, известных под именем Шайтанка или Шайтанская, понеже тамо вогульцы идолопоклонствовали, и идолы их от россиян общим наречием шайтан назывались&quot;&lt;ref&gt;[https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan Шайтан на Чусовой. Нижняя Пристань]&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}
|}

Мансиҙар «шайтан» һүҙен башҡа мәғәнә һалып үҙләштергән. Уларҙың телендә «шайтан», исламға тиклемге ғәрәптәрҙәге кеүек, ике донъя аралашсыһы йәки &quot;изге, имсе, шаман&quot; тигән мәғәнәгә эйә&lt;ref&gt;https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727221843/https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan |date=2021-07-27 }} Шайтан на Чусовой. Нижняя Пристань&lt;/ref&gt;.

== Дидин тоннеле ==
Дидин тоннеле Рәсәй империяһы осоронда [[Ҡазан]]дан [[Екатеринбург]]ҡа поездарҙы үткәреү маҡсатында Шайтан һырты аҫтынан төҙөлә. Дидин ауылы эргәһендә төҙөгәнлектән атамаһын да Дидин тоннеле тигәндәр &lt;ref&gt;https://www.drive2.ru/l/495922901032108182/&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Коновалов ҡырлаһы
* Подволошная
* [[Рәүҙе|Рәүҙе (Свердловск өлкәһе)]]
* Рәүҙе ҡала округы

== Әҙәбиәт ==
* Топографическая карта O-40-120 [[Первоуральск]], масштаб 1 : 100 000, состояние местности на 1984 г., издание 1985 г.

== Һылтанмалар ==
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1411865 Шайтанский увал]
* [https://www.drive2.ru/l/495922901032108182/ Дидинский тоннель]
* [https://web.archive.org/web/20210727221843/https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan Шайтан на Чусовой. Нижняя Пристань]
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/polytechnic/2693/%D0%94%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%A1 Динас. Большой энциклопедический политехнический словарь. Динас- материал для огнеупорных кирпичей]
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Уралдың тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>k0nei95womxln29r4scqxo16gmue2uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шайтанка (Чусыу йылғаһының үрге һул ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172150</id>
    <revision>
      <id>1306906</id>
      <parentid>1068148</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7527" sha1="10a9140awvgeygw27j7ls2mplllk7g2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шайтанка'''&lt;ref name=&quot;O-40-120&quot;&gt;{{Карта|O-40-120}}&lt;/ref&gt; (иҫк. ''Чатаев Шайтанкаһы'' &lt;ref name=&quot;МПР России&quot;&gt;{{ГВР|180737|Река Шайтанка (Чатаевская Шайтанка)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Опарин&quot;&gt;{{Китап|автор={{s|Опарин Ф. П.}}|заглавие=Река Чусовая: путеводитель|ссылка=http://elib.uraic.ru/handle/123456789/16323|ответственный=отв. ред. {{s|А. И. Пятницкий}}|место=Свердловск|издательство=Уральский рабочий|год=1936|страницы=32|страниц=147|тираж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;) — [[Урта Урал]]дағы [[Чусыу]] йылғаһының һул ҡушылдығы. Оло Шайтанка йылғаһы тамағынан 2 км түбәнерәк [[Свердловск өлкәһе]] Подволошный ауылы янында ҡоя. [[Волга]] йылғаһының өсөнсө тәртиптәге ҡушылдығы булып тора. Оҙонлоғо яҡынса 26 км.

Көнбайыштан [[Шайтан ҡырлаһы]]н ситләп урап үтеп, Рәүҙе районындағы Коноваловский ҡырлаһы Гладкая (Шыма) тауының төньяҡ битләүенән баш алған тау йылғаһы. Төп ҡушылдыҡтары (Хомутовка, Поскакушка, Вторая Листвянка, Омутная) шулай уҡ Коноваловский ҡырлаһы тауҙарынан башлана.

== Топонимикаһы ==
Атаманың килеп сығышы: «шайтанка» гидронимының тамыры, әлбиттә, төрки телдәрҙән. «Шайтан» — «чёрт» һүҙе менән бәйле. Ололар элек йылға һаҙлыҡлы, һис үтеп булмаҫлыҡ, ҡырағай йәнлектәр мыжғып торған хәүефле урындарҙан аҡҡан тип хәтерләгән.

Был ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар уны «ен (шайтан) үҙәне» тип атаған.

Шуға ла йылғаға ошо исем тағылған. Был территорияны, моғайын, культивациялағандарҙыр һәм нәмәләрҙер ҡорғандарҙыр, күпмелер өлөшө Первоуральский быуалары менән күмелгән&lt;ref&gt;[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/bolshaya-shaytanka-reka/ Легенда реки Шайтанка  http://reki-ozera.ru/rybalka_v_sverdlovskoy_obl/reki/108848-bolshaya-shaytanka.html Шайтанка. Балыҡ тотоу]&lt;/ref&gt;.

Рудольф Кашин: &quot;Шайтан&quot; топонимы башҡа халыҡтарҙың манси ерҙәренә үтеп инеү тәрәнлеген билдәләгән һымаҡ, төньяҡтан Тура йылғаһы менән сикләнгән территорияла таралған һәм ошо йылға буйлап көнсығышҡа шулай уҡ Ница һәм Пышма йылғаларына үтеп ингән&quot;, — тип яҙа.

Ҡасандыр Чусыу буйында вогул биләмәләре һәм элгәрге хужаларҙың тораташтарына табыныу урындары урынлашҡан булған. Тимәк, башҡорттар «шайтан» һүҙе менән мансиҙар өсөн изге урындарҙы атаған.
XVIII быуатта Уралда булып ҡайтҡан академик [[Паллас Петер Симон|П.С. Паллас]] былай тигән:
{{начало цитаты}}Себерҙең был өлөшөндә Шайтан йә Шайтанская тип аталған шишмәләр, тауҙар һәм аҡландар күп. Сөнки унда вогулдар тораташтарға табынған, һәм рәсәйҙәр уларҙың һындарын шайтан тип атаған. {{oq|ru| 
В сей части Сибири много ручьев, гор и урочищ, известных под именем Шайтанка или Шайтанская, понеже тамо вогульцы идолопоклонствовали, и идолы их от россиян общим наречием шайтан назывались&quot;&lt;ref&gt;[https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan Шайтанка атамаһының легендаһы]&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}

Мансиҙар «шайтан» һүҙен башҡа мәғәнә һалып үҙләштергән. Һәм уларҙың телендә «шайтан», исламға тиклемге ғәрәптәрҙәге кеүек, ике донъя аралашсыһы йәки &quot;изге, имсе, шаман&quot; тигән мәғәнәгә эйә&lt;ref&gt;[https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727221843/https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1721 йылда Шайтанка аша Чусыу (Уткинский) биҫтәһенән Уктус заводына юл һалына. Йылға тамағында, яр буйында Подволошный ауылы урынлаша&lt;ref name=&quot;Опарин&quot;/&gt;. XX быуат башында йылға аша [[Пермь]] — [[Екатеринбург]] тимер юлы рельстары түшәлә.

1921 йылда Подволошный ауылы эргәһендәге йылғаны быуалар. Йылға ағышы ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәт ағзалары төҙөгән тирмән ташын әйләндерә. Чатаев Шайтанкаһы мул һыулы була, йылға буйлап ағас ағыҙалар. [[Йылға бассейны|Бассейнында]] урман күп ҡырҡылғанлыҡтан, йылға һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары көсөн юғалта. Хәҙер ул һайыҡҡан, әммә ике урында быуылған.

Бер һыу ятҡылығының бейек уң ярында динас заводының «Урман әкиәте» тигән профилакторийы урынлашҡан.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010287&lt;ref name=&quot;МПР России&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210727221843/https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/shaytan-na-chusovoy-nizhnyaya-pristan Шайтанка атамаһының легендаһы]
* [https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/bolshaya-shaytanka-reka/ Легенда реки Шайтанка  http://reki-ozera.ru/rybalka_v_sverdlovskoy_obl/reki/108848-bolshaya-shaytanka.html Шайтанка. Балыҡ тотоу]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Свердловск өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>10a9140awvgeygw27j7ls2mplllk7g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл Партизан (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172173</id>
    <revision>
      <id>1306955</id>
      <parentid>1274260</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4895" sha1="n544oycr1f3p3u1uxz5yb7zz7tfjlpo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыҙыл Партизан''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]ндағы ҡасаба. Түбәк ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡыҙыл Партизанды күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4 км [[Силәбе]] — [[Екатеринбург]] автомобиль магистрале үтә.

== Географияһы ==
Кесе Аллаҡай күленең көньяҡ ярында, район үҙәге, Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 238 метр&lt;ref&gt;Krasnyy Partizan (англ.). GeoNames.Дата обращения: 14 апреля 2014.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡыҙыл Партизан ҡасабаһы [[XX быуат]] башында боронғо юл буйында төҙөлгән ҡасандыр Павловка утары булған урында барлыҡҡа килгән, ул Рәсәйҙең Европа өлөшөн Себер менән бәйләгән&lt;ref&gt;[http://www.kasly.su/_Kr_Partizan.htm Красный Партизан] // Касинский городской портал&lt;/ref&gt;. Утарҙа амбар, эшселәр өсөн барак булған. Улар иген культуралары һәм йәшелсә үҫтергән. Тоҙлау цехы булған, ул революцияға тиклемге ваҡыттан алып 1941 йылға тиклем эшләгән; тоҙланған ҡыяр һәм кәбеҫтәне Кәҫлегә ылауҙар менән ебәргәндәр. Коллективлаштырыу йылдарында «Павловский» совхозы ойошторола. 1931—58 йылдарҙа эшселәр картуф үҫтерә, ул Түбәк спирт комбинатына оҙатыла. 1936 йылда башланғыс мәктәп асыла. Һуғыштан һуң үҙәк ремонтлау оҫтаханаһы асыла, ул тирә-яҡта бөтә хужалыҡтарҙы хеҙмәтләндерә. 1947 йылда электр үткәрелә. Һөт малсылығы әүҙем үҫешә.  1960 йылдар уртаһында Ҡыҙыл Партизан территорияһында «Тюбукский» совхозының бүлексәһе урынлаша. Күп йылдар ҡасаба менән йәнәш совхоздың емеш-еләк баҡсаһы һәм умарталығы урынлаша. 1980 йылдар уртаһында ҡасабала әүҙем төҙөлөш башлана: кирбес йорттар, клуб (хәҙер мәҙәни-сәләмәтләндереү), 50 урынға балалар баҡсаһы (1995 йылдан уның базаһында төп мәктәп эшләй) һ.б. бетон япма менән юлдар һалына, йылылыҡ трассаһы үтә. Район үҙәге менән автобус хәрәкәте асыла. Хужалыҡтың төп йүнәлеше булып әлеге ваҡытта баҫыусылыҡ тора. (СХПК «Синара» бүлексәһе). Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Красный_Партизан Красный Партизан] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Красный Партизан (Челябинская область)}}[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала халыҡ һаны 233 кеше тәшкил ит (129 ир-ат һәм 104 ҡатын-ҡыҙ). (1926 йылда — 99, 1966 йылда — 297, 1986 йылда — 375, 1996 йылда — 459). Милли составы: урыҫтар, башҡорттар, татарҙар һ.б.

== Урамдары ==
Ҡасаба 5 урам селтәренән тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74009000023.html Регионы России → Челябинская обл. → Каслинский р-н → Красный Партизан п.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Кәҫле_районы Кәҫле районы]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Кәҫле районы тораҡ пункттары}} 
[[Категория:Кәҫле районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>n544oycr1f3p3u1uxz5yb7zz7tfjlpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яр Батыртау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172364</id>
    <revision>
      <id>1306927</id>
      <parentid>1068313</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T00:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4691" sha1="od49isgh5mf6qc25vikx007565v9yvt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Яр Батыртау''' (''урыҫ. Яр Батыртау'') — Рәсәйҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Нуғайбәк районы]] административ-территориаль берәмеге биләмәһендә урынлашҡан таулы урман, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1989)&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/yar_batyrtau Яр Батыртау. Челябинская энциклопедия] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[Нуғайбәк районы]] биләмәһендә, Ғөмбәй йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. [[Нуғайбәк (Требиатский)]] ауылынан көнсығышҡа табан 5 километр, ә [[Балҡан]] ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 километр алыҫлыҡта ята.

== Тарихы ==
Яр Батыртау сиктәрендә бейеклеге 8 метрға еткән емерелгән ҡая таштар убалары, 400 метр оҙонлоғона етеп, йылға ярҙарында үтә текә булып тамамлана. Уларҙа һүнгән вулкандың түбәнге девон ултырма ҡалдыҡтары бар. Был ҡалдыҡтар кремний тау тоҡомоноң һирәк кенә ҡатламдары менән базальттарҙың пироксен-плагиоклаз лаваларынан ғибәрәт. Һуңғыларында, Г. Н. Бороздина билдәләүенсә, Австарлиялағы конодоттарға оҡшаған ер аҫтында күмелеп ҡалған хайуандарҙың ҡалдыҡтары табылған, ә был тау тоҡомоноң йәшен билдәләү мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/poselok_balkany Поселок Балканы. Челябинская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021231357/http://chel-portal.ru/enc/poselok_balkany |date=2021-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

Яр буйы ҡаяларының, геологик терминдәр менән әйткәндә, тау тоҡомдарының гранат-порфирҙарының дайкалары менән ярғысланыуы күҙәтелә, һәм ошондай ландшафт 500—600 километрға һуҙыла. Был дайкалар эрозия процестарына дусар ителгән, шуға ла рельефта бик асыҡ булып күренә. Яр буйындағы текә упҡындарҙа вертикаль тип әйтерлек вулканиттар күренеп тора. Сығыштары менән төрлө булған тау тоҡомдарының үҙ-ара буталыуы билдәләнә, һөҙөмтәлә таштарҙа ҡатып ҡалған бик боронғо дәүер микрофлораһы (хайуандар, бөжәктәр ҡалдыҡтары — конодонттарҙың оҙонлоғо 2-3 мм-ға етә) күҙәтелә. Был мәғлүмәттәр Уралда девон осоро палеогеографияһының элементтары менән танышыу мөмкинлеген бирә.

Яр Батыртауҙы комплекслы Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танырға мөмкин, сөнки бында түбәнге девон ҡатламдарының терәк геологик киҫелешенән тыш боронғо кешеләрҙең ''торалары'' (боронғо кешеләрҙең торған урыны) табылған, шулай уҡ һирәк осрай торған үҫемлектәр, шул иҫәптән Урал эндимиктары һәм реликттар осрай. Ҡайһы бер үҫемлектәр үтә һирәк осрай торғандар иҫәбенә инә һәм һаҡлауҙы талап итә.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы, махсуслашҡан геологик туризм объекты булараҡ, ҙур ғилми әһәмиәткә эйә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* https://web.archive.org/web/20211021231357/http://chel-portal.ru/enc/poselok_balkany

[[Категория:Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>od49isgh5mf6qc25vikx007565v9yvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172753</id>
    <revision>
      <id>1306945</id>
      <parentid>1303227</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T06:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6463" sha1="6quittlky3j0s2leslijuto12m1tro9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡоншаҡ'''— [[Ҡоншаҡ районы|Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының]] тимер юл станцияһы ҡасабаһы. [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] составына инә.

== Тасуирлама ==
Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы үҙәгенең координаталары — 55°40' төньяҡ киңлеге һәм 61°35' көнсығыш оҙонлоғо.

[[Көньяҡ Урал тимер юлы]]ның 5-се класлы аралаш станцияһы. Был урынлашҡан линия [[Силәбе]]— [[Каменск-Уральский|Каменский-Уральский]] линияһында урынлашҡан. [[Ҡоншаҡ]]тан, район үҙәгенең 5 километрҙа, көньяҡ-көнсығышында.

1956 йылда Силәбе-Синара тимер юл линияһынң үткәреү мөмкинлеген көсәйтер өсөн асылған. Ҡасаба ҡарамағындағы тимер юл станцияһында 1997 йылда 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәгән. Ҡоншаҡ станцияһы аша Екатеринбург йүнәлешенең йөк, пассажир һәм ҡала яны поездары йөрөй. Төбәк буйлап һәм алыҫ араға йөрөүсе поездарға (багаж операциялары башҡарылмай) билеттар һатыла&lt;ref&gt;[https://kartafx.ru/%D1%80%D1%81%D0%BF/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA.html Ҡоншаҡ тимер юл станцияһында поездар хәрәкәте расписаниеһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Этимология ==
Ҡоншаҡ атамаһы тураһында халыҡ араһында легенда таралған.

Алыҫ илдәрҙән китеп барған карауан төнгә табан бер матур күл эргәһендә туҡтай. Һәм аҡһаҡал: «Ҡунасаҡбыҙ!», — ти.

Иртән иртүк аҡһаҡал зәңгәр күл янында зәңгәр кейем кейгән бер кешене күрә. Ҡамыш һелтәп, балыҡтарҙы ярға ҡыуып йөрөй, ти. Балыҡ көтөүсеһе, тип атарға була. «Күл балығын бөтә күңелең менән ҡабул ит», — ти зәңгәр кейемле кеше аҡһаҡалға.

Ҡунаҡсыл тәҡдим аҡһаҡалға, әлбиттә, оҡшай. Был тирәләге күлдәрҙә балыҡ мыжғып торғанын аңлай ул. Һәм аҡһаҡал ихласлап: «Ҡунасаҡбыҙ!» — тип яуаплай, йәғни тағы бер төн ҡунырға ҡала карауан.

Икенсе иртәлә аҡһаҡал тағы бер күренешкә ғәжәпләнә: гел йәшелдән кейенгән берәү урман яғынан килә. Һәм ул аҡһаҡалға ҡып-ҡыҙыл еләк менән өйәләмә тулған тырыз тоттора. Аҡһаҡал, әлбиттә, бындағы урмандарҙа еләк мул уңыш биргәнен аңлай. Һәм йәнә: «Ҡунасаҡ-быҙ!», ти. Тағы бер төн ҡунырға ҡалалар.

Ә өсөнсө иртәлә аҡһаҡал ҡаршыһында ялтырап торған алтын төҫтәге кейем кейгән кеше хасил була. Уның ҡосағында — алтын көлтә. Һәм аҡһаҡал бындағы халыҡ икмәкһеҙ йәшәмәгәнен аңлай.

«Ҡайҙа нимә эҙләп йөрөргә һуң? Бында — бар нимә бар. Кешеләр ҙә яҡшы күңелле. Ҡунасаҡ-быҙ!», йәғни бында йәшәйәсәкбеҙ, тигән ҡарарға килә.

«Ҡоншаҡ» атамаһы шулай килеп сыҡҡан икән тиҙәр&lt;ref&gt;[https://kartafx.ru/%D1%80%D1%81%D0%BF/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кунашак (посёлок железнодорожной станции)}}

1997 йылда — 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәй.

== Урамдары ==
* 91 км разъезы
* [https://web.archive.org/web/20190825195705/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы]
* [https://mediazavod.ru/articles/authors/139456/ Ҡоншаҡ атамаһы]
* [https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/15858-Kunashakskij-rajon.html Ҡоншаҡ районы]
* [https://kartafx.ru/%D1%80%D1%81%D0%BF/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA.html Ҡоншаҡ тимер юл станцияһында поездар хәрәкәте расписаниеһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1114-%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA-%E2%80%93-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F,-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8,-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B1-%D0%B8-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B Силәбесити. Ҡоншаҡ тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219093511/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1114-%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA-%E2%80%93-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F,-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8,-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B1-%D0%B8-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B |date=2020-02-19 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>6quittlky3j0s2leslijuto12m1tro9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яманғаҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172812</id>
    <revision>
      <id>1306926</id>
      <parentid>1302211</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7413" sha1="my3zb76ga4z0tuot181vi6knmhue0v5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Яманғаҙы''' ({{lang-ru|Яман-Каса, Яман-Касы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге баҡыр мәғдәне ятҡылығы.

== Географияһы ==
Яманғаҙы [[Ырымбур өлкәһе]] [[Медногорск ҡалаһы ҡала округы]]ндағы [[Үҫәргән (ҡасаба)|Үҫәргән ҡасабаһынан]] 6 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Беләү йылғаһының уң ярында табылған. Беләү ятҡылығы карьеры ла йыраҡ түгел, бер нисә км көньяҡтараҡ ята.

Координаттары: 51°24’26&quot;N 57°41’35&quot;E&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/20652415/ru/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B Карьер Яман-Касы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Уны Бөйөк Ватан һуғышына тиклем асҡан булғандар, 1980-се йылдар уртаһында мәғдән сығара башлайҙар.
Карьер төҙөү 1985 йылда башлана. 1990 йылдан 2003-кә тиклем бөтә эшләгән осоронда яҡынса 1500 мең тонна руда сығарылған&lt;ref&gt;[http://www.mineral.ru/News/25050.html Рекультивация карьера медно-колчеданного месторождения Яман-Касы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622203729/https://mineral.ru/News/25050.html |date=2021-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

Яманғаҙы ятҡылығында эштәр [[1999 йыл]]да туҡтатылған. Асыҡ ысул менән ятҡылыҡты файҙаланғандан һуң барлыҡҡа килгән карьер күлдәре ҙур майҙандарҙы биләй һәм барлыҡҡа килгән тау-сәнәғәт ландшафттары тирә-яҡ мөхит өсөн етди проблема булып тора. Яманғаҙы һәм Беләү карьер күлдәре ультраәселекле, ә уларҙағы һыуҙа ауыр металдар күп. Карьер төбөнөң төп ултырмалары фаза составын тикшергән ваҡытта уларҙың мәғдән ашалыуҙан һәм һәм улар урынына барлыҡҡа килгән продукттар (пирит, кварц, ялан шпаттары, серицит, хлорит) һәм яңы барлыҡҡа килгән фазалар (ферригидрит, швертманнит, гипс) ярҙамында барлыҡҡа килеүе асыҡланған&lt;ref&gt;[https://webmineral.ru/deposits/item.php?id=2235 Яман-Касы месторождение, Кувандыкский район, Оренбургская область, Урал Южный, Россия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413135109/https://webmineral.ru/deposits/item.php?id=2235 |date=2021-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lektsia.com/4x156b.html Гидрохимия карьерных озер Яман-Касы и Блява]&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнгән яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атаманың башҡорт теленән - яман һәм ғаҙы тигән һүҙҙәрҙән ингәнлеген белдерә 
&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
&lt;ref&gt;Именовано по ручью, текущем у среди крутых гор по заболоченной долине, заросшей кустами можжевельника. Башкирское
яман — «плохой», «дурной», древнебашкирское ''газы'' — ''«речка»''. «Дурная речка».{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Ял итергә килеп, сәйәхәт итеүселәр атаманы ''Яман-Каса — плохая чаша'' тип тә яҙып ҡуялар&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/tremaz/iamankasa-legendarnoe-turisticheskoe-mesto-60103077a3e47e7ee8158008 Яман-Каса. Легендарное туристическое место]&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдә, был башҡорт гидронимдарында ярайһы йыш осраған ''ғаҙы — йылға''

== Риүәйәттәр ==
Яманғаҙы күренештәре араһында иң билдәлеһе — ҡыҙ һыны күренеү. Төрлө йәштәге һәм төрлө ваҡытта бер нисә турист күргән, имеш, ти. Төндә ҡаяның иң текә киртләсендә башҡорт милли кейемендә бер ҡыҙ һыны пәйҙә була (кемдер ҡаҙаҡ кейемендә тип һөйләй). Һағыштарға батып уйланып бер ни тиклем баҫып тора ла, кәүҙәләнеш ҡаянан аҫҡа ырғый. Шулай уҡ был ҡыҙ шәүләһе тураһында легенда ла бар. Йәнәһе лә батша ваҡытында әле бер ҡыҙ ысынлап та ошо урында ҡайғыһын күтәрә алмай һыуға батҡан. Ә бына фажиғәнең сәбәптәре тураһында риүәйәттәр бер-береһенән ныҡ айырыла&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/tremaz/iamankasa-legendarnoe-turisticheskoe-mesto-60103077a3e47e7ee8158008 Александр Тремаз. Яман-Каса. Легендарное туристическое место]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[https://lektsia.com/4x156b.html Гидрохимия карьерных озер Яман-Касы и Блява]

== Әҙәбиәт ==
{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}

[[Категория:Ырымбур өлкәһе предприятиелары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>my3zb76ga4z0tuot181vi6knmhue0v5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шиши тауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172889</id>
    <revision>
      <id>1306911</id>
      <parentid>1068166</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T18:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3923" sha1="4w0mg6wlq5tbfzfb1k1zssxh5vsohud" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Шиши тауҙары ''' — Силәбе өлкәһендәге бейек булмаған тау һырты.

== Һүрәтләмә ==
Шиши тауҙары — бейек булмаған тау һырты, [[Златоуст]]ан көнбайышта, [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһының һул ярында (төньяҡ өлөшө) һәм [[Кеүәш (Әй ҡушылдығы)|Кеүәш]] йылғаһының уң ярында (көньяҡ өлөшө), Медведевка ауылының көньяғында урынлашҡан. Оҙонлоғо 15 километрҙан артығыраҡ. Шиши тауҙарының бейеклеге көньяҡта 733 метрҙан алып (Кайно тауы — иң бейек нөктәһе) төньяҡта 551 метрға тиклем (Мрамор тауы). Битләүҙәрендә [[ҡарағай]], [[ҡайын]] урмандары үҫә.

== Топонимика ==
Билдәле географ И. В. Мушкетов [[1877 йыл]]да былай тип яҙа: «Шиши тауҙары айырым, һыртында ҡабарынҡы булып күренгән конус рәүешле осло түбәләре булған, төҙөк булмаған тауҙар теҙмәһенән ғибәрәт. Шунлыҡтан тауҙар үҙенең Шиши исемен алған да инде».

== Тарихы ==
18 быуат аҙағы 19 быуат башында Шиши тауҙарының көнсығыш битләүендә, Медведевка ауылынан 5 км көньяҡта ҙур шахта була, унда баҡыр мәғдәне сығарыла. [[1833 йыл]]да тау инженеры Н. П. Барбот-де-Марни Шиши тауҙарының көнбайыш битләүендә, Әй йылғаһы үҙәненән 1 км алыҫлыҡта һәм Медведевканан 7 км көньяҡта Шиши минераль руднигын, шулай уҡ Барбот соҡоро тип аталған рудникты аса. Һуңғараҡ ошо уҡ районда тағы ла ике рудник асыла: хромлы тимер мәғдәне һәм тальк менән төҫлө ташта фелькнериты булған Титановый, һәм асыҡ-йәшел везувиан сыҡҡан Икенсе Шиши руднигы. Аҙағыраҡ, 1869 йылда, Шиши тауының көнсығыш битләүендә, Медведевканан 5 км көньяҡта, тау инженеры В. И. Редикорцев Парасковья-Евгеньевская руднигы тип аталған минераль рудник аса. [[20 быуат]] башынан Шиши тауының төньяҡ сигендә (Мраморный тауы) ҙур аҡ мрамор сыҡҡан урын эшкәртелә.

Я. К. Нестеровский (1836) тауҙы Шиши тауҙары тип атай; 1950-се йылдарҙа топография карталарында Шиши тауының төньяҡ өлөшө Ташлы тауҙар тип атала.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Минеральные копи.
* Медведёвское месторождение мрамора.
* Редикорцевы.
* Шишимские Горы (Юж. Урал).

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210725101819/http://chel-portal.ru/enc/shishimskie_gory Хребет Шишимские горы]
* [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?3004 ШИШИМСКИЕ ГОРЫ]

[[Категория:Силәбе өлкәһе ҡаялары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе]]</text>
      <sha1>4w0mg6wlq5tbfzfb1k1zssxh5vsohud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Әй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172920</id>
    <revision>
      <id>1306958</id>
      <parentid>1068074</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T09:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5318" sha1="9kny3ausy5sshc9t4hcl4g587y5qhmp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үрге Әй''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Һатҡы районы]] ауылы. [[Әйле (Силәбе өлкәһе)|Әйле ауыл биләмәһе]] составына инә.
==Топонимикаһы==
Силәбе өлкәһе топонимист-ғалимы Шувалов фекеренсә:
{|
|{{начало цитаты}}
Әйле ауылы, Һатҡы районы. 1778 йылда боронғо башҡорт торама-ултырағы урынында урыҫ һәм мордва күскенселәре тарафынан нигеҙләнгән. Башҡорт ҡәбилә берләшмәһе «әйле» атамаһын йөрөтә{{oq|ru| Айлино, село, Саткинский район. Основано на месте башкирского поселения-стойбища в 1778 г. русско-мордовским и переселенцами. Называется по именованию башкирского племенного объединения «айле» &lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Айле // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt; т}}
|{{конец цитаты}}
|}
Ауылдың атамаһы ла шул Әй йылғаһы исеменән алынған.

==Тарихы==

Үрге Әй ауылына [[1913 йыл]]да Вятка губернаһы күскенселәре нигеҙ һала. Халҡы ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Коллективлаштырыу йылдарында Ленин исемендәге колхоз ойошторола.  Хужалыҡта 500 баш эре мал, 60 ат, умарталар була. Сәсеү майҙаны 1200 га ерҙе биләй, уңыш гектарынан 20—25 центнер тәшкил итә. 1957 йылда колхоз «Әйле» йәшелсә-һөтсөлөк совхозының 2-се бүлексәһенә инә. Үрге Әй ауылында малсылыҡ биналары, ағас бысыу цехы төҙөлә, һыу үткәргес һалына, үҙәк урамға асфальт түшәлә. 1992 йылда совхоз ӘЯАО тип үҙгәртелә, 1997 йылда — «Әйле» ЯАО ( 2002 йылда уның базаһында «Магнезит» ярҙамсы хужалығы ойошторола)&lt;ref name=&quot;Верхний Айск&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/verhniy_aysk Верхний Айск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223125036/http://chel-portal.ru/enc/verhniy_aysk |date=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt;

==Географияһы==

Үрге Әй ауылды райондың төньяҡ өлөшөндә, Әй йылғаһының яры буйында (ауылдың исеме лә шунан) урынлашҡан.  Рельефы — яҫы таулыҡ (Өфө яйлаһының көньяҡ-көнсығыш өлөшө), иң яҡын бейеклек — 290 м. Ландшафты — тау урмандары зонаһы, ауылдан төньяҡ- көнбайышҡа табан Мәсәғүт урман-дала утрауы урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Верхний Айск&quot;/&gt;.

Ауылдың тирә-яғында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Әүеркәй Соҡоро мәмерйәһе бар.

Үрге Әй ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Район Үҙәге Һатҡыға тиклем 40 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Әй ауылы) — 5 км.

== Халҡы ==
{{Население|Верхний Айск}}
Халҡы 175 кеше. (1995 йылда — 284).

[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ауылда 156 кеше тәшкил иткән (82 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ).

== Урам селтәрҙәре ==
Ауыл урам селтәре 2 урамдан тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74017000008.html Регионы России → Челябинская обл. → Саткинский р-н → Верхний Айск д.]&lt;/ref&gt;.
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[https://ba.wikipedia.org/wiki/Әйле_(Силәбе_өлкәһе)#.D0.93.D0.B5.D0.BE.D0.B3.D1.80.D0.B0.D1.84.D0.B8.D1.8F.D2.BB.D1.8B Әйле (Силәбе өлкәһе)]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Һатҡы районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]</text>
      <sha1>9kny3ausy5sshc9t4hcl4g587y5qhmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чусовской (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172963</id>
    <revision>
      <id>1306902</id>
      <parentid>1152004</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T17:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7407" sha1="mfjul4mkraeke8udvu4csk2szl6ajyi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Чусовской''' — [[Рәсәй]]ҙә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Өпәйле ҡала округы|ҡала округы]] ҡасабаһы. Оло Чусовское күле яры буйында, район үҙәгенән, [[Үрге Өпәйле]]нән төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 411 метр.

GPS координаталары: N 56° 8' 11.004&quot; E 60° 19' 53.184&quot;

ОКАТО коды: 75406000014

ОКТМО коды: 75706000171

Автомобиль коды: 74, 174

Мәскәү менән ваҡыт айырмаһы: +2 ч

==Географияһы==
Чусовской ҡасабаһы территорияһының рельефы таулы, иң яҡын бейеклек — 481 метр (Песчанка тауы), 493 метр (Яланғас тау) һәм 460 (Кәзә тауы) метр. Ландшафты — шыршы һәм пихта ҡатыш ылыҫлы-япраҡлы ҡуйы үләнле урман зонаһы өлөшө. Ҡасабанан көньяҡҡа табан Кесе Чусовской күле ята.

Чусовской ҡасабаһын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Үрге Өпәйле ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 12 км тәшкил итә.

==Тарихы==

19 быуатта хәҙерге ҡасаба урынында Полевский, ә 20 быуат башында Өпәйле тимер эшләү заводына, 1929 йылдан Өпәйле металлургия заводына (1936 йылға тиклем) ағас күмере ебәреү өсөн күмер үртәүселәрҙең ҡыуышы урынлаша. Өпәйле никель заводын сафҡа индереү менән ҡасаба территорияһында был предприятиеның (башта Чусовской Мейестәре тип аталған) урман бүлеге урынлаша. Ағас цехтар, торлаҡ, социаль көнкүреш-мәҙәни учреждениелары төҙөү өсөн китә. Оҙаҡ ваҡыт урманды эстакадаларға егеүле транспорт менән ташыйҙар һәм ул унда складҡа һалына. 1930-сы йылдар аҙағында уны Үрге Өпәйлегә ташыуҙы еңеләйтеү өсөн Чусовской ҡасабаһы һәм Черемшанка араһында тар колеялы тимер юлы һалына. Был ваҡытҡа Чусовскойҙа башланғыс мәктәп, клуб (1980-се йылдар аҙағында ябыла), фельдшер-акушерлыҡ пункты (шулай уҡ ябыла) эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ағас әҙерләүҙә, күмерҙе томалап тотоуҙа хеҙмәт армияһы һалдаттары шөғөлләнә. [[1945 йыл]]дың июленән [[1948 йыл]]дың авгусына тиклем ҡасаба территорияһында 1651-се эшселәр отрядының 2-се Өпәйле зонаһы тип аталған 4-се ротаһы урынлаша (289 кеше). Бында Көнбайыш Европа илдәренән тотҡондар, башлыса Румыниянан граждандар эшләй (төрлө йылдарҙа уларҙың һаны 129 кешенән алып 300 кешегә тиклем). Урындағы эшкә һәләтле кешеләрҙең күп өлөшө Черемшан карьерында, Чусовской урман пунктында, химия урман хужалығында эшләй (сайыр йыйыу менән шөғөлләнә). 1990-сы йылдар башында ҡасабала крәҫтиән хужалығы булған&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/chusovskoy Чусовской] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәренә ярашлы ҡасабала халыҡ һаны 2010 йылда 111 кеше тәшкил итә ( 53 ир-ат һәм 58 ҡатын-ҡыҙ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar|title=Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области. Том 1. «Численность и размещение населения Челябинской области». Таблица 11|publisher=Челябинскстат|accessdate=2014-02-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6NLnfKMH0?url=http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0|archivedate=2014-02-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

Халҡы 115 кеше тәшкил итә. (йылда 1926 — 10, 1956 йылда — 47, 1970 йылда — 211, 1983 йылда — 179, йылда 1995 — 100).

== Урамдары ==
Ҡасабаның урам селтәре 3 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74000002013.html Регионы России → Челябинская обл. → Верхний Уфалей г. → Чусовской п.]&lt;/ref&gt;.

— Шишмә урамы

— Май урамы

— Чусовская урамы

— Чусовской тыҡрығы

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Верхнеуфалейский_городской_округ Верхнеуфалейский городской округ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Үрге Өпәйле ҡала округы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>mfjul4mkraeke8udvu4csk2szl6ajyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалъян (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173412</id>
    <revision>
      <id>1306934</id>
      <parentid>1190825</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T03:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7725" sha1="kj7n75fcbvr1hwhdltnxsq0m5ezfgpv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡалъян''' — Силәбе өлкәһенең төньяғында Наҙы-Петровск районы һәм Үрге Өпәйле ҡала округы территорияларында урынлашҡан һырт. Ошо ҙур булмаған тау һырты төньяҡтан көньяҡҡа 10-20 километрға һуҙылған&lt;ref name=&quot;Гора Сова. Хребет Калъян&quot;&gt;[https://www.isilgan.ru/2013/06/blog-post_2804.html Гора Сова. Хребет Калъян]&lt;/ref&gt;
Тау һыртының иң бейек нөктәһе — Өкө (Сова) тауы (748,7 метр).

== Топонимикаһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә:
«Ҡалъян, һырт, Өфө һәм Сураям йылғалары араһында урынлашҡан, Наҙы-Петровск районы, Үрге Өпәйле ҡалаһы биләмәләрендә. Ҡалъян — „уҡ һалып йөрөтөлә торған һауыт“, башҡорт яугирҙәре „ҡалъян“ тип атаған», ти. Был атама боронғо башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлай.
{{oq|ru|Кальян, хребет, между реками Уфой и Суроям, Нязепетровский район, города Верхнего Уфалея. Кальян — «сумка для стрел», «род колчана», употреблявшегося в древности башкирскими воинами. Скорее всего, название происходит от древнего башкирского мужского имени.}}
Тауҙың формаһы ҡалъянды хәтерләткән көмбәҙгә оҡшағанлыҡтан, атаманы метафора итеп тә ҡабул итергә мөмкиндер.

== Географияһы ==
'''Ҡалъян''' тау һырты Өфө һәм уның һул ҡушылдығы Сураям үҙәндәре араһында, Түбәнге Өпәйле ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған. Һырттың иң юғары нөктәһе — Өкө тауы (Сова, бейеклеге 748 метр) — һырттың уртаһында урынлашҡан.

Башҡа әһәмиәтле түбәләре: көньяҡта — 473 метр һәм 569 метр, төньяҡта — 488 метр бейеклектә.

Ҡалъян һырты Урал тауҙарының көнбайыш алды зонаһында ята, Өфө яйлаһын уратҡан тау алдының Өфө амфитеатрының 2-се ярусына, уның көнсығыш өлөшөнә — Ҡуса ҡалаһы һәм Түбәнге Өпәйле ҡасабаһы араһында урынлашҡан һәм сағыштырмаса бейек түгел (876—674 м) Шәһәр-Тараташ тау түбәләре комплексына ҡарай.

Ҡалъяндың көнбайыш битләүенән инештәрҙән баш алған шишмәләр — Сураям ҡушылдыҡтары, көнсығыштан ағып төшкәндәре — Таҡта, Һыуым һ. б. йылғалары, Өфө йылғаһы ҡушылдыҡтары.

Һырт битләүҙәрендә ҡатнаш урман — ҡайын, уҫаҡ, аҡ шыршы, шыршы, ҡарағай — үҫә. Һырттың көнбайышында берҙән-бер юл үтә.

Халыҡ аҙ йәшәй бында. Тимәк, майҙандың күпселеген икенсел урмандар (ҡайын, уҫаҡ) тәшкил итә. Элекке тау заводтары, тимер мәғдәнен иретеү өсөн, домна мейестәрен ағас яғып ҡыҙҙырған дәүерҙәрҙә күмер үртәүселәр ағасты күпләп ҡырҡҡанлыҡтан, шундай мираҫ ҡалған.

== Үҫемлек һәм хайуандар донъяһы ==
Тау башына халыҡ һирәк күтәрелә. Һуҡмаҡтар булмауы тау түбәһенә менеүҙе ауырлаштыра. Һырт битләүҙәре ҡарағай һәм ҡайын, уҫаҡ урмандары менән ҡапланған. Һәм был күренеш бөтә Көньяҡ Урал урмандарына хас.

Һуңғы 200 йыл дауамында, янғындар һәм көсөргәнешле урман әҙерләү арҡаһында (тау заводтары ағас күмерендә тимер мәғдәнен иреткән замандарҙа күмер үртәүселәр тарафынан күпләп ҡырҡылған), боронғо дәүерҙәрҙән Уралда үҫкән киң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар ҡайын һәм уҫаҡ ағастры менән алмашына бара. Һәм был процесс XX быуаттың 2-се яртыһында айырыуса артты&lt;ref name=&quot;Гора Сова. Хребет Калъян&quot;/&gt;.

Йәй көнө ҡурай еләге һәм ҡаҙаяҡ ҡыуаҡтары араһынан үтеү бик ҡыйынлаша.

Ҡырағай йәнлектәр тауҙа күп йәшәй. Ҡабан сусҡалары ерҙе һөрөп бөткөн, мышы ятҡан урындар, айыу эҙҙәре йыш осрай.

Һырттың иң юғары нөктәһендә — Өкөтау (Сова) башында элек ағас маяҡ торған. Әлеге ваҡытта уның нигеҙе һәм серектәре генә күренә.

Тауҙың иң бейек өлөшөн динозавр һырты һымаҡ бер саҡрымға яҡын һуҙылған ҡая сығымы ослап ҡуя.

Ҡалъян тауы эргәһендә Курма һырты урынлашҡан.&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/kalyan/ Хребет Калъян на карте]
&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сураям]]

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210926004942/http://chel-portal.ru/en-6644 Портал г. Челябинск]
* [https://www.isilgan.ru/2013/06/blog-post_2804.html Гора Сова. Хребет Калъян]
* [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/kalyan/ Хребет Калъян на карте]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]]
[[Категория:Уралдың тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>kj7n75fcbvr1hwhdltnxsq0m5ezfgpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡараташ (тау, Ҡуҫа районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173610</id>
    <revision>
      <id>1306937</id>
      <parentid>1189523</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T04:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8136" sha1="71v4eeulzlhvn0lnawfnqatvingh5l9" xml:space="preserve">{{Вершина|Название=Карандаш|Национальное название=|Изображение=|Координаты=55.5311/59.9047|Страна=Рәсәй|Регион=Силәбе өлкәһе|Район=|Горная система=Южный Урал|Хребет или массив=|Высота=610|Источник высоты=|Первое восхождение=}}

'''Ҡараташ (Карандаш)''' — ([[Төрки (тел)|төркиҙәр.]] karadaş, ''«ҡара» — ҡара, «даша» — таш,'' һүҙмә-һүҙ, — ҡара таш) [[Көньяҡ Урал]]да  [[Силәбе өлкәһе]] Ҡ[[Ҡуҫа районы|уҫа районы]]нда урынлашҡан тау. Геологик [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]].

== Этимологияһы ==
Тауҙың түбәһендә ҡара төҫтәге таштары сығып ятҡан  ҡаялы урын бар, шуға күрә тауҙы Кара-таш тиҙәр. Урыҫтар был атаманы Карандаш тип үҙгәрткәндәр.

Икенсе бер фараз буйынса, XVIII быуаттан алып яҡындараҡ бер урында эшкәртелеп ятҡан графит ятҡылығына бәйле булыуы бар.

== Географияһы ==
Бик боронғо тау. Арша заказнигы биләмәһендә, [[Тураташ]], [[Тағанай (тауҙар)|Тағанай]] һәм [[Йүрмәтау|Йүрмә]] тауҙары менән күршелә, [[Әҙәш]] һәм [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғалары араһында урынлашҡан. [[Ҡуҫа районы]]нда   Александровка ҡасабаһынан  (Ҡуҫы районы) төньяҡ-көнбайышҡа 7,8 саҡрым алыҫлыҡта   ята.

[[Ҡуҫа]]нан - 39 саҡрым, [[Силәбе]]нән - 177 км, [[Екатеринбург]]тан 300 км аралыҡта ята.

'''Координаталары''': 55 һыҡсым 31 '52 &quot;, 59 54' 17-се&quot; E '''&quot;'''

== Һүрәтләмә ==
Был ҡатнаш урман менән ҡапланған ҙур булмаған тау. Башында металл вышка тора.

Карандаштың бейеклеге диңгеҙ кимәле буйынса 610 метр. Тау конус формаһында, түбәһе өҫкә ҡарай оҙонлоҡҡа һуҙылып ослайып бөтә.

Тауҙың күп өҫкө өлөшө ағастар менән ҡапланған. Тау ҡара төҫтәге бик һирәк осрай торған [[Магмалы тау тоҡомдары|магма тау тоҡомы]] израндиттан тора. Быға тиклем ул ер мантияһының өлөшө булған, әммә йылдар үткәс тышҡа сыҡҡан.Израндит бик ныҡ һәм ауыр минерал.

== Нимә ул израндит ==
Түбәһенә яҡын ерҙәрендә тауҙы  төҙөүсе тоҡомдар ер өҫтәнә ҡалҡып сығып асылғандар. Тауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  (Александровка һәм  Йүрмә  (элекке) ҡасабалары араһындағы юл эргәһендә  ғәҙәти булмаған составлы  һәм  үҙенсәлекле структуралы плагиоклаз перидотиттар  (титанавгит, оливин, лабрадор) ер өҫтөнә сығып ятҡан урындары бар. Көньяҡ Уралда  уларҙы израндит тип атайҙар.

'''Израндит -''' ул мантияның өҫкө өлөшө булған магматик тау тоҡомо. Был  минерал башлап Карандаш тауынан алыҫ түгел, тауҙың көньяҡ-көнбайыш битләүендә башланғыс алған, Ҡуҫа йылғаһының һул ҡушылдығы булған [[Иҙрәнде|Изранд]] йылғаһы янында табылған. Атамаһы шул йылға  исеменә  бәйле.

Атама 1958 йылда  был тау тоҡомдарын тәүге тапҡыр тикшергән  геологтар Л.Н. Овчинников һәм В.А. Дунаев тарафынан бирелә. Израндиттар  ныҡлыҡ һәм  ҙур тығыҙлыҡ менән айырылып тора (3,35 г / см3).

Уларҙың составында ғәҙәти булмағанса күп миҡдарҙа титан оксиды  (2-3%)  булыуы асыҡланған. Овчинников һәм Дунаев калий-аргон ысулы  ярҙамында израндиттарҙың йәшен ( 3,3-4,2 миллиард ) асыҡлаған. Был уларҙы [[Урал]] һәм дөйөм [[Ер]]ҙең боронғо тоҡомдарына индерергә мөмкинлек бирә. 

Һуңыраҡ ғалимдар бер нисә ярҙамсы тестар үткәргән һәм  минералдарҙың йәшен 3,3-3,5 миллиардҡа тип билдәләгән. Сағыштырыу өсөн: Урал тауҙарын килтергән тоҡомдарҙың уртаса йәше 2-2,2 миллиард йыл тәшкил итә.

Составы буйынса  океан төбөндәге тоҡомдарға яҡын һәм органик берләшмәләре юҡ тиерлек. Бындай геологик табылдыҡтар бик һирәк.

Ундай тоҡомдар [[Һинд океаны]]ның  Резольон (океанит) һәм   Мадейра (мадейрит) утрауҙарында табылған.Был  титанавгит клинопироксениттар тоҡомдар емереүсе тәбиғәт көстәренә   бик  сыҙамлы.

Улар тәрән '''Йүрүҙән - Йөрәккүл һынылышына''' ҡарай. Ер өҫтәнә тектоник процестар һөҙөмтәһендә  сығарылыуы мөмкин. Составы, йәше һәм океан утрауҙарына хас булыуы  буйынса тәбиғәт ҡомартҡыһы  ҙур фәнни әһәмиәткә эйә.

 Күпмелер дәрәжәлә был минералдарға оҡшаш тау тоҡомдары тағын  [[Өпәйле]]  районының Шигир ҡасабаһы эргәһендә,  [[Аляска]]ның  Дюк  утрауында, [[Карелия]]ла һәм [[Украина]]ла  осрай.

&lt;gallery&gt;File:
Склон горы Карандаш.jpg 
File:Гора Карандаш.jpg
File:Израндит.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://pikabu.ru/story/5_velikolepneyshikh_peshcher_chelyabinskoy_oblasti_4253232 5 великолепнейших пещер Челябинской области]
* [http://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/gora-karandash-chelyabinskaya-oblast издательство Азимут]
* [https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_bibl_1436803/ Энциклопедия Челябинской области]
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/karandash_gora/ Гора Карандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411235656/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/karandash_gora/ |date=2021-04-11 }}
*[https://zen.yandex.ru/media/biletikaero/gora-karandash-mesto-gde-ispolniaiutsia-jelaniia-5ec3456441ff1b01f541903f?utm_source=serp Гора Карандаш]
*[https://web.archive.org/web/20200629080325/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%88 Гора Карандаш]

[[Категория:Силәбе өлкәһенең тау түбәләре]]
[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>71v4eeulzlhvn0lnawfnqatvingh5l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмит Бурһыҡаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173878</id>
    <revision>
      <id>1306891</id>
      <parentid>1066650</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4567" sha1="khrp7cgn81sozkmrk2xoaqhh0onb1kl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәмит Бурһыҡаев''' ([[1737]] — вафат булыу көнө билдәле түгел) — [[Ҡатай|ялан-ҡатай]] ырыуы [[башҡорт]]о, эре ер биләүсе, [[Ҡорбанғәлиевтар]] нәҫеленә нигеҙ һалыусы&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B Портал Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017145052/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хәмит Бурһыҡаев 1737 йылда тыуған. [[Ҡорбанғәлиевтар]]ҙың ҡарт олатаһы. Сығышы менән [[Ҡатай|ялан-ҡатай]] ырыуынан. Икенсе фараз буйынса, [[әйле]] ырыуынан, тигән мәғлүмәт тә бар.

{{ТУ|Ырымбур губернаһы}} [[Силәбе өйәҙе]] [[Исмәғил (Арғаяш районы)|Исмәғил]] ауылының тәүге указлы муллаһы булған.

Уның улдары, ейәндәре һәм бүләләре [[Арғаяш (күл, Арғаяш районы)|Арғаяш]] күле тирәһендәге ауылдарҙа урынлашҡандар.

Хәмит Бурһыҡаевтың улы Ҡорманғәли 1780 йылда тыуған, вафат көнө билдәһеҙ.

Уның исеменән, үҙ сиратында Ҡорманғәлиевтар (Ҡорбанғәлиевтар — фамилия әйтелешендә һәм яҙылышында үҙгәреш барлыҡҡа килгән) нәҫеле башлана.

Ҡорманғәлиҙең улдары — [[Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев|Ғәбделхәким]], Сөнәғәтулла, Ғәбдехәлим, Ғосаметдин, Мөхәмәтшәрәфетдин — Силәбе өйәҙендә урынлашҡан мосолман мәхәлләләрен ([[Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)|Һәйбәт]], [[Оло Усман|Усман]], [[Миҙиәк]], Иманғол, [[Ҡолой (ауыл)|Мөхәмәтҡолой]] ауылдарында) етәкләгән&lt;ref&gt; [http://islam-miass.narod.ru/blog/v_kuluevo_vspomnili_drevnij_ishanskij_rod_kurbangalievykh/2017-09-17-120 В Кулуево вспомнили древний ишанский род Курбангалиевых]&lt;/ref&gt;.

Улар эре ер биләүсе булған, шулай уҡ йылҡысылыҡ (өйөрҙәрендә 100-гә яҡын баш) булған, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән, [[Силәбе]]лә һәм күрше өйәҙҙәрҙә сауҙа алып барған.

Хәйриәселек саралары менән билдәлелек алған, килеменең бер өлөшөн мәсеттәр һәм мәҙрәсәләрҙе хәстәрләү һәм ҡурсалауға бүлгән. Мөхәмәтшәрәфетдин 1895 йылдың 31 майында [[Яратҡол]] ауылы мәсете муллаһы итеп раҫлана&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B Портал Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017145052/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡорбанғәлиевтар]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20211017145052/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B Портал Челябинской области]
* [http://islam-miass.narod.ru/blog/v_kuluevo_vspomnili_drevnij_ishanskij_rod_kurbangalievykh/2017-09-17-120 В Кулуево вспомнили древний ишанский род Курбангалиевых]
* [https://argayash.com/20200425-vot-moya-derevnya-mediyak-bolshoj-mediyak-derevnya Вот моя деревня.Большой Медияк]


{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]]
[[Категория:Рәсәй дин әһелдәре]]
[[Категория:Арғаяш районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>khrp7cgn81sozkmrk2xoaqhh0onb1kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роман Полански</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174558</id>
    <revision>
      <id>1306923</id>
      <parentid>1191131</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raippa-Valli</username>
        <id>49077</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>1306923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53115" sha1="esb3f0jsoc0efvm05ze3kqv3shwvltz" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[File:Polanski 1969.png|thumb|Polanski (1969)]]

'''Роман Поланский''' ('''Поланский''', {{lang-en|Roman Polanski}}, {{Lang-pl|Polański}} — ''Поляньски''; тыуғандағы исем '''Роман Раймунд Либлинг''' , {{Lang-pl|Rajmund Roman Liebling}}) — 13 август 1933 йыл, Польша-француз кинорежиссёры, сценарист, кино продюсеры, Польшала үҫкән һәм башлыса Бөйөк Британияла (1963—1967), АҠШ (1968—1976) һәм Францияла эшләгән кино актёры.

Наградалары: Каннала — «Алтын пальма ботағы» (2002); Берлин_кинофестивалендә — «Алтын айыу» һәм «Көмөш айыу» (икеһе лә 1966 йылда); Венеция фестивалендә карьера өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн — «Алтын арыҫлан»; «Оскар», «Сезар», «[[Алтын глобус]]» һәм BAFTA — иң һәйбәт режиссура өсөн премиялар, шулай уҡ иң яҡшы фильм, режиссура һәм киноны үҫтереүҙәге өлөшө өсөн - «Феликс» Европа киноакадемияһы премияһы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0000591/awards |title=Roman Polanski — Awards |archiveurl=https://archive.is/20120915/http://www.imdb.com/name/nm0000591/awards |archivedate=2012-09-15}} // imdb.com {{проверено|28|9|2009}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Полански Роман Франция баш ҡалаһы Парижда 1933 йылдың 18 авгусында йәһүд ғаиләһендә тыуған{{Sfn|Werner|2013|p=12}}. Уның оло апаһы Анета әсәһенең беренсе никахынан була. Уға өс йәш булғанда ата-әсәһе Польшаға ҡайта һәм Краковта (атаһының ғаиләһе йәшәгән) төпләнә. Немец оккупацияһы ваҡытында улар Краков геттоһына килтерелә. Әсәһе Либлинг Була (Кац-Предборск), Белжецта һәләк була, уның атаһы Либлинг Рышарға (1903—1984) Плачув һәм [[:ru:Маутхаузен (концентрационный лагерь)|Маутхаузен]] концентрацион лагерҙарында булып, иҫән ҡала ала. Краков геттоһы бөтөрөлгәндән һуң, атаһының килешеүе буйынса малайҙы поляк ғаиләһе ҡарай. Нацистарҙың атыу өсөн сәп итеп уны файҙаланғанын иҫләй. Икенсе донъя һуғышы һәм Краков геттоһынан иҫән ҡалып, Полански үҙен сәнғәттә таба. 1945 йылда атаһын эҙләп таба ала һәм уны техник мәктәпкә уҡырға ебәрә, әммә тиҙҙән Роман балалар телевидениеһында эшләй башлай, театрҙа ла радиопостановкаларҙа уйнай: Катаев Валентиндың популяр «Полк улы» повесын ҡуйғанда төп ролде башҡара (1948, Варшава йәш тамашасы театры). Роман тормошон кино менән бәйләргә уға көслө тәьҫир иткән инглиз киноһын («[[:ru:Выбывший из игры|Выбывший из игры]]») ҡарағандан һуң хәл итә.

=== Поляк осор ===
Поланский Романдың йәшлеге социалистик Польша осорона тура килә. 1953 йылда егерме йәшлек актёр тәүге тапҡыр киноға төшә; 1955 йылда Вайда Анджейҙың «[[:ru:Поколение (фильм)|Поколение]]» фильмында уйнай — Вайда Лодзи киномәктәбенә уҡырға инергә ярҙам итә.

Поланскийҙың режиссура эштәренең береһе «[[:ru:Убийство (фильм, 1957)|Убийство]]» ҡыҫҡа метражлы фильмы була (1957): бүлмәгә таныш булмаған кеше инеп, йоҡлап ятҡан кешене үлтерә. Ҡот осҡос фильм (Фильм ужасов) ике минут дауам итә. Уның студент сағындағы икенсе фильмы («Двое мужчин со шкафом», 1958) Брюсселдә Бөтә донъя күргәҙмәһендә 5 халыҡ-ара премияһын ала, шул иҫәптән Брюсселдағы Бөтә донъя күргәҙмәһенең бронза миҙалына лайыҡ була. Полански 1959 йылда Лодзи киномәктәбен тамамлай.

1959 йылда Полански актриса Квятковская Барбараға өйләнә, уның менән никахта1962 йылға тиклем йәшәй. Шул уҡ йылда Полански ПНР-ҙа һалҡын ҡабул ителгән үҙенең тәүге тулы метражлы «[[:ru:Нож в воде|Нож в воде]]» фильмын төшөрә, ләкин сит ил фестивалдәрендә сенсация яһай һәм «[[:ru:Оскар (кинопремия)|Оскар]]» ға иң яҡшы сит ил фильмы булараҡ дәғүә итә.

=== Инглиз-америка осоро ===
Фильм төшөргәндән һуң, Полански Францияға күсә, унда Брак Жерар менән таныша. Улар бергәләп «[[:ru:Отвращение (фильм)|Отвращение]]» (Берлин кинофестивалендә «Көмөш айыу») һәм «[[:ru:Тупик (фильм, 1966)|Тупик]]» («Алтын айыу» ала) фильмдарының сценарийҙарын яҙа. Был ике фильм Англияла төшөрөлә, унда режиссёр 1964—1968 йылдарҙа йәшәй.

1968 йылда, Америка актрисаһы Тейт Шэронға өйләнгәндән һуң (үҙенең тәүге төҫлө фильмын, «[[:ru:Бал вампиров|Бесстрашные охотники на вампиров]]», төшөргәндә осрата), ул [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ҡа күсә. Тәүге тапҡыр кинематография тарихында һиҙелерлек ваҡиға булған «[[:ru:Ребёнок Розмари|Ребёнок Розмари]]» (1968) фильмы менән Голливудта сығыш яһай. Фильмда төп ролде [[:ru:Фэрроу, Миа|Миа Фэрроу]] уйнай.

Голливудта Поланскийҙың уңышы уның йөклө ҡатыны Шэрон менән өс дуҫын 1969 йылда Чарльза Мэнсондың төркөмө ағзалары тарафынан үлтерелеү фажиғәһе һөрөмләй. Бынан һуң Полански бер нисә йылға Европаға китә. Был ҡайғы-хәсрәт уның артабанғы ижадына бик ныҡ тәьҫир итә.

1974 йылда Полански АҠШ-ҡа ҡайта, унда [[:ru:Таун, Роберт|Роберта Тауна]] сценарийы буйынса «[[:ru:Китайский квартал (фильм)|Китайский квартал]]» фильмын төшөрә. Төп ролдәрҙе [[:ru:Николсон, Джек|Джек Николсон]] һәм [[:ru:Данауэй, Фэй|Фэй Данауэй]] башҡара. Фильм режиссура өсөн «[[:ru:Золотой глобус|Алтын глобус]]» ҡа лайыҡ була һәм 11 номинацияла «[[:ru:Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһына тәҡдим ителә (бөтә номинацияларҙа ла тиерлек уны «[[:ru:Крёстный отец 2|Крёстный отец 2]]» үтә).

=== Енәйәт өсөн эҙәрлекләү ===
{{Внешнее изображение|width=250px|image1={{cite web|url=http://images.mirror.co.uk/upl/m2/jul2005/0/7/000F1158-BDB0-12E4-A7580C01AC1BF814.jpg|title=Саманта Геймер в возрасте 13 лет|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CVsav4kX?url=http://images.mirror.co.uk/upl/m2/jul2005/0/7/000F1158-BDB0-12E4-A7580C01AC1BF814.jpg|archivedate=2012-11-28|accessdate=2009-09-29|deadlink=yes}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102173448/http://images.mirror.co.uk/upl/m2/jul2005/0/7/000F1158-BDB0-12E4-A7580C01AC1BF814.jpg |date=2012-11-02 }}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mirror.co.uk/celebs/news/2005/07/25/exclusive-polanski-raped-me-when-i-was-13-he-is-a-creep-115875-15775812/ |title=EXCLUSIVE: POLANSKI RAPED ME WHEN I WAS 13 .. HE IS A CREEP — mirror.co.uk&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archiveurl=https://archive.is/20120906/http://www.mirror.co.uk/celebs/news/2005/07/25/exclusive-polanski-raped-me-when-i-was-13-he-is-a-creep-115875-15775812/ |archivedate=2012-09-06}}&lt;/ref&gt;}}1977 йылда Полански Лос-Анджелеста Николсон Джеканың актёр йортонда ун өс йәшлек ҡыҙ Геймер Самантаны (ул уҡ ваҡытта Саманта Гейль булараҡ билдәле була) көсләүҙә ғәйепләнә. Фотомодель Геймер, йәнәһе, Vogue француз баҫмаһына төшөрөү өсөн саҡыра һәм шампан һәм «Кваалюд» ([[:ru:Метаквалон|метаквалон]] бирҙе, шунан һуң Полански уны орал һәм аналь сексҡа мәжбүр итте, тип иҫенә төшөрә. Ҡулға алынғандан һәм ғәйепләүҙәрҙән һуң, ғәйепләүҙәрҙе йомшартыу тураһында килешеү нигеҙендә, Полански үҙен бәлиғ булмаған бала менән енси мөнәсәбәттә ғәйепле тип таный, сөнки тәүҙә ул 14 йәшкә тиклемге баланы алкоголь һәм наркотик матдәләр ҡулланып көсләүҙә ғәйепләнә ине. Хөкөм ҡарары сығарғанға тиклем һәм прокуратура менән режиссер Поланскиҙың адвокаттары араһында килешеү шарттары буйынса өс ай дауамында Чино ҡалаһының калифорния төрмәһе янындағы енәйәтселәр өсөн госпиталдә психиатрия тикшереүе үтергә ризалаша. Төрмәнән ҡайтҡас, Поланскийҙың адвокаты, уның эшен ҡараған судья үҙ позицияһын үҙгәрткән һәм шартлы хөкөм (иркенән мәхрүм итмәйенсә) тураһындағы прокуратура тәҡдиме менән килешергә йыйынмай, тип хәбәр итә. Был режиссёрҙың адвокаттары һәм прокуратура араһындағы һәм шул уҡ судья хупланған килешеүҙең боҙолоуы була һәм 1978 йылдың 1 февралендә, хөкөм ҡарары сығарыр алдынан, Полански АҠШ-тан Бөйөк Британияға (Лондон) ҡаса, ә һуңынан, экстрадицияға юл ҡуймау өсөн Францияға китә, ул шулай уҡ Швейцария һәм Польша биләмәләрендә йәшәй. Һуңынан матбуғатта башҡа ғәйепләүҙәр ҙә күренә башлай. Мәҫәлән, Британия актрисаһы Льюис Шарлотта әйтеүенсә, ул 1983 йылда «[[:ru:Пираты (фильм, 1986)|Пираты]]» фильмын Париж йортонда төшөргән саҡта көсләй, уға 16 йәш була.

2018 йылдың майында Америка Ҡушма Штаттары киноакадемияһы үҙенең сафынан Поланскиҙы сығара. 2019 йылдың апрелендә режиссёрҙың адвокаты Америка киноакадемияһында Поланскиҙың статусын тергеҙеү тураһында үтенес яҙа. 2020 йылдың авгусында Лос-Анджелес округының Юғары суды Поланскиҙың үтенесен кире ҡаға.

=== Француз дәүере ===
[[Файл:Roman_Polanski_Emmanuelle_Seigner_Cannes.jpg|мини|250x250пкс|Канны ҡалаһында Эмманюэль Сенья менән (1992)]]
Режиссёр киләһе фильмдарҙы [[:ru:Европа|Европа]]ла, башлыса [[:ru:Франция|Франция]]ла төшөрә.

1979 йылда «[[:ru:Тэсс|Тэсс]]» картинаһы сыға, был картина өсөн 1981 йылда Полански «[[:ru:Оскар (кинопремия)|Оскар]]»ға тәҡдим ителә, шулай уҡ «[[:ru:Сезар (кинопремия)|Сезар]]» премияһын ала. Үҙенең үлтерелгән ҡатыны [[:ru:Тейт, Шэрон|Шэрон Тейт]]ҡа арнай. Төп ролен башҡарыусы немец актрисаһы [[:ru:Кински, Настасья|Настасья Кински]] 15 йәшендә Поланскиҙың һөйәркәһе була. Быға тиклем, 1976 йылда, ул Францияның «[[:ru:Vogue|Vogue]]» журналы өсөн фотосессияла төшә. Уның саҡырылған мөхәррире Полански була.

Француз актрисаһы һәм моделе Эмманюэль Сенье 1989 йылда иҫәп буйынса өсөнсө ҡатыны була; Уларҙың ике балаһы — ҡыҙы Моргана һәм улы Элвис тыуа. Полански уны үҙенең «[[:ru:Неистовый (фильм, 1988)|Неистовый]]», «[[:ru:Девятые врата|Девятые врата]]», «[[:ru:Горькая луна|Горькая луна]]» и «[[:ru:Венера в мехах (фильм, 2013)|Венера в мехах]]», «[[:ru:Основано на реальных событиях (фильм, 2017)|Основано на реальных событиях]]», «[[:ru:Офицер и шпион (фильм, 2019)|Офицер и шпион]]» фильмдарында төшөрә.

1999 йылда Полански Роман төп ролде [[:ru:Депп, Джонни|Джонни Депп]] уйнаған &quot;[[:ru:Девятые врата|Девятые врата]] мистик триллерын төшөрә.

2002 йылда режиссёр [[Холокост]] темаһына мөрәжәғәт итә — «[[:ru:Пианист (фильм)|Пианист]]» фильмын төшөрә. Линч Дэвид етәкселегендәге жюри картинаһыға Канн фестиваленең «Алтын пальма ботағы» тапшыра, ә төп ролде башҡарыусы Броуди Эдриен иң яҡшы ир-егет роле өсөн [[:ru:Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|«Оскара»]] ға лайыҡ булыусыларҙың иң йәше була.

2020 йылдың февралендә иң яҡшы режиссура һәм иң яҡшы сценарий өсөн ике премияға лайыҡ була («[[:ru:Офицер и шпион|Офицер и шпион]]» фильмы).

=== Польшала һәм Швейцарияла экстрадиция буйынса ҡарарҙар ===
Полански Роман 2009 йылдың сентябрендә Швейцарияға үҙенең режиссура эшмәкәрлеге өсөн награда алырға килә. Цюрихта кинофестиваль ойоштороусылар Америка Ҡушма Штаттарында 1978 йылда бирелгән ордер буйынса, шулай уҡ 2005 йылда ҡулға алыу тураһында халыҡ-ара ордер нигеҙендә кинорежиссёр 2009 йылдың 26 сентябрендә полиция ҡулға алған, тип белдерә. Поланскиҙың үҙ ғәйебен таныуы һәм судтан ҡасыуы сәбәпле, Америка ҡанундарына ярашлы, уға үткән принцибы (принцип давности) ҡағылмай.

Францияның мәҙәниәт министры Миттеран Фредерик Поланскиҙың ҡулға алыныуына хайран ҡалыуын белдерә. Министрлыҡтың коммюникеһында әйтелеүенсә, Миттеран режиссёр ҡулға алыныуына үкенә һәм француз министры &quot;Швейцарияла ҡулға алынған бөтә донъяға билдәле кинорежиссёр һәм француз гражданы Роман Поланскиға ҡаршы эш итеү тураһында аптырау менән белде &quot;, — тип хәбәр ителә документта.

Бер нисә тиҫтә билдәле кинематографист Поланскиға ярҙамға мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя. Улар иҫәбендә [[:ru:Аллен, Вуди|Аллен Вуди]] , [[:ru:Линч, Дэвид|Линч]] [[:ru:Линч, Дэвид|Дэвид]], [[:ru:Скорсезе, Мартин|Скорсезе]] [[:ru:Скорсезе, Мартин|Мартин]], [[:ru:Вендерс, Вим|Вендерс]] [[:ru:Вендерс, Вим|Вим]], [[:ru:Аронофски, Даррен|Аронофски]] [[:ru:Аронофски, Даррен|Даррен]], [[:ru:Гиллиам, Терри|Гиллиам]] [[:ru:Гиллиам, Терри|Терри]], [[:ru:Альмодовар, Педро|Альмодовар Педро]] һәм башҡалар бар. Актрисалар[[:ru:Ардан, Фанни|Ардан Фанни]] һәм [[:ru:Беллуччи, Моника|Беллуччи]] [[:ru:Беллуччи, Моника|Моника]] шулай уҡ Полански ҡулға алыу айҡанлы үҙ үкенесен белдерә.

Францияның һәм Польшаның тышҡы сәйәси ведомстволары башлыҡтары АҠШ президенты Барак Обамаға Полански ярлыҡауын һәм уға ҡарата енәйәт эшен ябыуҙарын һорап мөрәжәғәт итергә ниәтләүҙәрен белдерә. Калифорния губернаторы Арнольд Шварценеггер режиссерҙы ярлыҡауҙан баш тарта. Лос-Анджелес апелляция суды ла Полански эшен ябыуҙан баш тарта.

Һаҡ аҫтында булған саҡта Берлиндағы кинофестивалендә уның «[[:ru:Призрак (фильм, 2010)|Призрак]]» фильмының премьераһы уҙа; фильм иң яҡшы режиссура өсөн «Көмөш айыу» ға лайыҡ була. 2010 йылдың 12 июлендә Швейцария властары Америка хөкүмәтенә Поланскиҙы Америка Ҡушма Штаттарына экстрадициянан баш тарта һәм режиссерҙы өйөндә тотҡонлоҡтан азат итә.

2014 йылдың 30 октябрендә Польшаның сит ил эштәре министры урынбаҫары Рафаил Тшасковский Польшала Полански Романды тотоу һәм уның властарына АҠШ-ты тапшырыу өсөн нигеҙ юҡлығын белдерә.

2015 йылдың октябрендә поляк суды (Европаның башҡа дәүләттәре судтары кеүек) Поланскиҙы Америка Ҡушма Штаттарына экстракдициялауҙан баш тарта. Судтар зыян күреүсе үҙе өлкәнәйгәс, бер нисә тапҡыр режиссёрҙан ғәйепләүҙе кире алырға талап итеүе иғтибарға алына. «Үтенестә яҙылғанса, режиссерға ҡарата енәйәти эҙәрлекләүҙе туҡтатырға кәрәк, сөнки зыян күреүсе йәмәғәтселек яғынан артыҡ ҙур баҫым кисерә».

== Төп темалар ==
 {{Врезка|Выравнивание=right|Фон=#c6dbf7|Ширина=250px|Заголовок=|Содержание=&lt;small&gt; «Ты должен удовлетворить аудиторию, но оставить её слегка голодной, чтобы ей хотелось ещё. Сегодня фильмы пытаются объяснить абсолютно всё, и к концу это становится скучно».
&lt;/small&gt;|Подпись=&lt;small&gt;Роман Полански&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.runewsweek.ru/culture/35406/ |title=Исправленному — не верить  Роман Полански увлекся в «Призраке» политическими параллелями и потерял триллер  Русский Newsweek&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archiveurl=https://archive.is/20120912/http://www.runewsweek.ru/culture/35406/ |archivedate=2012-09-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405192654/http://www.runewsweek.ru/ |date=2012-04-05 }}&lt;/ref&gt;}}
Поланскиҙың «Бал вампиров» тан һуң төшөрөлгән бөтә фильмдары ла әҙәби сығанаҡтарға нигеҙләнгән.

Уның картиналарының күбеһе (айырыуса «Жилец» менән тамамланған «классик» осор) тамашасыны психологик изоляцияла һәм [[:ru:Паранойя|паранойя]] тойғоһо менән биҙәй. «Бүлмә трилогияһы» геройҙары («Отвращение», «Ребёнок Розмари», «Жилец») аҡылһыҙлыҡ төпкөлөнә төшә, был фильмдарҙың донъяһы психик яҡтан сәләмәт булмаған протагонист аңы менән һуғарылған, фильм аҙағына билдәһеҙлек элементтары хас, интерпретация тамашасы ҡарамағына ҡуйыла.

Поланский — иң пессимистик режиссерҙарҙың береһе. Фильмдың төп геройы, ҡағиҙә булараҡ, ул аңламаған иррациональ, иблис көстәрҙең әхлаҡи, ҡайһы берҙә физик тьәҫиренә дусар була. Шул уҡ ваҡытта был көстәр күпселек осраҡта еңә; ҡайһы берҙә эш протагонист аҡылынын юғалта.

Поланскиҙа яуызлыҡ төрлө формаларҙы ҡабул итә ала: төрлө формаларын ҡабул итә ала яуызлыҡ поланский:

* ''Психик'': бал айы тоғро булмаған ҡатын, кәләш яғынан мыҫҡыл, түбәнһетеүҙәргә әйләнә, хичкоков [[:ru:Марни|Марни]]һы һымаҡ психопаткала һәр ирҙең ҡағылышы атаһынан бәйләнеүе тураһында травматик хәтирәләр тыуҙыра («[[:ru:Отвращение (фильм)|Отвращение]]»). Уңыщһыҙ эмигрант үҙен йонсоу ғына түгел, ҡатын-ҡыҙға әйләнгән итеп тоя («[[:ru:Жилец (фильм, 1976)|Жилец]]»).
* М''истик'': йәш кеше ҡәберҙән сыҡҡан һурҙырғыстарҙың енси яҡтан бәйләнеүенә дусар ителә («[[:ru:Бал вампиров|Бал вампиров]]»), приципһыҙ букинист үҙе лә һиҙмәҫтән Иблис менән түшәктә була («[[:ru:Девятые врата|Девятые врата]]»), ә монашкаларҙа тәрбиәләнгән яланғас ҡыҙ тәнендә шайтан ҡара месса башҡара («[[:ru:Ребёнок Розмари|Ребёнок Розмари]]»).
* ''Социаль-сәйәси'': зыялы йәһүд интеллигенты йыртҡысланған нацистар («[[:ru:Пианист (фильм)|Пианист]]») тотҡонона эләгә, яҙыусы-[[:ru:Инженю|инженю]] донъя кимәлендәге енәйәт уйлаусы («[[:ru:Призрак (фильм, 2010)|Призрак]]») [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] агенты менән бер түшәктә төн үткәрә, һәйбәт ғаиләнән сыҡҡан бер ҡатлы бала бурҙар төркөмөнә йәлеп ителә(«[[:ru:Оливер Твист (фильм, 2005)|Оливер Твист]]»).

== Йоғонтоһо ==
{{Quote box|bgcolor=#F5F5DC|width=230px|align=right|quote=Мне нравится работать с Полански. Он чёртов гений. Все, чем он обладает, идёт из его личного опыта. Иногда мне кажется, он что-то вроде [[сверхчеловек]]а — потому, что вынести столько, сколько вынес он, под силу не каждому. И он готов ко всему.|source=&lt;small&gt;''[[Эдриен Броуди]]''&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://esquire.ru/rules/37-adrien-brody/#part0 Правила жизни | Журнал Esquire.ru]&lt;/ref&gt;.}}

Поланский һуғыштан һуңғы кинематографистар араһында иң абруйлылар рәтендә. Мәҫәлән, уның «Ребёнок Розмари» таҫмаһы (1969) 1970-се йылдарҙа мистик фильмдарға мода барлыҡҡа килтерә («[[:ru:Изгоняющий дьявола|Изгоняющий дьявола]]», «[[:ru:Омен (фильм, 1976)|Омен]]», «[[:ru:Сияние (фильм)|Сияние]]»). «Отвращение» фильмы сюрреалистик образдар һәм нескә психологик тамамланыу адепттары өсөн йүнәлеш була. 1990 йылдарҙа «Ҡытай кварталы» неонуар жанрының сәскә атыуы менән һоҡландыра. Коэндарҙың «Бартон Финк» фильмы (Поланский етәкселегендәге жюри уның авторҙарына «Алтын пальма ботағы» бирә) Поланский хөрмәтенә оммаж «трилогияһы» тип таныла. Әгәр Лодзь йәш Поланскийҙың абсурдизмын формалаштырһа, режиссерға «Алтын пальма ботағы» («Пианист», 2002) биргән Дэвид Линч был ҡалала өлкән йәшендә «Эске империя» (2006) фильмын төшөрә.

== Фильмографияһы ==

=== Документаль фильмдары ===
** [[:ru:1953 год в кино|1953]] — [[:ru:Три повести (фильм)|Три повести]] / ''Trzy opowieści'' (segment ''Jacek'')
** [[:ru:1959 год в кино|1955]] — [[:ru:Волшебный велосипед (фильм)|Волшебный велосипед]] / ''Zaczarowany rower''
** [[:ru:1959 год в кино|1955]] — [[:ru:Три старта (фильм)|Три старта]] / ''Trzy starty'' — ''слушающий донесению в радио''
** [[:ru:1955 год в кино|1955]] — [[:ru:Велосипед (фильм, 1955)|Велосипед]] / ''Rower'' (короткометражка)
** [[:ru:1955 год в кино|1955]] — [[:ru:Поколение (фильм)|Поколение]] / ''Pokolenie'' — ''Мундек''
** [[:ru:1956 год в кино|1956]] — [[:ru:Необыкновенная карьера (фильм, 1956)|Необыкновенная карьера]] / ''Nikodem Dyzma''
** [[:ru:1957 год в кино|1957]] — [[:ru:Обломки корабля (фильм)|Обломки корабля]] / ''Wraki''
** [[:ru:1957 год в кино|1957]] — [[:ru:Конец ночи (фильм, 1957)|Конец ночи]] / ''Koniec nocy''
** [[:ru:1958 год в кино|1958]] — [[:ru:Эроика|Эроика]] / ''Eroica'' — ''колядник''
** [[:ru:1958 год в кино|1958]] — [[:ru:Двое мужчин и шкаф|Двое мужчин и шкаф]] / ''Dwaj ludzie z szafą'' (короткометражка)
** [[:ru:1958 год в кино|1958]] — [[:ru:Позвони моей жене (фильм)|Позвони моей жене]] / ''Zadzwońcie do mojej żony?''
** [[:ru:1959 год в кино|1959]] — [[:ru:Когда падают ангелы|Когда падают ангелы]] / ''Gdy spadają anioły''
** [[:ru:1959 год в кино|1959]] — [[:ru:Летучая (фильм)|Летучая]] / ''Lotna''
** [[:ru:1960 год в кино|1960]] — [[:ru:Косоглазое счастье|Косоглазое счастье]] / ''Zezowate szczęście'' — ''репетитор Иоли''
** [[:ru:1960 год в кино|1960]] — [[:ru:До свидания, до завтра|До свидания, до завтра]] / ''Do widzenia, do jutra'' — ''Ромек''
** [[:ru:1960 год в кино|1960]] — [[:ru:Невинные чародеи|Невинные чародеи]] / ''Niewinni czarodzieje'' — ''контрабасист''
** [[:ru:1961 год в кино|1961]] — [[:ru:Осторожно, йети! (фильм)|Осторожно, йети!]] / ''Ostrożnie, Yeti!''
** [[:ru:1961 год в кино|1961]] — [[:ru:Толстый и худой|Толстый и худой]] / ''Le Gros et le maigre'' (короткометражка)
** [[:ru:1961 год в кино|1961]] — [[:ru:Самсон (фильм)|Самсон]] / ''Samson''
** [[:ru:1965 год в кино|1965]] — [[:ru:Отвращение (фильм)|Отвращение]] / ''Repulsion'' — ''игрок на ложках ([[:ru:Камео|камео]])''
** [[:ru:1967 год в кино|1967]] — [[:ru:Бал вампиров|Бал вампиров]] / ''The Fearless Vampire Killers'' — ''помощник Альфред''
** [[:ru:1969 год в кино|1969]] — [[:ru:Чудотворец (фильм, 1969)|Чудотворец]] / ''The Magic Christian'' — ''пьяница''
** [[:ru:1972 год в кино|1972]] — [[:ru:Что? (фильм)|Что?]] / ''What?'' — ''Москито'' (эпизод)
** [[:ru:1974 год в кино|1974]] — [[:ru:Кровь для Дракулы|Кровь для Дракулы]] / ''Blood for Dracula'' — ''мужчина в таверне ([[:ru:Камео|камео]])''
** [[:ru:1974 год в кино|1974]] — [[:ru:Китайский квартал (фильм)|Китайский квартал]] / ''Chinatown'' — ''человек с ножом''
** [[:ru:1976 год в кино|1976]] — [[:ru:Жилец (фильм, 1976)|Жилец]] / ''Le Locataire'' — ''Трелковский''
** [[:ru:1982 год в кино|1982]] — [[:ru:Чехарда (фильм)|Чехарда]] / ''Chassé-croisé''
** [[:ru:1989 год в кино|1989]] — [[:ru:В ожидании Годо (ТВ-фильм)|В ожидании Годо]] / ''En attendant Godot'' (TV)
** [[:ru:1992 год в кино|1992]] — [[:ru:Назад в СССР (фильм, 1992)|Назад в СССР]] / ''Back in the U.S.S.R.'' — ''русский мафиозо Курилов''
** [[:ru:1994 год в кино|1994]] — [[:ru:Чистая формальность|Чистая формальность]] / ''Una Pura Formalita'' — ''комиссар''
** [[:ru:1994 год в кино|1994]] — [[:ru:Коварство славы|Коварство славы]] / ''Grosse fatigue'' — ''Роман Полански ([[:ru:Камео|камео]])''
** [[:ru:2000 год в кино|2000]] — [[:ru:Дань уважения Альфреду Лепети (фильм)|Дань уважения Альфреду Лепети]] / ''Hommage à Alfred''
** [[:ru:2002 год в кино|2002]] — [[:ru:Месть (фильм, 2002)|Месть]] / ''Zemsta''
** [[:ru:2007 год в кино|2007]] — [[:ru:Час пик 3|Час пик 3]] / ''Rush Hour 3'' — ''комиссар Реви''
** [[:ru:2008 год в кино|2008]] — [[:ru:Тихий хаос (фильм)|Тихий хаос]] / ''Caos calmo''
** [[:ru:2019 год в кино|2019]] — [[:ru:Офицер и шпион|Офицер и шпион]] / ''J’accuse'' — ''слушатель на концерте''

=== Режиссер ===
* 1970 — {{Тәржемәһеҙ 3|Чао, Федерико !|Чао, Федерико !|fr|Ciao Federico !}} / ''Federico Ciao ! '' (Бахман Гидеон документаль фильм ({{Lang-de|Gideon Bachmann}}) «Сатирикон» төшөрөү тураһында

=== Тауыш ҡуйыу ===
* [[:ru:1962 год в кино|962]] — [[:ru:Нож в воде|Нож в воде]] / ''w wodzie Nóż'' — ''егет''
** [[:ru:1962 год в кино|1962]] — [[:ru:Нож в воде|Нож в воде]] / ''Nóż w wodzie''
** [[:ru:1965 год в кино|1965]] — [[:ru:Отвращение (фильм)|Отвращение]] / ''Repulsion''
** [[:ru:1966 год в кино|1966]] — [[:ru:Тупик (фильм, 1966)|Тупик]] / ''Cul-de-Sac''
** [[:ru:1966 год в кино|1967]] — [[:ru:Бал вампиров|Бал вампиров]] / ''The Fearless Vampire Killers''
** [[:ru:1968 год в кино|1968]] — [[:ru:Ребёнок Розмари|Ребёнок Розмари]] / ''Rosemary’s Baby''
** [[:ru:1971 год в кино|1971]] — [[:ru:Макбет (фильм, 1971)|Макбет]] / ''The Tragedy of Macbeth''
** [[:ru:1972 год в кино|1972]] — [[:ru:Что? (фильм)|Что?]] / ''What?''
** [[:ru:1974 год в кино|1974]] — [[:ru:Китайский квартал (фильм)|Китайский квартал]] / ''Chinatown''
** [[:ru:1976 год в кино|1976]] — [[:ru:Жилец (фильм, 1976)|Жилец]] / ''Le Locataire''
** [[:ru:1979 год в кино|1979]] — [[:ru:Тэсс|Тэсс]] / ''Tess''
** [[:ru:1986 год в кино|1986]] — [[:ru:Пираты (фильм, 1986)|Пираты]] / ''Pirates''
** [[:ru:1988 год в кино|1988]] — [[:ru:Неистовый (фильм, 1988)|Неистовый]] / ''Frantic''
** [[:ru:1992 год в кино|1992]] — [[:ru:Горькая луна|Горькая луна]] / ''Bitter Moon''
** [[:ru:1994 год в кино|1994]] — [[:ru:Смерть и девушка|Смерть и девушка]] / ''Death and the Maiden''
** [[:ru:1999 год в кино|1999]] — [[:ru:Девятые врата|Девятые врата]] / ''The Ninth Gate''
** [[:ru:2002 год в кино|2002]] — [[:ru:Пианист (фильм)|Пианист]] / ''The Pianist''
** [[:ru:2005 год в кино|2005]] — [[:ru:Оливер Твист (фильм, 2005)|Оливер Твист]] / ''Oliver Twist''
** [[:ru:2010 год в кино|2010]] — [[:ru:Призрак (фильм, 2010)|Призрак]] / ''The Ghost Writer''
** [[:ru:2011 год в кино|2011]] — [[:ru:Резня (фильм, 2011)|Резня]] / ''Carnage''
** [[:ru:2013 год в кино|2013]] — [[:ru:Венера в мехах (фильм, 2013)|Венера в мехах]] / ''La Vénus à la fourrure''
** [[:ru:2017 год в кино|2017]] — [[:ru:Основано на реальных событиях (фильм, 2017)|Основано на реальных событиях]] / ''D’après une histoire vraie''
** [[:ru:2019 год в кино|2019]] — [[:ru:Офицер и шпион|Офицер и шпион]] / ''J’accuse''

==== Ҡыҫҡа метражлы фильмдар ====
** [[:ru:1955 год в кино|1955]] — [[:ru:Велосипед (фильм, 1955)|Велосипед]] / ''Rower'' (фильм не закончен)
** [[:ru:1957 год в кино|1957]] — [[:ru:Убийство (фильм, 1957)|Убийство]] / ''Morderstwo''
** [[:ru:1957 год в кино|1957]] — [[:ru:Разгоняем танцульку|Разгоняем танцульку]] / ''Rozbijemy zabawę''
** [[:ru:1957 год в кино|1957]] — [[:ru:Зубастая улыбка|Зубастая улыбка]] / ''Uśmiech zębiczny''
** [[:ru:1958 год в кино|1958]] — [[:ru:Двое мужчин и шкаф|Двое мужчин и шкаф]] / ''Dwaj ludzie z szafą''
** [[:ru:1959 год в кино|1959]] — [[:ru:Лампа (фильм)|Лампа]] / ''Lampa''
** [[:ru:1959 год в кино|1959]] — [[:ru:Когда падают ангелы|Когда падают ангелы]] / ''Gdy spadają anioły''
** [[:ru:1961 год в кино|1961]] — [[:ru:Толстый и худой|Толстый и худой]] / ''Le Gros et le maigre''
** [[:ru:1962 год в кино|1962]] — [[:ru:Млекопитающие (фильм)|Млекопитающие]] / ''Ssaki''
** [[:ru:2007 год в кино|2007]] — [[:ru:У каждого своё кино|У каждого своё кино]] / ''Chacun son cinéma'' (эпизод «Эротический кинотеатр»)
** [[:ru:2007 год в кино|2009]] — [[:ru:Жадность, новый аромат от Франческо Веззоли|Жадность, новый аромат от Франческо Веззоли]] / ''GREED, a New Fragrance by Francesco Vezzoli''
** [[:ru:2012 год в кино|2012]] — [[:ru:Терапия (фильм, 2012)|Терапия]] / ''A Therapy''

== Награда һәм номинациялары ==

=== Наградалары ===
** Фильм «[[:ru:Отвращение (фильм)|Отвращение]]» — «[[:ru:Серебряный медведь|Серебряный медведь]]» [[:ru:Берлинский кинофестиваль|Берлинского кинофестиваля]].
** Фильм «[[:ru:Тупик (фильм, 1966)|Тупик]]» — «[[:ru:Золотой медведь|Золотой медведь]]» [[:ru:Берлинский кинофестиваль|Берлинского кинофестиваля]].
** Фильм «[[:ru:Пианист (фильм)|Пианист]]» — «[[:ru:Золотая пальмовая ветвь|Золотая пальмовая ветвь]]» [[:ru:Каннский кинофестиваль|Каннского кинофестиваля]]; [[:ru:Премия «Оскар» за лучшую режиссуру|лучшая режиссура, премия «Оскар»]].
** Фильм «[[:ru:Офицер и шпион|Офицер и шпион]]» — премии «[[:ru:Сезар (кинопремия)|Сезар]]» за лучшую режиссуру и за лучший адаптированный сценарий.

=== Номинациялар ===
** Фильм «[[:ru:Нож в воде|Нож в воде]]» — [[:ru:Премия «Оскар» за лучший фильм на иностранном языке|лучший иностранный фильм, премия «Оскар]]».
** Фильм «[[:ru:Китайский квартал (фильм)|Китайский квартал]]» — [[:ru:Премия «Оскар» за лучшую режиссуру|лучшая режиссура, премия «Оскар»]].
** Фильм «[[:ru:Тэсс|Тэсс]]» — [[:ru:Премия «Оскар» за лучшую режиссуру|лучшая режиссура, премия «Оскар»]].

== Тормошҡа ашмаған проекттар ==
* '''«Игеҙәк» («[[:ru:Двойник (повесть Достоевского)|Двойник]]»)'''

1997 йылда Полански «[[:ru:Мастер и Маргарита|Мастер и Маргарит]]» фильмын экран өсөн яңынан эшләү идеяһынан баш тарта һәм Достоевский повесының күптән уйланылған экранизацияһы өҫтөндә эшләй башлай («[[:ru:Двойник (повесть Достоевского)|Двойник]]»). Ләкин төшөрөү майҙансығында режиссёр уйынса Траволта Джон башҡарыуындағы төп герой шәрә күренеү тейеш була. Траволта киноға төшөүҙө дауам итеүҙән баш тарта һәм режиссерға аңлатып тормайынса, майҙансыҡтағы 250 кешене аптырашта ҡалдырып, Париждан китә. Полански һуңынан был эпизодҡа аңлатма бирә: «Күпме кеше был проктҡа шул тиклем ҙур көс һалды һәм ҡапыл бөтәһе лә юҡҡа сыҡты. Минең менән күптән рәссам-ҡуйыусы сифатында эшләгән Гуффруа Пьер декорацияларҙы һүтергә тура килгән саҡта иланы… Фильм өсөн 20 миллион доллар эш хаҡы алған Траволта ни тиклем аҡылһыҙҙар һымаҡ эш итә ала?». Траволтаның ғәмәлдәренә хөкөм менән башҡа режиссёрҙар ҙа, атап әйткәндә, [[:ru:Линч, Дэвид|Дэвид Линч]] сығыш яһай.

* '''«Помпеи»'''

2007 йылда Харрис Роберттың «Помпеи» романы буйынса фильм төшөрөү башланыуы тураһында хәбәр итәләр. Төп ролдәрҙе [[:ru:Блум, Орландо|Блум Орландо]] и [[:ru:Йоханссон, Скарлетт|Йоханссон]] [[:ru:Йоханссон, Скарлетт|Скарлетт]] башҡарырға тейеш була. Ләкин картина өҫтөндә эш билдәле булмаған ваҡытҡа кисектерелә. 35 илдән дистрибьюторҙар фильмға хоҡуҡ һатып алған да була ла инде. 2014 йылда фильм икенсе режиссер һәм актёрҙар менән сыға.

== Поланский тураһында фильмдар ==
** «Роман Полански: Разыскиваемый и желанный» / Roman Polanski: Wanted and Desired (США, Великобритания; режиссёр Марина Зенович / Marina Zenovich; 2008).
** «Роман Полански: Киномемуары» / Roman Polanski: A Film Memoir (Великобритания, Италия, Германия; режиссёр Лоран Бузеро /Laurent Bouzereau; 2011).
** «Роман Полански: Третий лишний» / Roman Polanski: Odd Man Out (США; режиссёр Марина Зенович / Marina Zenovich; 2012).
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|colwidth=25em}}
== Иҫкәрмәләр ==
Мирон Черненко. Прыжки через стену, или Пасынок и баловень судьбы // «Видео-Асс» Фаворит, 1993, № 4.

Roman Polanski — Awards. Архивировано 15 сентября 2012 года. // imdb.com (Проверено 28 сентября 2009)

[www.geni.com/people/Ryszard-Pola%C5%84ski/6000000010462233515 Генеалогия семьи Поланских]

Julia Ain-Krupa «Roman Polanski: A Life in Exile»

Judge the Movie, Not the Man. Los Angeles Times. Дата обращения: 29 сентября 2009. Архивировано 1 октября 2009 года.

Polanski arrested over 1977 underage sex charge. The Independent. Архивировано 2 августа 2012 года.

Polanski nabbed, 31 years late — NYPOST.com. Архивировано 6 сентября 2012 года.

Polanski Named in Rape Charge. Архивировано 4 июня 2012 года., Roman Polanski Media Archive

Grand Jury Indictment (People v Polanski). Архивировано 15 сентября 2012 года., FindLaw

Биография режиссёра (недоступная ссылка). Дата обращения: 17 мая 2008. Архивировано 13 ноября 2004 года.

ЖИЗНЬ: Полански обвинён ещё в одном изнасиловании несовершеннолетней. Архивировано 15 сентября 2012 года.

Британская актриса обвинила Романа Полански в изнасиловании. Архивировано 2 августа 2012 года.

СМИ: адвокат подал ходатайство о восстановлении Полански в Киноакадемии США. РИА Новости (20190420T0103+0300Z). Дата обращения: 20 апреля 2019.

Суд в США отказался восстановить Полански в составе академии киноискусств. ТАСС. Дата обращения: 25 августа 2020.

Leaming, Barbera. Polanski, A Biography: The Filmmaker as Voyeur. New York: Simon and Schuster. 1981. 155

Richard Corliss. A Sensual Child Comes of Age. Архивировано 15 сентября 2012 года.. Time. 2 May 1983, Vol. 121, Iss. 18, pg. 44-49

James Morrison. Roman Polanski.. University of Illinois Press, 2007. p 127. ISBN 0-252-07446-7, 9780252074462

Denise Worrell. Icons: Intimate Portraits.. Архивировано 15 сентября 2012 года. The Atlantic Monthly Press. 1989. pp.&amp;nbsp;108–114. ISBN 0-87113-306-7

Harlan Kennedy. «A Perfect Tess». Архивировано 15 сентября 2012 года.. American Film. October 1979.

Полански получил премию «Сезар» как лучший режиссёр за фильм «Офицер и шпион». ТАСС. Дата обращения: 29 февраля 2020.

«Не прощай, Америка!» Коммерсантъ-Власть, № 39, 2009. Архивировано 15 сентября 2012 года.

Швейцария: Полански останется в тюрьме до возможной выдачи США. Архивировано 15 сентября 2012 года.

Le cinéma soutient Roman Polanski / Petition for Roman Polanski — SACD. Архивировано 4 июня 2012 года.

Release Polanski, demands petition by film industry luminaries Film guardian.co.uk. Архивировано 1 августа 2012 года.

Моника Белуччи и Николя Саркози требуют освободить Романа Полански

Шварценеггер: c Полански нужно обращаться, как и с остальными. Архивировано 30 июля 2012 года.

Калифорнийский суд отказался закрывать дело Полански. Архивировано 13 июля 2012 года.

Польша отказала США в экстрадиции Полански. www.dw.de (30 октября 2014). Дата обращения: 30 октября 2014.

Жертва изнасилования потребовала от США закрыть дело Романа Полански. lenta.ru. Дата обращения: 16 февраля 2021.

Черти специального назначения. Коммерсантъ № 141 (4441) (5 августа 2010). Дата обращения: 14 августа 2010.

The ASC — American Cinematographer: DVD Playback:. Архивировано 11 сентября 2012 года.

Rowell, Erica. The Brothers Grim: The Films of Ethan and Joel Coen. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, Inc., 2007. P.122. — ISBN 0-8108-5850-9

Джон Траволта выступил в роли шантажиста. Архивировано 3 сентября 2012 года. // КоммерсантЪ. 1996. 25 июня. № 106(1064)

Brief And Shining Moments In Camelot — Page 2 — New York Daily News. Архивировано 7 июля 2012 года.

John Travolta: Cool + Confident EW.com. Архивировано 3 сентября 2012 года.

Roman Polanski: Interviews. University Press of Mississippi, 2005. ISBN 978-1-57806-800-5. Pages 105, 172.

Lynch on Lynch. ISBN 978-0-571-22018-2. Page 98.

Орландо Блум и Скарлетт Йоханссон разрушат «Помпеи» Романа Полански. Архивировано 12 июля 2012 года. // NEWSru.com. 2007. 11 мая.

Роман Полански не будет снимать «Помпеи». Архивировано 10 сентября 2012 года. // Rolling Stone. 2007. Сентябрь.

Polanski pulls out of «Pompeii»: Looming actors strike causes problems. Архивировано 15 сентября 2012 года. // Variety. 2007. Sep. 11.

== Һылтанмалар ==
** {{ВТ-ЛП|Полански, Роман}}
** {{cite web|url=http://www.cinematheque.ru/post/138298/|title=Обзор творчества|accessdate=2008-08-22|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616190244/http://www.cinematheque.ru/post/138298/ |date=2013-06-16 }}{{ref-ru}}

[[Категория:«Давид ди Донателло» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]]
[[Категория:European Film Awards лауреаттары]]
[[Категория:Парижда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1933 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 августа тыуғандар]]
[[Категория:«Алтын бөркөт» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары]]
[[Категория:XXI быуат сценаристары]]
[[Категория:XX быуат сценаристары]]
[[Категория:Франция сценаристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Франция актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:XXI быуат кинопродюсерҙары]]
[[Категория:XX быуат кинопродюсерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинопродюсерҙар]]
[[Категория:XXI быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Франция кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]</text>
      <sha1>esb3f0jsoc0efvm05ze3kqv3shwvltz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисаметдинов Риф Мотиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176894</id>
    <revision>
      <id>1306886</id>
      <parentid>1148395</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T13:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="efst7ou5v94ff6sktrt86b0ftt8cnoj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хисаметдинов Риф Мотиҡ улы''' ({{lang-ru|Хисаметдинов Риф Мутигович}}; 3 август 1936 йыл — 14 июнь 2004 йыл) — педагог, партия һәм  комсомол органдары хеҙмәткәре. ВЛКСМ-дың XIV съезы делегаты.

== Биографияһы ==
Риф Мотиҡ улы Хисаметдинов 1936 йылдың 3 авгусында [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ның [[Ҡоншаҡ]] ауылында тыуған.

1950-се йылдарҙа [[Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы]]н, 1966 йылда КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге Юғары партия мәктәбен, 1980 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1955 йылда Ҡоншаҡ районының [[Ибраһим (Силәбе өлкәһе)|Ибраһим]] 7 йыллыҡ мәктәбендә математика фәне уҡытыусыһы булып башлай. 1956—1965 йылдарҙа Ҡоншаҡ районының [[Таҡталым]] МТС-ы зонаһы буйынса ВЛКСМ Үҙәк Комитеты инструкторы. Артабан ВЛКСМ-дың Ҡоншаҡ район комитетының 2-се, артабан 1-се секретары, КПСС-тың Ҡоншаҡ район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.

Ҡайҙа ғына эшләһә лә районда комсомол-йәштәр бригадаларын булдырыуға, совхоздар һәм мәктәп коллективтары араһында шефлыҡ бәйләнештәрен нығытыуға, йәштәр өсөн механизаторҙар курстарын ойоштороуға етди иғтибар бүлә. Шуға ла ВЛКСМ-дың XIV съезы делегаты итеп һайлана.

1967 йылда һәм 1970—1981 йылдарҙа Ҡоншаҡ районының Ҡоншаҡ һәм [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] урта мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1981 йылда [[Копейск]] ҡалаһына күсенә һәм 44-се урта мәктәптә уҡыта, артабан янғын һүндереү отряды начальнигы вазифаһын башҡара. 1968—1970 йылдарҙа — [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районында]] Митрофанов совхозының партия комитеты секретары, 1993—1996 йылдарҙа [[Ҡоншаҡ ауыл Советы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары булып эшләй&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/Hisametdinov_Rif_Mutigovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716091020/http://chel-portal.ru/enc/Hisametdinov_Rif_Mutigovich |date=2021-07-16 }}.&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының «Комсомолда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе;
* РСФСР Мәғариф министрлығының Почет грамоталары;
* КПСС-тың Силәбе Өлкә Комитетының Почет грамоталары;
* Силәбе өлкәһенең халыҡ мәғарифы идаралығының Почет гпамоталары.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Комсомолдың XIV съезы делегаттары]]
[[Категория:Силәбе дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>efst7ou5v94ff6sktrt86b0ftt8cnoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмит (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177852</id>
    <revision>
      <id>1306890</id>
      <parentid>1247576</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T14:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18537" sha1="ekznqa9hnhh2k662hsa1x3jmrw2ofu5" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Хәмит''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме.

== Этимология ==
Хәмит [[башҡорт теле]]нә [[ғәрәп теле]]нән үҙләштерелгән, маҡтаулы, маҡтауға лайыҡ; зыянһыҙ тигәнде аңлата&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt;

== Билдәле кешеләр ==
[[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]]&lt;ref&gt;1910 йылға тиклем — ''Ғәбделхәмит Зөбәйер'', 1910—1935 йылдарҙа — ''Хәмит Зөбәйер'', Төркиәлә фамилиялар тураһында закон ҡабул ителгәндән һуң — ''Хәмит Зөбәйер Ҡушай''.&lt;/ref&gt; ({{lang-tr|Hamit Zübeyir Koşay}}; [[1897]]—[[1984]]) — шәрҡиәт белгесе, төркиәтсе, этнограф, археолог, [[Тарих|тарихсы]], яҙыусы, философия докторы ([[1923]]). [[Анкара]]лағы [[Этнография музейы (Анкара)|Этнография музейының]] тәүге директоры. &lt;br&gt;

[[Хәмит Бурһыҡаев]] ([[1737]] — вафат булыу көнө билдәле түгел) — [[Ҡатай|ялан-ҡатай]] ырыуы [[башҡорт]]о, эре ер биләүсе, [[Ҡорбанғәлиевтар]] нәҫеленә нигеҙ һалыусы&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B Портал Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017145052/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы]] [[1 май|(1 май]] [[1964 йыл|1964 йыл)]] — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре, [[2015 йыл]]дан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһ]]ының төҙөлөш министры урынбаҫары.&lt;br&gt;

[[Яруллин Хәмит Ғатаулла улы]] [[25 февраль|(25 февраль]] [[1935 йыл]] — [[5 июнь]] [[2015 йыл|2015 йыл)]] — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог. [[1961 йыл]]дан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Театр]] эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған [[1985 йыл|(1985)]] һәм [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] [[1977 йыл|(1977)]].&lt;br&gt;

[[Баймырҙин Хәмит Хәирбара улы]] [[8 февраль|(8 февраль]] [[1955 йыл|1955 йыл)]] — ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[2006 йыл|2006]]—[[2011 йыл]]дарҙа ул саҡтағы [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] ректоры. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Педагогия фәндәре докторы [[2001 йыл|(2001)]], профессор [[2002 йыл|(2002)]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре [[2006 йыл|(2006)]], [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы [[2004 йыл|(2004)]], [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты [[2009 йыл|(2009)]]. [[Спорт]] ориентирлашыуы буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың [[спорт]] мастеры [[1984 йыл|(1984)]].&lt;br&gt;

[[Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы]] [[20 март|(20 март]] [[1919 йыл]] — [[15 октябрь]] [[1943 йыл|1943 йыл)]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] [[1943 йыл|(1943)]].&lt;br&gt;

[[Әйүпов Хәмит Вәли улы]] [[15 ғинуар|(15 ғинуар]] [[1914 йыл]] — [[26 март]] [[1987 йыл|1987 йыл)]] — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. [[1964 йыл|1964]]—[[1983 йыл]]дарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта [[1978 йыл|1978]]—[[1985 йыл]]дарҙа кафедра мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ветеринария]] фәндәре докторы [[1969 йыл|(1969)]], профессор [[1970 йыл|(1970)]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]‑ҙың [[1974 йыл|(1974)]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ы]]ның [[1964 йыл|(1964)]] атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры [[1971 йыл|(1971)]].&lt;br&gt;

[[Йосопов Хәмит Ғәббәс улы]] [[15 июнь|(15 июнь]] [[1917 йыл]] — [[21 ғинуар]] [[1993 йыл|1993 йыл)]] — [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] төҙөлөш механизацияһы идаралығының төҙөлөш буйынса контораһы бульдозерисы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] [[1958 йыл|(1958)]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан.&lt;br&gt;

[[Ирғәлин Хәмит Әбдрәхим улы]] [[1 сентябрь|(1 сентябрь]] [[1950 йыл|1950 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, драматург, [[2000 йыл]]дан [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.&lt;br&gt;

[[Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы]]([[5 июнь]] [[1949 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[2009 йыл]]) — театр һәм кино актёры, режиссёр, педагог, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1991)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17187-sh-msetdinov-kh-mit-m-kh-m-i-uly|ШӘМСЕТДИНОВ Хәмит Мөхәмәҙи улы}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы]] [[1861 йыл|(1861 йыл]] — [[1923 йыл|1923 йыл)]] — [[сәсән]]-импровизатор, ҡурайсы, [[башҡорт фольклоры]]н йыйыусы.&lt;br&gt;

[[Әхмәтов Хәмит Борхан улы]] — [[1 ғинуар|(1 ғинуар]] [[1904 йыл]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] [[Күсей]] ауылы ([[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ районы)]] — [[9 сентябрь]] [[1966 йыл]], [[Сибай ҡалаһы ҡала округы|Сибай ҡалаһы)]] ҡурайсы.&lt;br&gt;

[[Әбү Хәмит Әл-Ғазали]] ({{lang-ar|ابو حامد محمد بن محمد الغزالى}}) ([[1058 йыл|1058]], [[Тус]], [[Иран]],  — [[19 декабрь]] [[1111 йыл|1111]], Тус) — [[ислам]] [[дин белгесе]] һәм философ. Сығышы менән фарсы [[Хөрәсән]] өлкәһенән. Иң абруйлы мөғәллимдәрҙең береһе, [[суфыйсылыҡ]] ағымына нигеҙ һалыусы. [[1091 йыл]] Селжут солтаны уға [[Бағдад]] ҡалаһындағы мәктәпкә имам булырға тәҡдим итә. Әл-Ғазалиҙың барлыҡ эшмәкәрлеге суфизм тәғлимәтен нығытыу һәм ул суфизмдың теоритик нигеҙен төҙөй.&lt;br&gt;

[[Әхтәр Хәмит Хан]] ({{lang-ur|اختر حمید خان}}, {{IPA|[ˈəxt̪ər ɦəˈmiːd̪ ˈxaːn]}}, [[15 июль]] [[1914 йыл]] — [[9 октябрь]] [[1999 йыл]]) — [[Пакистан]] социологы. Пакистанда һәм башҡа үҫешеүсе дәүләттәрҙә ауыл хужалығы үҫешендә ҡатнаша, был сараларҙа ҡатнашырға йәмәғәтселек араһында киң пропаганда эше алып бара. Уның эшмәкәрлеге ауыл райондары үҫешенең комплекслы проекты — Комилла моделе&lt;ref&gt;Исеме [[Бангладеш]]тың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Комилла ҡалаһына бәйле.&lt;/ref&gt; (1959) барлыҡҡа килеүенә килтерә. Был ҡаҙаныштары өсөн Рамон Магсайя премияһы менән бүләкләнә һәм уға Мичиган штаты университетының хоҡуҡ докторы (L.D.) почётлы дәрәжәһе бирелә. Ральф Смуклер үҙенең китабында: «Скандинавия хеҙмәттәштәре һәм башҡа кәңәшселәре Әхтәр Хәмит Ханды Нобель тыныслыҡ премияһына лауреат итеп тәҡдим итте» тип яҙҙы&lt;ref&gt;Yousaf Nasim, ''Dr. Akhtar Hameed Khan — An Inspirational Social Scientist'',http://akhtar-hameed-khan.8m.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101075013/http://www.akhtar-hameed-khan.8m.com/ |date=2017-01-01 }}&lt;/ref&gt;.
1980 йылда «Оранджи» проектының ({{lang-en|Orangi Pilot Project}}) [[Карачи]] ҡалаһы ситендә урынлашҡан «Аҫтан өҫкә» ({{lang-en|Bottom Up}}) инициативаһын тормошҡа ашыра башлайҙар. Тағы ла ул күп кенә программалар менән — [[микрокредитлау]]ҙан алып үҙ финанслауға тииклем һәм ауыл общиналарында һәм ҡаланың ярлы өйҙәр районында торлаҡ биреүҙән алып ғаиләне планлаштырыуға тиклем етәкселек иткән.

== Фамилия ==
[[Хәмитов Рөстәм Зәки улы]] ([[18 август]] [[1954 йыл]]) — [[Рәсәй]] дәүләт эшмәкәре, [[2010 йыл]]дың [[19 июль|19 июленән]] — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]&lt;ref&gt;http://www.rian.ru/politics/20100719/256173004.html&lt;/ref&gt;, [[2015 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан [[2018 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябренә]] тиклем — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]. Техник фәндәр докторы.&lt;br&gt;

[[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] ([[1 июль]] [[1890 йыл]] — [[17 сентябрь]] [[2011 йыл]]) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндә йәшәгән оҙон ғүмерле [[башҡорттар|башҡорт]] ҡатыны&lt;ref&gt;[http://chelyabinsk.ru/newsline/439384.html На 122-м году жизни скончалась старейшая жительница Южного Урала]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://magnitogorsk.bezformata.ru/listnews/zhivet-glavnaya-dolgozhitelnitca-oblasti/1353027 Магнитогорск | В Магнитогорске живёт главная долгожительница области — БезФормата. Ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081451/http://magnitogorsk.bezformata.ru/listnews/zhivet-glavnaya-dolgozhitelnitca-oblasti/1353027/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.5-tv.ru/news/42153/|title=Старейшая жительница планеты живёт в Челябинской области|accessdate=21 мая 2012 года|publisher=5-tv|archiveurl=https://www.webcitation.org/693lUwShM|archivedate=2012-07-10}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы]] [[16 март|(16 март]] [[1933 йыл]] — [[2 ғинуар]] [[2018 йыл|2018 йыл)]] — педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] [[1972 йыл|(1972)]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры [[1978 йыл|(1978)]]&lt;br&gt;

[[Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы|Шәрәфетдин Йософ улы Хәмитов]] (Шәрәфи бай булараҡ та билдәле) — 1-се гильдия сауҙагәре. [[Борай ихтилалы]]ның етәксеһе.&lt;br&gt;

[[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] [[5 ноябрь|(5 ноябрь]] [[1898 йыл]] — [[5 сентябрь]] [[1943 йыл|1943 йыл)]] — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби эшмәкәре. Уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор [[1943 йыл|(1943)]]. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.&lt;br&gt;

[[Хәмитов Нәжип Вилен улы]] [[17 ғинуар|(17 ғинуар]] [[1963 йыл|1963 йыл)]] — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Украина]]ның ғалим-философы, яҙыусы һәм психоаналитик. Украина Милли Фәндәр академияһының Григорий Сковорода исемендәге Философия институты философик антропология бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы [[1998 йыл|(1998)]], профессор [[2007 йыл|(2007)]]. Генерал-майор [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]]ның ейәне

== Ауылдар ==
[[Хәмит]] ({{lang-ru|Хамитово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл.&lt;br&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Әлхәмдулиллаһ|Әл-хәмдү ли-ллаһ]] ({{lang+ar|ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ|Аллаһыға бар маҡтау|al-ḥamdu li-llāh}}), '''тәхмид''' — башҡортса ғәҙәттә «әлхәмдүлиллаһ» тип яҙыла&lt;ref&gt;[http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_ei2glos_SIM_gi_04657 taḥmīd] // Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Glossary and Index of Terms. Leiden : E. J. Brill.&lt;/ref&gt; ({{lang+ar|تَحْمِيد}}) — ғәрәп һәм мосолман донъяһында Аллаһы тәғәләгә маҡтау белдереү һүҙе, йолаһы. Ғәрәп илдәрендә был һүҙҙе йәһүҙиҙәр ҙә, нәсраниҙар ҙа әйтә. Килеп сығышы һәм ҡулланышы менән «Аллилуйя» тигән дини төшөнсәгә яҡын.
Башта «әлхәмдүлиллаһ» һүҙе Аллаһы тәғәләне данлау, һоҡланыу мәғәнәһендә ҡулланылһа, хәҙер инде көнкүрештә шатлыҡлы ваҡиғалар айҡанлы әйтәләр. Ул урыҫ телендәге «слава Богу!» тигән осраҡтарға тап килә.
Ғәрәпсә «хәмд» һүҙе маҡтау, данлау тигәнде аңлата, [[Аллаһ]]ы тәғәләнең маҡтаулы исемдәренең береһе — '''Хәмид''' тә ошо һүҙҙән алынған. Башҡорт теленә ул '''Хәмит''' тип инеп киткән һәм исемдәргә лә ингән. '''Хәмит, Хәмиҙулла, Хәмиҙә, Хәмдиә''' тигән исемдәр ошо һүҙҙән яһалған&lt;ref&gt;Таңһылыу Кусимова, Светлана Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2010.- 219 бит
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>ekznqa9hnhh2k662hsa1x3jmrw2ofu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямалиев Ким Мәсғүт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182907</id>
    <revision>
      <id>1306925</id>
      <parentid>1217298</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T23:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6384" sha1="tg1f99f9ka1no0bgpj3qufsaq12zxao" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ямалиев Ким Мәсғүт улы'''  ([[18 декабрь]] [[1928 йыл]]—[[8 март]] [[2012 йыл]]) — физик. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ|94617}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ким Мәсғүт улы Ямалиев 1928 йылдың 18 декабрендә Үзбәк ССР‑ының Ҡатты‑Ҡурған ҡалаһында тыуа. 
Бәләкәй сағында уның ғаиләһе [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] Сәйҙебаш ауылына күсеп килә. Күп балалы ғаиләлә үҫә һәм тәрбиәләнә.

Сәйҙебаш мәктәбендә етенсе класты тамамлай. Күҙәй мәктәбендә урта белем ала&lt;ref name=&quot;Муниципальная краеведческая дистанционная олимпиада «буздякская вишенка»&gt;[https://multiurok.ru/index.php/files/munitsipalnaia-kraevedcheskaia-distantsionnaia-oli.html Ученый, доктор технических наук Ямалиев К.М.] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

1959 йылда Свердловск ҡалаһында Горький исемендәге дәүләт университетын, һуңынан [[Мәскәү]]ҙә Үҙәк ҡара металлургия ғилми-тикшеренеү институтының металдар физикаһы институты аспирантураһын тамамлай&lt;ref name=&quot;Муниципальная краеведческая дистанционная олимпиада «буздякская вишенка»&quot; /&gt;.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Урал университетын тамамлағандан һуң [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда эшләй. 1967 йылдан алып Геология институтында (1969 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр), 1976 йылда — ИПТЭР-ҙа: өлкән, 1991 йылда — баш ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1989 — 2005 йылдарҙа лаборатория мөдире&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

К.Ямалиев үҙен тулыһынса фәнгә бағышлай: Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, һуңынан физика-математика өлкәһендә ғилми эш менән шөғөлләнә. Ким Мәсғүт улы 40 йылға яҡын Өфө энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтында ғилми эш алып бара.

Ким Мәсғүт улы Ямалиев 2012 йылдың 8 мартында [[Өфө]]лә вафат була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге металл физикаһына арналған. Ямалиев тарафынан оҙаҡ файҙаланылған магистраль нефть үткәргес торбаларының иҫкереүе һәм деформацияланыуы процестарының законлыҡтары, шартлатып ҡырҡыу ваҡытында шартлау энергияһының торба металына тәьҫире тикшерелгән, нефть үткәргестәрҙең ҡалдыҡ ресурсын баһалау методикаһы һ.б. &lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Уның етәкселегендә «Өфө-Әлмәт-Куйбышев», «Өфө-Әлмәт-Горький», «Дуҫлыҡ», «ТОН-1» нефть үткәргестәренең техник торошо билдәләнә һәм уларҙы артабан файҙаланыу, ҡайтанан һынау һәм ремонтлау буйынса тәҡдимдәр эшләнә. Магистраль нефть үткәргестәрҙә 15 авария сәбәптәрен фәнни яҡтан нигеҙләй, 1982 йылда Оло Теләк районында авария сәбәптәрен экспертизалауҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Ямалеев_Ким_Масгутович Ямалеев Ким Масгутович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219071344/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B3%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-02-19 }}&lt;/ref&gt;.
80-дән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы. 1983 йылда И.М. Губкин исемендәге премия лауреаты була&lt;ref name=&quot;Муниципальная краеведческая дистанционная олимпиада «буздякская вишенка»&quot; /&gt;.

Ғалимдар советы ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре. 
* И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983)

== Төп хеҙмәттәре ==
* Диффузное рассеяние рентгеновских лучей стареющими сплавами. М., 1973; 
* Старение труб нефтепроводов. М., 1995 (авторҙ.); 
* Трещиностойкость металла труб нефтепроводов. М., 2001 (авторҙ.).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{БЭ|94617}}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>tg1f99f9ka1no0bgpj3qufsaq12zxao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдгар Дега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185745</id>
    <revision>
      <id>1306916</id>
      <parentid>1254620</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T20:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28820" sha1="1xe85e12fnszygpk5vo17o244ojrlix" xml:space="preserve">{{Рәссам}} 
'''Илер-Жермен-Эдгар де Га йәки Эдгар Дега''' (франц. Élère-Germain-Edgar de Gad, фр. Edgar Degas) (1834 йыл, 19 июль, [[Париж]] — 1917 йыл, 27 сентябрь) — [[Франция|француз]] рәссамы, [[Импрессионизм|импрессионистар]] хәрәкәтенең иң күренекле вәкилдәренең береһе.

== Биографияһы ==
Дега 1834 йылдың 19 июлендә Парижда бай ғаиләлә тыуған. Атаһы Огюсте де Га һәм әсәһе —Селестин Муссон ғаиләһендәге биш баланың иң өлкәне була. 13 йәшендә Эдгар әсәһеҙ ҡала, был уның өсөн бик ауыр һынау була. Һуңыраҡ, яңы социаль идеялар йоғонтоһо аҫтында, Эдгар де Га фамилияһын «аристократтарса» яңғырамаған Дегаға алмаштыра.

Рәссамдың атаһы Огюсте де Га Эдгар Деганың олатаһы Рене Илер де Га [[Италия]]ла нигеҙ һалған ҙур банктың Франциялағы бүлексәһе менән идара итә. Илер де Га Француз революцияһы осоронда Италияға эмиграцияға киткән. Эдгарҙың әсәһе Селестин Муссон сығышы менән Америкала төпләнгән француз ғаиләһенән. Уның атаһы Яңы Орлеанда мамыҡ биржаһында брокер булған.

Бала сағынан уҡ Дега һүрәт төшөрөргә ярата. Атаһы улы юрист булыр тип өмөтләнә, әммә Эдгар был өлкә менән ҡыҙыҡһынмай. Дега аҡсаға мохтажлыҡ кисермәй, шуға күрә ул эштәрен һатмай һәм улар өҫтөндә оҙаҡ ваҡыт эшләй ала. Йәш Дега һәр саҡ камиллыҡҡа ынтыла. Унан картинаһын тартып алып ҡына был әҫәр өҫтөндә эшләүен туҡтатып була,тип көләләр. 

20 йәшендә (1854) Дега билдәле рәссам Ламот студияһына уҡырға инә &lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Дегаc, Илэр-Жермен-Эдгар}}&lt;/ref&gt; ул үҙ сиратында бөйөк [[Жан Огюст Доминик Энгр|Энгр]]ҙың уҡыусыһы була. Таныштары ғаиләһендә Деганың Энгрҙы күргәне була. Йәш рәссам Энгрҙың тышҡы ҡиәфәтен бик оҙаҡ хәтерендә тота һәм ғүмере буйы Энгрҙың матур һүрәт контурҙары (линия) һәм аныҡ формаларына һөйөүен һаҡлап ҡала. Дега шулай уҡ башҡа бөйөк рәссамдар [[Николя Пуссен]], [[Ганс Гольбейн]]ды ла ярата, [[Лувр]]ҙа уларҙың әҫәрҙәрен шул тиклем тырышлыҡ һәм оҫталыҡ менән күсереп ала, хатта күсермәне төп нөсхәнән айырыуы ауыр була.
 
1855 йылда Дега  75 йәшлек Энгрҙың үҙен күреүгә өлгәшә, хатта унан: «Линиялар төшөрөгөҙ, егет кеше, булдыра алғансы, хәтерҙән йә тәбиғәттән төшөрөгөҙ», — тигән кәңәш тә ала. Дега ижадына [[Гюстав Кюрбе|Курбе]] һәм [[Эжен Делакруа|Делакруа]] ҙур йоғонто яһай, әммә Энгр рәссам өсөн ғүмеренең аҙағына тиклем иң ҙур авторитет булып ҡала.

Эдгар Луврҙа һынлы сәнғәт оҫталарының әҫәрҙәрен өйрәнә, бер нисә тапҡыр [[Италия]]ла була (атаһы яғынан туғандары шунда йәшәй), унда Италияның [[Яңырыу]] оҫталарының шедеврҙары менән таныша. Рәссамды Мантенья, Беллини, Гирландайо һәм [[Джотто ди Бондоне|Джотто]] кеүек  мәшһүр рәссамдар айырыуса ныҡ ҡыҙыҡһындыра. Был осорҙа Андреа Мантенья һәм [[Паоло Веронезе]] уның өсөн идеал булып китә, уларҙың юғары рухлы һәм сағыу төҫлө картиналары йәш рәссамдың күңеленә үтеп инә. Уның тәүге әҫәрҙәренә үткер һәм теүәл һүрәт хас, улар етди һәм тыныс манерала яҙылған (ағаһы төшөрөлгән эскиздар, 1856-1857, Лувр, Париж; баронесса Беллели, 1859, Лувр, Париж), йәки улар ысынбарлыҡтағы дөрөҫлөк (Италиялағы хәйерсе ҡатын портреты, 1857, шәхси коллекция) менән берләштерелгән.

=== Тарих темаһына әҫәрҙәре===
Был ҡатмарлы, ҙур әҫәрҙәр була, рәссам уларҙы  [[Салон]]да ([[Париж]]дағы иң престижлы рәсми сәнғәт экспозицияһы) күргәҙмәгә ҡуйып, билдәлелек алырға өмөтләнә. Эштәрен Салонда күрергә теләгән  йәш рәссам алтмышынсы йылдарҙың беренсе яртыһында тарихи сюжеттарға мөрәжәғәт итә: «[[Спарта]] ҡыҙҙары егеттәрҙе ярышҡа саҡыра» (1860), «[[Семирамида]] ҡала төҙөргә бойора» (1861), «Александр аты Буцефал менән» (1861-1862), «Иефай ҡыҙы» (1859—1860), «Урта быуат һуғышы эпизоды» («Орлеан һәләкәттәре») (1865). Картиналар ҡараңғы төҫлө, формаһы буйынса ҡоро ғына. Был картиналарҙың тәүгеһендә төшөрөлгән кешеләрҙең хәрәкәте нисектер уңайһыҙ, матур түгел, был күренеш ябай көндәлек пейзаж фонында бара.

Дега, был картиналар өсөн әҙерләнгән күп һанлы һүрәттәре һәм майлы буяу менән төшөрөлгән эскиздары булыуына ҡарамаҫтан, был эштәрҙең береһен дә тамамламаған. Ошондай эштәр Дега был жанрҙа эш ҡыра алмай тигән хәбәр таратыуға сәбәпсе була.

=== Беллелиҙар ғаиләһе ===
[[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 049.jpg|thumb|Беллеллиҙар ғаиләһе. 1858—1867 йылдар.  Орсе музейы]]
Италия буйлап сәйәхәттәре һәм XV быуат Италия рәссамдарының тәьҫире Деганы Беллелиҙар ғаиләһенең портретын эшләргә этәргес була. Был ҙур ғаилә портретында Дега атаһының һеңлеһе Лаура ире барон Геннаро Беллели һәм ике балаһы менән һүрәтләнгән. Ҡара күлдәк кейгән Лаура өсөнсө балаһына йөклө. Күптән түгел вафат булған атаһының портреты Лаура артында эленеп тора, шуға күрә ҡатын ҡара кейемдә. Был картинаны Дега 1858 йылда, Флоренцияла туғандарына ҡунаҡта булғанда, төшөрә башлай. Алдан ул бик күп эскиздар яһай, тик 1859 йылда Парижға ҡайтҡас ҡына картинаның һуңғы вариантын яҙа. Был портрет рәссамдың  шул осорҙағы иң ҙур әҫәре була. Бындағы персонаждар тормошта нисек булһалар, шул ҙурлыҡта тиерлек һүрәтләнгән, ә картина үҙе алдан ентекле уйланылып яҙылған кеүек күренә.

Композицияның ҡеүәте һәм тәрәнлеге рәссамдың Италиялағы [[Яңырыу]] дәүере өлгөләре һәм өлкән быуын оҫталары, тәү сиратта Энгр традицияларына эйәреүен күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта картина яңылығы һәм был рәссамға ғына хас үҙенсәлеге менән айырылып тора. Портретта торған кешеләрҙең позалары ғәҙәти түгел,  шулай ҙа картина ныҡлы ғаилә бәйләнештәре атмосфераһын күрһәтә, әммә ысынында Лаураның ғаилә тормошо бәхетле булмаған.

=== Импрессионистар һәм Дега ===
[[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 040.jpg|thumb|Эдгар Дега. Трибуналар алдында бәйге аттары. 1869—1872 йыл. Орсе музейы. Париж.]]
[[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 076.jpg|thumb|left|Э. Дега. Зәңгәр күлмәктәге бейеүсе ҡыҙҙар. Пушкин иемендгәе дәүләт сәнғәт музейы, Мәскәү]]
1861 йылда Дега Эдуард [[Эдуард Мане|Мане]] менән таныша, уның менән ғүмеренең аҙағынаса дуҫ була. Йәш рәссамдар араһында бик абруйлы кеше, «Батиньоль» төркөмөнөң формаль булмаған етәксеһе Мане Деганы йәш рәссамдар менән таныштыра, һуңынан улар [[Импрессионизм|импрессионистар]] булараҡ билдәлелек ала.

[[Эдуард Мане]] кеүек үк Дега академик Салон сәнғәтен яратмай. Дега Салонда ҡуйылған картиналарҙың уйлап сығарылған сюжеттары менән түгел, хәҙерге тормош менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына. Шулай уҡ ул импрессионистарҙың асыҡ һауала эшләүен ҡабул итмәй, театр, опера һәм кафешантан донъяһына өҫтөнлөк бирә. Өҫтәүенә, ул пленэрҙы яратмай, һауала зиһен тарҡала тип һанай һәм бер һүҙһеҙ тейешле тәртип булған студия мөхитенә өҫтөнлөк бирә. Импрессионистарҙыҡынан айырмалы, Дега стиле матур һүрәткә нигеҙләнгән, уның картиналарына һүрәтләү теүәллеге хас.

Импрессионистар ҙа, Дега ла тормош асылы— даими хәрәкәт тип аңлай. Әгәр ҙә пейзажистар быны һауа, яҡтылыҡ хәрәкәте, көн һәм йыл миҙгелдәренең үҙгәреүе, тәбиғәттең даими әйләнеше тип аңлаһа, Дега кеше хәрәкәте аша донъяның тере асылын еткерергә тырыша.

1860-сы йылдарҙа [[Франция]]ла прогрессив интеллигенция [[Наполеон III]] империяһының буржуаз тәртиптәренән арый. Рәссамдарҙың яңы тулҡыны һынлы сәнғәткә Наполеон осорондағы Франция тормошонан ябай күренештәрҙе индерә. Уларҙың эштәренең манераһы һәм ижадының сағыулығы Эдгар Дегаға яҡын булған. Әммә ул, импрессионистарҙан айырмалы рәүештә, социаль темалар менән ҡыҙыҡһына. Францияның иҫке һынлы сәнғәт мәктәптәренең [[классицизм]] һәм [[романтизм]] традицияларынан ситләшеп, тормоштоң абстракт яҡтарына түгел, ә замандаштарының көндәлек, йыш ҡына ауыр хеҙмәте менән бәйле сюжеттарға күберәк иғтибар бирә.

Ҡайһы бер тәнҡитселәр импрессионистар менән Дега ижады араһында айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, Деганы импрессионистар рәтенә индерә. Дега «импрессионизм» терминын яратмай, ғүмеренең аҙағында ул импрессионистарҙан бөтөнләй алыҫлаша. Ысынында иһә, сәнғәттә рәссамдарҙы стилдәргә бүлеп ҡарау һәр саҡ шартлы булып ҡала, был ошо дәүер сәнғәте өсөн хас булған яңы ынтылышты ғына сағылдыра, һәр бер рәссам уны үҙенсә тормошҡа ашыра.

=== Франция менән Пруссия һуғышы ===
1870 йылда Франция менән Пруссия араһында һуғыш башлана. [[Эдуард Мане|Мане]] кеүек, Дега ла үҙе теләп армияға китә. Пехотала һәм артиллерияла хеҙмәт итә. Дега пехота полкына ирекле хеҙмәткә алына, әммә тәүге атыш күнекмәләре ваҡытында уҡ рәссамдың уң күҙе насар күреүе асыҡлана — был сиренең башы була, ғүмеренең аҙағында ул бөтөнләй тиерлек һуҡырая. Күҙе насар күргәнгә, Деганы артиллерия полкына күсерәләр.
[[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 032.jpg|thumb|Эдгар Дега. Йыуыныу. 1886 йыл. Хилл-Стенд музейы, Фармингтон, Коннектикут, АҠШ]]

=== Деганың бейеүсе ҡыҙҙары ===
Дега төшөргән балет күренештәренең ғәҙәттән тыш популярлығын аңлауы ауыр түгел, сөнки рәссам беҙгә артыҡ хистәргә бирелмәйенсә, нәфислек һәм матурлыҡ донъяһын күрһәтә. [[Балет]] тормошо шул тиклем сағыу итеп күрһәтелә, был картиналарҙың Дега замандаштарына ни тиклем яңы һәм үҙенсәлекле булып күренгәнен күҙ алдына килтереүе ауыр түгел. Дегаға тиклем балет темаһына яҙған рәссамдар йә геометрик яҡтан дөрөҫ композициялар төҙөй, йә матур итеп ҡулдарын ҡуйып, баш эйгән балет йондоҙҙарын һүрәтләй. Бындай портреттар хәҙерге Голливуд кино йондоҙҙарының ялтырауыҡлы журнал тышлығындағы фотоһүрәттәрен хәтерләтә.

«Мине бейеүселәр рәссамы тип атайҙар», — тип яҙған Дега. Ысынлап та, ул был темаға йыш мөрәжәғәт итә. Әммә Дега эратоман булған тип уйларға ярамай. «Балериналар минең өсөн һәр ваҡыт иҫ киткес матур туҡымаларҙы һүрәтләү һәм хәрәкәт мәлен эләктереп алып төшөрөү өсөн һылтау ғына булды», — ти Дега («Бейеү класы», 1873—1875; «Бейеүселәр сәхнәлә», 1878 — Орсэ музейы, Париж; «Бейеүселәр репетицияла», 1879, ГМИИ, Москва; «Зәңгәр күлмәкле бейеүесе ҡыҙҙар», 1890, Орсэ музейы, Париж һ.б.) Композиция төҙөгәндә Дега артыҡ матурлыҡҡа ынтылмай, ул был бейеүсе ҡыҙҙарға ымһынып ҡарамай, шунлыҡтан ул был кешеләрҙең тормошон ситтән күҙәтеүсе булараҡ ҡына сығыш яһай.

=== Шәхси тормошо ===
Шәхси тормошонда Дега тыйнаҡ та, шулай уҡ ҡыҙыу холоҡло ла була. Дуҫтары һәм ғаилә ағзалары Деганы тупаҫ кеше тип иҫәпләгән. Бер ваҡыт уны күп мыжығаны өсөн «айыу балаһы» тип атағандар. Ғүмеренең аҙағында ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың йыуынған мәле төшөрөлгән картиналарындағы ванна оҫтахана уртаһында урынлаштырырға ҡуша. Шулай уҡ Дега һәләтле мимик актер булараҡ та билдәле була.

Деганың балет артистары йәки уның ниндәй ҙә булһа моделдәре менән физик яҡынлыҡҡа ынтылыуы тураһында, шулай уҡ рәссамдың шәхси тормошо тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ. Деганың берәй яратҡан ҡатыны бармы— юҡмы икәнен бер кем дә белмәгән. Дега үҙе бер ҡасан да ҡатын-ҡыҙ менән мөнәсәбәттәре тураһында һөйләмәгән.

=== Дега скульптуралары ===
Бәләкәй балауыҙ скульптураларҙы Дега 1860-сы йылдар аҙағында эшләй башлай, күреү һәләте насарайған һайын, рәссам был жанрға күберәк иғтибар бүлә. Деганың скульптура темалары уның картиналары темаһын ҡабатлай — бейеүселәр, һыу инеүселәр йәки бәйгелә ҡатнашҡан жокейҙар. Дега был әҫәрҙәрҙе үҙе өсөн эшләй, улар рәссамға эскиздарҙы алмаштыра, ул тик бер нисә скульптураны ғына аҙағына еткерә. Ваҡыт үтеү менән Дега скульптураға йышыраҡ мөрәжәғәт итә, сөнки ул был осраҡта ҡулдарының һиҙемләү тойғоһона таяна ала. Күпселек фигураларҙы Дега балауыҙ һәм балсыҡтан эшләй. Дега үлгәндән һуң уның студияһында һаҡланып ҡалған 70-ләп скульптура табыла, ә рәссамдың вариҫтары уларҙы бронзаға күсерә (бының өсөн балауыҙ дубликаттар ҡулланыла) — Дегас үҙе бер ҡасан да бронза менән эшләмәй. Был бронза скульптураларҙың тәүге өлгөләре 1921 йылда барлыҡҡа килә. Дега эшләгән балауыҙ фигураларҙы Американан Поль Меллон һатып ала, уларҙың бер нисәһен ул Луврға бүләк итә.

=== Ғүмер аҙағындағы ижады ===
80-се йылдар аҙағында Дега асылда «билдәле һәм билдәһеҙ булырға» тигән теләген тормошҡа ашыра. Ул тормошҡа айыҡ аҡыл менән ҡараған һәм үҙ йоғонтоһо менән файҙалана белгән, күп рәссамдар менән даими бәйләнеш тотҡан, бындай эшмәкәрлеге уның ҡайһы бер коллегаларының асыуын ҡабарта башлаған. Үҙ талантына ышаныуын һәм үҙ хәле өсөн борсолмауын күрһәтер өсөн, Дега яҡын дуҫтары менән генә аралаша башлай.

Ул тик бер нисә үҙе һайлаған йәмәғәт урынында ғына күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, был хәл Париждың абруйлы сәнғәт журналдарында уға ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Картиналарын һатырҙан алда ул сәнғәт өлкәһендә сауҙа менән шөғөлләнгән кешеләр менән бергә һатыу стратегияһын эшләй. Шулар араһында 1870-се йылдарҙа танышҡан Дюран-Рюэль иң билдәлеһе була.

1882 йылға рәссамдың күреү һәләте ҡырҡа насарая башлай, Дега [[пастель]] техникаһына, ә һуңынан [[скульптура]]ға мөрәжәғәт итә башлай.
Уның һуңғы полотноларында һүрәтләнгән фигуралар рәссам уларҙы бик яҡындан ҡараған кеүек итеп ныҡ ҙурая.

Күҙе насар күреү сәбәпле Дега пастель техникаһына (мелки и карандаши без оправы) күсә, тик пастель ҡойола, уны махсус иҙелмә менән нығытырға кәрәк, һөҙөмтәлә буяу ҡараңғылана. Шуға күрә Дега пастелгә яҡын сифатлы майлы буяу эшләү ысулын уйлап таба, һәм майлы буяу менән пастель техникаһында яҙа башлай.
=== Вафаты===
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Дега бер үҙе ҡала. Һуңғы ун йылда ул бөтөнләй бер нимә лә яҙмай. Уның дуҫтарынан күбеһе инде был донъянан китә, тик Поль Валери ғына уның янына ингеләп йөрөй. Дега үҙен ябай ғына итеп, артыҡ һүҙ һөйләмәй ерләргә ҡуша.

Эдгар Дега  Парижда 1917 йылдың  27 сентябрендә 83 йәшендә вафат була. 

Эдгар Дега исеме [[Меркурий]]ҙағы кратерға бирелгән.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 012.jpg|Абсент, 1876,  Орсе музейы, [[Париж]]
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 036.jpg|Перед стартом, 1862—1880, Орсе музейы, [[Париж]]
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 002.jpg|Балет спектакле — Ложенан сәхнә күренеше, 1885, Сәнғәт музейы, [[Филадельфия]]
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 006.jpg|Балет мәктәбе
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 044.jpg|Мисс Лала Фернандо циркында
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 085.jpg|Кер йыуыусылар
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 011.jpg|Модистка янында
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 084.jpg|Кер үтекләүселәр
Файл:Young Spartans National Gallery NG3860.jpg|Спарта йәштәре, 1861
Файл:Degas - Orchester in der Oper.jpg|Опера оркестры (1867—1868 гг.),  Орсе музейы, Париж
Файл:Degas - Musiker in der Oper.jpg|Оркестр музыканттары (1870—1871), Ҡала сәнғәт институты, Франкфурт-на-Майне
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 021.jpg|Бейеү дәресе (1873—1875), Орсе музейы, Париж
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 033.jpg|Балет репетицияһы (1874), Орсе музейы, Париж
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 018.jpg|Балет йондоҙо (Прима-балерина) (1876—1878), Орсе музейы, Париж
Файл:Degas - Zwei Tänzerinnen.jpg|Ике ял итеүсе бейеүсе (Зәңгәр күлмәкле бейеүсе ҡыҙҙар) (1905—1910), Орсе музейы, Париж
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 076.jpg|Зәңгәр күлмәкле бейеүсе ҡыҙҙар (1897), А. С. Пушкин исемендәге сәнғәт музейы, Мәскәү
&lt;/gallery&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Жан Огюст Доминик Энгр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Зернов Б. А.'' Дега. — {{М.}}, {{Л.}}: [[Советский художник]], 1965.
* Эдгар Дега // Художественная галерея, 4/2004, DeAgostini.
* ''[[Костеневич, Альберт Григорьевич|Костеневич А. Г.]]'' Эдгар Дега. Площадь согласия. Заметки о картине. — {{СПб.}}: [[Государственный Эрмитаж]], 2012. — 152 с., ил. — (Возрождённые шедевры). — 1000 экз. — ISBN 978-5-93572-474-0
* ''[[Крючкова, Валентина Александровна|Крючкова В. А.]]'' Эдгар Дега. — М.: Белый город, 2003. — 48 с.
* ''[[Прокофьев, Валерий Николаевич|Прокофьев В. Н.]]'' Пространство в живописи Дега // ''Прокофьев В. Н.'' Об искусстве и искусствознании. Статьи разных лет. — {{М.}}, 1985.
* ''Русакова Р.'' Дега. — {{М.}}: [[Советский художник]], 1968. — 30 с. (Шедевры Государственного музея изобразительных искусств им. А. С. Пушкина).
* {{БРЭ|автор=Стародубова В. В., [[Муратов, Александр Михайлович (искусствовед)|Муратов А. М.]], Кулаков В. А.|заглавие= Дега, Эдгар|id=1943895|том=8|год=2007|страницы=414|ref=Стародубова, Муратов, Кулаков}}

== Һылтанмалар ==
{{викицитатник|Эдгар Дега}}
{{commonscat-inline||Эдгар Дега}}
* [http://abcgallery.com/D/degas/degas.html Edgar Degas at Olga’s Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210040557/http://www.abcgallery.com/D/degas/degas.html |date=2011-12-10 }}
* [http://www.impressionist--paintings.com/russian/DEGA/biograph_dega.shtml Жизнь и творчество Эдгара Дега на сайте Картины Импрессионистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722112227/http://www.impressionist--paintings.com/russian/DEGA/biograph_dega.shtml |date=2012-07-22 }}
* [http://impressionism.ru/degas.html Эдгар Дега на сайте Impressionism.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060846/http://impressionism.ru/degas.html |date=2013-09-21 }}
* [http://gallerix.ru/album/Edgar-Degas полное собрание картин Эдгара Дега]
* [https://web.archive.org/web/20130921060245/http://www.famousartistsgallery.com/gallery/degas.html Famous Artists Gallery: Эдгара Дега]
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/1074-degas-edgar-germain-hilaire?start=118 Дега Эдгар: Литография, монотипия, уголь, мел и пастель на бумаге]

{{Внешние ссылки}}
{{Эдгар Дега}}
{{Импрессионизм}}
[[Категория: Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәссамдар]]
[[Категория:Сәнғәт]]
[[Категория:Франция сәнғәте]]</text>
      <sha1>1xe85e12fnszygpk5vo17o244ojrlix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>YEKT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201573</id>
    <redirect title="Екатеринбург ваҡыты" />
    <revision>
      <id>1306899</id>
      <timestamp>2026-10-04T16:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>[[Екатеринбург ваҡыты]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1306899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="ecf9dzhovwzi21gn0hdflp9en9v7nt2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Екатеринбург ваҡыты]]</text>
      <sha1>ecf9dzhovwzi21gn0hdflp9en9v7nt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-05</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201574</id>
    <revision>
      <id>1306915</id>
      <timestamp>2026-10-04T20:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Krummhörn, Greetsiel, Windmühlen -- 2025 -- 9837.jpg</comment>
      <origin>1306915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="8adb5zx33ax7j8llj1fkzpnfl9qotb6" xml:space="preserve">Krummhörn, Greetsiel, Windmühlen -- 2025 -- 9837.jpg</text>
      <sha1>8adb5zx33ax7j8llj1fkzpnfl9qotb6</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>