Нефтекама

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Нефтекама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5389</id>
    <revision>
      <id>1306978</id>
      <parentid>1306623</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24328" sha1="5hf3i5h5vneh80svlfs92bt90fuopnq" xml:space="preserve">''Был мәҡәлә — ҡала тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]].''
{{НП-Россия
 | статус                   = ҡала
 | русское название         = Нефтекама
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = Coat_of_Arms_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png
 | флаг                     = Flag_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png
 | описание флага           = Нефтекама флагы
 | lat_deg                  = 56|lat_min = 05|lat_sec = 00
 | lon_deg                  = 54|lon_min = 15|lon_sec = 00
 | CoordAddon               = type:city(119100)_region:RU
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = ҡала округы
 | район                    = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы
 | район в таблице          = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы{{!}}Нефтекама ҡалаһы
 | C в регион               = нет
 | глава                    = Эльдар Вәлидов — 2022 йылдың 21 мартынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-03-21/novym-merom-neftekamska-stal-eldar-validov-2736419 Новым мэром Нефтекамска стал Эльдар Валидов. ИА «Башинформ», 21 марта 2022 года]{{V|21|03|2022}}&lt;/ref&gt;
 | дата основания           = 1963 йыл{{!}}1963 йылда
 | первое упоминание        = 1955
 | статус с                 = 1963 йыл{{!}}1963 йылдан 
 | площадь                  = 147,25 (ҡала округы сиктәрендә)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 БД ПМО Республики Башкортостан. Город Нефтекамск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306024412/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;
 | высота центра НП         = 100
 | население                = {{ Население | Нефтекамск | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Нефтекамск | г }}
 | плотность                = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Нефтекамск | ч }} / 147.25 round 2 ) }} }}
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]], [[мариҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] һ.б. милләт вәкилдәре
 | конфессиональный состав  = мосолман-сөнниҙәр, православныйҙар
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452680
 | телефонный код           = 34783
 | цифровой идентификатор   = 80427
 | категория в Commons      = Neftekamsk
 | сайт                     = http://neftcity.ru/
}}

'''Нефтека́ма''' ({{lang-ru|Нефтекамск}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы ҡала. [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]]н барлыҡҡа килтерә.

Халыҡ һаны һәм етештереү күләме буйынса республикала [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Салауат (ҡала)|Салауат]]тан һуң дүртенсе ҡала.

== Почетлы граждандар ==
[[Файл:Вид на Нефтекамск с вертолета.jpg|thumb|Ҡаланың вертолёттан күренеше]]
[[Файл:Детский Лагерь г.Нефтекамска &quot;Росинка&quot; .jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһының «Росинка» балалар лагеры]]
[[Файл:Озеро в Лесопарке.jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһы урманында күл]]
* Артемьев Яков Тимофеевич
* Баженов Алексей Лукьянович
* Баталин Юрий Петрович
* Баһаутдинов Риф Шәйхетдин улы
* Безденежных Федор Ильич, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Гинин Николай Степанович, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ғәлләмов Нәбиб Солтан улы
* Ғаязова Гөлһылыу Хәли ҡыҙы, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Иванов Дмиртий Иванович
* Иванов Евгений Григорьевич, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Иваненко Евдокия Иосифовна
* [[Исламаев Исламғол Исламаевич]]
* [[Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Карцев Евгений Васильевич
* Князев Николай Сергеевич
* [[Лим Игорь Николаевич]]
* Лялин Юрий Иванович
* Маликов Әхсән Баймөхәмәт улы
* Новиков Михаил Павлович
* Самсонов Александр Семенович, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Солтан-Ғәлиев Фәрит Хәйҙәр-Ғәли улы
* Фаттахова Фәйрүзә Махиян ҡыҙы
* Әхмәҙиев Мөхәмәт Шәйхетдин улы
* Әхмәтгәрәев Аҡмалетдин Зиһан улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Юшков Василий Васильевич

== Ҡалала тыуған, йәшәгән һәм эшләп киткән билдәле шәхестәр ==
* [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (12.08.1980), [[Педагогика|педагог]]. 2007 йылдан Башҡорт гимназияһы [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Яна Ғәббәсова]] (2003), [[йыр]]сы, 1-се телеканалдың «Голос» шоу-проектының 2020 йылғы еңеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1544999-pobeditelnitsa-shou-golos-yana-gabbasova-stala-zasluzhennoy-artistkoy-bashkirii-/ Победительница шоу «Голос» Яна Габбасова стала заслуженной артисткой Башкортостана. ИА Башинформ, 11 января 2021 года]{{V|11|01|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (2 ноябрь 1950 йыл) — [[Башҡортостан]]дың билдәле дәүләт эшмәкәре, 2008—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-Министры урынбаҫары, 1996—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры, милиция генерал-лейтенанты, 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Вәкилдәр палатаһы депутаты, Почёт һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. 1977—1995 йылдарҙа Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегененең енәйәтселәрҙе эҙләү бүлексәһе етәксеһенең урынбаҫары, етәксеһе, артабан ҡала эске эштәр бүлеге етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, аҙаҡтан ҡала эске эштәр идаралығы етәксеһе&lt;ref&gt;[https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 Официальный сайт Министерства внутренних дел Республики Башкортостан. Глава 8. Ими гордится МВД Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507070318/https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 |date=2021-05-07 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Завьялова Галина Сергеевна]] (5.08.1947), [[Журналистика|журналист]], 1984—2003 йылдарҙа ҡаланың [[Красное знамя (гәзит)|«Красное Знамя» гәзите]] мөхәррире, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (10.07.1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998). 
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (15.08.1963), вице-адмирал, һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе ([[урыҫ теле|урыҫса]] — подводник), 2012 йылдан адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһының начальник урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm Моряки и корабли. Мухаметшин Игорь Тимербулатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306183918/http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Хужин Илвир Илдар улы]] (14.06.1990), [[Рәсәй]] спортсыһы, бобслейсы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2014 йылда [[Сочи]] ҡалаһында үткән Ҡышҡы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Бобслей буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]] йыйылма командаһы составында Александр Касьянов экипажында сығыш яһап, дүртенсе урынды яуланы.
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), журналист, яҙыусы. 1964—2008 йылдарҙа «Кызыл таң» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премия лауреаты (1999). [[Яңауыл]] ҡалаһы һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы (1997).
* [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (4.11.1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010).
* [[Якушев Владимир Владимирович]] (14.06.1968), [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре. [[2020   йыл]]дың [[9 ноябрь|9 ноябренән]] [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/events/president/news/64352 Владимир Якушев назначен полномочным представителем Президента в Уральском федеральном округе]{{ref-ru}}{{V|9|11|2020}}&lt;/ref&gt;. «[[Берҙәм Рәсәй]]» сәйәси фирҡәһенең Юғары советы ағзаһы, иҡтисад фәндәре кандидаты (2005), [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт]] (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm Губернатор Тюменской области. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316203623/http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm |date=2015-03-16 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Махсус хәрби операцияла ҡатнашыусылар ===
* [[Зәйнуллин Айҙар Тәлғәт улы]] (29.01.1994—30.06.2024), [[нефть|нефтсе]], [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның Когалым ҡалаһындағы «Евразия» быраулау компанияһының 7-се разрядлы быраулаусыһы. 2022 йылдың 28 сентябренән махсус хәрби операцияла, [[ефрейтор]]. Рәсәй Федерацияһының [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]](2024, ноябрь, үлгәндән һуң) һәм Башҡортостан Республикаһының [[Генерал Шайморатов ордены|Генерал Шайморатов]] (2025, март, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры, Жуков миҙалы менән бүләкләнеүсе (2024, май). 

== Ҡаҙаныштары ==
* RAEX (РАЭКС-Аналитика) рейтинг агентлығы 2019 йылдың июнендә тәүге тапҡыр мәғлүмәт технологияларын ҡулланыуҙа Рәсәйҙең иң яҡшы 200 мәктәбен билдәләгән. Исемлеккә 44 төбәк араһында Башҡортостандың алты мәктәбе, шул иҫәптән Нефтекаманың 1-се лицейы ла ингән: ул 118-се урынды биләй&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/news_m/80732?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Шесть школ Башкирии вошли в рейтинг лучших в России. Сайт газеты «Республика Башкортостан», 2019, 15 июня]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|16|06|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* 2015 йылда халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Нефтекама Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала тип табылды&lt;ref&gt;[http://neftcity.ru/index.php?dn=news&amp;langs=rus&amp;to=art&amp;id=4657 Официальный сайт городского округа г. Нефтекамск, 8 декабря 2015 г.]{{ref-ru}}{{V|25|12|2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/798020/  «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 18 декабрь]&lt;/ref&gt;.
* [http://www.bashinform.ru/bash/775312/ Интернетта Нефтекамалағы «Старые Papa’s» төркөмөнөң клибы популярлыҡ яулай бара]

== Физик-географик характеристикаһы ==

=== Географик урыны ===
Нефтекама республиканың төньяҡ-көнбайышында, баш ҡала [[Өфө]]нән 200 км, [[Кама]] йылғаһынан — 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала территорияһы 147,25 км² майҙанды биләй, [[Краснокама районы|Краснокама]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондары биләмәләре менән сиктәш.

=== Климаты ===
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род= Нефтекамска
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-13.7             | Янв_ср_осад=45
| Фев_ср=-12.6             | Фев_ср_осад=37
| Мар_ср=-5.8              | Мар_ср_осад=26
| Апр_ср=5.2               | Апр_ср_осад=34
| Май_ср=13.1              | Май_ср_осад=37
| Июн_ср=18.0              | Июн_ср_осад=58
| Июл_ср=19.3              | Июл_ср_осад=61
| Авг_ср=16.5              | Авг_ср_осад=60
| Сен_ср=10.9              | Сен_ср_осад=53
| Окт_ср=3.6               | Окт_ср_осад=62
| Ноя_ср=-4.8              | Ноя_ср_осад=53
| Дек_ср=-10.4             | Дек_ср_осад=51
| Год_ср=3.4               | Год_ср_осад=577
| Янв_ср_мин=-18.5         | Янв_ср_макс=-9.5
| Фев_ср_мин=-17.8         | Фев_ср_макс=-7.7
| Мар_ср_мин=-11.2         | Мар_ср_макс=-0.4
| Апр_ср_мин=0.2           | Апр_ср_макс=11.0
| Май_ср_мин=6.6           | Май_ср_макс=20.1
| Июн_ср_мин=11.8          | Июн_ср_макс=24.6
| Июл_ср_мин=13.5          | Июл_ср_макс=25.5
| Авг_ср_мин=11.0          | Авг_ср_макс=22.8
| Сен_ср_мин=6.2           | Сен_ср_макс=16.8
| Окт_ср_мин=0.3           | Окт_ср_макс=7.7
| Ноя_ср_мин=-8.1          | Ноя_ср_макс=-1.7
| Дек_ср_мин=-14.6         | Дек_ср_макс=-6.7
| Год_ср_мин=-1.6          | Год_ср_макс=8.6
| Янв_а_мин=-48.5          | Янв_а_макс=5.8
| Фев_а_мин=-43.5          | Фев_а_макс=9.2
| Мар_а_мин=-34.4          | Мар_а_макс=14.3
| Апр_а_мин=-29.7          | Апр_а_макс=30.9
| Май_а_мин=-9.7           | Май_а_макс=36.2
| Июн_а_мин=-1.2           | Июн_а_макс=38.3
| Июл_а_мин=1.4            | Июл_а_макс=38.6
| Авг_а_мин=-0.6           | Авг_а_макс=38.5
| Сен_а_мин=-6.8           | Сен_а_макс=33.4
| Окт_а_мин=-25.6          | Окт_а_макс=26.8
| Ноя_а_мин=-35.1          | Ноя_а_макс=14.7
| Дек_а_мин=-45.0          | Дек_а_макс=5.0
| Год_а_мин=-48.5          | Год_а_макс=38.6
|}}
&lt;/div&gt;

== Халҡы ==
{{ Население | Нефтекамск | Столбцов=11}}
{{население| Нефтекамск |график}}

{{ Численность городов России }}.

=== Милли составы ===
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 31,5 %, [[урыҫтар]] — 29,7 %, [[башҡорттар]] — 25,8 %, [[мариҙар]] — 9,9 %, башҡ милләт вәкилдәре — 3,1 %&lt;ref&gt;[http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
* [[Торос (хоккей клубы)|«Торос» хоккей командаһы]] [[1988 йыл]]да ойошторолған, [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]тың фарм-клубы. Команда [[2009 йыл]]дан [[Рәсәй]]ҙең [[Юғары хоккей лигаһы]]нда сығыш яһай. Өс тапҡыр (2011/2012, 2012/2013 һәм 2014/2015 уйын миҙгелдәре) [[Рәсәй]] чемпионы һәм [[Братина кубогы]]н яулаусы. 
* «Торос»тың йәштәр хоккей командаһы «[[Батыр (хоккейный клуб)|Батыр]]» Рәсәй Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә уйнай. 2012/13 йылғы миҙгелдә финалға барып етә.

== Ҡәрҙәш ҡалалар ==
# {{флаг|Россия}} [[Сибай]], [[Рәсәй]] ([[2009]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|89746}}{{V|21|03|2022}}  
* {{cite web|author=Сабирова Э.|url=http://www.bashinform.ru/bash/798020/|title=Өфө — халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-20}}
* [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0&amp;action=edit Почетные граждане Нефтекамска by MARKA]
* [http://www.bashinform.ru/news/1382428-mer-neftekamska-poprosil-rasshirit-sotsobyazatelstva-rosatoma-v-kambarke-na-bashkiriyu/ Азат Гиззатуллин. Мэр Нефтекамска попросил расширить соцобязательства «Росатома» в Камбарке на Башкирию. ИА «Башинформ», 23 ноября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|24|11|2019}}   

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Нефтекама]]
[[Категория:Кама буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары]]

{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>5hf3i5h5vneh80svlfs92bt90fuopnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306979</id>
      <parentid>1306978</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Махсус хәрби операцияла ҡатнашыусылар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24332" sha1="b2ymv97cvr7bywjqd4gpdjoucn68yfx" xml:space="preserve">''Был мәҡәлә — ҡала тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]].''
{{НП-Россия
 | статус                   = ҡала
 | русское название         = Нефтекама
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = Coat_of_Arms_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png
 | флаг                     = Flag_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png
 | описание флага           = Нефтекама флагы
 | lat_deg                  = 56|lat_min = 05|lat_sec = 00
 | lon_deg                  = 54|lon_min = 15|lon_sec = 00
 | CoordAddon               = type:city(119100)_region:RU
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = ҡала округы
 | район                    = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы
 | район в таблице          = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы{{!}}Нефтекама ҡалаһы
 | C в регион               = нет
 | глава                    = Эльдар Вәлидов — 2022 йылдың 21 мартынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-03-21/novym-merom-neftekamska-stal-eldar-validov-2736419 Новым мэром Нефтекамска стал Эльдар Валидов. ИА «Башинформ», 21 марта 2022 года]{{V|21|03|2022}}&lt;/ref&gt;
 | дата основания           = 1963 йыл{{!}}1963 йылда
 | первое упоминание        = 1955
 | статус с                 = 1963 йыл{{!}}1963 йылдан 
 | площадь                  = 147,25 (ҡала округы сиктәрендә)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 БД ПМО Республики Башкортостан. Город Нефтекамск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306024412/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;
 | высота центра НП         = 100
 | население                = {{ Население | Нефтекамск | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Нефтекамск | г }}
 | плотность                = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Нефтекамск | ч }} / 147.25 round 2 ) }} }}
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]], [[мариҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] һ.б. милләт вәкилдәре
 | конфессиональный состав  = мосолман-сөнниҙәр, православныйҙар
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452680
 | телефонный код           = 34783
 | цифровой идентификатор   = 80427
 | категория в Commons      = Neftekamsk
 | сайт                     = http://neftcity.ru/
}}

'''Нефтека́ма''' ({{lang-ru|Нефтекамск}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы ҡала. [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]]н барлыҡҡа килтерә.

Халыҡ һаны һәм етештереү күләме буйынса республикала [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Салауат (ҡала)|Салауат]]тан һуң дүртенсе ҡала.

== Почетлы граждандар ==
[[Файл:Вид на Нефтекамск с вертолета.jpg|thumb|Ҡаланың вертолёттан күренеше]]
[[Файл:Детский Лагерь г.Нефтекамска &quot;Росинка&quot; .jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһының «Росинка» балалар лагеры]]
[[Файл:Озеро в Лесопарке.jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһы урманында күл]]
* Артемьев Яков Тимофеевич
* Баженов Алексей Лукьянович
* Баталин Юрий Петрович
* Баһаутдинов Риф Шәйхетдин улы
* Безденежных Федор Ильич, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Гинин Николай Степанович, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ғәлләмов Нәбиб Солтан улы
* Ғаязова Гөлһылыу Хәли ҡыҙы, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Иванов Дмиртий Иванович
* Иванов Евгений Григорьевич, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Иваненко Евдокия Иосифовна
* [[Исламаев Исламғол Исламаевич]]
* [[Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Карцев Евгений Васильевич
* Князев Николай Сергеевич
* [[Лим Игорь Николаевич]]
* Лялин Юрий Иванович
* Маликов Әхсән Баймөхәмәт улы
* Новиков Михаил Павлович
* Самсонов Александр Семенович, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Солтан-Ғәлиев Фәрит Хәйҙәр-Ғәли улы
* Фаттахова Фәйрүзә Махиян ҡыҙы
* Әхмәҙиев Мөхәмәт Шәйхетдин улы
* Әхмәтгәрәев Аҡмалетдин Зиһан улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Юшков Василий Васильевич

== Ҡалала тыуған, йәшәгән һәм эшләп киткән билдәле шәхестәр ==
* [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (12.08.1980), [[Педагогика|педагог]]. 2007 йылдан Башҡорт гимназияһы [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Яна Ғәббәсова]] (2003), [[йыр]]сы, 1-се телеканалдың «Голос» шоу-проектының 2020 йылғы еңеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2021)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1544999-pobeditelnitsa-shou-golos-yana-gabbasova-stala-zasluzhennoy-artistkoy-bashkirii-/ Победительница шоу «Голос» Яна Габбасова стала заслуженной артисткой Башкортостана. ИА Башинформ, 11 января 2021 года]{{V|11|01|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (2 ноябрь 1950 йыл) — [[Башҡортостан]]дың билдәле дәүләт эшмәкәре, 2008—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-Министры урынбаҫары, 1996—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры, милиция генерал-лейтенанты, 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Вәкилдәр палатаһы депутаты, Почёт һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. 1977—1995 йылдарҙа Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегененең енәйәтселәрҙе эҙләү бүлексәһе етәксеһенең урынбаҫары, етәксеһе, артабан ҡала эске эштәр бүлеге етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, аҙаҡтан ҡала эске эштәр идаралығы етәксеһе&lt;ref&gt;[https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 Официальный сайт Министерства внутренних дел Республики Башкортостан. Глава 8. Ими гордится МВД Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507070318/https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 |date=2021-05-07 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Завьялова Галина Сергеевна]] (5.08.1947), [[Журналистика|журналист]], 1984—2003 йылдарҙа ҡаланың [[Красное знамя (гәзит)|«Красное Знамя» гәзите]] мөхәррире, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (10.07.1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998). 
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (15.08.1963), вице-адмирал, һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе ([[урыҫ теле|урыҫса]] — подводник), 2012 йылдан адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһының начальник урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm Моряки и корабли. Мухаметшин Игорь Тимербулатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306183918/http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Хужин Илвир Илдар улы]] (14.06.1990), [[Рәсәй]] спортсыһы, бобслейсы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2014 йылда [[Сочи]] ҡалаһында үткән Ҡышҡы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Бобслей буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]] йыйылма командаһы составында Александр Касьянов экипажында сығыш яһап, дүртенсе урынды яуланы.
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), журналист, яҙыусы. 1964—2008 йылдарҙа «Кызыл таң» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премия лауреаты (1999). [[Яңауыл]] ҡалаһы һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы (1997).
* [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (4.11.1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010).
* [[Якушев Владимир Владимирович]] (14.06.1968), [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре. [[2020   йыл]]дың [[9 ноябрь|9 ноябренән]] [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/events/president/news/64352 Владимир Якушев назначен полномочным представителем Президента в Уральском федеральном округе]{{ref-ru}}{{V|9|11|2020}}&lt;/ref&gt;. «[[Берҙәм Рәсәй]]» сәйәси фирҡәһенең Юғары советы ағзаһы, иҡтисад фәндәре кандидаты (2005), [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт]] (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm Губернатор Тюменской области. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316203623/http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm |date=2015-03-16 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Махсус хәрби операцияла ҡатнашыусылар ===
* [[Зәйнуллин Айҙар Тәлғәт улы]] (29.01.1994—30.06.2024), [[нефть|нефтсе]], [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның Когалым ҡалаһындағы «Евразия» быраулау компанияһының 7-се разрядлы быраулаусыһы. 2022 йылдың 28 сентябренән махсус хәрби операцияла, [[ефрейтор]]. Рәсәй Федерацияһының [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] (2024, ноябрь, үлгәндән һуң) һәм Башҡортостан Республикаһының [[Генерал Шайморатов ордены|Генерал Шайморатов]] (2025, март, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры, [[Жуков миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (2024, май).

== Ҡаҙаныштары ==
* RAEX (РАЭКС-Аналитика) рейтинг агентлығы 2019 йылдың июнендә тәүге тапҡыр мәғлүмәт технологияларын ҡулланыуҙа Рәсәйҙең иң яҡшы 200 мәктәбен билдәләгән. Исемлеккә 44 төбәк араһында Башҡортостандың алты мәктәбе, шул иҫәптән Нефтекаманың 1-се лицейы ла ингән: ул 118-се урынды биләй&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/news_m/80732?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Шесть школ Башкирии вошли в рейтинг лучших в России. Сайт газеты «Республика Башкортостан», 2019, 15 июня]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|16|06|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* 2015 йылда халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Нефтекама Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала тип табылды&lt;ref&gt;[http://neftcity.ru/index.php?dn=news&amp;langs=rus&amp;to=art&amp;id=4657 Официальный сайт городского округа г. Нефтекамск, 8 декабря 2015 г.]{{ref-ru}}{{V|25|12|2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/798020/  «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 18 декабрь]&lt;/ref&gt;.
* [http://www.bashinform.ru/bash/775312/ Интернетта Нефтекамалағы «Старые Papa’s» төркөмөнөң клибы популярлыҡ яулай бара]

== Физик-географик характеристикаһы ==

=== Географик урыны ===
Нефтекама республиканың төньяҡ-көнбайышында, баш ҡала [[Өфө]]нән 200 км, [[Кама]] йылғаһынан — 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала территорияһы 147,25 км² майҙанды биләй, [[Краснокама районы|Краснокама]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондары биләмәләре менән сиктәш.

=== Климаты ===
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род= Нефтекамска
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-13.7             | Янв_ср_осад=45
| Фев_ср=-12.6             | Фев_ср_осад=37
| Мар_ср=-5.8              | Мар_ср_осад=26
| Апр_ср=5.2               | Апр_ср_осад=34
| Май_ср=13.1              | Май_ср_осад=37
| Июн_ср=18.0              | Июн_ср_осад=58
| Июл_ср=19.3              | Июл_ср_осад=61
| Авг_ср=16.5              | Авг_ср_осад=60
| Сен_ср=10.9              | Сен_ср_осад=53
| Окт_ср=3.6               | Окт_ср_осад=62
| Ноя_ср=-4.8              | Ноя_ср_осад=53
| Дек_ср=-10.4             | Дек_ср_осад=51
| Год_ср=3.4               | Год_ср_осад=577
| Янв_ср_мин=-18.5         | Янв_ср_макс=-9.5
| Фев_ср_мин=-17.8         | Фев_ср_макс=-7.7
| Мар_ср_мин=-11.2         | Мар_ср_макс=-0.4
| Апр_ср_мин=0.2           | Апр_ср_макс=11.0
| Май_ср_мин=6.6           | Май_ср_макс=20.1
| Июн_ср_мин=11.8          | Июн_ср_макс=24.6
| Июл_ср_мин=13.5          | Июл_ср_макс=25.5
| Авг_ср_мин=11.0          | Авг_ср_макс=22.8
| Сен_ср_мин=6.2           | Сен_ср_макс=16.8
| Окт_ср_мин=0.3           | Окт_ср_макс=7.7
| Ноя_ср_мин=-8.1          | Ноя_ср_макс=-1.7
| Дек_ср_мин=-14.6         | Дек_ср_макс=-6.7
| Год_ср_мин=-1.6          | Год_ср_макс=8.6
| Янв_а_мин=-48.5          | Янв_а_макс=5.8
| Фев_а_мин=-43.5          | Фев_а_макс=9.2
| Мар_а_мин=-34.4          | Мар_а_макс=14.3
| Апр_а_мин=-29.7          | Апр_а_макс=30.9
| Май_а_мин=-9.7           | Май_а_макс=36.2
| Июн_а_мин=-1.2           | Июн_а_макс=38.3
| Июл_а_мин=1.4            | Июл_а_макс=38.6
| Авг_а_мин=-0.6           | Авг_а_макс=38.5
| Сен_а_мин=-6.8           | Сен_а_макс=33.4
| Окт_а_мин=-25.6          | Окт_а_макс=26.8
| Ноя_а_мин=-35.1          | Ноя_а_макс=14.7
| Дек_а_мин=-45.0          | Дек_а_макс=5.0
| Год_а_мин=-48.5          | Год_а_макс=38.6
|}}
&lt;/div&gt;

== Халҡы ==
{{ Население | Нефтекамск | Столбцов=11}}
{{население| Нефтекамск |график}}

{{ Численность городов России }}.

=== Милли составы ===
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 31,5 %, [[урыҫтар]] — 29,7 %, [[башҡорттар]] — 25,8 %, [[мариҙар]] — 9,9 %, башҡ милләт вәкилдәре — 3,1 %&lt;ref&gt;[http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
* [[Торос (хоккей клубы)|«Торос» хоккей командаһы]] [[1988 йыл]]да ойошторолған, [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]тың фарм-клубы. Команда [[2009 йыл]]дан [[Рәсәй]]ҙең [[Юғары хоккей лигаһы]]нда сығыш яһай. Өс тапҡыр (2011/2012, 2012/2013 һәм 2014/2015 уйын миҙгелдәре) [[Рәсәй]] чемпионы һәм [[Братина кубогы]]н яулаусы. 
* «Торос»тың йәштәр хоккей командаһы «[[Батыр (хоккейный клуб)|Батыр]]» Рәсәй Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә уйнай. 2012/13 йылғы миҙгелдә финалға барып етә.

== Ҡәрҙәш ҡалалар ==
# {{флаг|Россия}} [[Сибай]], [[Рәсәй]] ([[2009]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|89746}}{{V|21|03|2022}}  
* {{cite web|author=Сабирова Э.|url=http://www.bashinform.ru/bash/798020/|title=Өфө — халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-20}}
* [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0&amp;action=edit Почетные граждане Нефтекамска by MARKA]
* [http://www.bashinform.ru/news/1382428-mer-neftekamska-poprosil-rasshirit-sotsobyazatelstva-rosatoma-v-kambarke-na-bashkiriyu/ Азат Гиззатуллин. Мэр Нефтекамска попросил расширить соцобязательства «Росатома» в Камбарке на Башкирию. ИА «Башинформ», 23 ноября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|24|11|2019}}   

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Нефтекама]]
[[Категория:Кама буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары]]

{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>b2ymv97cvr7bywjqd4gpdjoucn68yfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡалы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8543</id>
    <revision>
      <id>1307001</id>
      <parentid>1220142</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66860" sha1="n7h137vkd4m5ueghqtb1xbivzxshkos" xml:space="preserve">{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{Цвет|Россия}}
 | Цвет2                          = 
 | Русское название               = Бакалинский район
 | Оригинальное название          = Баҡалы районы
 | Страна                         = {{RUS}}
 | Статус                         = [[районы России|район]]&lt;ref&gt;c точки зрения [[Административно-территориальное деление  Башкортостана#Административно-территориальное устройство|административно-территориального устройства]]&lt;/ref&gt; / [[муниципальный район (Россия)|муниципальный район]]&lt;ref&gt;c точки зрения [[Административно-территориальное деление Башкортостана#Муниципальное устройство|муниципального устройства]]&lt;/ref&gt;
 | Гимн                           = 
 | Входит в                       = {{s|[[Башкортостан|Республику Башкортостан]]}}
 | Включает                       = 17 сельсоветов
 | Столица                        = село [[Бакалы (Бакалинский район)|Бакалы]]
 | Крупный город                  = 
 | Крупные города                 = 
 | Дата                           = [[1930]]
 | Глава                          = Андреев Александр Георгиевич
 | Название главы                 = [[Глава администрации]]
 | Глава2                         = 
 | Название главы2                = Совет рәйесе
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Язык                           = 
 | Языки                          = [[башкирский язык|башкирский]], [[русский язык|русский]]
 | Население                      = {{ Население | Бакалинский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Бакалинский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Бакалинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 28
 | Плотность                      = {{ #expr: ( {{ Население | Бакалинский район | ч }} / 1951 round 2 ) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = [[башҡорттар]], [[татарҙар]] (шул иҫәптән [[керәшендәр]]), [[урыҫтар]], 
 | Конфессиональный состав        = [[мосолмандар]], [[православтар]]
 | Площадь                        = 1951
 | Место по площади               = 
 | Максимальная высота            = 300
 | Средняя высота                 = 150
 | Минимальная высота             = 100
 | Широта                         = 
 | Долгота                        = 
 | Карта                          = Location of Bakalinskiy rayon (Bashkortostan).svg
|ЧасовойПояс ={{MSK+2}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           =

 | Сайт                           = http://www.bakaly.ru
 | Параметр1                      = 
 | Название параметра1            = 
 | Примечания                     = 
}}

'''Баҡалы районы''' ({{lang-ru|Бакалинский район}}) — [[Россия|Рәсәй Федерацияһы]] [[Башкортостан|Башҡортостан Республикаһында]]ғы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауылы]]. Районда 31 886 кеше йәшәй.

Баҡалы районының административ үҙәге — [[Өфө]] ҡалаһынан 173 километрҙа һәм [[Туймазы]]нан  75 километрҙа урынлашҡан [[Баҡалы]] ауылы&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80518}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан, Илеш, көнсығышта - Саҡмағош, көньяҡта - Шаран райондары, көнбайышта Татарстан менән сиктәш. Район майҙаны 1951 км² тәшкил итә.

Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ армыттарында урынлашҡан, ул һөҙәгерәк төньяҡҡа, Ағиҙел йылғаһы үҙәненә табан төшкән. Климаты континенталь һәм уртаса дымлы булыуы менән айырыла. Һыу айырғыстарҙың күтәренке өлөшөнә - ҡатнаш киң япраҡлы урмандар, түбән өлөшөнә имән, ҡайын-имән һәм ҡайын-уҫаҡ урмандары хас. Урмандар район территорияһының 44 %-ын биләй. Район территорияһынан Сөн йылғаһы, уның көньяҡ-көнбайыш сите буйлап - Ыҡ йылғаһы аға. Һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағы таралған, тап-тап булып йыуылған ҡара тупраҡ осрай.

Ер аҫты ресурстары нефть ятҡылыҡтарынан (Мостафа, Ҡатай), кирбес сеймалынан (Баҡалы, Ҡатай, Иҫке Ҡорос, Мәлкән) һәм ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһынан (Карпов, Киләй) тора&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80518}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Район 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты президиумы ҡарары менән Башҡорт Автономиялы Республикаһын кантондарға бүлеү бөтөрөлә һәм 48 район ойошторола. 1937 йылда РСФСР Юғары Советы Указы менән Татар АССР-ының Мөслим районынан Яңы Әғбәҙ ауыл советы Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы составына күсерелә&lt;ref&gt; ЦГИА РБ: Ф. Р-394. Оп.3, д.916, л.17.&lt;/ref&gt;.

== Символикаһы ==
{{main|Флаг Бакалинского района Башкортостана|Герб Бакалинского района Башкортостана}}
{{заготовка раздела}}

== Халҡы ==
{{ Население | Бакалинский район | Столбцов=9}}
{{ Население | Бакалинский район | график }}

Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығы күҙаллауынса, киләсәктә халыҡ һаны тәшкил итәсәк:&lt;ref&gt;[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]&lt;/ref&gt;:
* 2024 - 24,66 мең кеше.
* 2035 - 20,96 мең кеше.

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы: башҡорттар - 17,3 %, татарҙар - 53,4 %, урыҫтар - 22,3 %, сыуаштар - 3 %, мариҙар - 2,7 %, башҡа милләт кешеләре - 1,1 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/3964e480425faa9f978adf2d59c15b71/%D1%82%D0%BE%D0%BC+5+%D1%87.1+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%91+%D0%BF%D0%BE+%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%92%D0%9F%D0%9D-2010.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан. Т.5|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2014-08-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821050356/http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/3964e480425faa9f978adf2d59c15b71/%D1%82%D0%BE%D0%BC+5+%D1%87.1+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%91+%D0%BF%D0%BE+%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%92%D0%9F%D0%9D-2010.pdf |date=2014-08-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеше ==
Баҡалы районына республиканың административ-территориаль берәмеге булараҡ 17 ауыл советы инә&lt;ref name=&quot;з178&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935107276 Закон Республики Башкортостан от 20.04.2005 № 178-з (ред. от 01.06.2015) «Об административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;реестр&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113677 Постановление Правительства Республики Башкортостан от 29.12.2006 № 391 (ред. от 09.02.2015) «Об утверждении реестра административно-территориальных единиц и населённых пунктов Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{АТУРБ2017}}&lt;/ref&gt;.

Урындағы үҙидара сиктәрендә бер үк исемле муниципаль районға ауыл биләмәһе статусына эйә 17 муниципаль берәмек инә&lt;ref name='RBzakon'&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935102905 Закон Республики Башкортостан от 17 декабря 2004 года N 126-з «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashstat.ru/munstat/Lists/municipal/Attachments/2/abz.htm Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119180608/http://www.bashstat.ru/munstat/Lists/municipal/Attachments/2/abz.htm |date=2008-11-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RBzak_izm&quot;&gt;[http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/ZakonoTvorch/Zakoni/49-2008.php Закон Республики Башкортостан «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов» (Принят Государственным Собранием — Курултаем Республики Башкортостан 18 ноября 2008 года)]&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable
  | Столбцов = 6
  | Заголовок2 = Муниципаль&lt;br&gt; берәмек | Заголовок3 = Административ&lt;br&gt; үҙәк | Заголовок4 = &lt;small&gt;Тораҡ&lt;br&gt;пункттар&lt;br&gt;һаны&lt;/small&gt; | Заголовок5 = Халҡы&lt;br&gt; (чел.) | Заголовок6 = Майҙаны&lt;br&gt;(км²)
  | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right
  | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число
|А-%| '''Ауыл биләмәһе''' | | | |
|А|[[Ахман ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Ахман]] ауылы | 2 | {{ Население | Ахмановский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Баҡалы]] ауылы | 7 | {{ Население | Бакалинский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Бозор ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Бозор]] ауылы | 4 | {{ Население | Бузюровский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Дияш]] ауыл | 9 | {{ Население | Дияшевский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Ҡамышлытамаҡ]] ауылы | 3 | {{ Население | Камышлытамакский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Киләй]] ауылы | 6 | {{ Население | Килеевский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Ҡуштирәк ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Ҡуштирәк]] ауылы | 4 | {{ Население | Куштиряковский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Михайловка]] ауылы | 8 | {{ Население | Михайловский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Мостафа ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Мостафа]] ауылы | 3 | {{ Население | Мустафинский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Яңы Ҡатай ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Яңы Ҡатай]] ауылы | 2 | {{ Население | Новокатаевский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Яңы Урсай (Баҡалы районы)]] ауылы | 7 | {{ Население | Новоурсаевский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Иҫке Кәстәй]] ауылы | 5 | {{ Население | Старокостеевский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Иҫке Ҡорос]] ауылы | 11 | {{ Население | Старокуручевский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Иҫке Маты]] ауылы | 9 | {{ Население | Староматинский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Иҫке Шәрәшле]] ауылы | 8 | {{ Население | Старошарашлинский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Туҡтағол ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Туҡтағол]] ауылы | 3 | {{ Население | Тактагуловский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
|А|[[Урманай ауыл Советы (Баҡалы районы)]] | [[Урманай]] ауылы | 5 | {{ Население | Урманаевский сельсовет (Бакалинский район) | тс }} | 
}}

=== Тораҡ пункттар ===
Баҡалы районында 96 тораҡ пункт.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible collapsed
  | Название = Райондың тораҡ пункттары исемлеге
  | Столбцов = 5
  | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль &lt;br&gt;берәмек
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число
Баҡалы районында 96 тораҡ пункт.
| | [[Александровка]] | ауыл | {{ Население | Александровка (Бакалинский район) | тс }} | [[Бозор ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ахман]] | ауыл | {{ Население | Ахманово (Башкортостан) | тс }} | [[Ахман ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Әхмәр (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Ахмерово (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Баҡалы]] | ауыл | {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Балсыҡлы]] |ауыл | {{ Население | Балчиклы (Башкортостан) | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Батрак (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Батрак (Башкортостан) | тс }} | [[Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Буғабаш]] | ауыл | {{ Население | Бугабашево | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Буденновсы]] | ауыл | {{ Население | Будённовец | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Бозор]] | ауыл | {{ Население | Бузюрово | тс }} | [[Бозор ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)]] |ауыл | {{ Население | Верхнетроицкое (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Веселая Поляна]] | ауыл | {{ Население | Весёлая Поляна (Башкортостан) | тс }} | [[Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ворсинка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Ворсинка (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ғәлиулла]] | ауыл | {{ Население | Галиуллинка | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Георгиевка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Георгиевка (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Гүрҙебаш]] | ауыл | {{ Население | Гурдыбашево | тс }} | [[Туҡтағол ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Пенькозавод]] | ауыл | {{ Население | Деревня пенькозавода | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Дияш]] | ауыл | {{ Население | Дияшево | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Дубровка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Дубровка (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ерекле]] | ауыл | {{ Население | Зириклы (Бакалинский район) | тс }} | [[Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ивановка]] | ауыл | {{ Население | Ивановка (Бакалинский район) | тс }} | [[Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Казанчи (Башкортостан) | тс }} | [[Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ҡамай]] | ауыл | {{ Население | Камаево (Старокуручевский сельсовет) | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Камай]] | ауыл | {{ Население | Камаево (Урманаевский сельсовет) | тс }} | [[Урманай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ҡамышлытамаҡ]] | ауыл | {{ Население | Камышлытамак | тс }} | [[Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ҡандалаҡбаш]] | ауыл | {{ Население | Кандалакбашево | тс }} | [[Туҡтағол ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Карповка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Карповка (Башкортостан) | тс }} | [[Ҡуштирәк ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Киләй]] | ауыл | {{ Население | Килеево (Башкортостан) | тс }} | [[Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Килкабыҙ]] | ауыл | {{ Население | Килькабызово | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Красная Горка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Красная Горка (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ҡорос-Ҡаран]] | ауыл | {{ Население | Куруч-Каран | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Күрсәй]] | ауыл | {{ Население | Курчеево | тс }} | [[Бозор ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ҡуштирәк]] | ауыл | {{ Население | Куштиряково | тс }} | [[Ҡуштирәк ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Ҡыҙыл Бүләк]] | ауыл | {{ Население | Кызыл Буляк | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Мирзаһит]] | ауыл | {{ Население | Мирзаитово | тс }} | [[Урманай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Михайловка]] | ауыл | {{ Население | Михайловка (Дияшевский сельсовет) | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Михайловка]] | ауыл | {{ Население | Михайловка (Михайловский сельсовет, Бакалинский район) | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Мулланур]] | ауыл | {{ Население | Мулланурово | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Мунсайылға]] | ауыл | {{ Население | Мунча-Елга | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Мөслим]] | ауыл | {{ Население | Муслюминка | тс }} | [[Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Мостафа]] | ауыл | {{ Население | Мустафино (Бакалинский район) | тс }} | [[Мостафа ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Нуғайбәк]] | ауыл | {{ Население | Нагайбаково | тс }} | [[Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Наратйылға]] | ауыл | {{ Население | Нарат-Елга | тс }} | [[Мостафа ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Наратсоҡор]] | ауыл | {{ Население | Нарат-Чукур | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Түбәнге Яңы Кәстәй]] | ауыл | {{ Население | Нижнее Новокостеево | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Николаевка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Николаевка (Бакалинский район) | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Әғбәз]] | ауыл | {{ Население | Новоагбязово | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Әлмәт]] | ауыл | {{ Население | Новоальметьево | тс }} | [[Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Гусев]] | ауыл | {{ Население | Новогусево | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Әзмей]] | ауыл | {{ Население | Новое Азмеево | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Илек (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Новоиликово (Бакалинский район) | тс }} | [[Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Ҡатай]] | ауыл | {{ Население | Новокатаево | тс }} | [[Яңы Ҡатай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Кәстәй]] | ауыл | {{ Население | Новокостеево | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Ҡорос]] | ауыл | {{ Население | Новокуручево | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Останков]] | ауыл | {{ Население | Новоостанково | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Һаҫыҡкүл]] | ауыл | {{ Население | Новосасыкуль | тс }} | [[Ҡуштирәк ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Троицкий (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Новотроицкое (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Урсай (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Новоурсаево | тс }} | [[Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Балыҡлы]] | ауыл | {{ Население | Новые Балыклы | тс }} | [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Маты]] | ауыл | {{ Население | Новые Маты | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Уҫы (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Новые Усы (Башкортостан) | тс }} | [[Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Шәрәшле]] | ауыл | {{ Население | Новые Шарашли | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Тымытыҡ]] | ауыл | {{ Население | Новый Тумутук | тс }} | [[Ҡуштирәк ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Яңы Шыуған]] | ауыл | {{ Население | Новый Шуган | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Орловка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Орловка (Бакалинский район) | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Пальчиков]] | ауыл | {{ Население | Пальчиково | тс }} | [[Мостафа ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Петровка (Яңы Урсай ауыл советы, Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Петровка (Новоурсаевский сельсовет) | тс }} | [[Яңы Урсай ауыл Советы  (Баҡалы районы)]]
| | [[Петровка (Иҫке Маты ауыл советы, Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Петровка (Староматинский сельсовет) | тс }} | [[Петровка (Иҫке Маты ауыл советы, Баҡалы районы)]]
| | [[Емеш-еләк]] | ауыл | {{ Население | Плодоягодная | тс }} | [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Покровка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Покровка (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Сазоновка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Сазоновка (Башкортостан) | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Саҡат]] | ауыл | {{ Население | Сакатово | тс }} | [[Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Сосновка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Сосновка (Бакалинский район) | тс }} | [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Гусев]] |ауыл | {{ Население | Старогусево | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Әзмей]] | ауыл | {{ Население | Старое Азмеево | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Илек (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Староиликово (Бакалинский район) | тс }} | [[Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Ҡатай]] | ауыл | {{ Население | Старокатаево | тс }} | [[Яңы Ҡатай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Кәстәй]] | ауыл | {{ Население | Старокостеево | тс }} | [[Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Ҡорос]] | ауыл | {{ Население | Старокуручево | тс }} | [[Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Ҡуян]] | ауыл | {{ Население | Старокуяново | тс }} | [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Балыҡлы]] | ауыл | {{ Население | Старые Балыклы | тс }} | [[Ахман ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Маты]] | ауыл | {{ Население | Старые Маты | тс }} | [[Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Иҫке Шәрәшле]] | ауыл | {{ Население | Старые Шарашли | тс }} | [[Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Һөйөндөк (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Суюндюково (Бакалинский район) | тс }} | [[Урманай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Туҡтағол  (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Тактагулово (Бакалинский район) | тс }} | [[Туҡтағол ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Таллыһыҙа]] | ауыл | {{ Население | Таллы-Сыза | тс }} | [[Урманай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Туҡбирҙе]] | ауыл | {{ Население | Токбердино | тс }} | [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Үмәр]] | ауыл | {{ Население | Умирово | тс }} | [[Киләй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Урман (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Урман (Бакалинский район) | тс }} | [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Урманай]] | ауыл | {{ Население | Урманаево | тс }} | [[Урманай ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Үҫтем]] | ауыл | {{ Население | Устюмово | тс }} | [[Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Утар]] | ауыл | {{ Население | Утарово | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Фёдоровка (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Фёдоровка (Бакалинский район) | тс }} | [[Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Холодный Ключ (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Холодный Ключ (Бакалинский район) | тс }} | [[Бозор ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Сүмәлә]] | ауыл | {{ Население | Чумаля | тс }} | [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Юлтимер]] | ауыл | {{ Население | Юльтимировка | тс }} | [[Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
| | [[Юрмый (Баҡалы районы)]] | ауыл | {{ Население | Юрминка (Башкортостан) | тс }} | [[Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)]]
}}

=== Юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттар ===
* [[Аҙнаҡай (Баҡалы районы)]]
* [[Логовка (Баҡалы районы)]]
* [[Район дауаханаһы ҡасабаһы (Баҡалы районы)]]
* [[Хлебный Ключ]]
* [[Яңы Көс]]

== Иҡтисады ==
Район иҡтисадының төп тармағы - ауыл хужалығы, иген етештереүҙә, сөгөлдөрсөлөктә, картуфсылыҡта, һөт-ит малсылығында, сусҡасылыҡта һәм умартасылыҡта махсуслаша.

Сәнәғәт тармаҡтары: урындағы ауыл хужалығы, урман хужалығы сеймалын эшкәртеү, сыр заводы, урман комбинаты һәм Баҡалы кирбес заводы.

== Транспорты ==
Автомобиль юлдары районды Өфө (Саҡмағош ауылы аша) һәм Туймазы ҡалалары менән тоташтыра. 

== Мәғариф һәм мәҙәниәт ==
Районда юғары профессиональ училище һәм һатыусылар әҙерләү мәктәбе (Баҡалы ауылы), 62 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта мәктәп бар; 29 асыҡ  китапхана, 54 клуб учреждениеһы, 2 дауахана бар. Район гәзите сыға&lt;ref&gt;[https://bakaly.bashkortostan.ru/ Сайт администрации района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509170136/https://bakaly.bashkortostan.ru/ |date=2020-05-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Дин ==
Районда мосолмандар һәм православие динендәгеләр йәшәй. Баҡалы районы территорияһында Буғабаш ауылы эргәһендә Богородица Одиктриевский (Буғабаш) ҡатын-ҡыҙҙар монастыры урынлашҡан, уға 1900 йылда нигеҙ һалынған, 2000 йылдар башында тергеҙелгән. Монастырҙа православие христиандары тарафынан хөрмәт ителгән, риүәйәт буйынса быуат аҙағында ташта күренгән Смоленск Божья Матерь иконаһы һаҡлана, күренеү урыны буйынса &quot;Буғабаш&quot; иконаһы тип аталған. Икона кеше ҡулы эшләй алмай торған, мөғжизәле тип иҫәпләнә. Монастырь ғибәҙәт ҡылыу урыны булып тора.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Асанбаев Николай Васильевич|Нәжиб Асанбаев]] (7.11.1921—28.03.2013) — [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ахман]] ауылынан.
* [[Мурзин Даян Баян улы]] («Ҡара генерал») (20.01.1921 [[Иҫке Балыҡлы]], Баҡалы районы, Өфө губернаһы — 09.02.2012 йыл, Өфө) — Икенсе донъя һуғышында һәм Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Молотов исемендәге парртизан отряды командиры, Я. Жижка исемендәге 1-се Чехословакия интернациональ бригадаһының легендар командиры, ЧССР Геройы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған юрисы (1972). Чехия һәм Словакияның 16 ҡалаһы Почётлы гражданы. Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы.
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы]] (15.03.1915—29.10.1988) — Хәсән күле янындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, сержант. Советтар Союзы Геройы (1943). 1915 йылда Һамар губернаһы Бөгөлмә кантоны Бөгөлмә өйәҙе [[Һаҫыҡкүл]] ауылында тыуған.
* [[Грекова Анастасия Ивановна]] (24.11.1923—1.06.2000), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1972—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның фәнни эштәр буйынса проректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1978). [[РСФСР]]‑ҙың (1984) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Үмәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3584 Башҡорт энциклопедияһы — Грекова Анастасия Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224094921/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3584 |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы]] (19.11.1958), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2001—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2005). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008). [[Иҫке Балыҡлы]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3644-abdrafi-ov-f-nil-z-k-ri-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы]] (26.12.1929—28.03.2016), ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1992), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1974). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1974) кавалеры. [[Яңы Урсай (Баҡалы районы)|Яңы Урсай]] ауылынан.
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы]] (12.11.1948), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1998—2005 йылдарҙа Баҡалы районы хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ике саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы. [[Иҫке Ҡуян]] ауылынан.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы]] (22.01.1959), ғалим-математик, 1981 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2004). [[Иҫке Ҡорос]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/9669 Башҡорт энциклопедияһы — Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224102415/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/9669 |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Романов Анатолий Иванович]] (20.09.1947) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1991). Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы. [[Яңы Маты]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://ilish-muzey.my1.ru/index/romanov_anatolij_ivanovich/0-509 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Романов Анатолий Иванович]&lt;/ref&gt;.
* [[Абрамичева Нина Ивановна]] (1926-) [[Михайловка ауыл Советы (Баҡалы районы)|Михайловка]] ауылында тыуған. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935 -) [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында тыуған. Украина ССР-ының атҡаҙанған артисы.
* [[Әхмәтгәрәев Аҡмалетдин Йыһан улы]] (04.02.1932) [[Мостафа (Баҡалы районы)|Мостафа]] ауылында тыуған. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]] — (01.01.1923 йыл — 11.09.1988) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, тоҫҡаусы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919, [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]], Башҡортостан — 16.11.1995, Мәскәү) — Рәсәй тарихсыһы, славист, археограф. Польша тарихы һәм XIX быуат поляк ихтилалдары белгесе. Тарих фәндәре докторы, Польша Фәндәр Академияһының сит ил ағзаһы.
* [[Зарубин Степан Федотович]] (25.3.1908 —12.5.1995) — көнсығыш ғилеме белгесе, совет дипломаты. Урыҫ-япон һүҙлеге авторҙашы (1950), япон теле дәреслеге авторҙарының береһе (1953), Ҙур урыҫ-япон һүҙлеге авторы (1964). Баҡалы районы, [[Иҫке Шәрәшле]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;{{БЭ2013|50977}}&lt;/ref&gt;.
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]] (18.01.1907 — 23.06.1941) — хәрби хеҙмәткәр, 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған осоусы, эскадрилья командиры, капитан. Советтар Союзы Геройы (1942, үлгәндән һуң). [[Иҫке Кәстәй]] ауылынан.
* [[Кириллова Евдокия Федотовна]] (15.04.1927 — 01.07 2005, Баҡалы ауылы) — Башҡорт АССР-ы Баҡалы районының «Ленин юлы» колхозының өлкән ҡош ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. КПСС-тың XXII съезы делегаты. Баҡалы районының почётлы гражданы. [[Яңы Илек (Баҡалы районы)|Яңы Илек]] ауылынан.
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917, [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] — 20.09.1993) — 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә ҡатнашҡан Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкы минометсыһы, кесе сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
* [[Кузнецов Александр Васильевич]] (17 (30).06.1916, [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]]—) — хәрби һәм граждан лётчигы, Бөйөк Ватан һуғышында, Польша территорияһындағы Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡан. Польшаның милли геройы, партизан эшмәкәрлеге өсөн юғары награда — «Возрождение Польши» Алтын тәреһе, «Лодзь ҡалаһының Почётлы гражданы»&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Кузнецов Александр Васильевич, ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326025311/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 |date=2022-03-26 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Латипов Урал Рамдраҡ улы]] (бел. Урал Рамдракавіч Латыпаў; 28.02.1951) — юрист, хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Беларусь Республикаһының сит ил эштәре министры (1998—2000). Беларусь Республикаһы Президенты Хакимиәте Етәксеһе (2001—2004). Юридик фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Полковник (1991). Белоруссияның дәүләт һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021). [[Яңы Ҡатай]] ауылынан.
* [[Петров, Михаил Петрович (полковник)|Михаил Петрович Петров]] (17.11.1904 — 05.08.1967 йыл) — Советтар Союзы Геройы, 2-се Белоруссия фронты, 50-се армия, 139-сы уҡсылар дивизияһының (3-сө формирование) 364-сы уҡсылар полкы командиры, подполковник. [[Иҫке Шәрәшле]] ауылынан.
* [[Светляков Анисим Илларионович]] (17.02.1897, Баҡалы районы, [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)|Ҡаҙансы]]—13.05.1977) — совет хәрби начальнигы, генерал-майор.
* [[Соколов Михаил Анисимович]] (12.01.1925—14.01.2003) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы. [[Яңы Останков]] ауылынан.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] (25.01.1957—14.10.2020) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Нуркаев Талип Латип улы]] — (09.03.1925—24.09.1997) — нефтсе, 1951—1985 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944), Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1979). Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы. 1948 йылдан ВКП(б) ағзаһы. [[Үҫтем]] ауылынан.
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]] (27.10.1918—24.12.1986) — нефтсе, Дүртөйлө быраулау идаралығының элекке быраулаусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы дивизионында орудие командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры. [[Карповка (Баҡалы районы)|Карпов]] ауылында уҡый.
* [[Утин Василий Ильич]] (17.12.1918—10.12.1941) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Совет ғәскәрҙәренең Бессарабияға һәм Төньяҡ Буковинаға 1940 йылдағы хәрби походында ҡатнашыусы. СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының махсус тәғәйенләштәге сик буйы полкы автоматсыһы, политрук урынбаҫары. Советтар Союзы Геройы (1942, үлгәндән һуң). [[Буғабаш]] ауылынан.
* [[Үлмәҫова Светлана Виктор ҡыҙы]] (04.02.1953, [[Яңы Балыҡлы]]) — СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры. Донъя рекордсыһы (1982). Донъя Кубогы еңеүсеһе (1979), Европа Чемпионаты еңеүсеһе(1978, 1982).
* [[Раянов Фәнис Мансур улы]] (12.12.1938) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2018) кавалеры. [[Туҡтағол (Баҡалы районы)|Туҡтағол]] ауылынан.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Урманай ауылында яугир-ҡотҡарыусыға һәйкәл (1965).
* Мостафа ауылында (Баҡалы районы) Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир-яҡташтарға һәйкәл (1967).
* Яңы Ҡатай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға арналған обелиск (1975). Авторы З. О. Шәйәхмәтов.
* Ҡамышлытамаҡ ауылында һәләк булған яугирҙар иҫтәлегенә обелиск (1976).
* Дияш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға һәйкәл (1978).
* Нуғайбәк ауылында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарға һәйкәл (1981).
* Күрсәй ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға һәйкәл (1981).
* Ҡаҙансы ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға һәйкәл (1985).
* Иҫке Маты ауылында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарға стела (1985).
* Иҫке Баҡалы ауылында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яҡташтарға һәйкәл (1986).
* Яңы Урсай ауылында Бөйөк Ватан һуғышы стелаһы (1989).
* Туҡтағол ауылында Бөйөк Ватан һуғышы иҫтәлегенә һәйкәл.
* Туҡбирҙе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә стела (2005).
* Яңы Балыҡлы ауылында 1941-1945 йылдарҙа Тыуған ил өсөн һәләк булғандар иҫтәлегенә стела (2005).
* Иҫке Гусев ауылында Бөйөк Ватан һуғышы обелискы.
* Иҫке Шәрәшле ауылындағы Бөйөк Ватан һуғышы обелискы (1990). Авторы В. В. Алсынов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/19-pamyatniki/18675-bakalinskij-rajon |title=Бакалинский район. Башкирская энциклопедия. |accessdate=2017-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915204729/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/19-pamyatniki/18675-bakalinskij-rajon |archivedate=2017-09-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915204729/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/19-pamyatniki/18675-bakalinskij-rajon |date=2017-09-15 }}&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- БАКАЛИНСКИЙ РАЙОН (Баҡалы районы), расположен на З. РБ. Граничит с Илишевским р-ном на С.-В., Чекмагушевским на В., Шаранским на Ю., РТ на З. Образован 20 авг. 1930, в состав района вошли волости Белебеевского кантона (см. Административный район). Упразднён 1 февр. 1963, терр. вошла в состав Туймазинского р-на. Вновь образован 3 марта 1964. Пл. — 1951 км2. Адм. центр — с. Бакалы, находится в 175 км к С.-З. от Уфы и 75 км к С. от ж.-д. ст. Туймазы. Нас. (тыс. чел.): в 1939 — 59,9; 1959 — 47,0; 1989 — 32,3; 2002 — 32,3; 2010 — 28,7. Нац. состав (2010): татары — 51,7 % (в том числе кряшены — 13,3 %), русские — 21,3 %, башкиры — 19,4 %. Ср. плотность нас. — 16,4 чел./км2. В районе 17 сельских советов, 96 сел. насел. пунктов, наиб. крупные: сс. Бакалы (9,5 тыс. чел.), Старокуручево (1,5 тыс.), Ст. Маты (0,9 тыс.).
Терр. района расположена в сев. ч. Бугульминско-Белебеевской возвышенности, рельеф увалисто-холмистый. Б.р. находится в пределах Татарского свода. Выявлены м-ния песчано-гравийных смесей (Суюндукское), глин и суглинков кирпичных (Бакалинское, Катаевское), нефтяные месторождения (Калаевское, Мустафинское). Климат континентальный, умеренно влажный. Ср.-год. т-ра воздуха — 4,5°С, ср. т-ра янв. — ˗20°С, июля — 25°С. Абс. макс. т-ра — 35°С, абс. миним. — ˗34,5°С. Ср.-год. кол-во осадков — 563 мм, в тёплый период — 300—390 мм. Гидрографическую сеть образуют рр. Ик, Сюнь и их притоки. Распространены тёмно-серые и серые лесные почвы, встречаются выщелоч. чернозёмы. Леса занимают 30 % терр. района; для приподнятой ч. водоразделов характерны смешанные широколиств., для пониженной — дубовые, берёзово-дубовые, берёзово-осиновые леса. Животный мир представлен лесостепными видами. Сосновые боры возле устья р. Маты, старовозрастные посадки хвойных пород в Бакалинском лесхозе являются памятниками природы.
В 2018 пл. угодий сельскохозяйственных составила 121,8 тыс. га (62,4 % общей пл.), в том числе пашни — 77,2, сенокосов — 9,3, пастбищ — 35,3; пл. лесов — 64,0, поверхностных вод — 1,1. Район входит в южную лесостепную зону. С. х. пр-тия [7 СПК, 14 ООО, ОАО, 60 крестьянских (фермерских) хозяйств], 11 личных подсобных хозяйств специализируются на выращивании зерновых культур, сах. свёклы, картофеля, разведении КРС мясо-молочного направления, свиней. Действуют асфальто-бетонный з-д, Бакалинский лесокомб-т, МУП «Коммунхоз», «Бакалыводстрой», ОАО «Бакалымолоко» и др. По терр. района проходят автомобильные дороги Кушнаренково-Чекмагуш-Бакалы, Белебей-Николаевка-Туймазы-Бакалы. Б.р. входит в западный экономический подрайон.
В районе имеются проф. лицей № 78, 24 общеобразоват. школы, из них 16 ср., в том числе Бакалинская средняя школа № 1, Старокуручевская средняя школа, 3 дошкольных учреждения, 22 группы дошкольного образования, Дом детского тв-ва, дет. школа искусств, ДЮСШ; центр. районная б-ца, 2 сел. врачебные амбулатории, 43 фельдшерско-акушерских пункта; ДК, 23 сел. дома культуры, 14 сел. клубов, 29 библиотек, музей; женский монастырь (с. Бугабашево); 31 спортзал, бассейн «Дельфин», стадион, спорт. комплекс «Биатлон», физкультурно-оздоровит. комплекс «Олимп» (Бакалы). Действуют Респ. национально-культурный центр кряшен, Фонд поддержки талантливой молодёжи. В районе 2 образцовых и 5 нар. коллективов худ. самодеят-сти. Издаётся газ. «Бакалинские зори». http://bashenc.online/ru/articles/80518/
Г. А. Гафаров --&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80518}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил. ISBN 978-5-85051-512-6{{ref-ru}}
{{Навигация}}
* [https://bakaly.bashkortostan.ru/ Сайт администрации района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509170136/https://bakaly.bashkortostan.ru/ |date=2020-05-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20191116120513/https://bashkirica.com/upload/iblock/458/45806d56a29dfba003936e98575aa3a3.pdf Башкиры Бакалинского района РБ. Научный справочник]
{{Башҡортостан}}

{{Баҡалы районы ауылдары}}
{{Баҡалы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Баҡалы районы]]

{{Bakal-stub}}</text>
      <sha1>n7h137vkd4m5ueghqtb1xbivzxshkos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыйғы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8750</id>
    <revision>
      <id>1306982</id>
      <parentid>1306900</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>/* Урмандары һәм хайуандар донъяһы */</comment>
      <origin>1306982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22546" sha1="bf1ejnwte8w2b8dnpd1n62bnfsfykoj" xml:space="preserve">{{Infobox Административ берәмек
|Административ берәмек = Ҡыйғы районы&lt;br /&gt;{{lang-ru|Кигинский район}}
|рәсем1=Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем2=Flag of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем3=Location of Kiginskiy rayon (Bashkortostan).svg
|Ил = [[Рәсәй]]
|Статус = Муниципаль район
|Төбәк = [[Башҡортостан]]
|Административ үҙәге = [[Үрге Ҡыйғы]]  ауылы
|Эске бүленеш = 9 ауыл биләмәһе
|Халыҡ һаны = 21 239 кеше
|Халыҡ тығыҙлығы = 11,4
|Сәғәт бүлкәте = [[YEKT]]
|Автомобиль коды = 02, 102
|Хакимиәт башлығы= Зөһрә Гордиенко (2020 йылдың 21 ғинуарынан)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1403947/ Республикала тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ район башлығы итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 21 ғинуар]{{V|21|01|2020}}&lt;/ref&gt;
|Майҙаны = 1688 [[квадрат километр|км²]]
}}
'''Ҡыйғы районы''' ({{lang-ru|Кигинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. 

Административ үҙәге – [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы.

== Географияһы ==
Райондың майҙаны — 1688 км². [[Өфө]]нән Төньяҡ-Көнсығышҡа 294 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан Төньяҡ-Көнбайышҡа табан 43 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡыйғы районы [[Башҡортостан]]дың Төньяҡ-Көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — [[Мәсетле районы|Мәсетле]], Төньяҡ-Көнсығышта — [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], Көньяҡ-Көнбайышта — [[Салауат районы|Салауат]], Көнбайышта [[Дыуан районы|Дыуан]] райондары менән сиктәш. Шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығышта — [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәшкән.

=== Рельефы һәм файҙалы ҡаҙылмалары ===
Рельефы Йүрүҙән-Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ-көнсығышта Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт. Район Йүрүҙән-Сылва депрессияһы, көньяҡ-көнсығышта — Башҡорт мегантиклинорийы сиктәрендә ята.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

Район территорияһында эзбизташ (Арыҫлан); ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы һәм ҡом (Йүкәлекүл); төҙөлөш ташы (Ҡуянай); ер аҫты һуҙары (Ҡыйғы) ятҡылыҡтары бар.

=== Климаты ===
Климаты континенталь, уртаса һалҡын, дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 0,8°С, ғинуарҙа уртаса температура –15,8°С, июлдә 17°С тәшкил итә. Теҙмә ҡалҡыулыҡтар араһындағы уйпатлыҡтарҙа температуралар инверсияһы билдәләнгән. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 490 миллиметр, йылы осорҙа 400 миллиметрҙан ашыу.

=== Гидрографияһы ===
Гидрографик селтәрҙе Алйылға ҡушылдығы менән Әй йылғаһы һәм Ләүйылға, Кесейек ҡушылдыҡтары менән Ҡыйғы йылғаһы. Абзай, Светлый һаҙлыҡтары һәм башҡалар барлыҡҡа килтерә.

=== Урмандары һәм хайуандар донъяһы ===
Көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡараһыу һоро, аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Ҡайын, ҡара ылыҫлы-киң япраҡлы, ҡарағай һәм ҡарағас урмандары таралған. Райондың территорияһын 36,5% урман ҡаплаған.

Хайуандар донъяһы урман-дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайында заказник ойошторолған.

== Тарихы ==
1930 йылдың, 20 авгусында Үрге Ҡыйғы районы булараҡ ойошторола һәм район составына ''[[Мәсәғүт кантоны|Мәсәғүт кантондың]]'' улустары инә. 1933 йылдан, 20 сентяберенән хәҙерге исемен йөрөтә. 1963 йылдан, 1 февральда яңы реформалар аҙағында бөтөрөлә, райондың территорияһы берләштерелгән [[Салауат районы|Салауат]] райондың составына индерелә. 1965 йылдан, 13 ғинуарында киреһенсә ойошторола&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

== Иҡтисады ==
Район Төньяҡ-Көнсығыш иҡтисади төбәккә инә. Машина-трактор станцияһы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Район территорияһында урман хужалығы бар. Шулай уҡ “Ит традициялары” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, икмәк комбинаты, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй.

2012 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 93,3 мең гектар (дөйөм майҙандың 55,1 проценты) тәшкил иткән, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 43,1, сабынлыҡтар — 25,4, көтөүлектәр — 24,3 мең гектар; урмандар майҙаны — 53,4, ер өҫтө һуҙары — 1,0 мең гектар булған.&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы]. Муниципаль райондың рәсми сайты.&lt;/ref&gt;

Район төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһына инә. Ауыл хужалығы предприятиелары (колхоз, 5 ауыл хужалығы етештереү кооперативы, муниципаль унитар предприятие, 10 яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, 82 крәҫтиән-фермер хужалығы) иген культуралары, мал аҙығы культуралары, картуф үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Йәшелсәселек, сусҡасылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән.

== Транспорт ==
Район территорияһы буйлап [[Бөрө]] — [[Мәсәғүт]] — [[Һатҡы]] ([[Силәбе өлкәһе]]), [[Малаяҙ]] — [[Үрге Ҡыйғы]] — [[Яңы Балаҡатай]] — [[Үңкерҙе]] ([[Силәбе өлкәһе]]) автомобиль юлдары үтә.

== Мәғариф ==
Районда профессиональ училище, 25 дөйөм белем биреү мәктәбе бар, шуларҙың 12-һе — урта мәктәп (шул иҫәптән 1-се һанлы Үрге Ҡыйғы лицейы). Шулай уҡ 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто эшләй.

== Һаулыҡ һаҡлау һәм Мәҙәниәт ==
Халыҡҡа үҙәк район дауаханаһы, 2 участка дауаханаһы һәм 25 фельдшер-акушерлыҡ пункты хеҙмәт күрһәтә. 

Мәҙәниәт өлкәһендә 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы бар. Районда 2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. “Наши Киги” гәзите сыға.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы]] директоры.[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1969). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры. [[Дүшәмбикә]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы]] (3.03.1959, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рәүис Заһитов]] (19.11.1948), театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989). [[Иҫке Мөхәмәт]] ауылынан.
* [[Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы]] (02.05.1936) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле партия, [[дәүләт]] һәм [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, ғалим. [[БАССР Юғары Советы]]ның дүрт саҡырылыш һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарының Почётлы гражданы. [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан.
* [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995), 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан.
* [[Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы]] (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1982 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2005). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Әхмәҙиев Риф Барый улы]] (13.02.1954), башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп эшмәкәре. Филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Әбдрәзәк]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы]] (11 ғинуар 1935 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан), инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977). [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы|М. Ә. Әхмәтовтың]] ағаһы. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958). 1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат киске факультетында эшләй (1977 йылдан — химия-технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө дәүләт нефть техник университетында]] эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1981—1991 йылдарҙа СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе.
* [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы]] (25 ғинуар 1942 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан — 17 ноябрь 1995 йыл, Өфө), тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы|С. Ә. Әхмәтовтың]] ҡустыһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған (1964). 1965—1967 йылдарҙа Ҡыйғы районы Алағуз урта мәктәбенең уҡыу - уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
'''Халыҡтың уртаса тығыҙлығы:''' 11,3 кеше/км².

'''Милли составы:''' [[татарҙар]] — 52,0%, [[башҡорттар]] — 41,3%, [[урыҫтар]] — 5,2%, икенсе халыҡтар – 1,5%.&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|access-date=2013-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archive-date=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;

== Ауыл биләмәләре һәм ауылдар ==
Районда 9 ''ауыл советы'', 39 ауыл торама пункты бар, иң ҙурҙары: [[Үрге Ҡыйғы]] (6,6 мең кеше), [[Түбәнге Ҡыйғы]] (1,4 мең), [[Ләүйылға]] (1,1 мең) ауылдары.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[ОКАТО]] коды'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡыйғы районы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''''
|-
| 80 236 805 000||Абзай ауыл советы||
|-
| 80 236 805 001||[[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]]||
|-
| 80 236 805 002|| [[Алағуз]]||
|-
| 80 236 805 003|| [[Мәсәк]]||
|-
| 80 236 810 000||Арыҫлан ауыл советы.||
|-
| 80 236 810 001||  [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]||
|-
| 80 236 810 002|| [[Әбдрәзәк]]||
|-
| 80 236 810 003|| [[Аҫылғужа]]||
|-
| 80 236 810 005|| [[Ҡолбаҡ]]||
|-
| 80 236 810 006|| [[Сирбай]]||
|-
| 80 236 810 007|| [[Туғыҙлы]]||
|-
| 80 236 810 008||  [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]]||
|-
| 80 236 815 000||Үрге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 815 001|| [[Үрге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 815 002|| [[Кеҙетамаҡ]]||
|-
| 80 236 815 003|| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]||
|-
| 80 236 815 004||  [[Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)|Тёплый Ключ]]||
|-
| 80 236 820 000||Йыланлы ауыл советы||
|-
| 80 236 820 001|| [[Йыланлы]]||
|-
| 80 236 820 002|| [[Вәкийәр]]||
|-
| 80 236 820 003|| [[Ҡолмәт]]||
|-
| 80 236 825 000||Душамбикә ауыл советы||
|-
| 80 236 825 001|| [[Дүшәмбикә]]||
|-
| 80 236 825 002|| [[Сағыр]]||
|-
| 80 236 825 003|| [[Һарығул]]||
|-
| 80 236 825 004||  [[Туҡай (Ҡыйғы районы)|Туҡай]]||
|-
| 80 236 830 000||Ибрай ауыл советы.||
|-
| 80 236 830 001||  [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]||
|-
| 80 236 830 002|| [[Яңы Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 003|| [[Иҫке Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 004||  [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]]||
|-
| 80 236 830 005||  [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]]||
|-
| 80 236 835 000||Кандаковка ауыл советы||
|-
| 80 236 835 001||  [[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]||
|-
| 80 236 835 002||  [[Первомайский (Ҡыйғы районы)|Первомайский]]||
|-
| 80 236 835 003||  [[Солтан (Ҡыйғы районы)|Солтан]]||
|-
| 80 236 835 004||  [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]]||
|-
| 80 236 840 000||Ләүйылға ауыл советы||
|-
| 80 236 840 001|| [[Ләүйылға]]||
|-
| 80 236 840 002||  [[Вязовка (Ҡыйғы районы)|Вязовка]]||
|-
| 80 236 840 003|| [[Кесейек]]||
|-
| 80 236 840 004||  [[Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)|Ҡурғаш]]||
|-
| 80 236 845 000||Түбәнге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 845 001|| [[Түбәнге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 845 002||  [[Игенселәр (Ҡыйғы районы)|Игенселәр]]||
|-
| 80 236 845 003||  [[Октябрь (Ҡыйғы районы)|Октябрь]]||
|-
| 80 236 845 004||  [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]]||
|-
| 80 236 845 005||  [[Ураҡ (Ҡыйғы районы)|Ураҡ]]||
|}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}} 
{{Ҡыйғы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ҡыйғы районы]]</text>
      <sha1>bf1ejnwte8w2b8dnpd1n62bnfsfykoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡалы (Баҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10342</id>
    <revision>
      <id>1307000</id>
      <parentid>1306426</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50722" sha1="e8720kfck4g7ve7x99osyppcq4k7wgv" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баҡалы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Баҡалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.176353
 | lon_deg                  = 53.802647
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баҡалы районы
 | район в таблице          = Бакалинский район{{!}}Бакалинский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Баҡалы ауыл советы
 | поселение в таблице      = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Андреев Александр Георгиевич
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = XVIII быуат
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1924 йыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]]
 | конфессиональный состав  =мосолман-сөнниҙәр, православтар 
 | этнохороним              = бакалинец, бакалинцы &lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}&lt;/ref&gt;
 | почтовый индекс          = 452650
 | телефонный код           = 34742
 | цифровой идентификатор   = 80207807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы ауыл. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001.

== Географик урыны һәм инфраструктураһы ==
Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

[[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй.

Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар.

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

[[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

[[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

[[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
[[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

[[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

[[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

[[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған.

[[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә.

[[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

[[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]].

[[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1906 ||1200||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2400||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары ==
;Алты Советтар Союзы Геройы:
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]]
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]]
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]]
* [[Петров Михаил Петрович]]
* [[Соколов  Михаил Анисимович]]
* [[Утин Василий Ильич]]

;Дан орденының тулы кавалерҙары:
* [[Костин Яков Дмитриевич]]
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]]
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]]
* [[Зотов Виктор Никифорович]]

* [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

* [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326025311/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 |date=2022-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980).
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы.  [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019).

== Хәтер ==
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

== Иҫтәлекле урындары ==
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

== Рәүиз мәғлүмәттәре ==

=== 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары ===
* [https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баҡалы районы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80626}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Bakal-stub}}
{{Баҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Баҡалы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>e8720kfck4g7ve7x99osyppcq4k7wgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алой гөлө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14856</id>
    <revision>
      <id>1306987</id>
      <parentid>1050058</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T21:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="m0yjb6z53nzxhf8fienukr423df9xot" xml:space="preserve">{{Таксон
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | image file        = Aloe arborescens Compton.JPG
 | image title       = Алоэ 
 | image descr       = Алоэ ''Aloe arborescens'')
 | parent            = Asphodelaceae
 | rang              = Төр
 | latin             = Aloe
 | author            = [[L.]]
 | children name     = [[Биологик төр|Төр]]
 | children          = 
 | wikispecies       = Aloe
 | commons           = Category:Aloe
 | itis              = 42772
 | ncbi              = 25641
 | eol               = 107303
| grin             = 440
 | ipni              = 23960
}}

'''Алой гөлө''' ({{lang-la|Ало́э}}, {{lang-la|Aloe}}) — [[япраҡ]] һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр төрөнән күп йыллыҡ, йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған үлән үҫемлек. Уның тыуған яғы коньяҡ [[Африка]]. Унда алой 3-4 м бейеклегендеге ағас рәүешендә үҫә. [[Башҡортостан]]да торлаҡ шарттарында үҫтерелә. Бик һирәк ҡыҙғылт-һары сәскә ата, емеше цилинд рәүешендәге ҡапты хәтерләтә.&lt;ref&gt;[https://kimito.com.ua/aloe-v-korejskoj-kosmetike/ Был алоэ косметика ҡулланғанда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203202512/https://kimito.com.ua/aloe-v-korejskoj-kosmetike/ |date=2020-12-03 }}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Babosa1.jpg|''[[Aloe arborescens]]''
Рәсем:Aloe aristata.jpg|''[[Aloe aristata]]''
Рәсем:Köcherbaum_Köcherbaumwald_01.JPG|''[[Aloe dichotoma]]''
Рәсем:Aloe_hereroensis_Auob_C15.JPG|''[[Aloe hereroensis]]''
Рәсем:Aloe_parvula.JPG|''[[Aloe parvula]]''
Рәсем:Aloe peglerae01.jpg|''[[Aloe peglerae]]''
Рәсем:Aloe_saponaria_1.jpg|''[[Aloe maculata]]'' (A. saponaria)
Рәсем:Aloe_saponaria_3.jpg|Цветок ''[[Aloe maculata]]''
Рәсем:Aloe_sophie_plant_and_flowers.jpg|''[[Aloe sophie]]''
Рәсем:AloeSpeciosa.jpg|''[[Aloe speciosa]]''
Рәсем:Aloe_striatula_1.jpg|''[[Aloe striatula]]''
Рәсем:Aloe_rauhii.jpg|''[[Aloe rauhii]]
File:Aloe vera MHNT.BOT.2011.3.95.jpg|Aloe vera - Museum specimen
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.greenfriends.ru/plants/aloe.html GreenFriends.ru — Всё о комнатных растениях — Алоэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429082733/http://www.greenfriends.ru/plants/aloe.html |date=2010-04-29 }}
* [http://floo.ru/KomnR4/Aloe.htm Алоэ, столетник — Aloe — Описание и уход] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213085118/http://floo.ru/KomnR4/Aloe.htm |date=2007-02-13 }}

== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1

{{Botanics-stub}}
[[Категория:Африка флораһы]]
[[Категория:Библияла телгә алынған үҫемлектәр]]</text>
      <sha1>m0yjb6z53nzxhf8fienukr423df9xot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өпәйле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19198</id>
    <revision>
      <id>1306976</id>
      <parentid>1296603</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5146" sha1="2wtr9h0ie3rqz6f8gu54ubohpx7wjxb" xml:space="preserve">{{Река
 |Название        = Өпәйле 
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 70 
 |Площадь бассейна    = 910 
 |Бассейн         = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек       = Кама 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк 
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Өпәйле''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡариҙел]] йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182588|title=РФ һыу реестры: Өпәйле}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102017
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, ''Уфалей, река, правый приток Уфы; Уфалейка, Большая и Малая речки, истоки Уфалея. Название составлено именованием реки Уфы и частицей -лей, не получившей достоверного разъяснения. Ее обычно принимают за мордовское лей — «река». Но эта принадлежность не подтверждается историко-этнографическими данными. Вероятнее всего, -лей — словообразовательная частица в говоре восточных башкир.'' тип яҙа&lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20200203110933/http://chel-portal.ru/enc/ufaley Силәбе порталы]

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>2wtr9h0ie3rqz6f8gu54ubohpx7wjxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Обербёза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29394</id>
    <revision>
      <id>1306993</id>
      <parentid>679336</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Oberboesa.png]] → [[File:DEU Oberbösa COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1306993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5183" sha1="9iyexe2mhx86iu60e52ba1vr7iowxnk" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Обербёза 
 |төп исеме                                         = Oberbosa 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Oberbösa COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Йенс Штайнаккер&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 11  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 240  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 396 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99718 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 051 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Обербёза''' ({{lang-de|Oberbosa}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 396 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 11 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>9iyexe2mhx86iu60e52ba1vr7iowxnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алюмин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47506</id>
    <revision>
      <id>1306988</id>
      <parentid>1301798</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14096" sha1="e134gpdknu7e8etc803xn187v47fp7g" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя                      = Алюминий / Aluminium (Al)
| символ                   = Al
| номер                    = 13
| вверху                   = [[Бор (элемент)|B]]
| внизу                    = [[Галлий|Ga]]
| внешний вид              = [[Файл:Aluminium-4.jpg|200px|Алюминий]]&lt;br /&gt;Йомшаҡ, еңел, көмөш-аҡ төҫтәге  [[металл]]
| группа                   = 13
| период                   = 3
| блок                     = 
| атомная масса            = 26,981539
| конфигурация             = [Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| электронная оболочка     = 2, 8, 3
| радиус атома             = 143

| ковалентный радиус       = 118
| радиус Ван-дер-Ваальса   = 140
| энергия ионизации 1      = 577,2 (5,98)
| энергия ионизации 2      = 577,2 (5,98)
| радиус иона              = 51 (+3e)
| электроотрицательность   = 1,61
| электродный потенциал    = -1,66 в
| степени окисления        = 3

| фаза                     = Ҡаты
| плотность                = 2,6989
| температура плавления    = 660&amp;nbsp;°C, 933,5
| температура кипения      = 2518,82&amp;nbsp;°C, 2792
| критическая точка К      = 
| критическая точка МПа    =
| насыщенный пар           = (по ITS-90)
| теплоёмкость             = 24,35&lt;ref&gt;{{книга
   |заглавие       = Химическая энциклопедия. В 5-ти т
   |ответственный  = Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
   |место          = М.
   |издательство   = Советская энциклопедия
   |год            = 1988
   |том            = 1
   |страницы       = 116
   |страниц        = 623
   |тираж          = 100&amp;nbsp;000
   }}&lt;/ref&gt;
| теплота плавления        = 10,75
| теплота испарения        = 284,1
| молярный объём           = 10,0
| структура решётки        = кубик
| параметры решётки        = 4,050
| отношение c/a            =
| температура Дебая        = 394

| теплопроводность         = 237
| скорость звука           = 5200
| регистрационный номер CAS = 
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=13}}

'''Алюми́ний''' — [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]]тың химик элементтарҙың периодик системаһыда 13 һанлы химик элемент. Периодик таблицала өсөнсө периодтың өсөнсө төркөмөнөң төп подгруппаһында (кесе төркөмсәһендә) тора.
'''Al''' билдәһе менән билдәләнә. [[Еңел металдар]] төркөмөнә ҡарай. Киң таралған металл. Ер ҡабығында [[кислород]]тан һәм [[кремний]]ҙан ҡала өсөнсө урында тора.

''Алюминий'' [[ябай матдә]] ([[CAS Registry Number|CAS-номер]]: 7429-90-5) — еңел, [[парамагнетиктар|парамагнитлы]] [[металл]], көмөш аҡ [[төҫ]]тә, механик эшкәртеүгә, иретеп ҡойоп формалаштырыуға еңел бирелә. Алюминий йылы һәм электр ағымын (ток) яҡшы үткәрә. Сөнки уны эшкәрткән саҡта яҡшы һаҡлаусы тышсаһы барлыҡҡа килә.

== Тарих ==
Иң беренселәрҙән булып уны дат физигы [[Эрстед, Ганс Христиан|Ганс Эрстед]] таба.
[[1825 йыл]]да [[Калий]] [[амальгама]]һының алюмин хлоридына тәьҫиренән һәм унан [[терегөмөш]]тө айырып алыуҙан һуң килеп сыҡан. Атамаһы {{lang-la|aluminis}} — [[асыуташ]], [[әсеүташ]] һүҙенән барлыҡҡа килгән.

Беренсе тапҡыр алюминды 1854 йылда ярым сәнәғәттә  ''Фёлер ысул''ы менән Сент-Клер Девиль  ала, ул [[калий]]ҙы хәүефһеҙерәк [[натрий]]ға алмаштыра. Бер йылдан һуң, 1855 йылда, Париж күргәҙмәһендә металл киҫәген күрһәтә, ә 1856 йылда алюмин-натрий хлоридының икеләтә тоҙо электролизлау ярҙамында алюмин алыуға өлгәшә.

Глиноземдан (тупраҡта булған алюмин оксиды) [[электролиз]] ярҙамында  алюмин алыу ысулын сәнәғәт кимәлендә үҙләштергәнгә тиклем был металл алтынға ҡарағанда ҡиммәтерәк була. 1889 йылда инглиздәр рәсәй химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеевҡа]] бай бүләк бүләк бирергә  теләп, уға аналитик үлсәүдәр бүләк итә, үлсәүҙең бер стаканы [[алтын]], икенсе алюмин була.&lt;ref&gt;{{книга |автор=[[Фиалков, Юрий Яковлевич|Фиалков Ю. Я.]] |заглавие=Девятый знак |издательство=[[Детгиз]] |место=М. |год=1963 |страницы=133 |ссылка=http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu }} {{Cite web |url=http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2015-03-13 |archive-date=2015-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401135300/http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401135300/http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu |date=2015-04-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/himulacom/zvonok-na-urok/9-klass---vtoroj-god-obucenia/urok-no49-aluminij-polozenie-aluminia-v-periodiceskoj-sisteme-i-stroenie-ego-atoma-nahozdenie-v-prirode-fiziceskie-i-himiceskie-svojstva-aluminia Урок № 49. Алюминий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228073807/https://sites.google.com/site/himulacom/zvonok-na-urok/9-klass---vtoroj-god-obucenia/urok-no49-aluminij-polozenie-aluminia-v-periodiceskoj-sisteme-i-stroenie-ego-atoma-nahozdenie-v-prirode-fiziceskie-i-himiceskie-svojstva-aluminia |date=2015-02-28 }}.&lt;/ref&gt;

Ул ваҡытты Рәсәйҙә алюминды «балсыҡтан алынған көмөш» тип атайҙар, сөки балсыҡтың төп өлөшө глинозем  Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; була.  Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; иретмәһенән криолитта сәнәғәт масштабында алюмин алыу ысулын1886 йылда  бер юлы Ч. Холл һәм П. Эру аса.

Алюмин һәм калий ҡушма тоҙҙары боронғо замандан уҡ билдәле [[әсеүуташ]] KAl(SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • 12H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O.

== Эшкәртеү ысулы ==
Яңыса эшкәртеү ысулы американлы [[Холл, Чарльз Мартин|Чарльз Холл]] һәм француз [[Эру, Поль Луи Туссен|Пол Эру]] тарафынын 1886 йылда эшкәртелә. Ул алюмин оксидын Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; [[криолит]] Na&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;AlF &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; иретмәһендә эҙмә эҙлекле электролиз ярҙамында [[кокс]] йәки [[графит]] электродтарын файҙаланыуҙан барлыҡҡа килә. Былай эшкәртеү бик күп электр энергияһын талап итә. Шуға күрә ул [[XX быуат]]та ғына файҙаланыла. 
1000 кг сеймал алюмин алыу өсөн 1920 кг балсыҡ, 65 кг криолит, 35 кг алюмин фториды, 600 кг анод массаһы һәм 17 мең кВт сәғәт электр энергияһының даими ағымы (ток) кәрәк була.&lt;ref&gt;Краткая химическая энциклопедия. Т. 1 (А—Е). — М.: Советская энциклопедия. 1961&lt;/ref&gt;
==Таралыу==
Ер ҡабығында таралыуы буйынса металдар араһында 1-се һәм элементтар араһында 3-сө урынды биләй, [[кислород]] һәм [[кремний]]ҙарҙан ғына ҡалыша. Төрлө тикшеренеүселәр фекеренсә, ер ҡабығында алюминдың күпләп концентрацияһы 7,45 проценттан 8,14 %-ҡа тиклем баһалана&lt;ref&gt;''Короновский Н. В., Якушова А. Ф.'' [http://www.geo.com.ru/db/msg.html?mid=1163814&amp;uri=tabl%2f2-1.htm Основы геологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524002145/http://www.geo.com.ru/db/msg.html?mid=1163814&amp;uri=tabl%2f2-1.htm |date=2009-05-24 }}.&lt;/ref&gt;.

=== Тәбиғи алюмин берләшмәләре ===
Тәбиғәттә алюмин химик әүҙемлеге юғары булыу сәбәпле, тик ҡушылмалар рәүешендә генә барлыҡҡа килә. Алюминдың ҡайһы бер тәбиғи файҙалы ҡаҙылмалары:
* [[Боксит]] — Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; · H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ҡушылмаһы менән)
* [[Нефелин]] — KNa&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;[AlSiO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;]&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
* [[Алунит]] — (Na,K)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;·Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·4Al(OH)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
* [[Глинозём]] ([[каолин]] менән ҡом ҡ SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, [[эзбизташ]] CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, [[магнезит]] MgCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; иҙмәләре)
* [[Корунд]] ([[сапфир]], [[рубин]], [[наждак]]) — Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
* [[Ҡыр шпаты]] — (K,Na)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O·Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·6SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, Ca[Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;]
* [[Каолинит]] — Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·2SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; · 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
* [[Берилл]] ([[зөбәржәт]], [[аквамарин]]) — 3ВеО · Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; · 6SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
* [[Хризоберилл]] ([[александрит]]) — BeAl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;.

[[Вулкан]] ауыҙында {{comment|ҡайтарыу реакцияһы|реакция восстановительная}} һөҙөмтәһендә алюмин самородогы табылған осраҡтар бар.&lt;ref&gt;Олейников Б. В. и др. [http://rruff.info/uploads/ZVMO113N2_210.pdf Алюминий — новый минерал класса самородных элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111030431/http://rruff.info/uploads/ZVMO113N2_210.pdf |date=2011-11-11 }} // Записки ВМО. — 1984, ч. CXIII, вып. 2, с. 210—215.&lt;/ref&gt;
Тәбиғи һыуҙарҙа алюмин аҙ ағыулы химик берләшмәләр, мәҫәлән, ''алюмин фториды'' рәүешендә була. Катион йәки аниондың төрө, беренсенән, һыуҙың  {{comment|әселегенә|кислотность}} бәйле. Рәсәй һыу объекттарында алюмин концентрацияһы от 0,001 — 10 мг/л тиклем тәшкил итә. [[Диңгеҙ]] һыуында уның концентрацияһы 0,01 мг/Л&lt;ref&gt;J. P. Riley, G. Skirrow. Chemical Oceanography, V. 1, 1965.&lt;/ref&gt;.
=== Алюмин изотобы ===
Тәбиғи алюмин тулыһынса тиерлек берҙәм тотороҡло &lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;Al изотобынан тора, [[Алюминий-26|&lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al]] эҙҙәре бар. Был иң оҙаҡ йәшәгән радиоактив изотоп, ярым тарҡылыу ваҡыты 720 000 йыл, атмосферала [[аргон-40|&lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;Ar]] юғары энергиялы космис нурланышы протондары менән бәрелешкәндә барлыҡҡа килә.

== Лаборатор шарттарҙа ==
Алюминий-тәбиғәттә киң таралған элементарҙын береһе.
 &lt;references/&gt;
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commons|Aluminium}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Алюминий}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/key.html Алюминий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411213958/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/key.html |date=2008-04-11 }} на Webelements
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb013.htm Алюминий] в Популярной библиотеке химических элементов
* [http://www.uralgold.ru/otherPI_Al.html Алюминий в месторождениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014404/http://www.uralgold.ru/otherPI_Al.html |date=2007-09-28 }}
* 128.13330.2012 һанлы «Алюминий ҡоролмалары» [[Ҡәғиҙәләр йыйынтығы]] (Aluminium structures)
{{Периодик таблица}}
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>e134gpdknu7e8etc803xn187v47fp7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50085</id>
    <revision>
      <id>1306990</id>
      <parentid>1306355</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74301" sha1="acmop6gosoihhgn3jxao1a719roklrg" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Афина
 |оригинальное название   = Αθήνα &lt;br&gt;[[Файл:Athens Montage L.png|317px]]
 |страна                  = Греция
 |герб                    =
 |флаг                    =
 |ширина герба            =    
 |ширина флага            = 
 |lat_dir=N
 |lat_deg=38
 |lat_min=
 |lat_sec=
 |lon_dir=E
 |lon_deg=23
 |lon_min=43
 |lon_sec=
 |CoordAddon              = type:city(745514)_region:GR
 |CoordScale              = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Греция%2C%20Афины&amp;sll=23.712981%2C37.967228&amp;sspn=1.406223%2C0.834933&amp;l=map%2Ctrf
 |размер карты страны     = 300
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Грецияның административ бүленеше{{!}}Периферия
 |регион                  = Аттика
 |регион в таблице        = Аттика
 |вид района              = Префектура
 |район                   = Афина
 |район в таблице         = Афина
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 7 муниципаль район
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = [[Георгиос Каминис]]
 |дата основания          =
 |первое упоминание       = б.э.т. XV быуат
 |прежние имена           =
 |статус с                =
 |площадь                 = 412
 |вид высоты              =
 |высота центра НП        = 20 
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = грек
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{кәмеү}} 655 780&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_EN.pdf Publication of provisional results of the 2011 Population Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113145731/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_EN.pdf |date=2011-11-13 }}&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2011
 |плотность               = 7 462 (ҡала)&lt;br&gt;1 276 (агломерация)
 |агломерация             = 3 737 550
 |национальный состав     = гректар
 |конфессиональный состав = православдар
 |этнохороним             = афинлы, афинлылар
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = бар
 |телефонный код          = 210
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = 10x xx, 11x xx, 120 xx
 |автомобильный код       = BK, BM, BN, BP, HY, IA, IB, IE, IK, &lt;br&gt; IM, IO, IP, IT, IX, IY, IZ, OA, TT, XE, XH, XP, XT, XX, XY, &lt;br&gt; XZ, YA, YB, YE, YH, YZ, ZH, ZK, ZM, ZZ
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = 
 |сайт                    = http://www.cityofathens.gr/
 |язык сайта              = el
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}
'''Афина''' ({{lang-el|Αθήνα}}) — Грецияның, Аттика номының һәм Афина номархияһының (префектураһының) баш ҡалаһы. Үҙәк Грецияла урынлашҡан, ул- илдең иҡтисади, мәҙәни һәм административ үҙәге. Ҡурсалаусыһы булған [[Афина (алиһә)|Афина]] алиһәһе хөрмәтенә аталған тип иҫәпләнә. Афина бик бай тарихҡа эйә; классик осорҙа (б.э.т. V быуатта) ҡала-дәүләт, үҙ үҫешенең иң юғары дәрәжәһенә еткән. Бының менән ул унан һуңғы Европа мәҙәниәте үҫешенең күп тенденцияларын билдәләгән. Был ҡала менән Европала философияға нигеҙ һалған [[Сократ]], [[Платон]] һәм [[Аристотель]] кеүек философ, драма жанрына нигеҙ һалған [[Эсхил]], [[Софокл]] һәм [[Еврипид]] кеүек трагиктар исеме бәйле. Боронғо Афинаның сәйәси ҡоролошо демократия булған.

Афина агломерацияһы территорияһы — 412 кв.км. Был территория Эгалео (Αιγάλεω), Парнита (Πάρνηθα), Пендели (Πεντέλη) һәм Имито (Υμηττό) тауҙары менән уратып алынған. Ҡала халҡының һаны ил халҡының 1/3 өлөшөн тәшкил итә һәм 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 3 361 806 кеше. Шулай итеп, бер 1 кв.км. 8 160 кеше тура килә. Ҡала үҙәгенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә. Ҡала биләмәһе рельефы күп төрлө, бында тигеҙлектәр ҙә, тауҙар ҙа бар.
== Этимологияһы ==
Борон «Афина» күплек исем булған— {{lang-grc2|Ἀθῆναι}} {{IPA|[atʰɛ̑ːnaɪ]}}. 1970 йылдарҙа кафаревустан баш тартыу сәбәпле— {{lang-el2|Αθήνα}} {{IPA|[aˈθina]}} — рәсми исемгә әйләнә (ед.число)..

Был атаманың килеп сығыуы тураһында бер нисә гипотеза бар. Береһе боронғо грек [[миф]]ы буйынса— Афина исемен ҡала алиһә Афинаның диңгеҙ илаһы [[Посейдон]] менән бәхәсенә бәйле. Афина ҡалаһының легендар батшаһы, Гея алиһәнең улы [[Кекроп]] (яртылаш кеше, яртылаш йылан) кем ҡаланың ҡурсалаусыһы булырын билдәләргә тейеш булған икән. Ике илаһ— Афина менән Посейдон — ҡалаға иң шәп бүләк бирергә тейеш, кемдең бүләген ҡала кешеләре иң шәбе тип таба, шул ҡалананың ҡурсалаусыһы булырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Kerényi1951&quot;&gt;{{citation|last=Kerényi|first=Karl|authorlink=Károly Kerényi|title=The Gods of the Greeks|publisher=Thames and Hudson|location=London, England|date=1951|isbn=0-500-27048-1|page=124|ref=harv}}&lt;/ref&gt;.

Кекроп алдында Посейдон өс йәпле һәнәге менән ергә ҡаҙай, ерҙән бер юлы өс шишмә урғылып сыға. Грецияла бик эҫе, таулы, һыу унда һәр саҡ кәрәк, тик шишмә һыуы тоҙло булып сыға. Афина үҙенең һөңгөһө менән ергә һуға, ерҙән бәләкәй генә ағас үҫеп сыға— был зәйтүн ағасы (оливковое) була. Ҡала халҡына Афинаның бүләге оҡшай һәм уны ҡурсалаусы итеп һайлайҙар. Шулай итеп, Афина исеме ҡалаға бирелә. Посейдонды һайламағас, Афинала һәр саҡ [[һыу]] етешмәй. Был проблема әле лә һиҙелә&lt;ref name=&quot;Kerényi1951&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Garland2008&quot;&gt;{{книга |заглавие=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |издательство=Sterling |место=New York City, New York |isbn=978-1-4549-0908-8 |язык=en |автор=Garland, Robert |год=2008}}&lt;/ref&gt;.

Икенсе вариант: Афина (греч. {{lang-el2|Αθήνα}}) «Афон» (греч. {{lang-el2|άθος}}), «сәскә» (греч. {{lang-el2|άνθος}}) һүҙенән алынған.

== Тарих ==
{{main|Древние Афины|История Греции|История Афин}}
[[Файл:Attica 06-13 Athens 35 Parthenon.jpg|thumb|left|250px|Афиналағы [[Парфенон]]. 2013йыл]]
Афина- борондан ҙур, ҡеүәтле ҡала була, ул- грек мәҙәниәтенең иң мөһим үҙәктәренең береһе. Грецияның алтын быуаты осоронда (б.э.т.500 — б.э.т. 300 йй) ҡала мөһим мәҙәни үҙәк була. Алтын быуаттан һуң Рим имерияһы ваҡытында ла Афина әһәмиәтле ҡала булып ҡала.

Философия мәктәптәрен 529 йылда [[Византия]] императоры [[Юстиниан I]] яба. Бынан 200 йыл элек Византия империяһында христианлыҡ рәсми дин булып таныла. Афина элекке бөйөклөгөн юғалта һәм ғәҙәти провинциаль ҡалаға әйләнә. XIII—XV быуат араһында был ҡаланы Византия, Латин империяһынан француз һәм итальян рыцарҙары ҡулға төрөшөргә тырыша. XIII быуатта Афина герцоглығы булдырыла.

1458 йылда ҡаланы төрөктәр яулап ала, ул [[Ғосман империяһы]] ҡулы аҫтында ҡала. Византия империяһы ҡолағас, халыҡтың йәшәү шарттары насарая, ҡалала йәшәгән халыҡ һаны бик ныҡ әҙәйә. Ҡаланың күп кенә райондары (шулай уҡ бик күп боронғо тарихи биналар) XVII—XIXбыуаттарҙа юҡ ителә,ә ҡалала бер нисә төркөм хакимлыҡ итә. Афинаның хәленә Төркиә менән Венеция Республикаһы араһындағы һуғыштар ҙа тиҫкәре тәьҫир иткән. Венеция генералы Франческо Морозини ҡаланы штурмлағанда 1687 йылдың 22 сентябрендә [[Парфенон]] [[Венеция]] артиллерияһы тарафынан емерелә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Jeffrey M. Hurwit|заглавие=The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present|ссылка=https://books.google.ru/books?id=0pQ4AAAAIAAJ&amp;pg=PA295&amp;dq=turkish+conquest+of+athens&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjp2NP6irfWAhWJKJoKHTJMDMEQ6AEIMDAB#v=onepage&amp;q=turkish%20conquest%20of%20athens&amp;f=false|издательство=CUP Archive|год=1999|pages=295|allpages=384|isbn=9780521417860}}&lt;/ref&gt;.

=== Яңы грек осоро ===
{{см. также|История современной Греции}}
1833 йылда Афина яңынан булдырылған Греция короллеге (ҡалала был ваҡытта 5мең кеше йәшәй) баш ҡалаһына әйләнә. 1834 йылда Афинаға грек короле Оттон Баварский килә.Йәш король ҡаланы ҡабаттан тергеҙергә һәм уға элекке бөйөклөгөн ҡайтарырға теләй. Афинаға саҡырып килтерелгән архитекторҙар Лео фон Кленце һәм Теофил фон Хансен бер нисә төп урамды яңы классик стилдә яңынан төҙөй, мәҫәлән, Синтагма майҙанын, [[Афина университеты]]н, Милли паркты, , «Заппион» күргәҙмә залын булдыра. 1896 йылда яңынан тергеҙлегән, тотош мәрмәрҙән төҙөлгән Панатинаикос стадионында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jdoC6ChlhKs|title=Афины, Греция|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; Беренсе хәҙерге заман Олимпия уйындары үтә.

XX быуат башында археология һәм реставрация эштәре әүҙемләшә. 1920 йылдарҙа ҡалала 2 млн яҡын кеше йәшәй, Греция һәм [[Төркиә]] араһындағы килешеү буйынса Грецияға элекке Афина кешеләре, уларҙың вариҫтары, Кесе Азия нан ҡыуылған гректар ҡайта. 1913 йылғы Лондон һәм Бухарест килешеүе буйынса (1912—1913 йылдарҙағы Беренсе Балҡан һуғышы һөҙөмтәләре буйынса), Греция территорияһы, халҡы ике тапҡырға арта, Афина оҙаҡламай башҡа Европа баш ҡалалары араһында лайыҡлы урын ала.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Афинаны немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Һуғыштан һуң Афинала, тотош Грецияла, грек иҡтисади һикереше була, ул 1980 йылдарға тиклем дауам итә . Был ваҡытта инде баш ҡалала халыҡтың күплеге нә бәйле һәм транспорт проблемалары үҙен һиҙҙерә башлай. Грецияның 1981 йылда Европа Союзына инеүе Афинаға [[инвестиция]]лар ғына түгел, урбоэкологик проблемалар ҙа алып килә. 1990 йылдар буйына ҡала властары заманса смог (төтөн) менән көрәш сараларын индерә,  бөгөн смог хатта Цельсий буйынса 40 градус булғанда ла һиҙелмәй. Транспорт менән хәлде яҡшыртыуға электән булған магистралдәрҙе яңыртыу һәм яңы магистралдәр төҙөү ярҙам итте. Был эштәр 2004 йылғы Йәйге Олимпия уйындары алдынан башҡарылды (мәҫәлән, Афина метрополитенының яңы тармағы).

Хәҙерге Афина— антик ҡомартҡылар булған [[мегаполис]], унда ҡыҙыҡлы төнгө тормош бара, ҡалала бөтә донъяға билдәле сауҙа үҙәктәре бар. 2004 йылда бында 28-есе Йәйге Олимпия уйындары үтә.

2008 йылдың декабрендә Афинала күп халыҡ ҡатнашлығында тәртипһеҙлектәр була, улар тиҙ арала бөтө Грецияға тарала, тотош Европаны хафаға һала. Был тәртипһеҙлектәр 6 декабрҙә 16 йәшлек егетте Афина полицияһы хеҙмәткәре үлтереүгә бәйле башлана. 2010 йылда Афина Грециялағы протестар һәм забастовкалар үҙәгенә әйләнә (2010—2012).

Ҡалала Athens Wireless Metropolitan Network сымһыҙ бәйләнеш селтәре эшләй.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Bonfils,_Félix_(1831-1885)_-_Athens_-_Acropolis_1868-1875.jpg|Афина Акрополе янында. 1870 йылдар
Греция. Афины. Музей (ныне Афинская академия наук). ~1887-1890гг. ГИМ e1t3.jpg|Музей (хәҙер Фәндәр академияһы ). 1890 йылдар
Hellenic Parliament.JPG| Синтагма майҙаны һәм Афиналағы Король һарайы
Evzone.jpg|Эвзондар почётлы ҡарауылы
&lt;/gallery&gt;

== Рельефы ==
{{main|Афинская равнина}}

Афина [[Аттика]] ярымутрауындағы Афина тигеҙлегендә урынлашҡан, ул көнбайыштан Эгалео тауы менән, {{нп3|Пойкилон|Пойкилон|el|Ποικίλο Όρος}} — төньяҡ- көнбайыштан, [[Парнис]] төньяҡтан , [[Пенделикон]] төньяҡ- көнсығыш [[Имитос]] менә уратып алынған, ә унан көньяҡ-көнбайышта- [[Сароникос]] боғаҙы. Афина хәҙер тигеҙлекте тотош баҫып алған һәм Көнбайыш ,Аттика һәм Көнсығыш Аттикала Месогея тигеҙлеге иҫәбенә үҫә&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Суриков, Игорь Евгеньевич]]
 | часть         = Месогея
 | ссылка часть  = https://books.google.ru/books?id=vafSAAAAQBAJ&amp;pg=PA414
 | заглавие      = История и культура Древней Греции : энциклопедический словарь
 | ответственный = И. Е. Суриков [и др.]
 | место         = М.
 | издательство  = Языки славянских культур
 | год           = 2009
 | страницы      = 414
 | страниц       = 790
 | isbn          = 978-5-9551-0355-6
}}&lt;/ref&gt;. Ҡала ситендәге райондар үҫә, һәм бөгөн [[Палини]] (Аттиканың көнсығышындағы ҡала)- Афинаның көнсығыш сите, Айос-Стефанос —төньяҡ-көнсығыш , Ахарне— төньяҡ, Ано-Льосия — төньяҡ- көнбайыш, Мосхатон — көнбайыш һәм Вари —Афинаның көньяҡ сите. Ҡала уртаһынан Пенделикон- Парнис тауынан төшкән Кифисос йылғаһы аға, Сарникос ҡултығының Фалирон бухтаһына ҡоя һәм [[Пирей]]ҙы Афинаның ҡалған өлөшөнән айырып тора.

Был ерҙәрҙең үҙенсәлектәре һәм Афина урыны йыш ҡына температура инверсияһын булдыра, ә был атмосфераның бысраныуына килтерә. [[Лос-Анджелес]] та шундай уҡ урында урынлашҡан, унда ла транспорт хәрәкәте бик көслө, был шундай уҡ проблемалар тыуҙыра. Ер ташлы һәм уңдырышһыҙ, Афина [[һәүерташ]]ынан һәм эзбизташтан тора

Хәҙер Афинала өс йылға аға: [[Кифисос]], Илисос (ҡушылдығы Эридан менән бергә) һәм Пикродафни. Көньяҡ- көнсығыш ситендә Вулиагмени күле бар.

[[Файл:Attica 06-13 Athens 47 View from Lycabettus - pano.jpg|700px|центр|мини|Афина]]

== Архитектураһы һәм төҙөлөшө ==
Афинаның Метрополитен районында 2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса {{число|3753783}} кеше (ваҡытлыса йәшәүсе {{число|500000}} иммигрант). Был бөтә Греция халҡының өстән бер өлөшө.

Боронғо Афинаның үҙәге [[Акрополь]] тирәләй була, был әлеге [[Тисио]] һәм Плака райондары. Был урындар хәҙер Синтагма майҙаны, Копонаки һәм Ликавит менән бергә туристик үҙәк булып тора. Монастираки- иң ҙур сауҙа һәм туризм үҙәге .
Хәҙерге ҡала үҙәге- Синтагма майҙаны, унда Король һарайы (Греция парламенты), башҡа иҫтәлекле биналарурынлашҡан. Икенсе донъя һуғышынан һуң өс йыл эсендә бик күп күп ҡатлы биналар төҙөлә, бөгөн улар ҡаланың заманса йөҙөн билдәләй.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Views from the Acropolis in Athens 20180221-2.jpg| Акрополдән Афина күренеше
Attica 06-13 Athens 40 View from Lycabettus.jpg| Афина
View of Athens from the walls of the Acropolis.jpg| Афина Акрополдән
Piraeus harbor 3-2004.JPG| [[Пирей]] гаване
Attica 06-13 Athens 32 National Library.jpg| Греция милли китапханаһы
&lt;/gallery&gt;
Афина университетының Панепистимиу проспектындағы иҫке бинаһы Греция милли китапханаһы һәм Афина академияһы менән бергә ҡалалағы иң матур биналарҙан һанала. Был «Афина трилогияһы» тип йөрөтөлгән өс бина XIX быуатта төҙөлгән. Шулай ҙа уҡыу йорттары Зографуға (греч. Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου) күсерелә. Афина политехник университеты Европалағы иң ҙур уҡыу йорттарының береһе, Афина иҡтисад һәм бизнес университет ы ла иң ҙурҙарҙан һанала.

1990 йылдар башында Греция мәҙәниәт министры Мелина Меркур Афиналағы археологик тикшеренеүҙәрҙе интеграциялау буйынса программаға заказ бирә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |title = Фонд Мелины Меркури |deadlink = yes |accessdate = 2012-03-28 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130606021153/http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |archivedate = 2013-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606021153/http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |date=2013-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 2000 йылдар башында Акрополь тауы итәгендәге ''[[Иера Одос]]'' һәм Плака, Псири һәм [[Тисио]] йәйәүлеләр зонаһы тип иғлан ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&amp;c=4 |title=Unification of Athens Archaeological Sites — Scope of work |access-date=2012-03-28 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717071805/http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&amp;c=4 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717071805/http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&amp;c=4 |date=2014-07-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=90 The Unification of the Archaeological Sites of Athens — Hellenic Ministry of Culture and Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817230628/http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=90 |date=2010-08-17 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың июнендә Греция мәҙәнәит минситры Тина Бирбили ҡаланың тарихи үҙәген унификациялауҙың һуңғы стадияһының проекты менән таныштырҙы: Королева Ольга проспектын үҙгәртеп ҡорғандан һуң йәйәүлеләр зонаһы, «Заппион» күргәҙмә залы һәм Милли баҡсалар Олимпия Зевсы ҡорамы менән тоташтырыла; Панатинаикос стадионы Керамик районы, Гази районы менән 4 км йәйәүлеләр юлы менән тоташтырыла. Проект хаҡы — 4 млн [[евро]]&lt;ref&gt;[http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8712394&amp;maindocimg=1180263&amp;service=98 Athens archaeological unification — [[ana-mpa]]]{{Недоступная ссылка|url=http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8712394&amp;maindocimg=1180263&amp;service=98}}&lt;/ref&gt;. «Афины-Аттика 2014» регионын үҫтереү проекты эшләнә, уның буйынса ҡала зонаһына ингән территорияны арттырыу тыйыла, транспорт инфраструктурһын һәм Айос-Пантелеимонас]] районында, Театр майҙанында һәм Колонда торлаҡ-коммуналь өлкәне яҡшыртыу күҙаллана&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8824835&amp;maindocimg=8820245&amp;service=10 |title = Plan for Athens-Attica |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8822128&amp;maindocimg=8820248&amp;service=9 |title = «Αθήνα-Αττική 2014» |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;.
1971 йылдан алып ҡалалағы иң бейек бина булып ''Афина башняһы 1'' ҡала, уны төҙөгән осорҙа ул Балҡан ярымутрауында иң бейек бина булла, ул —Грециялағы берҙән-бер күккә олғашҡан бина (небоскрёб)&lt;ref&gt;[http://www.emporis.com/application/?nav=building&amp;id=110579&amp;lng=3 Athens Tower 1] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Афинаның административ бүленеше ==
Афина 1834 йылда Грецияның баш ҡалаһы тип иғлан ителә, уға тиклем ваҡытлыса баш ҡала булып [[Нафплион]] тора (1829 йылдан бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге йылдарында). Афина коммунаһы — Афина үҙәкләштерелмәгән администрацияһы , Аттика периферияһы һәм Үҙәк Афинаның периферия берәмеге.

''Афина'' исеме менән Афина коммунаһы, Ҙур Афина һәм Афина ҡала агломерацияһы ла атала.

=== Афина коммунаһы ===
{{main|Афины (дим)}}
Афина (греч. {{lang-el2|Δήμος Αθηναίων}}) коммунаһы—Грецияның иң күп кеше йәшәгән коммунаһы ({{число|664046}} кеше- 2011 йыл мәғлүмәте)&lt;ref name=&quot;tov&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.tovima.gr/files/1/2012/12/28/apografi2011.pdf |title = Δελτίο τύπου. Ανακοίνωση των αποτελεσμάτων της Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών 2011 για το Μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας |date = 2012-12-28 |publisher = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |accessdate = 2017-06-04 |lang = el}}&lt;/ref&gt;, улар 38,964 км² майҙанда йәшәй&lt;ref name=&quot;el333&quot;&gt;{{статья
 |заглавие      = Απογραφή πληθυσμού - κατοικιών της 18ης μαρτίου 2001 (μόνιμος πληθυσμός)
 |ссылка        = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf
 |язык          = el
 |место         = Πειραιάς
 |издательство  = [[Греческая статистическая служба|Εθνική στατιστική υπηρεσία της Ελλάδας]]
 |год           = 2009
 |том           = I
 |страницы = 333
 |issn          = 1106-5761
}}&lt;/ref&gt;.Афина мэры— димарх. Коммуна 7 берәмеккә бүленә.Ләкин ҡаланың тарихи райондарға бүленеше лә һаҡлана, мәҫәлән, Плака, [[Монастираки]], [[Колонаки]], [[Петралона]], [[Панграти]], Амбелокипи, [[Илисия]], [[Зографос]] (ҡала), [[Экзархия]]һәм башҡа.

==== Афина коммунаһы өлөштәре ====
Афина коммунаһына 34 бәләкәйерәк коммуна инә.  
{{clear}}
{{Hider
 |title         =  Афина райондары картаһы
 |hidden        = 1
 |content       = {{Карта расположения районов Афин}}
}}
[[Файл:Athens municipality districts numbered.svg|thumb|7 сообществ общины Афин]]
Афина коммунаһы 7 өлөшкә бүленә, уларға 1- 7 һандар бирелгән:
1-се өлөшкә ҡала үҙәге һәм сауҙа өсмөйөшө инә (Синтагма майҙаны—[[Монастираки]] —Омониас майҙаны);&lt;br /&gt;   
2-се өлөшкә көньяҡ-көнсығыш Неос-Козмостан Пангратиға тиклем инә;&lt;br /&gt;   
3-се көньяҡ-көнбайыш ([[Астероскопио]], [[Петралона]] һәм [[Тисио]]);&lt;br /&gt;   
4-се төньяҡ- көнбайыш кварталдар (Колон, Платон Академияһы, [[Сеполия]], [[Вотаникос]], Профитис-Даниил);&lt;br /&gt;   
5- се төньяҡ Патисиянан [[Пробонас]]ҡа тиклем;&lt;br /&gt;   
6-се үҙәк кварталдарҙың төньяғы ([[Айос-Пантелеимонас]], Кипсели районы);&lt;br /&gt;   
7-се төньяҡ-көнсығыш кварталдар (Амбелокипи, [[Эритрос-Ставрос]], [[Полигоно]]).&lt;br /&gt;   
Барлыҡ коммуна өлөштәрендә лә власть һәм бөтә сәйәси партияларҙың вәкиллектәре бар.

=== Ҙур Афина ===
Афина коммунаһы Ҙур Афинаның үҙәге булып тора, унда тағы 34 өлөш бар, улар дүрт периферия бермәектәрен тәшкил итә: Үҙәк Афина, Төньяҡ Афина, Көнбайыш Афина, Көньяҡ Афина. Ҙур Афина майҙаны — 361 км². 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны- {{число|2641511}}кеше. Тығыҙлығы— 7317,2 кеше/1 км². 2010 йылдың аҙағына улар Афина номына инә.

=== Оло Пирей ===
[[Пирей]] коммунаһы һәм тағы ла дүрт бәләкәйерәк коммуна [[Пирей]] периферия берәмеген тәшкил итә, йәки Оло Пирей.

=== {{якорь|население}}Афина ҡала агломерацияһы ===
[[Файл:Athens aglomeration.svg|thumb|250px|Афина ҡала агломерацияһы]]
Оло Афина менән Большой Пирей Афина ҡала агломерацияһына инә. Ҡала агломерацияһы майҙаны — 412 км². Ҡала агломерацияһында тотош Греция халҡының 1/3 өлөшөн тәшкил итә, 2011 халыҡ иҫәбе буйынса {{число|3090508}} кеше.Ҡала агломерацияһында халыҡ тығыҙлығы— 7500 кеше/1 км².

=== Афина метрополитен районы ===
Көнсығыш һәм Көнбайыш Аттика менән бергә Афина ҡала агломерацияһы Афина метрополитен районын тәшкил итә. Метрополитен районы — {{число|2928,717}} км².Метрополитен районы халҡы— {{число|3753783}} кеше, 2011йыл мәғлүмәте буйынса. Халыҡ тығыҙлығы— {{число|1281,7}} кеше/ 1 км².

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Периферийные единицы Больших Афин, афинской городской агломерации и афинского метрополитенского района
|-
! [[Список периферийных единиц Греции|Периферийные единицы]]
! Население (2011)
!
!
!
|-
| [[Центральные Афины]]
| align=right| {{число|1029520}}
! rowspan=4 align=center | Большие Афины&lt;br&gt;''{{число|2641511}}''
! rowspan=5 align=center | Афинская городская агломерация&lt;br&gt;''{{число|3090508}}''
! rowspan=7 align=center | Афинский метрополитенский район&lt;br&gt;''{{число|3753783}}''
|-
| [[Северные Афины]]
| align=right| {{число|592490}}
|-
| [[Западные Афины]]
| align=right| {{число|489675}}
|-
| [[Южные Афины]]
| align=right| {{число|529826}}
|-
| [[Пирей (периферийная единица)|Пирей]]
| align=right| {{число|448997}}
! align=center | Большой Пирей&lt;br&gt;''{{число|448997}}''
|-
| [[Восточная Аттика]]
| align=right| {{число|502348}}
|-
| [[Западная Аттика]]
| align=right| {{число|160927}}
|}

== Билдәле кешеләр ==
''[[:Категория:Родившиеся в Афинах|Родившиеся в Афинах]]''
; Боронғо Афина граждандары:
[[Тесей]] —б.э.т. XIII быуаттаы Афинаның иң беренсе батшаларынан, ҡалаға нигеҙ һалыусы;&lt;br /&gt;   
[[Солон]] — б.э.т. VI быуаттағы ҡануни һәм шағир, билдәле ете аҡыл эйәһенең береһе];&lt;br /&gt;   
[[Писистрат]] —б.э.т.  VI быуаттағы Афина тираны (хакимы);&lt;br /&gt;   
[[Мильтиад Младший]] — ғәскәр башлығы ( б.э.т. V быуат), Марафон янындағы фарсиҙар менән алышта еңеүсе;&lt;br /&gt;   
[[Фемистокл]] —ғәскәр башлығы(б.э.т.Vбыуат.), Саламин янындағы алышта фарсиҙарҙы еңеүсе;&lt;br /&gt;   
[[Перикл]] —сәйәсмән, б.э.т. V быуаттағы Афина етәксеһе, уның дәүерендә Афина үҫеше буйынса иң юғары нөктәгә етә;&lt;br /&gt;   
[[Софокл]] — б.э.т.V быуат  шағиры һәм драматургы;&lt;br /&gt;   
[[Сократ]] — б.э.т. V быуат аҙағындағы философ, философияла Сократ мәктәптәренә нигеҙ һалыусы;&lt;br /&gt;   
[[Алкивиад]] —ғәскәр башлығы һәм сәйәсмән, Спартаға ҡаршы Пелопоннес һуғышында Афина етәксеһе;&lt;br /&gt;   
[[Антисфен]] — философ, Сократ уҡыусыһы, [[кинизм]]ға нигеҙ һалыусы һәм  уның төп теоретигы;&lt;br /&gt;   
[[Аристофан]] — [[сатирик]]  һәм  комедиограф, «комедия атаһы»;&lt;br /&gt;   
[[Ксенофонт]] — яҙыусы, философ һәм тарихсы, Сократ уҡыусыһы;&lt;br /&gt;   
[[Платон]] — философ, Сократ уҡыусыһы, [[Аристотель]] уҡытыусыһы;&lt;br /&gt;   
[[Демосфен]] —сәйәсмән, билдәле оратор;&lt;br /&gt;   
[[Эпикур]] — философ, [[эпикуреизм]]ға нигеҙ һалыусы;&lt;br /&gt;   
[[Менандр]] — комедиограф, Яңы Аттика комедияһы оҫтаһы ;

; Византия һәм Византия осоронан һуңғы Афинала тыуған билдәле кешеләр
[[Кодрат Афинский]] (?—130) — изге апостол һәм изге дин өсөн ыҙа сиккән, етмеш апостолдың береһе.
Рим папаһы Гигин ( (?—140) —136 - 140 йылдарҙа Рим епискобы.

[[Плутарх Афинский]] — философ-неоплатоник, б.э.т. V. быуат

[[Лаоник Халкокондил]] (1423—1490) — билдәле Византия тарихсыһы

[[Димитрий Халкокондил]] (1424—1511) — грек, һуңыраҡ итальян гуманисы, Яңырыу осорондағы  ғалим, философ һәм яҙыусы.

Галанос Димитриос (1760—1833) — философ, һуңғы йөҙйыллыҡтар ҙа иң билдәле индолог, ярты ғүмерен Һиндостанда үткәрә, шунда уҡ вафат була.

== Иҡтисад ==
{{см. также|Экономика Греции}}
Афинаның иҡтисады XIX быуаттың икенсе яртыһында Грек революцияһы тамамланып, Греция дәүләте булдырылғандан һуң ныҡлап күтәрелеп китә. Афинаның баш ҡалаға әүерелеүе, сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килеү ҡаланы Грециялағы урбанизация процессы үҙәгенә ҡуя .
Ҡаланың иҡтисад һәм география яғынан уңайлы урыны уның үҫешенә булышлыҡ итә, бында илдең төп юлдары алыҫ диңгеҙ юлдары менән киҫешә. Бында мөһим тимер юлдар киҫешә, Грецияның «диңгеҙ ҡапҡаһы» — Пирей порыт, Элефтериос Венизелос&quot; халыҡ-ара аэропорты бар. Уның халҡы 1919—1922 йылдарҙағы Грек -төрөк һуғышынан һуң төрлө ерҙән күсеп килгән гректар иҫәбенә арта.
[[Файл:Main building of the bank of Greece 2008.jpg|thumb|200px|Греция банкы]]
Оло Афинала илдең бөтә эшкәртеү сәнәғәтендә эшләүселәрҙең 50 % йәшәй. Баш ҡала сәнәғәте илдә етештерелгән электр энергияһының 80 % тотона һәм бөтә Греция сәнәғәте продукцияһының 70 % етештерә&lt;ref name=&quot;brit-econ&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens/24796/The-economy Энциклопедия Британника: Athens — The economy]&lt;/ref&gt;. Оло Афинала туҡыу, тегеү, тире һәм аяҡ кейеме етештереү, аҙыҡ-түлек, металл эшкәртеү, металлургия, химия, полиграфия һәм башҡа сәнәғәт өлкәләре предприятиелары урынлашҡан. Афина яҡын-тирәһендә һуғыштан һуң төҙөлгән объекттар—Аспропиргостағы Aspropyrgos Refinery нефть эшкәртеү заводы, Скарамангас Hellenic Shipyards караптар верфе &lt;ref&gt;[http://greece.greekreporter.com/2010/10/15/deal-to-sell-shipyards-may-sink/ Deal to sell shipyards may sink]&lt;/ref&gt;, Элефсис металлургия зводы&lt;ref name=&quot;brit-econ&quot;/&gt; һ.б.айырым урын биләй.

Афина — илдең иң ҙур сауҙа һәм финанс үҙәге, мәҫәлән, Афинала йыл һайын 2,5 млн тоннанан артыҡ нефть эшкәртелә. Оло Афина аша Греция импортының 70 % һәм экспортының 40 % үтә&lt;ref name=&quot;brit-econ&quot;/&gt;. Афинала Грецияның иң ҙур банк учреждениелары—Греция Банкы, Грецияның Милли Банкы, Emporiki Bank, Piraeus Bank һәм башҡалар урынлашҡан.

2009 йыл аҙағында Афина бөтә Греция кеүек ауыр хәлдә ҡалды. Йоргос Папандреу хөкүмәтенең кризисҡа ҡаршы саралар программаһы дөйөм милли забастовкаларға килтерҙе. 2010 йылда Афина Грецияла барған забастовкалар, тәртипһеҙлекәр һәм теракттар үҙәге булып ҡалды (2010—2012)&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ Народный протест в Греции привёл к гибели людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708012924/http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ |date=2010-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Греция иҡтисады терелә башланы: Грецияға килгән сит ил инвестициялары, Enterprise Greece рәсми матбуғат агенствоһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йыл менән сағыштырғанда 30 % артты һәм 3,6 млрд евроға етте. Греция ВВП-һы үҫә башлай. 2017 йылда йән башына килем (ЕЦБ) һуңғы биш йыл эсендә тәүге тапҡыр арта.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Бизнес в Афинах: не катастрофа, а возможность|url=https://tranio.ru/articles/biznes-v-afinakh-ne-katastrofa-a-vozmozhnost/|website=Tranio|date=2018-10-04}}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Файл:Attica 06-13 Athens 26 Tram.jpg|thumb|Афина трамвайы]]
[[Файл:Monastiraki station.jpg|thumb|Монастираки метро станцияһы]]
Афинаға ике юл менән барып була: ҡалаға төньяҡтан килеүсе Афина — Ламия милли автострадаһы һәм көнбайыштан килеүсе Афина — Коринф автострадаһы. Афинаға [[Пирей]], Рафина һәм Лаврион аша барырға була. Бынан тыш халыҡ-ара «Элефтериос Венизелос» аэропорты бар. Афинала әлегә Грецияла берҙән-бер метрополитен эшләй.
Йәмәғәт транспорт системаһы троллейбус, [[автобус]]тар, рельс транспортынан (метрополитен, ҡала яны электропоездары һәм трамвай) тора. Афиналағы бөтә транспорт та [[кондиционер]]ҙар ҡуйылған.

Афина метрополитены— бөгөн донъялағы иң алдынғы метрополитен. Ул өс линиянан тора, картала улар өс төҫ менән билдәләнә.Йәшел линия —хәҙерге метрополитенда иң тәүгеһе, ул Афина үҙәген [[Пирей]] һәм Кифисья менән тоташтыра. Ҡалған ике линия XX быуаттың 90 йылдарында төҙөлгән һәм 2000йылда эшләй башлаған. Был линиялар бары тик ер аҫтынан 20 м тәрәнлектә үтә һәм туннелдең киңлеге- 9 метр. Күк линия Эгалеоны аэропорто менән, ҡыҙыл линия Эллинико (Ελληνικό) Анфуполи (Ανθούπολη) менән тоташтыра.
-Афина трамвайы тиҙ йөрөшлө транспорт, метро кеүек минутына тиклем теүәл йөрөй. Трамвайҙың өс тармағы бар. Береһе диңгеҙ буйлап, Фалиронан (Пирей янында) Вулаға тиклем, икенсеһе беренсеһенән «Эдем» пляжы янында айырылып , ҡала үҙәгендәге Синтагма майҙанына бара, Синтагма майҙанына , ҡала үҙәгенә Вуланан килә. Шулай итеп, трамвай линиялары «өс япраҡ» булдыра

— Автобус паркы ДВС автобустарынан ([улар дизельяғыулығы һәм тәбиғи газда эшләй) һәм Афина троллейбустарынан тора.

— Ликавит тауына [[фуникулёр]]ҙа менеп була, был трасса тау эсендә урынлашҡан. Йәйен ул 8.45 сәғәттән төнгө 0.45 тиклем эшләй (кесаҙна 10.45 −0.45 сәғәттә) һәм ҡышын 8.45 −0.15 (кесаҙна 10.45 — 0.15 сәғәттә).

Афинала бик күп такси эшләй (һары төҫтә). Афинала такси башҡа илдәргә ҡарағанда арзаныраҡ, тик хеҙмәтләндереү сифаты түбәнерәк.

Элефтериос Венизелос аэропорты Афинана көнсығыштараҡ, Спата янында урынлашҡан, уны ҡала менән автомобиль юлы, тимер юл һәм метро линияһы бәйләй.
Афиналағы ике автомобиль юлы: Афина — Патра (ΕΟ8α, Европа маршруты E65|E65]]/Европа маршруты E94|E94]]) һәм Афина — Салоники (EO1, Европа маршруты E75|E75]]), һәм уларҙы тоташтырыусы тышҡы ҡулса ({{нп3|Аттика (улица)|Аттика|el|Αττική Οδός}}) [[Элефсис]] янында башлана һәм халыҡ-ара аэропортянына тиклем бара.

== Ҡомартҡылар ==
Боронғо Греция һәм Боронғо Рим осоро ҡомартҡылары:
{{кол|мал=да}}

Афина акрополе&lt;br&gt;
Ел башняһы&lt;br&gt;
Дионис Театры&lt;br&gt;
Ликавит&lt;br&gt;
Одеон Герода Аттика&lt;br&gt;
Афина агораһы&lt;br&gt;
Олимпия Зевсы ҡорамы&lt;br&gt;
Ареопаг&lt;br&gt;
Стоя Аттала&lt;br&gt;
Адриан китапханаһы&lt;br&gt;
Гефест ҡорамы&lt;br&gt;
Панатинаикос ҡорамы
{{конец кол}}

[[Файл:Kolokotronis statue Athens.jpg|thumb|200px|[[Национальный исторический музей Греции]] и статуя [[Колокотронис, Теодорос|Теодороса Колокотрониса]]]]

Афинала милли сәнғәттең ҡаатланмаҫ өлгөләре һаҡлана. Акрополь музейында һәм Милли археология музейында бик күп скульптураларҙы, бигерәк тә архаика осоро скульптураларын күрергә була. Унда б.э.т. 5 века пластика ҡомартҡылары һаҡлана. —Зевстың бронза һыны, классик осор наисктар барельефтары һәм б.э.т.3—2 мең йыллыҡтар бороғо грек керамикаһының ҙур коллекцияһы. Урта быуат иконалары һәм башҡа художество әйберҙәре Византия музейында туапланған . Этнографик материалдың һәм халыҡ сәнғәтенең бай коллекцияһы Бнаки тарих һәм этнография музейында күрһәтелә. Афинала ике йөҙҙән артыҡ музей һәм шәхси галерея бар, улар араһында иң ҙурҙары&lt;ref&gt;[http://www.athensinfoguide.com/ru/wtsmuseums.htm Музеи Афин — Athens Info Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526050926/http://www.athensinfoguide.com/ru/wtsmuseums.htm |date=2015-05-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.athensmuseums.ru/collections.php Проект «Музеї Афін»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010071104/http://athensmuseums.ru/collections.php |date=2011-10-10 }}&lt;/ref&gt;:
{{кол}}
Керамик археология музейы&lt;br&gt;
Византия һәм Христиан музейы (Bασ. Σοφίας 22)&lt;br&gt;
Милли Археология музейы (Τοσίτσα 1)&lt;br&gt;
Милли Тарих музейы (Σταδίου 13 και Κολοκοτρώνη)&lt;br&gt;
Театр музейы (Ακαδημίας 50)&lt;br&gt;
Акрополь музейы&lt;br&gt;
Боронғо Агора музейы&lt;br&gt;
Элефтерио Венизелос музейы (Πάρκο Ελευθερίας)&lt;br&gt;
Грек халыҡ сәнғәте музейы (Κυδαθηναίων 17)&lt;br&gt;
Грек балалар сәнғәте музейы (Κόδρου 9)&lt;br&gt;
Грек халыҡ музыка ҡоралдары музейы (Διογένους 1-3)&lt;br&gt;
Ислам сәнғәте музейы]] (Ασωμάτων 22 &amp; Διπύλου)&lt;br&gt;
Афина университеты музейы (Θόλου 5)&lt;br&gt;
Канеллопулос музейы (Θεωρίας 12 και Πανός)&lt;br&gt;
Киклда сәнғәте музейы (Νεοφύτου Δούκα 4)&lt;br&gt;
Бенаки музейы(Κουμπάρη 1 και Πειραιώς 138)&lt;br&gt;
Афина ҡалаһы музейы (Παπαρρηγοπούλου 7)&lt;br&gt;
Акрополдәге Яңы музей (Μακρυγιάννη 2-4)&lt;br&gt;
Нумизматика музейы (Πανεπιστημίου 12)&lt;br&gt;
Балалар музейы (Κυδαθηναίων 14)&lt;br&gt;
Һуғыш музейы (Ριζάρη 2)&lt;br&gt;
Тимер юл музейы (Σιώκου 4)&lt;br&gt;
Почта музейы (Πλατεία Παναθηναϊκού Σταδίου 5)&lt;br&gt;
Музей-караптар «Олимпия (трирема)» (боронғо грек триремаһы реконструкцияһы) һәм «Георгиос Авероф» (броненосный крейсер)- Афиналағы Фалер ҡалаһында
{{конец кол}}

Башҡа иҫтәлекле урындар:
-Кесариани монастыре&lt;br&gt;
-Беренсе Афина зыяраты

== Спорт ==
[[Файл:Image Olympiacos Chelsea CL0708 2.jpg|thumb|250px|Матч [[Олимпиакос (футбольный клуб, Пирей)|Олимпиакос]] — [[Челси (футбольный клуб)|Челси]], [[Лига чемпионов УЕФА|Лига чемпионов]] 2008, [[Караискакис (стадион)|стадион Караискакис]]]]
Афинала иң яратҡан спорт төрҙәреспорта — футбол һәм баскетбол. Ике Олимпия уйыны үткән урын— 1896 һәм 2004 йылдарҙа. 2004 йылғы Йәйге Олимпия уйындарын үткәреү өсөн Афина олимпия комплексын яңыртып ҡорорға тура килә, хәҙер ул донъялағы иң матур к комплекстарҙың береһе тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.athens-today.com/e-olimpica_stadio.htm OAKA Olympic Park: The Olympic Stadium]&lt;/ref&gt;. Уның стадионы-Грецияның иң ҙур стадионы, бында УЕФА-ның чемпиондар лигаһының ике финалы уҙғарыла—1994 һәм 2007йылдарҙа.

Илдең икенсе ҙур стадионы— Караискакис, ул Пирейҙа урынлашҡан. 1971 йылда ул УЕФА кубогы финалын ҡабул итә. Афинала өс баскетбол Евролигаһы матчы үтә: тәүгеһе- 1985 йылда;икенсеһе — 1993 йылда «Тыныслыҡ һәм Дуҫлыҡ» стадионында, уны SEF тип беләләр—был Европалағы иң ҙур һәм шәп ябык арена&lt;ref&gt;[http://www.athens-today.com/e-olimpica_faliro.htm The Olympic Coastal Complex]&lt;/ref&gt;;өсөнсөһы— 2007 йылда ябыҡ Олимпия стадионында. Греция баш ҡалаһында бынан тыш башҡа бик күп спорт төрҙәре буйынса ярышатар үтә,мәҫәлән, [[еңел атлетика]], [[волейбол]], һыуҙағы поло һәм башҡа.

1972 йылдан алып Афинала йыл һайын Халыҡ-ара ңел атлетика «алтын статусына» эйә булған Афин классик марафоны үтә&lt;ref name=&quot;MN1&quot;&gt;Nikitaridis, Michalis (2007-11-02). [http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html Athens Classic Marathon celebrates 25th anniversary — PREVIEW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023174159/http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html |date=2012-10-23 }}. [[IAAF]]. Retrieved on 2009-11-08.&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың ғинуарында Халыҡ -ара марафондар һәм йүгереүҙәр ассоциацияһы Греция мәҙәниәт һәм туризм министрлығы менән үҙенең штаб-квартираһын Грецияға күсереү туаһында килешеү төҙөнө&lt;ref&gt;[http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587 Athens becomes world’s marathon capital, Jan 27, 2011, [[Катимерини]]]&lt;/ref&gt;.

Афинала өс престижлы мультиспорт клубы эшләй: Олимпиакос, Панатинаикос (футбол клубы) һәм АЕК. Был клубтарҙың футбол подразделениелары P.O.K. — {{lang-el|Podosfairikes Omades Kentrou}} ассоциацияһын булдыра. Был ассоциация 1972 йылда Греция футбол федерацияһы менән финанс мәсьәләһе буйынса бөхәс арҡаһында бергә килешеп ил чемпионатында ҡатнашмаҫҡа ҡарар ҡабул иткәндән һуң барлыҡҡа килә. Ул сезонда клубтар бер-береһе менән тик иптәштәрсә матчтарҙа ғына уйнай.

Баскетбол Грецияла 1968 йылдан АЕК клубына Куьок тотоусылар Кубогын биргәндән һуң ғына тарала башлай . Был уйын менән ҡыҙыҡһыныу 1987 йылдан, 2005йылдарҙан һуң Греция командаһының Европа чемпионатында еңеүенән һуң айырыуса көсәйә. «Панатинаикос» — Евролиганың биш тапҡыр чемпионы (1996, 2000, 2002, 2007, 2009), «Олимпиакос» —өс тапҡыр (1997, 2012, 2013). Греция баш ҡалаһының иң билдәле профессональ баскетбол командалары: «Олимпиакос», «[[Панатинаикос (баскетбольный клуб)|Панатинаикос]]», [[АЕК (баскетбольный клуб)|АЕК]], «Паниониос», «[[Панеллиниос (баскетбольный клуб)|Панэллиниос]]», «[[Марусси (баскетбольный клуб)|Марусси]]».

=== Олимпия уйындары ===
{{см. также|Греция на Олимпийских играх}}

==== Олимпиада 1896 ====
[[Файл:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|200px|Открытие [[Летние Олимпийские игры 1896|Олимпиады 1896]]]]
1894 йылдың 23 июнендә [[Сорбонна]]ла (Франция) Халыҡ-ара Олимпия комитетының тәүге конгрессы үтә.Уны барон [[Пьер де Кубертен]] йыя, уның уйынса тәүге яңыртылған Олимпия уйындары 1900 йылда [[Париж]]да Бөтә донъя күргәҙмәһе ваҡытында булырға тейеш була. Ләкин конгресҡа Боронғо Олимпия уйындары тураһында доклад уҡырға саырылған грек тәржемәсеһе һәм яҙыусыһы Димитриос Викелас Олимпиаданы Афинада үткәрергә тәҡдим итә. Был боронғо традициялар менән бәйләнеште тергеҙеү булыр ине&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/Mallon/1896.pdf |title=LA84 Foundation |accessdate=2012-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514004346/http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/Mallon/1896.pdf |archivedate=2011-05-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Конгрессбыл идеяны яҡлап сыға, Викеласты Халыҡ-ара Олимпия комитетының тәүге президенты итеп һайлап ҡуялар, сөнки устав буйынса был вазифаны тик Олимпиаданы ҡабул итеүсе илдең вәкиле генә биләй ала..

Ул саҡтағы Греция премьер-министры Харилаос Трикупис Кубертен идеяһына ҡырҡа ҡаршы сыға. Был ҙур сараны әҙерләү өсөн дәүләттең ул тиклем аҡсаһы юҡ тип иҫәпләй, ләкин Греция короле Георг I был идеяны хуплай һәм эре грек промышленниктарына һәм коммерсанттарына мөрәжәғәт итә. Трикупис отставкаға китә. Георгиос Аверофф Панатинаикосты—ярыштар уҙырға тейешле төп аренаны ремонтларға аҡса бирә , ә уйынды үткәреү һәм «Заппион» күргәҙмә залын төҙөү өсөн Евангелис Заппас.

==== Олимпиада 1906 ====
[[Файл:1906 Athens stadium.jpg|thumb|200px|[[Панатинаикос (стадион)|Стадион Панатинаикос]], 1906 йыл]]
1906 йылғы Өҫтәлмә олимпия уйындары Халыҡ-ара Олимпия комитеты тарафынан планлаштырыла. [[Пьер де Кубертен]] бөтә Олимпия уйындарын да Афинаа үткәрмәҫкә тәҡдим итә, Халыҡ-ара лимпия комитеты яңы график төҙөй. Уның буйынса рәсми Олимпия уйындары араһында өҫтәлмә Олимпия уйындары үткәреү ҡарала, Өҫтәлмә Олимпия уйындары булып һәр саҡ Афина ҡала.

1906 йылғы Өҫтәлмә Олимпиада 1900, 1904 йәки 1908 йылдарҙағы рәсми Олимпидаларға ҡарағанда уңышлыраҡ була, уны үткәреү ваҡыты бер айға һуҙылмай. Был Өҫтәлмә уйындар ваҡытында спортсмендар тәүге тапҡыр Халыҡ-ара Олимпия комитетында мотлаҡ теркәлергә тейеш була. Беренсе тапҡыр Олимпия уйындарын асыу айырым тантаналы сара итеп ойошторола, тәүге тапҡыр милли командалар стадион буйлап үҙ дәүләте флагтарын тотоп үтә —был традиция әле лә һаҡлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |title=What Events are Olympic? |accessdate=2012-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511131514/http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |archivedate=2011-05-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511131514/http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |date=2011-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

==== Олимпиада 2004 ====
[[Файл:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|200px|Олимпия утын ҡабыҙыу]]
Афина менән Рим 2004 йылғы Олимпиада үткәреү өсөн көрәшкәндә, Афина 66 балл, Рим 44 йыя&lt;ref&gt;[http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |date=2008-05-19 }}&lt;/ref&gt;, Лозаннала Олимпия комитеты Афина еңеүен рәсми теркәп ҡуя. Олимпия уйындарына әҙерлек барышында башта МОК ҡайһы бер Олимпия майҙандарын ваҡытында өлгөртөрҙәрме тип хәүеф белдерә. 2000 йылда Ойоштороу комитеты Президенты итеп Яна Ангелопулос-Даскалаки тәғәйенләнә, шул ваҡыттан алып төҙөлөш эштәре бик йылдам бара.

Бик ауыр сығымдар булыуға ҡарамаҫтан (1,5 млрд АҠШ доллары), Афина бары бер нисә йыл эсендә хәҙерге замандағы иң алдынғы ҡалаларының береһенә әйләнә , бигерәк тә транспорт инфраструктураһы буйынса. Уйындарҙа 202 илдән {{число|10000}} спортсмен ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ Athens bids farewell to the Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115082941/http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ |date=2008-01-15 }}&lt;/ref&gt; было продано более 3,5 миллионов билетов&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&amp;folder=200&amp;article=13956 |title = Olympic ticket sales officially top 3.5-million mark |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927232754/http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&amp;folder=200&amp;article=13956 |archivedate = 2007-09-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927232754/http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&amp;folder=200&amp;article=13956 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;, был хәҙерге заман Олимпия уйындарында икенсе күрһәткес. Уның буйынса Афина тик Сиднейҙан ғына артта ҡала, унда 2000 йылғы Олимпия уйындарын 5 млн кеше ҡарай.

== Ҡәрҙәш ҡалалар ==
* {{Төркмәнстан}} [[Ашхабад]] ({{lang-en|Ashgabat}}), [[Төркмәнстан]]
* {{АҠШ}} [[Вашингтон]] ({{lang-en|Washington}}), [[АҠШ]]
* {{АҠШ}} [[Лос-Анджелес]] ({{lang-en|Los Angeles}}), Калифорния, АҠШ (10 февраль 1984)
* {{АҠШ}} [[Чикаго]] ({{lang-en|Chicago}}), Иллинойс, АҠШ (1997)
* {{АҠШ}} [[Филадельфия]] ({{lang-en|Philadelphia}}), Пенсильвания, АҠШ
* {{АҠШ}} [[Бостон]] ({{lang-en|Boston}}), Массачусетс, АҠШ
* {{АҠШ}} Афины, Джорджия, АҠШ
* {{Канада}} [[Монреаль]] ({{lang-fr|Montréal}}, {{lang-en|Montreal}}), [[Канада]]
* {{Португалия}} [[Лиссабон]] ({{lang-pt|Lisboa}}), [[Португалия]]
* {{Италия}} [[Генуя]] ({{lang-it|Genova}}), [[Италия]]
* {{Италия}} [[Флоренция]] ({{lang-it|Firenze}}), Италия
* {{Италия}} [[Сиракузы]] ({{lang-it|Siracusa}}), Италия (18 июль 2002)
* {{Испания}} [[Мадрид]] ({{lang-es|Madrid}}), [[Испания]] (4 май 1971)
* {{Испания}} [[Барселона]] ({{lang-ca|Barcelona}}), Испания
* {{Төркиә}} Стамбул ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Төркиә]]
* {{Колумбия}} [[Кали]] ({{lang-es|Santiago de Cali}}), [[Колумбия]]
* {{Чехия}} [[Прага]] ({{lang-cs|Praha}}), [[Чехия]]
* {{Рәсәй}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]
* {{Рәсәй}} [[Домодедово]], Рәсәй
* {{Ҡытай}} [[Пекин]] ({{lang-zh|北京}}), [[Ҡытай]] (2005)
* {{Ҡытай}} [[Сиань]] ({{lang-zh|西安}}), Ҡытай
* {{Чили}} [[Сантьяго]] ({{lang-es|Santiago de Chile}}), [[Чили]] (21 октябрь 1969)
* {{Кипр}} [[Никосия]] ({{lang-el|Λευκωσία}}), [[Кипр]] (28 июнь 1988)
* {{Палестина автономияһы}} [[Вифлеем]] ({{lang-ar|بيت لحم}}), [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] (13 май 1986)
* {{Марокко}} [[Рабат]] ({{lang-ar|الرباط}}), [[Марокко]] (9 июль 1990)
* {{Перу}} [[Куско]] ({{lang-es|Cusco}}), [[Перу]] (18 сентябрь 1991)
* {{Сербия}} [[Белград]] ({{lang-sr|Београд}}), [[Сербия]]
* {{Мысыр}} [[Ҡаһирә]] ({{lang-ar|القاهرة}}), [[Мысыр]]
* {{Ливан}} [[Бейрут]] ({{lang-ar|بيروت}}), [[Ливан]]
* {{Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]

;Партнёр ҡалалар
* {{Франция}} [[Париж]] ({{lang-fr|Paris}}), [[Франция]] (2000)
* {{Армения}} Ереван ({{lang-hy|Երևան}}), [[Әрмәнстан]]
* {{Италия}} [[Рим]] ({{lang-it|Roma}}), [[Италия]]

== Демография ==
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауынан башлап Греция башҡалаһының халыҡ иҫәбе:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size:90%;text-align:left&quot;
|-
! Йыл
! Муниципалитет, кеше
! [[:en:Metropolitan area|Метрополь зона]], кеше
|-
|  1833
|  4000&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tung |first=Anthony |year=2001 |title=Preserving the World's Great Cities:The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |location=New York |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-609-80815-X |pages=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/260 260], 263, 265 |chapter=The City of the Gods Besieged}}&lt;/ref&gt; || —
|-
|  1870 ||  44 500&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1896 ||  123 000&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1921 (халыҡ алмашыуына тиклем) ||  473 000&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1921 (халыҡ алмашыныуынан һуң) ||  718 000&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1971 ||  867 023&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-92&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=460748373|title=World Gazetter City Pop:Athens|publisher=www.world-gazetter.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/682NYMW17|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001023432/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-92&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=460748373 |date=2007-10-01 }}&lt;/ref&gt; || —
|-
|  1981 ||  885 737 || —
|-
| 1991 || 772 072 || 3 444 358&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=460748373&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;geo=-1048919|title=World Gazetter Metro Pop:Athens|publisher=www.world-gazetter.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/682NZ0r6M|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001062603/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=460748373&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;geo=-1048919 |date=2007-10-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2001 || 745 514&lt;ref name=pop&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gr/Main_eng.asp|title=Population of Greece|work=General Secretariat Of National Statistical Service Of Greece|publisher=www.statistics.gr|accessdate=2007-08-02|year=2001|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701001022/http://www.statistics.gr/Main_eng.asp |date=2007-07-01 }}&lt;/ref&gt; || 3 761 810&lt;ref name=pop/&gt;
|-
|-
|2011 ||655 780 ||3 737 550&lt;ref name=&quot;statistics1&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Афина климаты — субтропик ярымсүллек климаты (Классификация климатов Кёппена: ''BSh''). Ҡышын ҡырау төшөштөрә, ҡайһы ваҡыт ҡар яуа. Йәй бик ҡоро һәм эҫе. Айҙар буйы бер ниндәй яуым-төшөм булмаған саҡтар ҙа була. урта диңгеҙ тәьҫире арҡаһында көҙ бында оҙаҡ була, ә яҙ һуңыраҡ башлана.
{{Климат города
|Город_род=Афина
|Источник=[http://svali.ru/catalog~27~16716~index.htm Туристический портал], [http://pogoda.ru.net/climate2/16716.htm «Погода и Климат»]
| Янв_ср=10.2          | Янв_ср_осад=48
| Фев_ср=10.1          | Фев_ср_осад=37
| Мар_ср=12.2          | Мар_ср_осад=47
| Апр_ср=15.9          | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=20.6          | Май_ср_осад=15
| Июн_ср=25.5          | Июн_ср_осад=6
| Июл_ср=28.3          | Июл_ср_осад=6
| Авг_ср=28.2          | Авг_ср_осад=6
| Сен_ср=24.3          | Сен_ср_осад=22
| Окт_ср=19.7          | Окт_ср_осад=42
| Ноя_ср=15.0          | Ноя_ср_осад=67
| Дек_ср=11.7          | Дек_ср_осад=69
| Год_ср=18.5          | Год_ср_осад=398
| Янв_ср_мин=7.0        | Янв_ср_макс=13.5
| Фев_ср_мин=6.7        | Фев_ср_макс=13.7
| Мар_ср_мин=8.4        | Мар_ср_макс=16.0
| Апр_ср_мин=11.4        | Апр_ср_макс=19.7
| Май_ср_мин=15.6       | Май_ср_макс=24.6
| Июн_ср_мин=20.3       | Июн_ср_макс=29.5
| Июл_ср_мин=23.0       | Июл_ср_макс=32.6
| Авг_ср_мин=23.2       | Авг_ср_макс=32.6
| Сен_ср_мин=19.7       | Сен_ср_макс=28.5
| Окт_ср_мин=15.8       | Окт_ср_макс=23.5
| Ноя_ср_мин=11.7        | Ноя_ср_макс=18.3
| Дек_ср_мин=8.7        | Дек_ср_макс=14.7
| Год_ср_мин=14.3       | Год_ср_макс=22.3
| Янв_а_макс=22.1       | Янв_а_мин=-2.9
| Фев_а_макс=22.0       | Фев_а_мин=-4.2
| Мар_а_макс=28.0       | Мар_а_мин=-1.8
| Апр_а_макс=30.4       | Апр_а_мин=0.6
| Май_а_макс=35.6       | Май_а_мин=8.0
| Июн_а_макс=39.6       | Июн_а_мин=11.5
| Июл_а_макс=42.0       | Июл_а_мин=15.5
| Авг_а_макс=41.9       | Авг_а_мин=16.0
| Сен_а_макс=37.6       | Сен_а_мин=10.4
| Окт_а_макс=33.8       | Окт_а_мин=5.4
| Ноя_а_макс=27.0       | Ноя_а_мин=1.4
| Дек_а_макс=22.5       | Дек_а_мин=-1.8
| Год_а_макс=42.0       | Год_а_мин=-4.2
| Янв_вода=17
| Фев_вода=17
| Мар_вода=16
| Апр_вода=17
| Май_вода=19
| Июн_вода=22
| Июл_вода=25
| Авг_вода=26
| Сен_вода=25
| Окт_вода=24
| Ноя_вода=22
| Дек_вода=19
| Год_вода=21
}}

== Рәсемдәр ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|-
| [[Файл:Areopagus.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Mk01n101.jpg|border|185px]]
| [[Файл:Athens University main building.jpg|border|170px]]
| [[Файл:National library of greece athens.jpg|border|170px]]
|-
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Холм Ареопаг&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Афинская академия&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Афинский университет&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Национальная библиотека Греции&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|-
| [[Файл:Hadrian Arch and Acropolis Athens 17-03-05 02.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Panathinaiko.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Ac.agora3.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Athens agora bizanthian church Agii Apostoli.jpg|border|180px]]
|-
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Афинский акрополь и Арка Адриана&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Мраморный стадион Панатинаикос&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Римский форум и Башня Ветров&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Церковь Святых Апостолов&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Афины}}
* [http://www.athens24.com Афина ҡулланмаһы]
* [http://www.everyfoto.com/index.php/Fotos/Reisefotos/Europa/Griechenland/Athen/ Афина фотогалереяһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413063951/http://www.everyfoto.com/index.php/Fotos/Reisefotos/Europa/Griechenland/Athen/ |date=2013-04-13 }} ([[Герман теле|нем.]])

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

{{Европа башҡалалары}}
{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}

[[Категория:Греция]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>acmop6gosoihhgn3jxao1a719roklrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ән-Нәджм сүрәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65854</id>
    <revision>
      <id>1306981</id>
      <parentid>1274036</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atcovi</username>
        <id>9718</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>mujawwad --&gt; murattal</comment>
      <origin>1306981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2619" sha1="ie3131qs9b4otd04cv682rrali2ktne" xml:space="preserve">{{Карточка суры
 |Название суры      = Ән-Нәджм сүрәһе 
 |Арабское название  = سورة النجم 
 |Изображение        = Sura53.pdf 
 |Классификация      = [[Мәккә сүрәһе|Мәккә]] 
 |Значение названия  = Йондоҙ  
 |Другие названия    = 
 |Время ниспослания  = 
 |Номер суры         = 53 
 |Число аятов        = 62 
 |Джуз               = 27 
 |Хизб               =  
 |Число поясных поклонов = 3 
 |Число земных поклонов =  
 |Число слов         = 360 
 |Число букв         = 1433 
 |Число букв мукатта =  
 |Тематических аятов = 
 |Предыдущая сура    = Ат-Тур сүрәһе 
 |Следующая сура     = Әл-Ҡәмәр сүрәһе 
 |Аудио              = 
 |Название аудио     = 
 |Описание аудио     = 
}}
[[Файл:Chapter 53, An-Najm (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|мини|Ән-Нәджм сүрәһе]]
'''Ән-Нәджм сүрәһе''' ({{lang-ar|سورة النجم}}, ''Йондоҙ '') — Ҡөрьән Кәримдең 53 сүрәһе. [[Мәккә сүрәһе|Мәккә]]лә иңгән сүрә, 62 [[аят]]тан тора.

== Ғәрәпсәһе ==

== Транскрипцияһы ==

== Мәғәнәһе ==

== Һылтанмалар ==
{{Навигация1
|Портал       =Ислам 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Ҡөрьән
|Викитека     = Ҡөрьән
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}

== Әҙәбиәт ==
* Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992, 960 бит.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ: ҡала типографияһы, 2007. — 609 бит.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

{{Сүрә|53|[[Ат-Тур сүрәһе]]|[[Әл-Ҡәмәр сүрәһе]]}}

{{Quran-stub}}

[[Категория:Ҡөрьән сүрәләре]]</text>
      <sha1>ie3131qs9b4otd04cv682rrali2ktne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>12 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67685</id>
    <revision>
      <id>1306974</id>
      <parentid>1256337</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20205" sha1="ehpoz2mvs0hy88mpv2nqb0qz3c1zwqj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 285-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 286-сы). Йыл аҙағына тиклем 80 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Испан теле]] көнө.
* {{ЮНЕСКО}} Артрит менән көрәш көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Багамы}} [[Багам Утрауҙары]]: [[Христофор Колумб|Колумб]] көнө.
* {{Испания}} [[Испания]]: [[Испандар|Испан]] милләте көнө.
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Христофор Колумб|Колумб]] көнө.
* {{Экватор Гвинеяһы}} [[Экватор Гвинеяһы]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Бала]]лар көнө.
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Тиҙ медицина ярҙамының шәфҡәт туташы көнө.
** Фермерҙар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Кадрҙар хеҙмәтендә эшләүселәр көнө.
** Эске эштәр министрлығының Медицина хеҙмәте көнө.
* {{Флагификация|Уругвай}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1492]]: [[Христофор Колумб]] [[Америка]]ны аса.
* [[1901]]: Теодор Рузвельт [[АҠШ]] Президенты резиденцияһына рәсми рәүештә «Аҡ йорт» исемен бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1909]]: Мәскәүҙә беренсе китап баҫыусы Иван Фёдоровҡа һәйкәл асыла.
* [[1928]]: Ҡыҙыл Армияның М. В. Фрунзе исемендәге Үҙәк йорто ҡарамағында ойошторолған Ҡыҙыл Армия йыр ансамбленең беренсе сығышы. Хәҙер был коллектив — «Рәсәй Армияһының А. В. Александров исемендәге академия йыр һәм бейеү ансамбле».
* [[1940]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла.
* [[1968]]: [[Мехико]]ла XIX [[Олимпия уйындары]] башлана.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы]] (1915—22.02.1965), [[театр]] актёры, режиссёр. 1940—1941 йылдарҙа һәм 1945 йылдан хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры, 1958—1963 йылдарҙа — баш режиссёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
* [[Малмыгин Владимир Иванович]] (1950), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Физика|физик]], хеҙмәт алдынғыһы. 1974—1992 йылдарҙа «Прогресс» производство берекмәһе хеҙмәткәре. [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Мәләүез]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Белов Григорий Андреевич]] (1901—23.06.1994), [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, генерал-лейтенант (1953). 1942 йылдың июленән [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның командир урынбаҫары, 1943 йылдың февраленән — командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Чичерова Вера Семеновна]] (1921), йөҙйәшәр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының санитар инструкторы, ҡыҙылармеец. Демобилизацияланғандан һуң [[Башҡортостан хәрби комиссариаты]] хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Закиров Мәсғүт Закир улы]] (1926—2001), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* Томиловский Владимир Антонович (1926—?), нефтсе-инженер, рационализатор.  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан Өфө—Силәбе бензин үткәргес идаралығының нефть һурҙырыу станцияһы операторы, өлкән инженеры, диспетчеры; 1956—1981 йылдарҙа  Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының инженер-диспетчеры, тауар-транспорт бүлеге начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе һәм Юғары Совет Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. II дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. Сығышы менән Одесса өлкәһенең Овидиополь ҡалаһынан.
* [[Мөхәмәтйәнов Әбүзәр Мөғин улы]] (1951), [[мәғариф]], комсомол, [[КПСС|партия]] органдары һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1976 йылдан ВЛКСМ-дың [[Йәрмәкәй районы|Йәрмәкәй район]] комитетының ойоштороу, 1977 йылдан – уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире, 1978 йылдан – беренсе секретары; 1982 йылдан [[КПСС]]-тың район комитеты инструкторы, 1988 йылдан – агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1991 йылдан [[Йәрмәкәй]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2000 йылдан район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика, 2005–2013 йылдарҙа – мәғариф бүлеге начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2011). Сығышы менән ошо райондың [[Рәтамаҡ]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Суздальцев Александр Иванович]] (1937), [[нефть|нефтсе]]. 1956—1958 йылдарҙа, 1961 йылдан һәм 1980—1998 йылдарҙа «Октябрьскнефть», 1964—1980 йылдарҙа «Нижневартовскнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Аллабирҙин Урал Тәлғәт улы]] (1942), [[фән|ғалим]]-табип-[[Физиология|физиолог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан төрлө факультеттарҙа декан урынбаҫары һәм декан. Медицина фәндәре кандидаты (1971), доцент (1980). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Ҡашҡадаръя]] өлкәһе [[Гузар]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы]] (1942), [[театр]] актёры, 1964 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989), [[Сибай |Сибай ҡалаһының]] почётлы гражданы.   
* [[Вәлиева Зөһрә Сибәғәт ҡыҙы]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1968—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Эре панеллы йорттар төҙөү тресының биҙәүселәр бригадиры. СССР-ҙың 12-се саҡырылыш (1989—1991) Юғары Советы депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998), 2-се (1986) һәм 3-сө (1977) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2000). Сығышы менән хәҙер Өфө ҡалаһы составындағы [[Иҫке Турбаҫлы]] ауылынан.   
* [[Ғафаров Фидан Сафа улы]] (1947), театр актёры. 1966 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1994) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2017) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2022) ордендары кавалеры, Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020). 
* [[Нәсибуллина Маргарита Рәниф ҡыҙы]] (1952), медицина өлкәһе алдынғыһы. 1979—2016 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының табип-терапевы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Ҡариҙел районы]]нан. 
* [[Зарипов Айрат Йәнсура улы]] (1962), ғалим-[[Философия|философ]]. 1994 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1995—2007 йылдарҙа [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте]] хеҙмәткәре. Рәсәй Гуманитар фәндар академияһының мөхбир ағзаһы, философия фәндәре докторы (2004).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||  
* [[Мөсәлләмов Рафаил Мостафа улы]] (1923—12.01.2014), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномет расчеты командиры, гвардия старшинаһы. [[Ауырғазы районы]] [[Кешәнне]] урта мәктәбенең элекке [[уҡытыусы]]һы, директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; [[Пропаганда|пропагандист]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре (1983). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Хәсәнов Миңләхмәт Гәрәй улы]] (1923—1989), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре.  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсы, гвардия [[сержант]]ы. 1955 йылдан [[Ишембай районы]] «Коммунизм» колхозы рәйесе. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ишембай районы [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абдуллина Сәниә Әхәт ҡыҙы]] (1928), [[уҡытыусы]], [[сәсән]]. 1989 йылда [[СССР]]-ҙың {{comment|Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә|ВДНХ СССР}} һәм [[Татар АССР-ы]]нда Башҡортостан [[әҙәбиәт]]е һәм [[сәнғәт]]е көндәрендә ҡатнашыусы. 1-се [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] делегаты (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Тайыш (Мәсетле районы)|Тайыш]] ауылынан.
* [[Тәлғәт Тажетдин]] (1948), дин әһеле, шәйех-әл-ислам (1990). 1980 йылдан [[Рәсәй]] мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, 1992 йылдан Рәсәйҙең Баш мөфтөйө. IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2008), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1998), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2008), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]], 2-се дәрәжә Дан һәм Намыҫ (2013), 2-се дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Әхмәтова Әлфирә Фәтих ҡыҙы]] (1943), табип. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мансуров Фазлығаян Мансур улы]] (1909—1990), уҡытыусы, хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1926—1940 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1943–1960 йылдарҙа урындағы «Коминтерн» колхозы рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1350]]: Дмитрий Донской, [[Мәскәү]] кенәзе.
* [[1929]]: Рола́н Бы́ков, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935]]: Лучано Паваротти, [[Италия]]ның опера йырсыһы.
* [[1960]]: Алексей Кудрин, Рәсәй сәйәсмәне.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Дәйләғи Ноғоманов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1991]]: [[Аркадий Стругацкий]], [[СССР]] яҙыусыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К12]]
[[Категория:12 октябрь]]</text>
      <sha1>ehpoz2mvs0hy88mpv2nqb0qz3c1zwqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306975</id>
      <parentid>1306974</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <origin>1306975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20290" sha1="fneoaiin886e3jajs4770dwy0788x5m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 285-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 286-сы). Йыл аҙағына тиклем 80 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Испан теле]] көнө.
* {{ЮНЕСКО}} Артрит менән көрәш көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Багамы}} [[Багам Утрауҙары]]: [[Христофор Колумб|Колумб]] көнө.
* {{Испания}} [[Испания]]: [[Испандар|Испан]] милләте көнө.
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Христофор Колумб|Колумб]] көнө.
* {{Экватор Гвинеяһы}} [[Экватор Гвинеяһы]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Бала]]лар көнө.
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Тиҙ медицина ярҙамының шәфҡәт туташы көнө.
** Фермерҙар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Кадрҙар хеҙмәтендә эшләүселәр көнө.
** Эске эштәр министрлығының Медицина хеҙмәте көнө.
* {{Флагификация|Уругвай}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1492 йыл]]: [[Христофор Колумб]] [[Америка]]ны аса.
* [[1901 йыл]]: Теодор Рузвельт [[АҠШ президенты]] резиденцияһына рәсми рәүештә «Аҡ йорт» исемен бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1909 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә беренсе китап баҫыусы Иван Фёдоровҡа һәйкәл асыла.
* [[1928 йыл]]: Ҡыҙыл Армияның М. В. Фрунзе исемендәге Үҙәк йорто ҡарамағында ойошторолған Ҡыҙыл Армия йыр ансамбленең беренсе сығышы. Хәҙер был коллектив — «Рәсәй Армияһының А. В. Александров исемендәге академия йыр һәм бейеү ансамбле».
* [[1940 йыл]]: Мәскәүҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла.
* [[1968 йыл]]: [[Мехико]]ла XIX [[Олимпия уйындары]] башлана.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы]] (1915—22.02.1965), [[театр]] актёры, режиссёр. 1940—1941 йылдарҙа һәм 1945 йылдан хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры, 1958—1963 йылдарҙа — баш режиссёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
* [[Малмыгин Владимир Иванович]] (1950), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Физика|физик]], хеҙмәт алдынғыһы. 1974—1992 йылдарҙа «Прогресс» производство берекмәһе хеҙмәткәре. [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Мәләүез]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Белов Григорий Андреевич]] (1901—23.06.1994), [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, генерал-лейтенант (1953). 1942 йылдың июленән [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның командир урынбаҫары, 1943 йылдың февраленән — командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Чичерова Вера Семеновна]] (1921), йөҙйәшәр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының санитар инструкторы, ҡыҙылармеец. Демобилизацияланғандан һуң [[Башҡортостан хәрби комиссариаты]] хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Закиров Мәсғүт Закир улы]] (1926—2001), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* Томиловский Владимир Антонович (1926—?), нефтсе-инженер, рационализатор.  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан Өфө—Силәбе бензин үткәргес идаралығының нефть һурҙырыу станцияһы операторы, өлкән инженеры, диспетчеры; 1956—1981 йылдарҙа  Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының инженер-диспетчеры, тауар-транспорт бүлеге начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе һәм Юғары Совет Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. II дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. Сығышы менән Одесса өлкәһенең Овидиополь ҡалаһынан.
* [[Мөхәмәтйәнов Әбүзәр Мөғин улы]] (1951), [[мәғариф]], комсомол, [[КПСС|партия]] органдары һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1976 йылдан ВЛКСМ-дың [[Йәрмәкәй районы|Йәрмәкәй район]] комитетының ойоштороу, 1977 йылдан – уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире, 1978 йылдан – беренсе секретары; 1982 йылдан [[КПСС]]-тың район комитеты инструкторы, 1988 йылдан – агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1991 йылдан [[Йәрмәкәй]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2000 йылдан район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика, 2005–2013 йылдарҙа – мәғариф бүлеге начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2011). Сығышы менән ошо райондың [[Рәтамаҡ]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Суздальцев Александр Иванович]] (1937), [[нефть|нефтсе]]. 1956—1958 йылдарҙа, 1961 йылдан һәм 1980—1998 йылдарҙа «Октябрьскнефть», 1964—1980 йылдарҙа «Нижневартовскнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Аллабирҙин Урал Тәлғәт улы]] (1942), [[фән|ғалим]]-табип-[[Физиология|физиолог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан төрлө факультеттарҙа декан урынбаҫары һәм декан. Медицина фәндәре кандидаты (1971), доцент (1980). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Ҡашҡадаръя]] өлкәһе [[Гузар]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы]] (1942), [[театр]] актёры, 1964 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989), [[Сибай |Сибай ҡалаһының]] почётлы гражданы.   
* [[Вәлиева Зөһрә Сибәғәт ҡыҙы]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1968—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Эре панеллы йорттар төҙөү тресының биҙәүселәр бригадиры. СССР-ҙың 12-се саҡырылыш (1989—1991) Юғары Советы депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998), 2-се (1986) һәм 3-сө (1977) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2000). Сығышы менән хәҙер Өфө ҡалаһы составындағы [[Иҫке Турбаҫлы]] ауылынан.   
* [[Ғафаров Фидан Сафа улы]] (1947), театр актёры. 1966 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1994) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2017) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2022) ордендары кавалеры, Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020). 
* [[Нәсибуллина Маргарита Рәниф ҡыҙы]] (1952), медицина өлкәһе алдынғыһы. 1979—2016 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының табип-терапевы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Ҡариҙел районы]]нан. 
* [[Зарипов Айрат Йәнсура улы]] (1962), ғалим-[[Философия|философ]]. 1994 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1995—2007 йылдарҙа [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте]] хеҙмәткәре. Рәсәй Гуманитар фәндар академияһының мөхбир ағзаһы, философия фәндәре докторы (2004).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||  
* [[Мөсәлләмов Рафаил Мостафа улы]] (1923—12.01.2014), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномет расчеты командиры, гвардия старшинаһы. [[Ауырғазы районы]] [[Кешәнне]] урта мәктәбенең элекке [[уҡытыусы]]һы, директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; [[Пропаганда|пропагандист]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре (1983). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Хәсәнов Миңләхмәт Гәрәй улы]] (1923—1989), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре.  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсы, гвардия [[сержант]]ы. 1955 йылдан [[Ишембай районы]] «Коммунизм» колхозы рәйесе. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ишембай районы [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абдуллина Сәниә Әхәт ҡыҙы]] (1928), [[уҡытыусы]], [[сәсән]]. 1989 йылда [[СССР]]-ҙың {{comment|Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә|ВДНХ СССР}} һәм [[Татар АССР-ы]]нда Башҡортостан [[әҙәбиәт]]е һәм [[сәнғәт]]е көндәрендә ҡатнашыусы. 1-се [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] делегаты (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Тайыш (Мәсетле районы)|Тайыш]] ауылынан.
* [[Тәлғәт Тажетдин]] (1948), дин әһеле, шәйех-әл-ислам (1990). 1980 йылдан [[Рәсәй]] мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, 1992 йылдан Рәсәйҙең Баш мөфтөйө. IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2008), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1998), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2008), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]], 2-се дәрәжә Дан һәм Намыҫ (2013), 2-се дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Әхмәтова Әлфирә Фәтих ҡыҙы]] (1943), табип. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мансуров Фазлығаян Мансур улы]] (1909—1990), уҡытыусы, хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1926—1940 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1943–1960 йылдарҙа урындағы «Коминтерн» колхозы рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1350 йыл]]: Дмитрий Донской, [[Мәскәү]] кенәзе.
* [[1929 йыл]]: Рола́н Бы́ков, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: Лучано Паваротти, [[Италия]]ның опера йырсыһы.
* [[1960 йыл]]: Алексей Кудрин, Рәсәй сәйәсмәне.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944 йыл]]: [[Дәйләғи Ноғоманов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1991 йыл]]: [[Аркадий Стругацкий]], [[СССР]] яҙыусыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К12]]
[[Категория:12 октябрь]]</text>
      <sha1>fneoaiin886e3jajs4770dwy0788x5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306980</id>
      <parentid>1306975</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20862" sha1="38psshemyuxfpujd3b6a4sz7b86pm8n" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 285-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 286-сы). Йыл аҙағына тиклем 80 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Испан теле]] көнө.
* {{ЮНЕСКО}} Артрит менән көрәш көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Багамы}} [[Багам Утрауҙары]]: [[Христофор Колумб|Колумб]] көнө.
* {{Испания}} [[Испания]]: [[Испандар|Испан]] милләте көнө.
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Христофор Колумб|Колумб]] көнө.
* {{Экватор Гвинеяһы}} [[Экватор Гвинеяһы]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Бала]]лар көнө.
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Тиҙ медицина ярҙамының шәфҡәт туташы көнө.
** Фермерҙар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Кадрҙар хеҙмәтендә эшләүселәр көнө.
** Эске эштәр министрлығының Медицина хеҙмәте көнө.
* {{Флагификация|Уругвай}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1492 йыл]]: [[Христофор Колумб]] [[Америка]]ны аса.
* [[1901 йыл]]: Теодор Рузвельт [[АҠШ президенты]] резиденцияһына рәсми рәүештә «Аҡ йорт» исемен бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1909 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә беренсе китап баҫыусы Иван Фёдоровҡа һәйкәл асыла.
* [[1928 йыл]]: Ҡыҙыл Армияның М. В. Фрунзе исемендәге Үҙәк йорто ҡарамағында ойошторолған Ҡыҙыл Армия йыр ансамбленең беренсе сығышы. Хәҙер был коллектив — «Рәсәй Армияһының А. В. Александров исемендәге академия йыр һәм бейеү ансамбле».
* [[1940 йыл]]: Мәскәүҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла.
* [[1968 йыл]]: [[Мехико]]ла XIX [[Олимпия уйындары]] башлана.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы]] (1915—22.02.1965), [[театр]] актёры, режиссёр. 1940—1941 йылдарҙа һәм 1945 йылдан хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры, 1958—1963 йылдарҙа — баш режиссёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
* [[Малмыгин Владимир Иванович]] (1950), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Физика|физик]], хеҙмәт алдынғыһы. 1974—1992 йылдарҙа «Прогресс» производство берекмәһе хеҙмәткәре. [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Мәләүез]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Белов Григорий Андреевич]] (1901—23.06.1994), [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]], генерал-лейтенант (1953). 1942 йылдың июленән [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның командир урынбаҫары, 1943 йылдың февраленән — командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Чичерова Вера Семеновна]] (1921), йөҙйәшәр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының санитар инструкторы, ҡыҙылармеец. Демобилизацияланғандан һуң [[Башҡортостан хәрби комиссариаты]] хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Закиров Мәсғүт Закир улы]] (1926—2001), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, директор урынбаҫары. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Томиловский Владимир Антонович]] (1926—?), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], рационализатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан Өфө—Силәбе бензин үткәргес идаралығының нефть һурҙырыу станцияһы операторы, өлкән инженеры, диспетчеры; 1956—1981 йылдарҙа Урал—Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының инженер-диспетчеры, тауар-транспорт бүлеге начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе һәм [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. II дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Дан ордены|III дәрәжә Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Одесса өлкәһе]]нең Овидиополь ҡалаһынан.
* [[Мөхәмәтйәнов Әбүзәр Мөғин улы]] (1951), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1976 йылдан ВЛКСМ-дың [[Йәрмәкәй районы|Йәрмәкәй район]] комитетының ойоштороу, 1977 йылдан – уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире, 1978 йылдан – беренсе секретары; 1982 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] район комитеты инструкторы, 1988 йылдан – агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1991 йылдан [[Йәрмәкәй]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2000 йылдан район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика, 2005–2013 йылдарҙа – мәғариф бүлеге начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2011). Сығышы менән ошо райондың [[Рәтамаҡ]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Суздальцев Александр Иванович]] (1937), [[нефть|нефтсе]]. 1956—1958 йылдарҙа, 1961 йылдан һәм 1980—1998 йылдарҙа «Октябрьскнефть», 1964—1980 йылдарҙа «Нижневартовскнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Аллабирҙин Урал Тәлғәт улы]] (1942), [[фән|ғалим]]-табип-[[Физиология|физиолог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан төрлө факультеттарҙа декан урынбаҫары һәм декан. Медицина фәндәре кандидаты (1971), доцент (1980). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Ҡашҡадаръя]] өлкәһе [[Гузар]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы]] (1942), [[театр]] актёры, 1964 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989), [[Сибай |Сибай ҡалаһының]] почётлы гражданы.   
* [[Вәлиева Зөһрә Сибәғәт ҡыҙы]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1968—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Эре панеллы йорттар төҙөү тресының биҙәүселәр бригадиры. СССР-ҙың 12-се саҡырылыш (1989—1991) Юғары Советы депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998), 2-се (1986) һәм 3-сө (1977) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2000). Сығышы менән хәҙер Өфө ҡалаһы составындағы [[Иҫке Турбаҫлы]] ауылынан.   
* [[Ғафаров Фидан Сафа улы]] (1947), театр актёры. 1966 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1994) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2017) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2022) ордендары кавалеры, Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020). 
* [[Нәсибуллина Маргарита Рәниф ҡыҙы]] (1952), медицина өлкәһе алдынғыһы. 1979—2016 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] үҙәк дауаханаһының табип-терапевы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Ҡариҙел районы]]нан. 
* [[Зарипов Айрат Йәнсура улы]] (1962), ғалим-[[Философия|философ]]. 1994 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1995—2007 йылдарҙа [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте]] хеҙмәткәре. Рәсәй Гуманитар фәндар академияһының мөхбир ағзаһы, философия фәндәре докторы (2004).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||  
* [[Мөсәлләмов Рафаил Мостафа улы]] (1923—12.01.2014), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномет расчеты командиры, гвардия старшинаһы. [[Ауырғазы районы]] [[Кешәнне]] урта мәктәбенең элекке [[уҡытыусы]]һы, директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; [[Пропаганда|пропагандист]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре (1983). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Хәсәнов Миңләхмәт Гәрәй улы]] (1923—1989), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре.  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсы, гвардия [[сержант]]ы. 1955 йылдан [[Ишембай районы]] «Коммунизм» колхозы рәйесе. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ишембай районы [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абдуллина Сәниә Әхәт ҡыҙы]] (1928), [[уҡытыусы]], [[сәсән]]. 1989 йылда [[СССР]]-ҙың {{comment|Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә|ВДНХ СССР}} һәм [[Татар АССР-ы]]нда Башҡортостан [[әҙәбиәт]]е һәм [[сәнғәт]]е көндәрендә ҡатнашыусы. 1-се [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] делегаты (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Тайыш (Мәсетле районы)|Тайыш]] ауылынан.
* [[Тәлғәт Тажетдин]] (1948), дин әһеле, шәйех-әл-ислам (1990). 1980 йылдан [[Рәсәй]] мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, 1992 йылдан Рәсәйҙең Баш мөфтөйө. IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2008), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1998), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2008), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]], 2-се дәрәжә Дан һәм Намыҫ (2013), 2-се дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Әхмәтова Әлфирә Фәтих ҡыҙы]] (1943), табип. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мансуров Фазлығаян Мансур улы]] (1909—1990), уҡытыусы, хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1926—1940 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1943–1960 йылдарҙа урындағы «Коминтерн» колхозы рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1350 йыл]]: Дмитрий Донской, [[Мәскәү]] кенәзе.
* [[1929 йыл]]: Рола́н Бы́ков, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: Лучано Паваротти, [[Италия]]ның опера йырсыһы.
* [[1960 йыл]]: Алексей Кудрин, Рәсәй сәйәсмәне.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944 йыл]]: [[Дәйләғи Ноғоманов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1991 йыл]]: [[Аркадий Стругацкий]], [[СССР]] яҙыусыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К12]]
[[Категория:12 октябрь]]</text>
      <sha1>38psshemyuxfpujd3b6a4sz7b86pm8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70855</id>
    <revision>
      <id>1306995</id>
      <parentid>1299085</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22212" sha1="pealqptjo1la8a16o57n28pt8bhnsxd" xml:space="preserve">{{Хребет
 |Название                = Башташ
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 54/30/35/N/58/54/43/E
  |region                 = RU-BA
  |CoordScale             = 
  |Регион                 = Башҡортостан
 |Горная система         = Урал тауҙары
 |Период образования      = 
 |Площадь                 = 
  |Длина                  = 25
  |Ширина                 = 8
 |Высочайшая вершина      = 
  |Высота                 = 796
 |Страна                 = Рәсәй
 |Позиционная карта 1     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Башташ''' — тау һырты. [[Көньяҡ Урал]]да, [[Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан.

== Урынлашҡан  урыны ==
Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] һәм [[Силәбе өлкәһе]] буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 25 км (төньяҡ-көнсығыш сите 8 км ашыу, киңлеге яҡынса 8 км — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]нда), абсолют бейеклеге 796 м (Силәбе өлкәһе)&lt;ref&gt;''Мирхайдаров Р. М.'' История деревни Урманчино. С. 132-138 — Республиканский форум краеведов и музейных работников, посвящённый 75-летию Победы в Великой Отечественной войне / Сборник статей и материалов 1 декабря 2020 г./ Ред.-сост.: М. М. Зулькарнев (отв. редактор), С. А. Севастьянов, М. В. Гаухмаг, К. А. Мельникова. —. Уфа: Книга-Принт, 2020. — 376 с.: илл. ISBN 978-5-6045370-5-3&lt;/ref&gt;. Һырттың төньяҡ өлөшө (Башҡортостан Республикаһы территорияһы) һөҙәк, тәрән булмаған уйһыулыҡтары күп, көнсығыш өлөшөндә бейеклектәре 450—480 м еткән 15 түбәһе бар&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/bash-tash Хребет Баш-таш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220212174806/http://chel-portal.ru/enc/bash-tash |date=2022-02-12 }}&lt;/ref&gt;.

Башташ тау һырттарының күберәк өлөшө хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] Ҡытаутамаҡ ҡала округы территорияһында, ҡаланан төньяҡ-көнсығышҡа 7 километрҙа, [[Әй (йылға)|Әй]] менән [[Йүрүҙән]] йылғалары араһында, Һилейә һыртынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. [[Силәбе өлкәһе]] порталында &quot;оҙонлоғо 20 километрға яҡын, шуның 6 километры төньяҡ-көнсығыш ситендә, Башҡортостан территорияһында&quot; тип яҙылған. Һырт тау (τ) грек хәрефенә оҡшаған, һәм уның ''тейәк''кә (перекладина) оҡшаған ере көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлтелгән, ә тейәктең тоташҡан урынында иң юғары нөктәһе — Башташ тауы (Бейеклектәрҙең Балтик системаһы буйынса 796,1 м). 

Һырттың 700 метрҙан артыҡ бейеклектәге 7 түбәһе бар (мәҫәлән, көньяғында: Песчаная тауы (Ҡомлотау) — 737,9 м һәм Плитка тауы — 726,3 м), көньяҡ-көнсығыш битләүендә, түбәләренә яҡын тиерлек (диңгеҙ кимәленән 520—640 м бейеклектә), күп һанлы шишмәләр башлана.

== Рельефы ==
Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Тау һыртының төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәренән үрге ағымында ер аҫты аҡмалары булған [[Һикеяҙ]] (ҡушылдыҡтары [[Сағанйылға]], [[Һабайылға]]) һәм [[Лаҡлы]] (Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары), Горбатый ключ, көньяҡтан  [[Минкә]] (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары, Матреновский, Мордосский һәм Мягкий инештәре башлана. 

Башташ уҫаҡ менән ҡарағай ҡатнашҡан икенсел ҡайын урмандары менән ҡапланған, урмандар ҡырҡыла ла, тергеҙелә лә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/bash-tash Хребет Баш-таш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220212174806/http://chel-portal.ru/enc/bash-tash |date=2022-02-12 }}&lt;/ref&gt;. Битләүҙәрҙең өҫкө өлөшөндә ҡараһыу һоро урман тупрағында ҡайын һәм ҡарағай урмандары, бай үҫемлектәр (100‑ҙән ашыу төр) япмаһы булған ҡараға оҡшаш тупраҡта тау болондары һәм болон далалары өҫтөнлөк итә. Һөҙәк битләүҙәрҙең аҫҡы өлөшө һөрөлгән, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла&lt;ref&gt;БЭ2013|index.php/read/8-statya/2056-bashtash-yrt|автор=И.М.Япаров, Тәржемәсе И.М.Япаров&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Башташ самолет.jpg|мини|слева]]
[[Файл:Башташ табличка.jpg|мини|слева]]
== Топонимикаһы == 
Тау атамаһы «Башы таш» һүҙенән алынған. Тау башында һыйыр, һарыҡ ҙурлығы, унан бәләкәйерәк таштар бик күп; «таш йылғалар» ҙа осрай. Учалы районында йәшәүсе крайҙы өйрәнеүсе Хәҙис Ниғмәтуллин былай тип яҙа: «Башташтауҙың боронғо атамаһы — Тағанай-Тағ-тау, Най-тау башы». Башташ тау итәгендә урынлашҡан Илсекәй ауылының халыҡ араһында таралған атамаһы — [[Башташ]]&lt;ref&gt;Абдуллина М.Ф. Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август&lt;/ref&gt;.

'''Аҡҡашҡа''' — [[Башташ]] тауының Башҡорт Илсекәйе, Ҡарағол ауылдары эргәһендәге иң бейек нөктәһе һанала. «Аҡҡашҡа» тигән атама йәй уртаһы еткәнсе тау битләүенең урыны-урыны менән ағарып күренгән һыҙаттары ат маңлайындағы ҡашҡаны хәтерләткән өсөндөр тигән фараз бар.

== Хәтер ==
2023 йылдың 25 майында Башҡорт Илсекәйендә иҫтәлекле сара үтте. Дәһшәтле 1943 йылдың 24 октябрендә Башташ тауында хәрби самолёт ҡолап шартлай. Ауыл халҡы һәләкәткә тарыған экипаж менән аралаша, уларға ярҙам ҡулын һуҙа. Һәләк булған ҡатын-ҡыҙ лётчикты ерләүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/presscenter/news/544102/{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Открытие памятника в дань памяти лётчице, погибшей в авиакатастрофе на горе Башташ.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Әлегә тиклем урындағы халыҡ был ваҡиға тураһында легендаға оҡшаған хикәйәттәр һөйләй.

&lt;blockquote&gt;1943 йылдың 24 октябрендә беҙҙең Салауат районы территорияһында «Силәбе - Куйбышев (Һамар)» курсы буйынса осҡан Г-2 (АНТ-6) ауыр транспорт самолёты һәләкәткә осраған. Бортта 5 кеше булған, икенсе пилот-ҡатын һәләк булған. Уның менән бергә самолетта булғандарҙың хәтерләүенсә, ҡыҙ юл буйына йырлаған. Ҡолағандан һуң, самолёт янып китә. Иҫән ҡалған лётчик менән экипаж ағзалары, ярҙам һорап, Илсекәй ауылына килә. Уларҙың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Ҡыҙҙы Ҡалмаҡол ауылында партизандарҙың туғандар ҡәберлегендә ерләйҙәр&lt;ref&gt;[https://www.cheltv.ru/imena-ekipazha-poterpevshego-krushenie-v-1943-godu/?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru В Челябинской области восстанавливают имена экипажа, потерпевшего крушение в 1943 году]&lt;/ref&gt;. 

Силәбе - Куйбышев маршруты буйынса Мәскәү Граждан-һауа флоты идаралығының 2-се отряды экипажы, 2543 килограмм ауырлығындағы насостар һәм абразивтар тейәп 
рейсҡа сыға. Осош ауырлығы 18700 кг тәшкил иткән.

Силәбе ҡалаһы аэропортынан самолёт 07:30 сәғәттә күтәрелә. 50 минуттан самолет Ҡыштым районына - Кузнецкое күленә, йәғни Уралдың тау һыртына барып етә һәм  680-700 метр бейеклегендәге прибор күрһәткесенә эйә була. Тауҙарҙың бейеклеге бынан алдағы курс буйынса тура осошто үтәргә мөмкинлек бирмәгәс, карап командиры, тауҙарҙың бейек урындарында түбән болот ағымдарынан тайпылыу маҡсатында, вираж яһап, самолётты һулға бора. Тау һырттарының уң яғындағы тәпәшерәк еренә йүнәлтеп, шул уҡ бейеклек шарттарында пилот Балаҡатай районы өҫтөнән оса.

Иртәнге 9:40 сәғәттә экипаж борттағы һауа торошон тапшыра: болотлолоҡ бейеклеге 1200 м, күреү мөмкинлеге 10 км, боҙланыу күҙәтелмәй. Тиҙлеге  40-50 км/сәғәт тәшкил иткән көслө ел  һөҙөмтәһендә һәм урындың таулы рельефы арҡаһында түбәнәйгән һауа ағымдары барлыҡҡа килә. Ваҡыты-ваҡыты менән самолёт секундына 3-5 метрға тиклем тиҙлек менән түбәнәйә бара. Шулай итеп, артабанғы осош бейеклекте яйлап юғалтыу менән башҡарыла. Үрҙә күрһәтелгән шарттарҙа осош дауам итә, Туғыҙлы ауылы районында 8-10 минут яуған ҡар аша үтә. Ҡар яуғанда күреү мөмкинлеге 2 саҡрымдан артмай. Ҡар яуған урындан сығыуға 5 минут үтмәй, самолёт ҡарҙың икенсе тулҡынына инә. Күреү мөмкинлеге 800-1000 метрға тиклем ҡыҫҡара. Карап командиры артабан бейеклекте юғалтыу менән бергә машинаның көслө һелкенеүе шарттарында ҡар эсендә осошон дауам итә. Быны күреп, пилот моторҙы минутына 1420 әйләнешкә тиклем арттыра. Һул яҡта күреү мөмкинлеге яҡшыраҡ булып та, алда – уң яҡта һуҙылып ятҡан тау күренгәс, карап командиры, уны уңышлы үтеп булмаҫын аңлап, самолётты һул яҡҡа 20°-ҡа бора. Әммә һул яҡта ла тау булғаны асыҡлана. Самолётты урманға ултыртырға тура килә. Ағастарҙан 4-5 метр өҫтәрәк, сәғәтенә 65 км тиҙлектә, мотроҙарҙы һүндереп, һул яҡҡа бер ни тиклем янтайған килеш, парашюттан һикерергә ҡарар итәләр. Самолёт урман өҫтөнә, ҡаялы урынға барып бәрелә һәм яна башлай. Икенсе пилот ҡатындың йөрәге ярылып үлгәнлеге асыҡлана, 1-се брот-механик йәрәхәттәр ала, ҡалғандары зыян күрмәй. Самолёт өлөшләтә яна, йөк юҡҡа сыға. Катастрофа Башҡорт АССР-ының Салауат районы Илсекәй ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 7 км алыҫлыҡта 10:10-да була&lt;!-- Тяжёлый транспортный самолёт Г-2 (АНТ-6), следовавший курсом &quot;Челябинск - Куйбышев (Самара)&quot;, разбился на территории нашего района 24 октября 1943 года. На борту было 5 человек, погиб второй пилот-женщина. По словам тех, кто был с ней в самолете, девушка всю дорогу пела. После падения самолёт загорелся. Выживший лётчик и члены экипажа пришли за помощью в деревню. Их дальнейшая судьба неизвестна. Девушку похоронили в братской могиле партизан в с.Калмакулово. 
Экипаж 2-го отряда Московского управления ГВФ выполнял рейс по маршруту Челябинск - Куйбышев с грузом насосов и абразивов весом 2543 кг на борту. Полетный вес составлял 18700 кг.
Взлет в а/п Челябинск произведен в 07:30. Через 50 минут полета самолет достиг района Кыштыма - озера Кузнецкое, то есть, начала горного хребта Урала, и имел приборную высоту от а/д Челябинск 680-700 м. Вследствие того, что высота гор впереди по курсу не позволяла выполнять полет по прямой и наблюдались сильные нисходящие потоки воздуха вблизи гор, командир корабля развернул самолет влево виражом, чтобы отойти от гор. Обойдя горный кряж с правой стороны в более низком месте, имея ту же высоту, пилот дошел до района Белокатая.
В 09:40 экипаж передал бортовую погоду: высота облачности 1200 м, видимость 10 км, обледенения нет. Вследствие порывистого ветра силой 40-50 км/ч и гористого рельефа местности образовывались нисходящие потоки воздуха. Временами самолет при этом снижался со скоростью 3-5 м/с. Таким образом, дальнейший полет производился с постепенной потерей высоты. Производя полет в вышеуказанных условиях, пилот в районе Тугузлино встретил снегопад, вошел в него и через 8-10 минут прошел его. Видимость в снегопаде была до 2 км. Через 5 минут полета после выхода из снегопада самолет вошел во вторую волну снегопада. Видимость ухудшилась до 800-1000 м. Командир корабля продолжил полет в снегопаде при сильной болтанке с дальнейшей потерей высоты. Видя это, пилот увеличил обороты моторов до 1420 об/мин и продолжил полет. Поскольку видимость слева была лучше, а в этот момент впереди-справа показалась гора с вершиной выше высоты полета, командир корабля, видя невозможность ее перетянуть, отвернул влево на 20°, но слева также оказались горы. Пилот дал полный газ, пытаясь перетянуть гору, но, убедившись в невозможности этого, принял решение сажать самолет на лес. Посадка производилась парашютированием с высоты 4-5 м от верхушек деревьев, с небольшим левым креном, на скорости 65 км/ч по прибору и с выключенными моторами. Самолет упал на лес, провалился, ударился о скальную поверхность горы и загорелся. Второй пилот (женщина) сгорела (вскрытие трупа показало, что смерть последовала от разрыва сердца). 1-ый бортмеханик получил ушибы. Остальные члены экипажа невредимы. Самолет частично сгорел. Груз уничтожен. 
Катастрофа произошла в 10:10 в 7 км юго-юго-западнее с. Ильчикеево Салаватского района Башкирской АССР --&gt;&lt;/blockquote&gt;.

Салауат районының «Йүрүҙән» гәзитендә һәләк булған лётчик ҡыҙ Розанова тураһында мәҡәлә донъя күрҙе.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорт Илсекәйе]]
* [[Ҡарағол]]
* [[Ҡыуаҡан]]
* [[Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре]] 
* [[Аҡҡашҡа тауы]] (Балаҡатай районы)
* [[Олөйөр мәмерйәләр комплексы]] 
* [[Лаҡлы мәмерйәһе]]

== Әҙәбиәт ==
* ''Мирхайдаров Р. М.'' История деревни Урманчино. С. 132-138 — Республиканский форум краеведов и музейных работников, посвящённый 75-летию Победы в Великой Отечественной войне / Сборник статей и материалов 1 декабря 2020 г./ Ред.-сост.: М. М. Зулькарнев (отв. редактор), С. А. Севастьянов, М. В. Гаухмаг, К. А. Мельникова. —. Уфа: Книга-Принт, 2020. — 376 с.: илл. ISBN 978-5-6045370-5-3

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* ''Абдуллина М.Ф.'' Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август
* ''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Р.]]'' Алты ауыл Түбәләҫ — Башҡортостан, 16 февраль, 2000 йыл
* ''Абдуллина А.Ф.'' Түбәләҫ ырыуы, Йүрүҙән, 2000, 68, 69-сы һандар, 19, 23 август
* ''Шәмсетдинов Я.М.'' Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.

== Һылтанмалар ==
{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2056-bashtash-yrt|автор=И.М.Япаров, Тәржемәсе И.М.Япаров }} 
* [https://web.archive.org/web/20220212174806/http://chel-portal.ru/enc/bash-tash Хребет Баш-таш]
* [https://www.cheltv.ru/imena-ekipazha-poterpevshego-krushenie-v-1943-godu/?utm_source=yandex.ru&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.ru&amp;utm_referrer=yandex.ru В Челябинской области восстанавливают имена экипажа, потерпевшего крушение в 1943 году]
* [https://ataisal.ru/project/other/otkrytie-pamyatnika-pogibshey-letchitse/ Открытие памятника погибшей летчице]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Башҡортостан тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>pealqptjo1la8a16o57n28pt8bhnsxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74957</id>
    <revision>
      <id>1307004</id>
      <parentid>1296775</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21532" sha1="728l3gsn41lb1tfxsd41gg9zqwx2p7a" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя          = Юныс Юлбарыҫ улы Бикбов
| изображение              = Bikbov.jpg
| ширина               = 190
| должность          = [[Кесе Ҡоролтай]] рәйесе, [[Башҡорт Хөкүмәте]] рәйесе (1917—1919)
| флаг                 = Флаг Башкурдистана.png
| образование = [[Ҡазан дәүләт университеты|Ҡазан университеты]]
| дата рождения        = 1883
| место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Орск өйәҙе]], 2-се Үҫәргән улусы, [[Әбүләйес (Ейәнсура районы)|Әбүләйес]] ауылы
| дата смерти = 1943
| место смерти = {{ВБУ|Ҡаҙаҡ ССР-ы|Ҡаҙағстанда}}, [[Ҡарағанда]] ҡалаһы
| похоронен = 
| в браке = 
| дети = Рауил, Салауат, Ырыҫ
| партия = 
|награды=
}}
{{фамилиялаш|Бикбов}}
'''Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы''' ([[1883]]—[[1943]]) — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең береһе. [[Башҡорт Хөкүмәте]] Рәйесе (1917—1919).

== Биографияһы ==
[[Файл:Бикбовы.jpg|thumb|left|250px|[[Юлбарыҫ Бикбов]] (ултыра) һәм уның улы Юныс Бикбов]]
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы [[1883 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] 2-се Үҫәргән улусы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Ейәнсура районы}}) [[Әбүләйес (Ейәнсура районы)|Әбүләйес]] ауылында [[Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы]] ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән [[үҫәргән]] ырыуының күренекле башлығы [[Бикбау бей]] нәҫеленән&lt;ref name=&quot;Ярмуллин А. Ш.&quot; &gt;{{Китап|автор=[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]|заглавие=У истоков Башкирской республики. Биографии деятелей Башкирского национального движения (1917—1920 гг.)|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|том=|страниц=232|страницы=17—20|isbn=978-5-295-06659-7|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Юныс ауылы [[мәҙрәсә]]һендә белем ала, артабан рус мәктәбендә уҡый. Аҙаҡ Ырымбур гимназияһына уҡырға керә, бында социал-демократик түңәрәктең ағзаһы, һуңыраҡ эсерҙар партияһының ағзаһы булып китә&lt;ref name=&quot;Протасов Л. Г.&quot; &gt;[http://www.hrono.info/biograf/bio_b/bikbov_ju.php Юнус Юлбарсович Бикбов] // Протасов Л. Г. Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. — М., РОСПЭН, 2008.&lt;/ref&gt;.

1909 йылда [[Ҡазан Император университеты]]ның юридик факультетына уҡырға ебәрелә һәм унда «башҡорт стипендияһы» иҫәбенә белем ала. Студент йылдарында И. А. Әхтәмов етәксегендәге йәштәр түңәрәгенең ағзаһы була&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Bikbov_Yunus_Yulbarsovich Энциклопедия Челябинска] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1911 йылда университетты тамамлағандан һуң, [[Орск өйәҙе]] 2‑се Үҫәргән улусында мировой судья булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2245-bikbov-yunys-yulbary-uly|автор=Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.}}&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың йәйенән [[Башҡортостан автономияһы|автономия]] өсөн [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нең иң әүҙем эшмәкәрҙәренең береһе була. Июнь аҙағында атаһы [[Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы|Юлбарыҫ Бикбов]] менән бергә ''[[Башҡорт өлкә бюроһы|Башҡорт халҡы союзы бюроһының]]'' ағзаһы итеп һайлана. [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|1‑се һәм 2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарын]] ойоштороуҙа һәм уҙғарыуҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насиров Р. Х.]]
 |заглавие      = Башҡорт хөкүмәтенең тәүге рәйесе
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 1999
 |том           = 
 |номер         = 4
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың авгусында [[Башҡорт мәркәз шураһы]] ағзалығына кандидат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.&quot;/&gt;. Ноябрҙә Ырымбур губернаһы [[башҡорттар]]ынан [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]на депутат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Протасов Л. Г.&quot; /&gt;.

1917 йылдың декабрендә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы]] делегаты була. 20 декабрҙә съезд барышында ойошторолған предпарламент — [[Кесе ҡоролтай]]ҙың рәйесе, [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең рәйесе итеп һайлана.

Башҡорт Хөкүмәте рәйесе булараҡ [[Башҡортостан автономияһы]]ның урындағы власть органдарын (кантон башҡармадарын һәм дивандарын) ойоштороу эше менән шөғөлләнә. [[Ырымбур]] большевиктарҙың ҡулына күскәс, 1918 йылдың 4 февралендә Ырымбур мосолман губерна революцион комитеты Башҡорт Хөкүмәтенең 7 ағзаһын ҡулға ала. Автономия хөкүмәтенең эшмәкәрлеге туҡтап ҡалғас, ҡулға алынып өлгөрмәгән Бикбов үҙенең туған ауылына йүнәлә һәм [[Шәйехзада Бабич]]ты үҙ йортона алып ҡайта&lt;ref name=&quot;Ярмуллин А. Ш.&quot; /&gt;.

1918 йылдың июнендә [[Силәбе]] ҡалаһында Башҡорт Хөкүмәте йәнә үҙ эшен башлай, хөкүмәт рәйесе вазифаһын ваҡытлыса [[Сәғит Мирасов]] башҡара. 1918 йылдың авгусында хөкүмәт большевиктарҙан азат ителгән Ырымбур ҡалаһына [[Каруанһарай]]ға ҡайтҡас, Юныс Бикбов Башҡорт Хөкүмәте рәйесе вазифаһын үтәй башлай. Уның етәкселегендә [[Кесе ҡоролтай]] ағзалары юридик эштәр менән шөғөлләнә, ауыл хужалығы һәм урман идаралығына ҡағылған закондар ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Ярмуллин А. Ш.&quot; /&gt;.

1918 йылдың сентябрендә [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты]] (Комуч) менән [[Башҡортостан автономияһы]]н таныу, [[Башҡорт армияһы|Башҡорт ғәскәрен]] Халыҡ армияһы составына индереү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Башҡортостан автономияһы делегацияһы составында [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе]] эшендә ҡатнаша&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2005
 | том           = 1
 | страниц       = 392
 | страницы      = 159
 | isbn          = 5-295-03702-9 
 | ref           = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана.
}}&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың ноябрендә власть [[Колчак]]тың ҡулына күскәс, урындағы хөкүмәттәрҙе бөтөрөү сәйәсәте башлана. Башҡорт Хөкүмәте был фармандарға буйһонмай һәм үҙенең эшмәкәрлеген Орск өйәҙе биләмәләрендә дауам итә. Хөкүмәт ағзаларының күбеһе большевиктар яғына сығыуҙы хуплай, әммә уның рәйесе Юныс Бикбов, [[Илдархан Мутин]] һәм башҡалар быға ҡырҡа ҡаршы була. Һөҙөмтәлә был асыҡ низағҡа килтерә, һуңғылары [[Баймаҡ]]та [[Усман Ҡыуатов]], [[Яхъя Сәлихов]], [[Таһир Имаҡов]] һәм [[Ғәлиәхмәт Хәсәнов]] тарафынан ҡулға алына. [[Әхмәтзәки Вәлидов]] ҡыҫылыша арҡаһында Бикбов һәм уның фекерҙәштәре азат ителә&lt;ref&gt;{{книга
 | автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]]
 | заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)
 | ссылка =
 | ответственный =
 | место = Уфа
 | издательство = Китап
 | год = 2000
 | том =
 | страниц = 364
 | страницы =195—196
 | isbn = 5-295-02542-X
 | ref =
}}&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың ғинуарында Юныс Бикбов, [[Илдархан Мутин]], [[Искәндәрбәк Солтанов]] һәм [[Хажиәхмәт Ишбулатов]] хөкүмәт эштәренән ситләтелә, ә Башҡорт Хөкүмәте рәйесе итеп [[Мстислав Ҡулаев]] һайлана&lt;ref name=&quot;Ярмуллин А. Ш.&quot; /&gt;.

1919 йылдың февраленән [[Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты]] (Башревком) ағзаһы итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.&quot;/&gt;. 1919 йылдың 7 апрелендә бер нисә көнгә туған ауылына отпускыға ҡайта, әммә кире эшенә ҡайтмай. Аҡтарҙың уңышлы наступление һуң, Башревком [[Һамар]], аҙаҡ [[Саранск]] ҡалаһына эвакуациялана. Башревкомда Бикбовты аҡтар яғына күскән тип иҫәпләйҙәр һәм уны ағзалыҡтан сығаралар. Ысынында туған ауылға ҡайтҡас, Бикбов [[Үҫәргән кантоны]] Чеботарёвка ауылы большевиктары тарафынан ҡулға алына һәм аҡтарҙың һөжүме арҡаһында азат ителә. Юныс Бикбовҡа аҡтарҙан да, ҡыҙылдарҙан да йәшенергә тура килә&lt;ref&gt;Бының тураһында 1919 йылдың 29 октябрендә Башревком Президиумына үҙенең объяснительная записакаһында ошолай итеп бәйән итә:&lt;blockquote&gt;«… Только доехал до Мурзабулатово, что в 12 верстах от нас, узнал, что белые в Муйнаково, в 30 верстах от нас, красные в Петровске. Я уже не решился ехать дальше на фронт, отступающие красные были до того разъярены после муртазинских событий, что они истерзали Бабича и Иркабаева и до 10 человек башкирских солдат в Преображенске… В первое время я скрывался в стороне, но с отдалением фронта вернулся домой, и стало жить спокойно, никто не справлялся и не доносит… Когда приблизился фронт, я опять скрываюсь в лесу и уже не один, а с 10 вооруженными солдатами-башкирами. До прихода красных мы оставались в лесу и, когда впервые вступил Петроградский полк в нашу деревню, в середине августа мы вернулись по домам. Я был в полной уверенности, что отношение товарищей красных, должно быть, изменилось, ибо был Башревком. Но, увы! Оказалось, далеко не так, отношение товарищей красных все то же — вызывающее, тот же произвол и грабежи… Я опять побоялся показываться, даже чуть не был арестован тремя красноармейцами 179-го Смоленского полка, спас случайный приезд тов. Имакова. Усерганы освободились от того кошмарного произвола только тогда, когда прибыл военный комиссар с отрядом конным Башревкома. Вот то политическое преступление, которое я совершил перед вами, за котороевы исключили меня из состава ревкома, основываясь только на слухах, несмотря на то что я избран Всебашкирским военным съездом. Такой акт, я со своей стороны, считаю в высшей степени негосударственным и ходатайствую о пересмотре такого опрометчивого решения и об отмене его»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан территорияһы аҡтарҙан азат ителгәндән һуң, ул [[Үҫәргән кантоны]] ревкомына урындағы власть органдарын ойошторорға ярҙам итә. 1920 йылдың көҙөндә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[АСБР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] юстицияһының халыҡ комиссары була. Артабан «[[Башкиропомощь]]» ойошмаһында эшләй&lt;ref name=&quot;Ярмуллин А. Ш.&quot; /&gt;.

1920—1930 йылдарҙа [[Йылайыр кантоны]]нда халыҡ судьяһы вазифаһын үтәй&lt;ref name=&quot;Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.&quot;/&gt;. 1930 йылдың 22 мартында ҡулға алына һәм 5 йылға хөкөм ителә&lt;ref&gt;Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 1. — Уфа, 1997. — С. 287.&lt;/ref&gt;. Улдары Рауил (1918—?), Салауат (1921—?) һәм Ырыҫ (1927—?), шулай уҡ ағаһы Искәндәр (1876—?) һәм уның улы Зәйни (1910—?) репрессияға тарттырыла&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d4/f288.htm Жертвы политических репрессий СССР]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Юныс Бикбов Аҡ диңгеҙ—Балтика каналы төҙөлөшөнә ебәрелә. 1933 йылда азат ителә.

1933 йылда ғаиләһе менән [[Ташкент]]ҡа күсә, башта мәктәптәрҙә, ә артабан университетта уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;Ярмуллин А. Ш.&quot; /&gt;.

1937 йылдың 29 сентябрендә репрессиялана, 8 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә һәм [[Ҡарағанда]] ҡалаһына ебәрелә. 1943 йылда төрмәлә вафат була. 1962 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
* Ейәнсура районы Әбүләис ауылында Юныс Бикбов исемен йөрөткән урам бар.
* 2018 йылдың сентябрендә Ейәнсура районы [[Иҫәнғол]] ауылында Юныс Бикбовҡа бюст асылды&lt;ref&gt;[https://bash.news/news/80330_ejnsura_rajony_inol_auylynda_yunys_bikbova_byust_asyldy?lang=bash Иҫәнғол ауылында Юныс Бикбовҡа бюст асылды]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Исхаков С. М., Бикбаев Р. А.'' Бикбов Юнуc Юлбарисович. // Башкирская энциклопедия. Т. 1. — Уфа, 2005. — С. 463.
* {{книга
 | автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]]
 | заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)
 | ссылка =
 | ответственный =
 | место = Уфа
 | издательство = Китап
 | год = 2000
 | том =
 | страниц = 364
 | страницы =195—196
 | isbn = 5-295-02542-X
 | ref =
}}
* {{статья
 |автор         = [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насиров Р.]]
 |заглавие      = Башҡорт хөкүмәтенең тәүге рәйесе
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 1999
 |том           = 
 |номер         = 4
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* ''[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]'' Юныс Бикбов // Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. — Өфө, 2009.
* {{Китап|автор=[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]|заглавие=У истоков Башкирской республики. Биографии деятелей Башкирского национального движения (1917—1920 гг.)|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|том=|страниц=232|страницы=17—20|isbn=978-5-295-06659-7|ref=}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2245-bikbov-yunys-yulbary-uly|автор=Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.}}

{{Башҡортостан хөкүмәте етәкселәре}}
{{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}}

[[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]
[[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзалары]]
[[Категория:Эсерҙар]]
[[Категория:Башҡортостан юристары]]</text>
      <sha1>728l3gsn41lb1tfxsd41gg9zqwx2p7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан автономияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77315</id>
    <revision>
      <id>1306994</id>
      <parentid>1301386</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T05:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53538-41</username>
        <id>49105</id>
      </contributor>
      <origin>1306994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44541" sha1="gmf78dbcz3g9rgm4944ehi7qpmfa5p0" xml:space="preserve">{{Историческое государство
|название                         = Башҡортостан автономияһы
|статус                           = '''милли-территориаль автономия'''&lt;ref&gt;{{книга|автор=Еникеев З. И., Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы  =228|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}&lt;/ref&gt;
|флаг                             = Флаг Башкурдистана.png|Башҡортостан автономияһының дәүләт флагы
|карта                            = 
|размер                           = 250px
|описание                         = Башҡортостан автономияһының дәүләт флагы
|p1                               = Рәсәй республикаһы
|flag_p1                          = Flag of Russia.svg
|образовано                       = 15 ноябрь 1917&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Касимов С. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20070316100228/http://turkolog.narod.ru/info/I14.htm Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа]&lt;/ref&gt;
|ликвидировано                    = 20 март 1919&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — [[Башҡорт АССР-ы|Башкирскую АССР]]{{конец цитаты|источник={{книга|автор=Еникеев З. И., Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы  =417|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены [[Башҡорт Хөкүмәте|Башкирского Правительства]] находились под арестом в Оренбурге.&lt;/ref&gt;
|s1                               = Башҡорт Совет Республикаһы
|flag_s1                          = 
|столица                          = [[Темәс]]
|площадь                          = 78 439 км²
|население                        = 1 219 852
|форма_правления                  = Автономия
}}
'''Башҡурдистан''', '''Башҡортостан автономияһы''' — [[Башҡорт Хөкүмәте]] 1917 йылдың 15 ноябрендә иғлан иткән һәм III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы раҫланған милли-территориаль автономия&lt;ref&gt;''Еникеев З. И.'' Правовой статус Башкортостана в составе России. Уфа: «Гилем», 2002. — 374 с. — с. 228.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           = 1
 |страниц       = 304
 |страницы      = 49, 53
 |isbn          = 5-8258-0203-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного курултая]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
{{Викитека|:ru:Категория:3-й Курултай Башкурдистана|Ойоштороусы ҡоролтайҙың ҡарарҙары һәм резолюциялары}}
{{Викитека|:ru:Категория:Фарманы 1917 года|Башҡорт Хөкүмәте фармандары}}
Рәсәйҙәге 1917 йылғы [[Февраль революцияһы]]нан һуң [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең башҡорттарҙың милли-территориаль автономияһын төҙөү процессы башлана. 1917 йылдың июль — авгусында [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында I һәм II [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары]] уҙа, унда делегаттар федератив Рәсәй составында милли-территориаль формала демократик республика төҙөргә ҡарар итә. I һәм II ҡоролтайҙар менән һайланған Башҡорт Хөкүмәте Ырымбурҙағы [[Каруанһарай]]ҙа эшләй һәм 1918 йылдың ғинуарында үтәсәк [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]на әҙерләнә. [[Октябрь революцияһы]] автономия үҫешенә ыңғай йоғонто яһай.

Башҡорт Мәркәз Шураһы 1917 йылдың 11 ноябрендә донъя күргән 1-се һанлы фарманында башҡорттарға үҙ милли идараһы кәрәклеген раҫланы&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/second_kurultai_august_25_30_1917/farman_number_1/ Фарман № 1 Центрального Башкирского Шуро]&lt;/ref&gt;. Ә инде 15 ноябрҙә [[Башҡорт мәркәз шураһы]] 2-се һанлы фарман менән Башҡортостан автономияһын иғлан итә. Был тарихи документҡа  шура рәйесе [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатов]], уның урынбаҫары [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлидов]] һәм сәркәтибе [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]], һәм алты шураның бүлек мөдирҙәре үҙҙәренең ҡултамғаларын ҡуя.&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Зулькарнаева Е. З., Кульшарипова Н. М.
 | заглавие      = Фарман. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 603
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;. Фарманда былай итеп яҙылған: ''«Башҡорт мәркәз шураһы Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының башҡорт территорияһын Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә».'' Ғәскәрҙәр, банктар, тимер юлдары, почта, телеграф, һалым йыйыу Башҡортостандың дәүләт учреждениеларына күсә, ә губерналар һәм өйәҙҙәргә административ бүленеү кантондарға бүленеү менән алыштырыла.

Был фармандар 1917 йылдың декабрендә Ырымбурҙа уҙған III Бөтә башҡорт ойоштороусы ҡоролтайында раҫлана. Ойоштороусы ҡоролтай Башҡортостан автономияһы менән идара итеү сараларын билдәләй. [[Кесе Ҡоролтай]] (предпарламент) булдырыла, унда һәр 100 мең төбәк халҡынан берәр вәкил һайлана&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Сулейманова Л.
 |заглавие      = Основы федерализма в период становления автономии Башкортостана
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=222
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2006
 |том           = 
 |номер         = 3
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан автономияһын тәүгеләрҙән булып [[Ойоштороу йыйылышына ағзалар комитеты]] (КОМУЧ) таныған. 1918 йылдың сентябрендә КОМУЧ һәм Башҡорт Хөкүмәте менән килешеү төҙөлә, унда комитет милли-территориаль автономияһын таный&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Ырымбур казак даирәһе атаманы [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] 1917—1918 йылдарҙа шулай уҡ автономияны яҡлаған&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/oren_kaz_i_cerkov.pdf А. В. Ганин. Оренбургское казачество и Церковь в годы Гражданской войны 1917—1922 гг. // «Белая Гвардия», 2008 № 10, с. 149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115070253/http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/oren_kaz_i_cerkov.pdf |date=2012-11-15 }}&lt;/ref&gt;. Ул Башҡорт Хөкүмәте рәйесе [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатовҡа]] былай тип хәбәр иткән:&lt;blockquote&gt;«Мы, казачие, так же будем управлять сами собой; конечно, вы имеете полное право на такое управление&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;».&lt;/blockquote&gt;

1918 йылдың сентябрендә Өфөлә уҙған [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе|Дәүләт кәңәшмәһендә]] Башҡорт Хөкүмәте ағзалары ла ([[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Ю. Ю. Бикбов]], [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы|А. К. Әҙеһәмов]] һәм башҡалар) ҡатнаша. Кәңәшмәлә «Бөтә Рәсәй юғары идаралығы барлыҡҡа килеүе тураһында акт» ([[Өфө директорияһы]]) ҡабул ителә, уға автономия исеменән [[Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов|Искәндәр Солтанов]]та ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_2898.html Акт об образовании всероссийской верховной власти]&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың 18 ноябрендә [[А. В. Колчак]] хәрби түңкәрелеш яһай һәм үҙен Рәсәйҙең юғары етәксеһе һәм юғары баш командующийы итеп иғлан итә. Адмирал Колчак башҡорттарҙың автономияһын танымай. Бөтә төбәк хөкүмәттәренә үҙ-үҙен бөтөрөргә тәҡдим ителә. Бындай шарттарҙа Башҡортостан автономияһы етәкселәренә 1919 йылда Советтар менән һөйләшеүҙәр башларға тура килә. Оҙаҡ барған һөйләшеүҙәрҙән һуң 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Советтар яғына сыға&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Акдавлетов С.
 |заглавие      = В преддверии 100-летия первой республики
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=2281
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2013
 |том           = 
 |номер         = 4
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә «[[Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү]]гә» ҡул ҡуйыла. Был документҡа ҡул ҡуйып, Совет хөкүмәте 1917 йылдан алып йәшәгән милли-территориаль автономияны таный&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{статья
 |автор         = Зиннатуллин З.
 |заглавие      = Караван-Сарай и 90-летие провозглашения Республики Башкортостан
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=1591
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2008
 |том           = 
 |номер         = 2
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

== Республиканың дәүләт органдары ==
Башҡортостан автономияһының иң юғары органы булып парламент — [[Кесе Ҡоролтай|Кесе-Ҡоролтай]] булып торған. Парламент депутаттары итеп 22 йәштән кесе булмаған, төрлө енестәге, шулай уҡ милли һәм дини айырмалыҡһыҙ һәр кеше һайлана алған. Депутаттарҙың хоҡуҡ ваҡыты — 3 йыл. Республиканың предпарламенты Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында 22 ағза итеп һайланылған&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/members_of_the_pre_parliament/ Члены Кесе-Курултая]&lt;/ref&gt;. Предпарламенттың республиканың министрларын һәм хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләү хоҡуғы булған. Кесе Ҡоролтайҙың беренсе рәйесе итеп [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Юныс Юлбарыҫ улы Бикбов]] һайлана.

[[Башҡорт Хөкүмәте]] — Башҡортостан Хөкүмәте 1917—1919 йылдарҙа автономияның башҡарма хакимиәте булып торған.
                                                                                                     
1917 йылдың ноябрендә түбәндәге бүлектәрҙән торған:
# Хәрби — [[Илдархан Ибраһим улы Мутин|Илдархан Мутин]];
# Финанс — Фәтих Дәүләтшин;
# Иҡтисад — [[Йыһангәрәй Әмиров]];
# Халыҡ мәғарифы — [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы|Муса Смаҡов]];
# Статистика — [[Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы|Ғәлиәхмәт Хәсәнов]];
# Ер эштәре — [[Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы|Ғәлиәхмәт Айытбаев]];
# Рухи эштәре — [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]].

1918 йылдың июлендә йәмғиәт тәртибен һаҡлау өсөн башҡорт милицияһы ойошторола, уның менән [[Бейешев Әхмәт Әлмөхәммәт улы|Әхмәт Бейешев]] етәкселек итә.

Ҡоролтайҙарҙағы ҡабул ителгән ҡарарҙар буйынса, автономия территорияһында мир һәм дөйөм суд органдары төҙөлә, улар уртаҡ дәүләт ҡанундары буйынса эш итә&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Еникеев З. И.
 |заглавие      = Когда и как возникла Башкирская республика?
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=1785
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2009
 |том           = 
 |номер         = 3
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

12-се һанлы ҡарарҙа диндең дәүләттән айырылыуын һәм бөтә диндәрҙең тиң хоҡуҡлы булыуы иғлан ителә. Бойондороҡһоҙ [[Башҡортостан]] мосолмандары диниә назаратына үҙ теләге буйынса рухи һәм башҡа рухи-мәҙәни һәм мәғәриф-ағартыу учреждениялары (мәктәп, мәҙрәсә, китапхана һәм башҡалар) асыуға хоҡуҡ бирелә&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Юнусова А. Б.
 |заглавие      = К истории Духовного управления мусульман Республики Башкортостан
 |ссылка        = http://www.tataroved.ru/publicat/mir_isl.pdf
 |язык          = 
 |издание       = Мир Ислама
 |тип           = 
 |год           = 1999
 |том           = 
 |номер         = 1/2
 |страницы      = 149—162
 |doi           = 
 |issn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡорт Хөкүмәте рәйестәре ===
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] (20 июль 1917 — 4 февраль 1918);
* [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы]] (май 1918);
* [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы]] (1918);
* [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы]] (декабрь 1918 — 20 февраль 1919).

=== Кесе Ҡоролтай ===
Предпарламент ағзалары булып йәшерен тауыш биреп түбәндәгеләр һайланған: [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Юныс Бикбов]] (рәйес), полковник [[Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы|Шаһихәйҙәр Аҡсулпанов]], [[Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы|Аллабирҙе Йәғәфәров]], [[Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы|Сәйетгәрәй Мағазов]], [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман Фәхретдинов]], [[Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы|Нуриәғзәм Таһиров]], Ғәйнулла Ғирфанов, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлидов]], Хәжиәхмәт Рәмиев, [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы|Муса Смаҡов]], [[Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы|Ғәлиәхмәт Айытбаев]], [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Хабибулла Ғәбитов]], [[Ризаитдин Фәхретдинов]], [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатов]], [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]], [[Йомағолов Харис Йомағол улы|Харис Йомағолов]], [[Йыһангәрәй Әмиров]], [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы|Ғүмәр Ҡыуатов]], [[Илдархан Ибраһим улы Мутин|Илдархан Мутин]], [[Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов|Искәндәрбәк Солтанов]], [[Усман Тоҡомбәтов]], [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы|Ғабдулла Иҙелбаев]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 304
 |страницы      = 53
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/members_of_the_pre_parliament/ Постановление III Всебашкирского учредительного курултая от 20 декабря 1917 года]&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт символдары ==
[[Файл:Флаг Башкурдистана.png|150px|thumb|Башҡурдистандың дәүләт флагы]]
Башҡурдистан дәүләт флагы өс горизонталь үҙ-ара тигеҙ һыҙаттан торған: күк төҫ башҡорттарҙың [[төрки халыҡтар]]ға ҡарауын, йәшел — [[ислам]] төҫө, аҡ төҫө — тыныслыҡҡа, бәхеткә һәм именлеккә ынтылышты аңлатҡан&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/342972/ День Государственного флага Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;. Флаг 1918 йылдың 20 авгусында Башҡорт Мәркәз Шураһының 4547-се һанлы фарманына ярашлы рәсми ҡабул ителгән&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/the_flag/ Национальный флаг]&lt;/ref&gt;.

[[Башҡорт ғәскәрҙәре]] частарының үҙенең айырым байраҡтары һәм формалары булған&lt;ref&gt;[http://kolchakiya.narod.ru/uniformology/bashkir_korp.htm Башкирский корпус на Востоке России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903170050/http://kolchakiya.narod.ru/uniformology/bashkir_korp.htm |date=2014-09-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Территорияһы һәм халҡы ==
{{шуҡ|Башҡортостан автономияһының административ-территориаль бүленеше}}
[[Файл:Big Bashkiriya - ru.svg|200px|left|thumb|Әхмәтзәки Вәлиди проекты буйынса Башҡортостан автономияһының сиктәре]]

Ойоштороусы ҡоролтай Башҡортостандың милли-территорриаль автономияһын иғлан итеүҙе раҫлағандан һуң, республиканың сиктәре тураһында мәсьәлә күтәрелә. Башҡортостан автономияһы сиктәренең ике проект тәҡдим ителә һәм улар икеһе лә III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы менән раҫлана:
* «[[Бәләкәй Башҡортостан]]» исемле 1-се проекты буйынса автономия составына Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының ҡайһы бер башҡорт ерҙәре инә;
* «[[Оло Башҡортостан]]» исемле 2-се проект буйынса республика составына Өфө губернаһы бөтөнләй һәм Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының өлөштәре инә&lt;ref&gt;{{книга
 | автор =
 | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов
 | ссылка =
 | ответственный =
 | место = Уфа
 | издательство = Китап
 | год = 2005
 | том =
 | страниц = 392
 | страницы = 20
 | isbn = 5-295-03702-9
 | ref =
}}&lt;/ref&gt;.

Әхмәтзәки Вәлиди Башҡортостан автономияһының картаһын төҙөгән&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           = 1
 |страниц       = 304
 |страницы      = 51
 |isbn          = 5-8258-0203-7
}}&lt;/ref&gt;, ул 1922 йылғы «Оло Башҡортостан» территорияһынанда ҙур була, сөнки унан башҡа [[Минзәлә өйәҙе|Минзәлә]] һәм [[Златоуст өйәҙе|Златоуст]] өйәҙҙәрен, [[Верхнеурал өйәҙе]]нең өлөшен, һәм тағы ла [[Троицк өйәҙе|Троицк]], [[Силәбе өйәҙе|Силәбе]] һәм [[Шадринск өйәҙе|Шадринск]] өйәҙҙәренең башҡорт улустарын үҙенә&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Таймасов Р. С., Хамидуллин С. И.
 |заглавие      = Большая Башкирия
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=1816
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2009
 |том           = 
 |номер         = 5
 |страницы      = 70
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышы ваҡиғалары арҡаһында ҡоролтайҙың был проекты тормошҡа аша алмаған, шуға ла Башҡортостан автономияһы ҡыҙылдар ҡулында булған Өфө менән аҡтар ҡулында булған Ырымбур араһында урынлашҡан территорияны үҙ эсенә алған «Бәләкәй Башҡортостан» проектын тормошҡа ашыра башлай.
[[Файл:Бәләкәй Башҡортостан 1919.jpg|200px|thumb| «[[Бәләкәй Башҡортостан]]» кантондары]]

Башҡортостан автономияһы тәүге осорҙа үҙенең составына түбәндәге территорияларҙы индергән: [[Пермь губернаһы]]ның [[Красноуфимск өйәҙе]]нең көньяҡ өлөшөн, [[Екатеринбург өйәҙе]]нең көньяҡ-көнсығыш өлөшөн, [[Шадринск өйәҙе]]нең көньяҡ-көнбайыш өлөшөн; [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Силәбе өйәҙе]]нең көньяҡ-көнбайыш, [[Орск өйәҙе]]нең төньяҡ-көнбайыш өлөшөн, [[Ырымбур өйәҙе]]нең төньяҡ өлөшөн, [[Троицк өйәҙе]]нең һәм [[Верхнеурал өйәҙе]]нең көнбайыш өлөштәрен; [[Өфө губернаһы]]ның [[Өфө өйәҙе]]нең, [[Бөрө өйәҙе]]нең һәм [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең көнсығыш өлөшөн, [[Һамар губернаһы]]ның [[Боғорослан өйәҙе]]нең көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә алған.

1917 йылдың декабрендә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы]] «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: [[Арғаяш кантоны|Барын-Табын]], [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]], [[Ете ырыу кантоны|Ете ырыу]], [[Ялан кантоны|Иҫкен-Ҡатай]], [[Ҡыпсаҡ кантоны|Ҡыпсаҡ]], Ҡыуаҡан, Тамъян, [[Туҡ-Соран кантоны|Туҡ-Соран]] һәм [[Үҫәргән кантоны|Үҫәргән]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 128
 |isbn          = 
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ|6580|Кантон|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}&lt;/ref&gt;. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: [[Арғаяш кантоны|Арғаяш]], [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]], [[Дыуан кантоны|Дыуан]], [[Ете ырыу кантоны|Ете ырыу]], [[Көҙәй кантоны|Көҙәй]], [[Ҡошсо кантоны|Ҡошсо]], [[Ҡыпсаҡ кантоны|Ҡыпсаҡ]], [[Табын кантоны|Табын]], [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]], [[Туҡ-Соран кантоны|Туҡ-Соран]], [[Үҫәргән кантоны|Үҫәргән]], [[Юрматы кантоны|Юрматы]] һәм [[Ялан кантоны|Ялан]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 304
 |страницы      = 72
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Баһалау буйынса автономияның территорияһы 78 439 км² тирәһе тәшкил иткән, халҡы — 1 219 852 кеше булған.
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
|-
|+ Башҡортостандың урындағы хакимиәт органдары (1918 йылдың сентябренә ҡарата){{sfn|У истоков Башкирской республики|2017|страницы  =215—216}}&lt;ref&gt;Список сведений о кантональных управах от 14 сентября 1918 года.&lt;/ref&gt;
! Кантон
! Административ үҙәк
! Кантон идаралығы рәйесе
! Кантон составындағы улустар
! Халыҡ һаны, кеше
|-
| [[Арғаяш кантоны]]
| [[Арғаяш]] ауылы
|[[Нуриәғзәм Таһиров]]
| Һыҙғы, Мәүлит, Мөхәмәтҡолой, Мәтәл, Сырҙы, Һолтай, Әмин, Башҡорт-Тәңес, Ҡоншаҡ, Түләк, Бүре, Байбур-Асҡар, Бәгәрәктамаҡ, Ҡунаҡбай, Һары, Ҡараболаҡ, Макрушин
| 82 186
|-
| [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]]
| [[Баймаҡ|Таналык (Баймаҡ)]] ауылы
|[[Булатов Мөхәмәтйән Ғәлиулла улы| Мөхәмәтйән Булатов]]
|1-се Бөрйән, 2-се Бөрйән, 3-се Бөрйән, Бөрйән-Таналыҡ, 4-се Бөрйән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Байназар, 1-се Түңгәүер, 2-се Түңгәүер
| 64 847
|-
| [[Дыуан кантоны]]
| [[Арҡауыл]] ауылы
|[[Төхвәтуллин Шакир Динислам улы|Шакир Төхвәтуллин]]
|Нәсибаш, Ҡалмаҡкүл, 1-се Әйле, 2-се Әйле, Мырҙалар, Үрге Ҡыпсаҡ, Дыуан-Мәсетле, Яңы Бай, Яңы Балаҡатай, Түбәнге Ҡыйғы, Яхъя, Ибрай
| 84 115
|-
| [[Ете ырыу кантоны]]
| [[Беренсе Иманғол|Иманғол]] ауылы
|[[Фәттәх Сәлтәшев]]
|Иманғол, Аллабирҙе, Бөрйән, Мораптал, Таймаҫ
| 33 943
|-
| [[Көҙәй кантоны]]
| [[Таутөмән]] ауылы
|[[Мәхмүт Ҡотоев]]
|Урман-Көҙәй, Илек, Бәләкәй Көҙәй, Иглин
| 59 668
|-
| [[Ҡошсо кантоны]]
| [[Оло Аҡа]] ауылы
|[[Мөхәмәтхай Ғөзәйеров]]
| Билән, Шәкүр, Теләш, Оло Аҡа, Яңы Златоуст, Сажин, Әжеғол, Маншыр, Юва, Оло Ҡошсо
| 66 748
|-
| [[Ҡыпсаҡ кантоны]]
| [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ (Ҡыҙыл мәсет)]] ауылы
|[[Миһран Сыртланов]]
|Бөрйән-Ҡыпсаҡ, 1-се Ҡара Ҡыпсаҡ, 2-се Ҡара Ҡыпсаҡ, Йомағужа, Бошман-Һыуын-Ҡара Ҡыпсаҡ
| 65 328
|-
| [[Табын кантоны]]
| [[Еҙем-Ҡаран]] ([[Архангел (Ғафури районы)|Архангел]]) ауылы
|[[Үзбәков Шаһибәк|Шаһибәк Үзбәков]]
|Бишаул-Унғар, Биштәкә, Кәлсер-Табын, Кесе Табын, Бишҡайын, Дыуан-Табын, Яңы Андреевка, Өршәк-Мең, Гәрәй-Ҡыпсаҡ
| 17 941
|-
| [[Тамьян-Ҡатай кантоны]]
| [[Верхнеурал]] ҡалаһы
|[[Рәсүлев Талха Ғайса улы|Талха Рәсүлев]]
|Тамьян-Түңгәүер, Күбәләк-Теләү, Типтәр-Учалы, Ахун, Ҡатай, Усман-Әйле, Байһаҡал, Таңғатар, Мулдаҡай
| 92 685
|-
| [[Туҡ-Соран кантоны]]
| [[Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)|Иҫке Ғүмәр]] ауылы
|[[Абдрахман Ильясов]]
|Ҡыпсаҡ, Яңы Башҡорт, Йомран-Табын, Туҡ
| 23 436
|-
| [[Үҫәргән кантоны]]
| [[Ейәнсура]] ауылы
|[[Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы|Мөхәмәтғалим Ҡыуатов]]
|Сәлих, 1-се Үҫәргән, 2-се Үҫәргән, 3-се Үҫәргән, 4-се Үҫәргән, 5-се Үҫәргән, 6-се Үҫәргән, Үҫәргән-Хәйбулла
| 132 743
|-
| [[Юрматы кантоны]]
| [[Ергән]] ауылы
|[[Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы|Әүхәҙи Ишмырҙин]]
|Ҡарамыш, Петровка, Макаровка, Илсек-Тимер, Аҙнай, Бошман-Ҡыпсаҡ, Мәләүез, Ҡурағош, Сытырман, Ҡалҡаш, Петровка, Татьяновка, Рязановка
| 152 695
|-
| [[Ялан кантоны]]
| [[Тәңрекүл]] ауылы
|[[Ғәлимйән Тағанов]]
|Иҫке, Ҡатай, Һарт-Ҡалмаҡ, Һарт-Әбдрәшит, Карасевка
| 33 092
|-
|}

== Баш ҡалаһы ==
Башҡортостан автономияһының тәүге баш ҡалаһы [[Ырымбур]] булған&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Башҡорт Хөкүмәте һәм Кесе Ҡоролтайҙың резиденцияһы [[Каруанһарай]]ҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Кутушев Р. Р., Валеева М. Г.
 | заглавие      = Караван-сарай. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 324
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;. Август башынан республиканың дәүләт учреждениелары яңынан Ырымбурға ҡайта. Колчак түңкәрелешенән һуң һәм аҡтар менән мөнәсәбәттәре боҙолоу сәбәпле Башҡорт хөкүмәте үҙенең эшен Темәс ауылында дауам итергә мәжбүр була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 304
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Багаутдинов Р. О.
 |заглавие      = Участие башкир в Белом движении (1917 — 1920)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = 
 |год           = 2009
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = Башкирское национальное движение 1917 — 1920 гг. и А. Валиди: Зарубежные исследования // Сост. и вступительная статья И. В. Кучумова
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 1997
 |том           =
 |страниц       = 250
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Еникеев 3. И., Еникеев А. 3.
 |заглавие      = История государства и права Башкортостана
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Китап
 |год           = 2007
 |том           =
 |страниц       = 432
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы|Идельгужин К. А.]]
 |заглавие      = Башкирские движения (в 1917, 1918, 1919 гг.)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = 
 |год           = 1926
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов ; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Кульшарипов М. М.
 |заглавие      = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Китап
 |год           = 2000
 |том           =
 |страниц       = 364
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Таймасов Р. С.
 |заглавие      = Участие башкир в Гражданской войне. Книга первая: В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = РИЦ БашГУ
 |год           = 2009
 |том           =
 |страниц       = 200
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
|автор         = Юлдашбаев Б. Х.
 |заглавие      = Учредительный курултай как вершина Башкирского национального движения// Этнополитическая мозаика Башкортостана. В 3 т.
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = 
 |год           = 1992
 |том           = II
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          =
}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ru.wikisource.org/wiki/Категория:3-й_Курултай_Башкурдистана  III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы ҡарарҙары]
* [http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановления III съезда (курултая) Башкурдистана]
* [http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/second_kurultai_august_25_30_1917/farman_number_1/ Фарман № 1 Центрального Башкирского Шуро]
* [http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/second_kurultai_august_25_30_1917/farman_number_1/ Постановления II Областного съезда башкир]
* [http://www.youtube.com/playlist?list=PL242BCA6C1C9B75FB ''Рождение Башкирской Республики. В 9-ти частях''] — {{YouTube}}
* {{YouTube|zQH3idUZGMY|logo=1|15 ноября — День провозглашения Башкирской республики}}

{{Яҡшы мәҡәлә|Тарих|Башҡортостан}}
{{Башкортостан в темах}}
{{Граждандар һуғышы һәм СССР ойошҡан дәүерҙәге дәүләт берәмектәре (1917-1924)}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡортостан автономияһы]]
[[Категория:Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осорондағы совет булмаған дәүләт берәмектәре]]</text>
      <sha1>gmf78dbcz3g9rgm4944ehi7qpmfa5p0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыуашстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85332</id>
    <revision>
      <id>1306986</id>
      <parentid>1302011</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Tsjeboksary-golfen.jpg рәсеме [[commons:User:Taivo|Taivo]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mother-</comment>
      <origin>1306986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20692" sha1="n34he92epb8w0wx7w7qh5831k205bwj" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:The Soviet Union 1970 CPA 3901 stamp (Chuvash Autonomous Soviet Socialist Republic (Established on 1920.06.24)).jpg|thumb|Марка «50 лет Чувашской АССР». Почта СССР 1970 г.]]

[[Файл:Chuvashia map.png|right|thumb|300px|Сыуашстан картаһы]]
'''Сыуашстан, Сыуа́ш Респу́бликаһы''' ({{lang-cv|Чăва́ш Ен, Чăва́ш Республики́}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] составындағы республика&lt;ref&gt;
[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]&lt;/ref&gt;. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә,
Свияга һәм Сура йылғалары араһында урынлашҡан.

Көнбайышта — [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], төньяҡта — [[Марий Эл]], көнсығышта — [[Татарстан]], көньяҡта — [[Ульяновск өлкәһе]] һәм [[Мордовия]] менән сиктәш. [[Волга буйы федераль округы]]на ҡарай. Майҙаны — 18,3 мең км². Баш ҡалаһы — [[Чебоксар]]&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./2135/13678/56394/56397 Конституция Чувашской Республики. Статья 67, п. 2]&lt;/ref&gt;.

1920 йылда ''Сыуаш автономиялы өлкәһе'' булараҡ барлыҡҡа килә, 1925 йылдан — Сыуаш АССР‑ы (1929—36 йылдарҙа
Горький крайы составында), 1990 йылдан — Сыуаш ССР‑ы, 1992 йылдан — Сыуаш Республикаһы. 21 район, 9 ҡала,
8 ҡасабаны үҙ эсенә ала. Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң үҙәгендә урынлашҡан.

Сыуашстандың дәүләт телдәре — [[Сыуаш теле|сыуаш]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәре&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./2135/13678/56394/56395 Конституция Чувашской Республики. Статья 8.]&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Хәҙерге Сыуашстан территорияһында тәүге кешеләр яҡынса 80 мең йыл элек килгәндәр.

IX быуат аҙағында [[Волга буйы Болғары]] дәүләте барлыҡҡа килә, уның составында төрлө ҡәбиләләр инә. Халҡы ер эшкәртеү, малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм умартасалыҡ менән шөғөлләнә. Ҡалалар һәм башҡа тораҡ пункттар төҙөлә, эске һәм тышҡы сауҙа үҫешә.

1243 йылда Урта Волга территорияһы [[Алтын Урҙа]], ә ул тарҡалғандан һуң, 1438 йылда — [[Ҡазан ханлығы]] составына инә&lt;ref name=&quot;Чувашская энциклопедия&quot;&gt;[http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=4  ''Андреев В. В., Бойко И. И., Воронов Л. Н., Димитриев А. В., Димитриев В. Д., Долгова А. П., Егоров Л. В., Иванова С. В., Казанков Ю. К., Карягин Ф. А., Кириллов Г. В., Клементьев В. Н., Кондратьев М. Г., Кудров В. Ф., Кузнецов А. И., Мага­рин А. Н., Морозова Н. В.'' Чувашская Республика.]// Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.&lt;/ref&gt;.

XVI быуат уртаһында [[сыуаштар]] Урыҫ ''дәүләте'' составына ҡушыла. XVI—XVII быуаттарҙа Сыуашстан территорияһы ''Ҡазан һарайы приказы'' менән идара ителә, XVIII быуат башында уның бер өлөшө ''Ҡазан губернаһы'', икенсе өлөшө — ''Түбәнге Новгород губернаһы'' составында инә, ә 1775 йылдан һуң Ҡазан һәм Сембер губерниялары составында була. XVIII быуат уртаһында сыуаштарҙы христиан диненә суҡындырыу процессы башлана, әммә ғәмәлдә улар традицион динен тотоуҙы дауам итә&lt;ref name=&quot;Чувашская энциклопедия&quot;/&gt;.

Халыҡтың ихтыярын иҫәпкә алып, 1920 йылдың 24 июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һәм М. И. Калинин ҡултамғалары аҫтында, РСФСР составында ''Сыуаш автономия өлкәһе'' ойошторолоуы тураһында ҡарар ҡабул итәләр. 1925 йылдың 21 апрелендә ''Сыуаш АССР‑ы'' тип үҙгәртелә, 1929—1936 йылдарҙа ''Горький крайы'' составында була&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12376-syuashstan|Сыуашстан|автор=Хөсәйенова Г. Т.}}&lt;/ref&gt;. 1920-се йылдарҙа Сыуаш АССР-ын Болғар АССР-ы һәм сыуаштарҙы болғарҙар тип үҙгәртеү тураһында фекерләшеүҙәр була&lt;ref&gt;[http://сувары.рф/ru/node/154 ''Денисов П. В.'' Этнокультурные параллели дунайских болгар и чувашей / авт. предисл. И. Д. Кузнецов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1969. — 176 с.: рис.]&lt;/ref&gt;.

Совет осоронда республикала сәнәғәт һәм ауыл хужалығы үҫешә, милли мәҙәниәт, фән һәм мәғәриф алға китә. 1935 йылда Сыуаш АССР-ына Ленин ордены бирелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда республиканан 208 меңдән ашыу кеше ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Чувашская энциклопедия&quot;/&gt;.

1990 йылдың 19 октябрендә Сыуаш АССР-ын ''Сыуаш Совет Социалистик Республикаһы'' (Сыуаш ССР) тип үҙгәртелә. Сыуаш ССР-ның Юғары Советы «Сыуашстандың дәүләт суверенитеты тураһында» декларацияны ҡабул итә. 1992 йылдың 13 февраленән алып Сыуаш АССР-ы ''Сыуаш Республикаһы'' тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;[http://www.chulaws.ru/index.php?ds=920029 Закон ЧР от 13.02.1992 «Об изменении наименования Чувашской Советской Социалистической Республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126054921/http://www.chulaws.ru/index.php?ds=920029 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт ҡоролошо ==

=== Конституция ===

Республиканың төп законы булып, 2000 йылда ҡабул ителгән ''Сыуаш Республикаһы Конституцияһы'' булып тора.

=== Башлыҡ ===
Сыуаш Республикаһында иң юғары вазифалы кеше — Башлыҡ (2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем — Президент). 1994 йылда тәүге Сыуашстан Президенты итеп Николай Васильевич Федоров һайлана.

=== Закондар сығарыусы власть ===

Сыуашстан Дәүләт Советы республикала юғары вәкәләтле, закондар сығарыусы һәм контроль органы булып тора.

=== Башҡарма власть ===
Сыуашстан Министрҙар Кабинеты башҡарма һәм ойоштороусы дәүләт органы булып тора. Уны премьер-министр етәкләй.

== Административ ҡоролош ==
Сыуаш Республикаһы 21 район, 9 ҡала, 8 ҡасаба һәм яҡынса 1700 ауылды үҙ эсенә ала.

; Баш ҡала
Сыуашстан баш ҡалаһы — [[Чебоксар]] ҡалаһы. Унда {{ Население | Чебоксары | фс }} кеше йәшәй.

; Муниципаль райондар

{| class=&quot;standard&quot;
!№ ||Район ||Халҡы,&lt;br /&gt;кеше. || Территория,&lt;br /&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || Үҙәк
|-
| 1 || Алатырь || align=right | {{ Население | Алатырский район | тс }} || align=right | 1940 || [[Алатырь]] ҡ.
|-
| 2 || Аликово || align=right | {{ Население | Аликовский район | тс }} || align=right | 554.1 ||  [[Аликово]] а.
|-
| 3 || Батырев || align=right | {{ Население | Батыревский район | тс }} || align=right | 994 ||  Батырево а.
|-
| 4 || Вурнар || align=right | {{ Население | Вурнарский район | тс }} || align=right | 1012.6 ||  Вурнары ҡсб.
|-
| 5 || Ибреси || align=right | {{ Население | Ибресинский район | тс }} || align=right | 1201.2 || Ибреси ҡсб.
|-
| 6 || Канаш || align=right | {{ Население | Канашский район | тс }} || align=right | 981.4 || Канаш ҡ.
|-
| 7 || Козловка || align=right | {{ Население | Козловский район | тс }} || align=right | 516.8 ||  Козловка ҡ.
|-
| 8 || Комсомольск || align=right | {{ Население | Комсомольский район (Чувашия) | тс }} || align=right | 630.3 ||  Комсомольск а.
|-
| 9 || Красноармейск || align=right | {{ Население | Красноармейский район (Чувашия) | тс }} || align=right | 456.3 ||  Красноармейск а.
|-
| 10 || Красночетайск || align=right | {{ Население | Красночетайский район | тс }} || align=right | 691.6 ||  Ҡыҙыл Четаи а.
|-
| 11 || Мариин-Посад || align=right | {{ Население | Мариинско-Посадский район | тс }} || align=right | 686.1 ||  Мариин Посад ҡ.
|-
| 12 || Моргауши || align=right | {{ Население | Моргаушский район | тс }} || align=right | 845.3 ||  Моргауши а.
|-
| 13 || Порецк || align=right | {{ Население | Порецкий район | тс }} || align=right | 1116.9 ||  Порецк а.
|-
| 14 || Урмары || align=right | {{ Население | Урмарский район | тс }} || align=right | 598.3 ||  Урмары ҡсб.
|-
| 15 || Цивильск || align=right | {{ Население | Цивильский район | тс }} || align=right | 790.8 ||  Цивильск ҡ.
|-
| 16 || Чебоксар || align=right | {{ Население | Чебоксарский район | тс }} || align=right | 1331.7 ||  Кугеси ҡсб.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./5002/5131/5135|title=Карта района|publisher=Чебоксарский район Чувашской Республики|accessdate=2011-02-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xN3eJq|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 17 || Шемурша || align=right | {{ Население | Шемуршинский район | тс }} || align=right | 799.1 ||  Шемурша а.
|-
| 18 || Шумерля || align=right | {{ Население | Шумерлинский район | тс }} || align=right | 1047.6 || Шумерля ҡ.
|-
| 19 || Ядрин || align=right | {{ Население | Ядринский район | тс }} || align=right | 897.5 ||  Ядрин ҡ.
|-
| 20 || Яльчик || align=right | {{ Население | Яльчикский район | тс }} || align=right | 567.2 || Яльчики а.
|-
| 21 || Янтиково || align=right | {{ Население | Янтиковский район | тс }} || align=right | 524.4 ||  Янтиково а.
|}

;3000-дән ашыу кеше йәшәгән тораҡ пункттар
{{столбцы}}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| [[Чебоксар]] || {{ Население | Чебоксары | тс }}
|-
| Новочебоксарск || {{ Население | Новочебоксарск | тс }}
|-
| Канаш || {{ Население | Канаш | тс }}
|-
| Алатырь || {{ Население | Алатырь | тс }}
|-
| Шумерля || {{ Население | Шумерля | тс }}
|-
| Цивильск || {{ Население | Цивильск | тс }}
|-
| Кугеси || {{ Население | Кугеси | тс }}
|-
| Вурнары || {{ Население | Вурнары | тс }}
|}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| Козловка || {{ Население | Козловка (Чувашия) | тс }}
|-
| Ядрин || {{ Население | Ядрин | тс }}
|-
| Мариин Посад || {{ Население | Мариинский Посад | тс }}
|-
| Ибреси || {{ Население | Ибреси | тс }}
|-
| Яңы Лапсары || {{ Население | Новые Лапсары | тс }}
|-
| Порецк || {{ Население | Порецкое (Чувашия) | тс }}
|-
| Урмары || {{ Население | Урмары | тс }}
|-
| Батырево || {{ Население | Батырево (Чувашия) | тс }}
|}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| Шыгырдан || {{ Население | Шыгырдан | тс }}
|-
| Комсомольск || {{ Население | Комсомольское (Чувашия) | тс }}
|-
| Красноармейск || {{ Население | Красноармейское (Чувашия) | тс }}
|-
| Шемурша || {{ Население | Шемурша | тс }}
|-
| Яңы Атлаш || {{ Население | Новое Атлашево | тс }}
|-
| Моргауши || {{ Население | Моргауши | тс }}
|-
| Янтиково || {{ Население | Янтиково (Янтиковский район) | тс }}
|-
| Ишлеи || {{ Население | Ишлеи (Ишлейское сельское поселение) | тс }}
|}
{{столбцы/конец}}

== Халҡы ==
[[Файл:Народы Чувашии.PNG|thumb|Сыуашстандың этник картаһы]]

=== Милли состав ===

{| class=&quot;standard&quot;
!Милләт||1926 йыл, &lt;br /&gt; мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=458 *])||1939 йыл, &lt;br /&gt; мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=76 *])||1959 йыл, &lt;br /&gt; мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=89 *])||1970 йыл, &lt;br /&gt; мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=29 *])||1979 йыл, &lt;br /&gt; мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=29 *])||1989 йыл, &lt;br /&gt; мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=29 *])||2002 йыл, &lt;br /&gt; мең кеше ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }})||2010 йыл &lt;br /&gt;мең кеше&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[сыуаштар]]
| align =&quot;right&quot; | 667,7 (74,7 %)
| align =&quot;right&quot; | 777,2 (72,2 %)
| align =&quot;right&quot; | 770,4 (73,0 %)
| align =&quot;right&quot; | 856,2 (70,0 %)
| align =&quot;right&quot; | 887,7 (68,4 %)
| align =&quot;right&quot; | 906,9 (67,8 %)
| align =&quot;right&quot; | 889,3 (67,7 %)
| align =&quot;right&quot; | 814,8 (67,7 %)
|-
|[[урыҫтар]]
| align =&quot;right&quot; | 178,9 (20,0 %)
| align =&quot;right&quot; | 241,4 (22,4 %)
| align =&quot;right&quot; | 263,7 (24,0 %)
| align =&quot;right&quot; | 299,2 (24,5 %)
| align =&quot;right&quot; | 338,2 (26,0 %)
| align =&quot;right&quot; | 357,1 (26,7 %)
| align =&quot;right&quot; | 348,5 (26,5 %)
| align =&quot;right&quot; | 323,3 (26,9 %)
|-
|[[татарҙар]]
| align =&quot;right&quot; | 22,6 (2,5 %)
| align =&quot;right&quot; | 29,0 (2,7 %)
| align =&quot;right&quot; | 31,4 (2,9 %)
| align =&quot;right&quot; | 36,2 (3,0 %)
| align =&quot;right&quot; | 37,6 (2,9 %)
| align =&quot;right&quot; | 35,7 (2,7 %)
| align =&quot;right&quot; | 36,4 (2,8 %)
| align =&quot;right&quot; | 34,2 (2,8 %)
|-
|[[мордвалар]]
| align =&quot;right&quot; | 24,0 (2,7 %)
| align =&quot;right&quot; | 22,5 (2,1 %)
| align =&quot;right&quot; | 23,9 (2,2 %)
| align =&quot;right&quot; | 21,0 (1,7 %)
| align =&quot;right&quot; | 20,3 (1,6 %)
| align =&quot;right&quot; | 18,7 (1,4 %)
| align =&quot;right&quot; | 16,0 (1,2 %)
| align =&quot;right&quot; | 13,0 (1,1 %)
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Браславский Л. Ю.'' Ислам в Чувашии. Чебоксары, 1997.
* ''Иванов В. П., Клементьев В. Н.'' Образование чувашской автономии: предпосылки, проекты, этапы. Чебоксары, 2010.
* История родного края: Хрестоматия. Ч. 1 / Сост. Выйкин А. В., Григорьева Г. И., Никитин А. П., Ткаченко В. Г. Чебоксары, 1993.
* История финансов Чувашии. Т. 1. Чебоксары, 2006.
* История Чувашии новейшего времени. Кн. 1. 1917—1945 гг. Чебоксары, 2001; Кн. 2. 1945—2005. Чебоксары, 2009.
* Культура чувашского края: Учебное пособие. Ч. 1 / Иванов В. П., Матвеев Г. Б., Егоров Н. И. и др. / Сост. Скворцов М. И. Чебоксары, 1994.
* ''Кураков Л. П., Фёдоров Н. В.'' Состояние и перспективы развития экономики Чувашской Республики. М., 1997.
* Национальная государственность чувашского народа: история и современность / Отв. ред. Клементьев В. Н. Чебоксары, 2011.
* ''Смирнов Ю. П., Степанов В. Р.'' Индустриальное развитие Чувашии в 1946—1990 гг. Чебоксары, 1990.
* Твёрдые полезные ископаемые Чувашской Республики: Геолого-экономическая и стоимостная оценка. Казань, 2003.
* ''Ухтияров А. И.'' Конституционный процесс в Чувашии: практика, проблемы, теория. Чебоксары, 2007.
* ''Филиппов В. Р.'' Чувашия девяностых: Этнополитический очерк. М., 2001.
* Чувашская Республика. Социокультурный портрет. Чебоксары, 2011.
* Чувашская Республика: проблемы национально-государственного строительства (история и современность) / Отв. ред. Клементьев В. Н. Чебоксары, 2005.
* Чувашская энциклопедия. В 4 т. Чебоксары, 2006—2011.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12376-syuashstan|автор=Хөсәйенова Г. Т.}}

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]]
[[Категория:Сыуашстан]]</text>
      <sha1>n34he92epb8w0wx7w7qh5831k205bwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Сайт карточкаһы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>86284</id>
    <revision>
      <id>1306998</id>
      <parentid>499042</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sl0rpx</username>
        <id>49106</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1306998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11535" sha1="48pl4bqr0hdwozrnwfqzeq4q9kv2f9n" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Карточка
|имя               = 
|стиль_тела        = width:27em; font-size:85%;
|название          = 
|стиль_названия    = 
|вверху            = {{#if: {{{название|{{{наименование сайта|{{{websitename|}}}}}}}}} | {{{название|{{{наименование сайта|{{{websitename|}}}}}}}}} | {{PAGENAME}} }}
|стиль_вверху      =
|вверху2           = {{wikidata/p154|{{{логотип|{{{логотип сайта|{{{logo|}}}}}}}}}|size=200x140px}}
|стиль_вверху2     =
|изображение       = {{wikidata/p18|{{{скриншот|{{{screenshot|}}}}}}|size=250x400px}}
|стиль_изображения =
|подпись           = {{{подпись|{{{caption|}}}}}}
|стиль_подписи     =
|стиль_заголовков  =
|стиль_меток       = vertical-align:top; text-align:right;
|стиль_текста      = vertical-align:top;

|заголовок1 =
|метка1 = [[URL]]:
|текст1 = {{wikidata/p856|{{{URL|{{{url|}}}}}}}}

|метка2 = Коммерция:
|текст2 = {{{коммерческий|{{{commercial|}}}}}}

|метка3 = Сайт тибы:
|текст3 = {{wikidata|p31|{{{тип|{{{тип сайта|{{{type|}}}}}}}}}}}

|метка4 = Теркәлеү:
|текст4 = {{{регистрация|{{{reg|}}}}}}

|метка5 = Теле:
|текст5 = {{wikidata|p407|{{{языки|{{{language|}}}}}}}}

|метка6 = Инеүселәр һаны:
|текст6 = {{{посещаемость|{{{attendance|}}}}}}

|метка7 = Сервер урынлашҡан:
|текст7 = {{{расположение|{{{размещение|{{{location|}}}}}}}}}

|метка8 = Милексе:
|текст8 = {{wikidata|p127|{{{владелец|{{{owner|}}}}}}}}

|метка9 = Автор:
|текст9 = {{wikidata|p112|{{wikidata|p50|{{{автор|{{{author|}}}}}}}}}}

|метка10 = Эшләй башлаған:
|текст10 = {{wikidata|p571|{{{открыт|{{{дата начала работы|{{{date_of_launch|}}}}}}}}}}}

|метка11 = Туҡтаған:
|текст11 = {{wikidata|p577|{{{закрыт|{{{дата окончания работы|}}}}}}}}

|метка12 = Ағымдағы статус:
|текст12 = {{{текущий статус|{{{current_status|}}}}}}

|метка13 = Төшөм:
|текст13 = {{{оборот|{{{rev|}}}}}}

|метка14 = [[Чистая прибыль]]:
|текст14 = {{{чистая прибыль|{{{net_in|}}}}}}

|внизу = {{#if:{{{викисклад|}}}|'''[[commons:Category:{{{викисклад|}}}|{{{название|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}}]]''' [[Викимилек]]тә|{{wikidata/p373|text_before='''|text={{{название|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}|text_after='''[[Викимилек]]тә}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
--&gt;[[Категория:Алфавит буйынса сайттар]]&lt;!--
--&gt;{{категория по дате|{{{открыт|}}}{{{дата начала работы|}}}{{{date_of_launch|}}}|барлыҡҡа килгән сайттар}}&lt;!--
--&gt;{{категория по дате|{{{закрыт|}}}{{{дата окончания работы|}}}|Сайты, закрытые}}&lt;!--
--&gt;{{if-wikidata|p154|{{{скриншот|{{{screenshot|}}}}}}||[[Категория:Википедия:Сайттар тураһында скриншотһыҙ мәҡәләләр]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категория:Ҡалыптар:Селтәрҙәр һәм Интернет|{{PAGENAME}}]]
[[Категория:Ҡалып-карточкалар:Мәғлүмәт технологиялары|Сайт]]
&lt;/noinclude&gt;

{{Карточка
| bodyclass  = vcard
| child = {{lc:{{{embed|}}}}}
| decat = yes

| titleclass = fn org
| title      = {{if empty|{{{исем|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}

| image1   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{лого|}}}|size={{{лого_ тиҙре|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{лого_тура|}}}|alt={{{лого_альт|}}}|class={{{logo_class|}}}}}
| caption1 = {{{logo_caption|}}}
| image2   = {{#if:{{{collapsible|}}}|{{hidden begin|title={{if empty|{{{collapse_text|}}}|Экран төшөрмәһе}}|titlestyle=background:{{if empty|{{{background|}}}|gainsboro}}; color:inherit;text-align:center|contentstyle=text-align:center}}}}
{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{экран_төшөрмәһе|}}}|size={{{экран_төшөрмәһенең_үлсәме|}}}|sizedefault=300px|alt={{{screenshot_alt|}}}}}
| имза2 = {{{имза|}}}{{#if:{{{collapsible|}}}|{{hidden end}}}}

| label1  = {{longitem|Native name}}
|  data1  = {{#if:{{{native_name|}}} | {{#if:{{{native_name_lang|}}} | {{lang|{{{native_name_lang}}}|{{{native_name}}} }} | {{{native_name}}} }} }}
| label2  = {{longitem|[[Romanization|Romanized]] name}}
|  data2  = {{{romanized_name|}}}
| label3  = Former&amp;nbsp;name{{pluralize from text|{{{элекке_исем|}}}|plural=s}}
| class3  = nickname
|  data3  = {{{элекке_исем|}}}

| label4   = Компания&amp;nbsp;төрө
| class4   = category
| data4    = {{{компания_төрө|}}}

| label5   = {{longitem|Сайт&amp;nbsp;төрө}}
| data5    = {{{сайт_төрө|}}}

| label6   = Available&amp;nbsp;in
| data6    = {{#if:{{{language_count|}}}
  |{{{language_count}}} languages
  |{{{language|}}}
  }}{{{language_footnote|}}}
| data7    = {{#if:{{both| {{{language_count|}}} | {{{language|}}}}}
  |{{Begin hidden|titlestyle=background:transparent;color:inherit;|title=Телдәр исемлеге}}{{{language|}}}{{End hidden}}
  }}

| label8   = [[Ticker symbol|Traded&amp;nbsp;as]]
| data8    = {{{traded_as|}}}

| label9   = Нигеҙләнгән дата 
| data9    = {{{нигеҙләнгән_дата |}}}

| label10   = [[Dissolution (law)|Dissolved]]
| data10    = {{{dissolved|}}}

| label11   = Predecessor{{pluralize from text|{{{predecessor|}}}|plural=s}}
| data11    = {{{predecessor|}}}

| label12   = Successor{{pluralize from text|{{{successor|}}}|plural=s}}
| data12    = {{{successor|}}}

| label13  = Баш офистар
| class13  = {{#if:{{{баш_ офистар|}}}|label|adr}}
| data13   = {{comma separated entries
     | 1= {{{баш_ офистар|}}}
     | 2= {{#if:{{{headquarters_city|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{{баш_ офистар_ҡала|}}}&lt;/div&gt;}}
     | 3= {{#if:{{{баш_ офистар_ил|}}}|&lt;div style=&quot;display:inline;&quot; class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{баш_ офистар_ил|}}}&lt;/div&gt;}}
     }}

| label14  = {{longitem|Country of origin}}
| data14   = {{{country_of_origin|}}}

| label15  = {{longitem|No.&amp;nbsp;of locations}}
| data15   = {{{locations|}}}

| label16  = Area&amp;nbsp;served
| data16   = {{{area_served|}}}

| label17  = Эйәһе{{pluralize from text|{{{эйәһе|}}}|plural=s}}
| data17   = {{{эйәһе|}}}

&lt;!-- Essentially the same, but up to the editor to choose --&gt;
| label18  = Ижадсы{{pluralize from text|{{{ижадсы|}}}|plural=s}}
| data18   = {{{ижадсы|}}}

| label19  = [[Organizational founder|Нигеҙләүсе{{pluralize from text|{{{нигеҙләүсе|}}}|plural=s}}]]
| data19   = {{{нигеҙләүсе|}}}

| label20  = Editor{{pluralize from text|{{{editor|}}}|plural=s}}
| data20   = {{{editor|}}}

| label22  = Рәйес
| data22   = {{{рәйес|}}}

| label23  = Президент
| data23   = {{{президент|}}}

| label24  = Баш башҡарыусы директор
| data24   = {{{Баш башҡарыусы директор|}}}

| label25  = {{longitem|Managing director}}
| data25   = {{{managing_director|}}}

| label26  = General&amp;nbsp;manager
| data26   = {{{general_manager|}}}

| label27  = Төп&amp;nbsp;кешеләр
| data27   = {{{төп_кешеләр|}}}

| label28  = Сәнәғәт
| class28  = category
| data28   = {{{сәнәғәт|}}}

| label29  = Продукциялар
| data29   = {{{продукциялар|}}}

| label30  = Хеҙмәттәр
| data30   = {{{эеҙмәттәр|}}}

| label31  = Керем
| data31   = {{{керем|}}}

| label32  = {{longitem|Эшмәкәрлек килеме}}
| data32   = {{{эшмәкәрлек_ килеме|}}}

| label33  = Net&amp;nbsp;income
| data33   = {{{net_income|}}}

| label34  = Total&amp;nbsp;assets
| data34   = {{{assets|}}}

| label35  = Total&amp;nbsp;equity
| data35   = {{{equity|}}}

| label36  = Хеҙмәткәрҙәр
| data36   = {{{хеҙмәткәрҙәр_ һаны|}}}

| label37  = Parent
| data37   = {{{parent|}}}

| label38  = Divisions
| data38   = {{{divisions|}}}

| label39  = Ҡарамаҡтағы ойошмалар
| data39   = {{{Ҡарамаҡтағы_ ойошмалар|}}}

| label40  = Сайт
| class40  = url
| data40   = {{{сайт|}}}

| label41  = [[IPv6]] support
| data41   = {{{ipv6|}}}

| label43  = Advertising
| data43   = {{{advertising|}}}

| label44  = Commercial
| data44   = {{{commercial|}}}

| label45  = Теркәлеү
| data45   = {{{теркәлеү|}}}

| label46  = Ҡулланыусылар һаны 
| data46   = {{{Ҡулланыусылар_һаны |}}}

| label47  = Башлау датаһы
| data47   = {{{башлау_датаһы|}}}

| label48  = Хәҙерге&amp;nbsp;хәл
| class48  = category
| data48   = {{{хәҙерге_хәл|}}}

| label49  = [[Computing platform|Native client{{pluralize from text|{{{native_clients|}}}|plural=s}} on]]
| data49   = {{{native_clients|}}}
&lt;!-- Spelled differently; see [[MOS:ENGVAR]] --&gt;
| label50  = {{#if:{{{content_license|}}}|{{longitem|Content license}}|{{longitem|Content licence}}}}
| data50   = {{if empty|{{{content_license|}}}|{{{content_licence|}}}}}

| label51  = Яҙылған&amp;nbsp;
| data51   = {{{яҙылған|}}}

| label52  = [[ISSN]]
| data52   = {{ISSN link|1={{{issn|}}}|2={{{eissn|}}}}}

| label53  = [[OCLC]]&amp;nbsp;number
| data53   = {{#if:{{{oclc|}}}|{{OCLC search link|{{{oclc}}} }} }}

| data99   = {{{module|}}}

| below    = {{{footnotes|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox website with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox website]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot; | ignoreblank = y | advertising | area_served | assets | background | caption | CEO | chairperson | collapse_text | collapsible | commercial | company_type | content_licence | content_license | country_of_origin | creator | current_status | dissolved | divisions | editor | eissn | embed | equity | footnotes | former_name | founded | founder | general_manager | headquarters | headquarters_city | headquarters_country | industry | ipv6 | issn | key_people | language | language_count | language_footnote | launched | locations | logo | logo_alt | logo_caption | logo_class | logo_size | logo_upright | managing_director | module | name | native_clients | native_name | native_name_lang | net_income | num_employees | num_users | oclc | operating_income | owner | parent | predecessor | president | products | registration | revenue | romanized_name | screenshot | screenshot_alt | screenshot_size | services | subsidiaries | successor | traded_as | website | website_type | written_in }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox website]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox website with conflicting parameters}}
| content_license; content_licence 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>48pl4bqr0hdwozrnwfqzeq4q9kv2f9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадер Отто Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144509</id>
    <revision>
      <id>1306991</id>
      <parentid>1200510</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13647" sha1="l1bi5gedbozdkxcgekelbsa0t9dc3gd" xml:space="preserve">{{Учёный 
 |Имя                  = Отто Николаевич Бадер
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Onbader.jpeg
 |Ширина               = 170 px
 |Описание изображения = 
 |Место рождения = [[Рәсәй империяһы]], {{ТУ|Полтава губернаһы}}, Гадяч өйәҙе, Александровский ауылы
 |Научная сфера        = [[тарих]], [[археология]].
 |Место работы         = [[Мәскәү дәүләт университеты]], [[Пермь университеты]]
 |Альма-матер          = [[Мәскәү дәүләт университеты]]
 |Научный руководитель = Б. С. Жуков
 |Знаменитые ученики   = С. Н. Астахов,&lt;br&gt; В. Ф. Генинг,&lt;br&gt; Р. В. Козырева,&lt;br&gt; В. А. Оборин
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
}}
'''Бадер Отто Николаевич''' ([[29 июнь]] [[1903 йыл]] — [[2 апрель]] [[1979 йыл]]) — [[СССР]] [[Археология|археологы]], [[Таш быуат|таш]] һәм [[Бронза быуаты|бронза]] быуаттар буйынса күренекле белгес. Тарих фәндәре докторы (1964). [[Кама]] буйы археологияһы музейын ойоштороусыһы.

== Биографияһы ==
О́тто Никола́евич Ба́дер 1903 йылдың 29 июнендә [[Рәсәй империяһы]] [[Полтава губернаһы]] Гадяч өйәҙе Александровский ауылында тыуған. [[Смоленск губернаһы]] [[Белый (ҡала)|Белый]] ҡалаһында гимназияны тамамлай.

1922—1926 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның ижтимағи фәндәр факультетының археология бүлегендә уҡый, Б. С. Жуковтың уҡыусыһы&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Жуков Борис Сергеевич |id=1983852 |автор=С. В. Кузьминых |том=10 |страницы=122—123}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылдан [[Мәскәү]]ҙә Сәнәғәт өлкәһе үҙәк музейының археология бүлеге мөдире, ә 1927—1930 йылдарҙа РСФСР-ҙың Мәғариф халыҡ комиссариатының музей бүлегендә белгес-археолог була. Бер нисә өлкә музейҙарында археологик бүлектәрҙе ойоштороуҙа ҡатнаша.

1926 йылдан Мәскәү дәүләт университетының Антропология институтында ғилми хеҙмәткәр, 1931 йылдан Мәскәү дәүләт университетының Антропология институты һәм музейының ғилми секретары була.

1933—1941 йылдарҙа Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт институтының Мәскәү бүлегендә ғилми хеҙмәткәр, ә 1937 йылдан — ғилми секретарь будып эшләй. 1937 йылда фәнни хеҙмәттәре буйынса О. Н. Бадерға тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә. 1930—1931 йылдарҙа Дмитров кремлендә ҡаҙыныу эштәрен алып бара. 1936—1939 йылдарҙа Юғары музей курстарында археология курсын уҡыта, Мәскәү тыуған яҡты өйрәнеү фәнни-тикшеренеү бюроһының Археология комиссияһы һәм Мәскәү тарихы буйынса комиссияһы рәйесе була. Бер үк ваҡытта экспедицияларҙа ҡатнаша, бихисап мезолит һәм неолит торамаларҙы аса һәм тикшерә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Мәскәү дәүләт университеты ополчениеһы составында фронтҡа китә, әммә 1941 йылдың аҙағында этник [[немец]] булараҡ фронттан ҡайтарыла һәм [[Түбәнге Тагил]] ҡалаһына хеҙмәт армияһына ебәрелә.

1944 йылдан Түбәнге Тагил тыуған яҡты өйрәнеү музейы ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

1946—1955 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университетының тарих-филология факультеты доценты була. Кама һәм Воткинск археологик экспедициялары менән етәкселек итә. Кама мезолит һәм Кама неолит мәҙәниәтен тасуирлай, Урал буйының таш, ҡула һәм иртә тимер быуат периодизацияһын төҙөй. 

1955 йылдан Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре була.

1957 йылдан Сунгирь палеолит торамаһында систематик рәүештә эшләй, бында билдәле ҡәберҙәр таба. 1960—1970‑се йылдарҙа [[Башҡортостан]]да палеолит—иртә тимер быуат ҡомартҡыларын, шул иҫәптән [[Мораҙым тораһы һәм яҙыуы]], [[Урта Түбә]], [[Шүлгәнташ мәмерйәһе|Шүлгәнташ]] һәм башҡаларҙы өйрәнә, Көньяҡ Урал һәм Түбәнге Кама археологик экспедицияларына етәкселек итә. Волга-Уралдың ҡула дәүеренә ҡараған сейминск-турбинск комплекстарын системаллаштыра һәм ҡылыҡһырлай.

400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.

1966—1972 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса фәнни-методик советы рәйесенең урынбаҫары вазифаһын башҡара. СССР Фәндәр академияһының Ер тураһында фәндәр бүлеге Сирек комиссияһы, Сирек осорон өйрәнеү буйынса халыҡ-ара ассоциацияһының (INQUA) совет секцияһы, СССР Фәндәр академияһының Карст геологияһын һәм географияһын өйрәнеү буйынса комиссия, Урал археология комиссияһы, Италия тәүтарих институты, Франция Тарихҡа тиклемге археология йәмғиәте, «Советская археология» журналы мөхәрририәте ағзаһы була.

== Ғаиләһе ==
Улы — Бадер Николай Оттович, Яҡын Көнсығыш археологияһы буйынса белгес, [[Ираҡ]]та экспедицияларҙа ҡатнаша.

== Хеҙмәттәре ==
* Древнейшие металлурги Приуралья. — М., 1964.
* Каповая пещера. Палеолитическая живопись. — М., 1965.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|Бадер Отто Николаевич}}
* ''Крайнов Д. А.'' К 70-летию О. Н. Бадера // Памятники древнейшей истории Евразии. М., 1975.
* ''Кузьминых С. В.'' О. Н. Бадер и отечественная археология эпохи раннего металла // Российская археология. 2004. № 4.
* ''Мельникова О. М.'' Пермская научная археологическая школа О. Н. Бадера. Ижевск, 2003.
* {{книга
 | автор         =Мельничук А. Ф.
 | часть         = Бадер Отто Николаевич
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Краеведы и краеведческие организации Перми: Биобиблиографический справочник
 | ссылка        = 
 | ответственный = Сост., науч. ред., вступ. статья: Т. И. Быстрых, А. В. Шилов; Авторский коллектив: Н. А. Аликина, Э. П. Андерсон, Л. С. Бортник и др.; Рецензенты: В. П. Мохов, И. В. Бабченко
 | издание       = 
 | место         = Пермь
 | издательство  = Курсив
 | год           = 2000
 | страницы      = 71–72
 | страниц       = 360
 | серия         = 
 | isbn          = не указан
 | тираж         = 1000
 | ref           = 
}}
* ''[[Формозов, Александр Александрович|Формозов А. А.]]'' Полевые археологи // Наука и человек: из записей археолога. М.: Знак, 2005. С. 55-67.
* [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=255 Бадер Отто Николаевич] // Чувашская энциклопедия.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|1371|Бадер Отто Николаевич|автор=[[Морозов Юрий Алексеевич|Морозов Ю. А.]]}}
* [https://web.archive.org/web/20140521045903/http://www.ido.rudn.ru/psychology/anthropology/biograf6.html Бадер Отто Николаевич] // Институт международных программ РУДН.
* [https://web.archive.org/web/20150415123337/http://www.heritage.perm.ru/articles.php?lng=ru&amp;pg=68 Бадер Отто Николаевич] // Культурное наследие Прикамья.
* [https://web.archive.org/web/20140520003710/http://russiasib.ru/bader-otto-nikolaevich/ Бадер, Отто Николаевич] // Иркипедия.ру. Энциклопедия и новости Приангарья.
* [http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-2-124.html Бадер Отто Николаевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Уральская историческая энциклопедия.
* [http://vgv.avo.ru/5/1/BADER/1_1.HTM Бадер Отто Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118070659/http://vgv.avo.ru/5/1/BADER/1_1.HTM |date=2015-11-18 }} // Интернет-энциклопедия «Виртуальный город Владимир».
* ''Белавин А. М.'' [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803977873&amp;idParentObject=1803701593 Бадер Отто Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306132602/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803977873&amp;idParentObject=1803701593 |date=2016-03-06 }} // Энциклопедия «Пермский край».
* ''Гаджиева Е. А.'' [https://web.archive.org/web/20170905233744/http://rusdeutsch.ru/?tagil=2&amp;put=tagil/Book/3_5.htm Бадер О. Н.] // Тагиллаг — Книга памяти немцев-трудармейцев.
* ''Лебедева Е. Э.'' [http://opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/bader О. Н. Бадер и его экспедиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503003119/http://opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/bader/ |date=2016-05-03 }} // Открытый текст. Электронное периодическое издание.
* ''Мельничук А. Ф.'' [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803700484&amp;idParentObject=1803701593 Бадер Отто Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602130955/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803700484&amp;idParentObject=1803701593 |date=2016-06-02 }} // Энциклопедия «Пермский край».
* [http://provladimir.ru/news/territorii/sungir-2 Сунгирь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505083903/http://provladimir.ru/news/territorii/sungir-2 |date=2016-05-05 }} // ПроВладимир.

{{ВС}}

[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:СССР археологтары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы халыҡ ополчениеһы яугирҙары]]
[[Категория:Пермь дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Сотрудники Института археологии РАН]]
[[Категория:СССР музей хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>l1bi5gedbozdkxcgekelbsa0t9dc3gd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Банска-Бистрица (хоккей клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148771</id>
    <revision>
      <id>1306992</id>
      <parentid>1253509</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10974" sha1="pj030p0mg6jpkqrvtmd7zul1ookyq20" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Банска-Бистрица''' ({{lang-sk|HC ’05 Banská Bystrica}}) — [[Словакия]]ның профессиональ [[Шайбалы хоккей|хоккей]] клубы, [[2005 йыл]]да ойошторола. Илдең экстралигаһында сығыш яһай. Ике тапҡыр Словакия чемпионы (2016/17 һәм 2017/18 миҙгелдәре).

== Тарих ==
Банска-Бистрицаның «Славия» хоккей клубы [[1922 йыл]]да ойошторола. [[1962 йыл]]да клуб исеме «Осҡон» тип үҙгәртелә, һәм ул 2005 йылға тиклем шулай йөрөтөлә. Икенсе донъя һуғышына тиклем команда Словак лигаһында сығыш яһай , өс тапҡыр икенсе урынды биләй — 1930, 1932 һәм 1934 йылдарҙа. [[1946 йыл]]да [[Чехословакия]]ның беренсе чемпионатында команда шайбалы хоккей буйынса ярышта ҡатнаша, ярыщ һөҙөмтәләре буйынса команда элиталы дивизионды ташлап китә. Киләһе йылда команда элитаға кире ҡайта, әммә унда нығына алмай — 1947/48 миҙгеле йомғаҡтары буйынса «Славия» Чехословакия юғары лигаһынан тағы китә, был юлы бөтөнләй&lt;ref&gt;[https://huste.joj.sk/hokej/slovensko-1/kluby/hc05-iclinic-b-bystrica/klub/historia Клуб тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912013127/https://huste.joj.sk/hokej/slovensko-1/kluby/hc05-iclinic-b-bystrica/klub/historia |date=2017-09-12 }}{{ref-sk}}&lt;/ref&gt;.

[[Чехословакия]] тарҡалғандан һуң «Осҡон» [[Словакия]]ның беренсе лигаһына индерелә — көсө буйынса икенсе урында торған лигаға. 1995 йылда команда юғары лигаға күтәрелә. 1995/96 йылда командалар араһында 9-сы урынды биләй һәм юғары лигала һаҡланып тороп ҡала, әммә 1996/97 миҙгелендә ҡаҙанышын ҡабатлай алмай.1998/99 миҙгелендә &quot;Осҡон &quot; һуңғы тапҡыр Словакия юғары дивизионl ҡатнаша.

[[2005 йыл]]да клубтың исеме «05 Банска-Бистрица» тип үҙгәртелә. 2007/08 йыл миҙгелендә команда юғары лигаға эләкмәй. 2010/11 йылдар миҙгелендә команда тәүге миҙал яулай — Словакия чемпионатының бронза миҙалын. 2016/17 миҙгелендә тәүге тапҡыр ил чемпионы була. Ә киләһе йылда үҙенең уңышын ҡабатлай.

== Ҡаҙаныштары ==
* '''Словакияла хоккей буйынса чемпионатта:'''
** ''Еңеүсе (1) '' [[Файл:Gold_medal_icon.svg]] : 2017, 2018
** ''Көмөш призер (2) '' [[Файл:Silver_medal_icon.svg]] : 2015, 2016
** ''Бронза призер (1) '' [[Файл:Bronze_medal_icon.svg]] : 2011

== Составы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%&quot;
! align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#FF0000 5px solid; border-bottom:#111111 5px solid; color:#000000&quot; width=&quot;30&quot; |№
! align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#FF0000 5px solid; border-bottom:#111111 5px solid; color:#000000&quot; width=&quot;200&quot; |Уйынсы
! align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#FF0000 5px solid; border-bottom:#111111 5px solid; color:#000000&quot; width=&quot;50&quot; |Ил
! align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#FF0000 5px solid; border-bottom:#111111 5px solid; color:#000000&quot; width=&quot;70&quot; |Тотоу
! align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#FF0000 5px solid; border-bottom:#111111 5px solid; color:#000000&quot; width=&quot;220&quot; |тыуыу датаһы
! align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#FF0000 5px solid; border-bottom:#111111 5px solid; color:#000000&quot; width=&quot;50&quot; |Буйы
! align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#FF0000 5px solid; border-bottom:#111111 5px solid; color:#000000&quot; width=&quot;50&quot; |ауырлығы
|-
! colspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#111111 5px solid; border-bottom:#FF0000 5px solid; color:#000000&quot; |Ҡапҡасы
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|29
|Ян Лукаш
|{{Флаг|Чехия||20px}}
|Һул
|2.06.1993
|183 см
|77 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|35
|Теему Лассила
|{{Флаг|Финляндия||20px}}
|Һул
|26.03.1983
|183 см
|84 [[Килограмм|кг]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#111111 5px solid; border-bottom:#FF0000 5px solid; color:#000000&quot; |Һаҡсылар
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|6
|Мартин Купец
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|25.05.1991
|182 см
|89 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|7
|Бранислав Кубка
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Уң
|15.08.1988
|187 см
|88 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|10
|Гийом Желина
|{{Флаг|Канада||20px}}
|Һул
|14.06.1993
|178 см
|89 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|16
|Адам Седлак
|{{Флаг|Чехия||20px}}
|Уң
|21.09.1991
|191 см
|97 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|19
|Ян Брейчак {{травма}}
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|29.06.1989
|192 см
|96 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|48
|Иван Дятелинка {{Вице-капитан спорт}}
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|6.03.1983
|196 см
|100 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|52
|Ник Трекапелли
|{{Флаг|Канада||20px}}
|Уң
|29.09.1991
|188 см
|98 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|53
|Клемен Претнар
|{{Флаг|Словения||20px}}
|Уң
|31.08.1986
|180 см
|82 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|56
|Владимир Михалик
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|29.01.1987
|202 см
|110 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|77
|Стивен Делайл
|{{Флаг|Канада||20px}}
|Уң
|30.07.1990
|197 см
|106 [[Килограмм|кг]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#111111 5px solid; border-bottom:#FF0000 5px solid; color:#000000&quot; |Һул ситке һөжүмселәр
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|11
|Джош Бриттен
|{{Флаг|Канада||20px}}
|Һул
|3.01.1990
|196 см
|103 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|17
|Милош Бубела
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Уң
|25.08.1992
|188 см
|86 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|21
|Гилберт Габор
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|11.09.1995
|193 см
|93 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|28
|Матей Гиляк
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Уң
|6.05.1995
|178 см
|84 [[Килограмм|кг]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#111111 5px solid; border-bottom:#FF0000 5px solid; color:#000000&quot; |Үҙәк форвардтар
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|8
|Павол Скалицкий
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Уң
|9.10.1995
|195 см
|94 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|22
|Матей Чешик
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|26.06.1988
|187 см
|91 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|25
|Алекс Тамаши
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|25.03.1981
|184 см
|85 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|43
|Томаш Суровы {{Капитан спорт}}
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|24.09.1981
|186 см
|98 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|72
|Михал Кабац
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|1.12.1995
|193 см
|99 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|80
|Томаш Хрнка
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|һул
|11.11.1991
|196 см
|97 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|88
|Далибор Бортняк {{Вице-капитан}}
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|17.02.1991
|194 см
|92 [[Килограмм|кг]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:background:#FFFFFF; border-top:#111111 5px solid; border-bottom:#FF0000 5px solid; color:#000000&quot; |Уң ситке һөжүмселәр
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|15
|Марио Лунтер {{йәрәхәт}}
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Һул
|20.06.1994
|182 см
|82 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|27
|Эрик Фай
|{{Флаг|Канада||20px}}
|Уң
|27.07.1989
|183 см
|81 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|38
|Гийом Аслен
|{{Флаг|Канада||20px}}
|Уң
|9.09.1992
|180 см
|88 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|57
|Чейсон Хохман
|{{Флаг|США||20px}}
|Уң
|10.01.1993
|175 см
|79 [[Килограмм|кг]]
|-
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|61
|Марек Бартанус
|{{Флаг|Словакия||20px}}
|Уң
|13.02.1987
|190 см
|99 [[Килограмм|кг]]
|-
|}

; Тренерҙар штабы

* Владимир Орсаг — баш тренер.
* Рихард Зедник — ассистент
* Павол Рыбар — ҡапҡасылар тренеры

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://hc05.tipsportextraliga.sk/ Профиль команды на сайте huste.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813165756/http://hc05.tipsportextraliga.sk/ |date=2013-08-13 }}{{ref-sk}}
* [https://web.archive.org/web/20190329090921/http://www.eurohockey.com/club/723-hc05-bansk-bystrica.html Профиль команды на сайте eurohockey.com]
* [http://www.eliteprospects.com/team.php?team=777 Профиль команды на сайте eliteprospects.com]
[[Категория:Алфавит буйынса хоккей клубтары]]
[[Категория:Словакияның хоккей клубтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>pj030p0mg6jpkqrvtmd7zul1ookyq20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡты (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152615</id>
    <revision>
      <id>1307002</id>
      <parentid>1296745</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5231" sha1="rsknv9loe55balv4oyywkns77zzmws7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баҡты''' ({{lang-ru|Бахта}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле районы]]ндағы йылға.

== Географияһы ==
Баҡты - {{lang-ru|Бахта}} - [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле районы]]ндағы Ябыҡ (Джабык) тимер юл станцияһынан 2 км төньяҡтараҡ урынлашҡан йылға&lt;ref name=&quot;Река Бахта&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/bahta Река Бахта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621125330/http://chel-portal.ru/enc/bahta |date=2019-06-21 }}&lt;/ref&gt;.

Координаттары 53.277060, 59.765042 &lt;ref&gt;[https://yandex.ru/maps/?l=map&amp;ll=59.776935%2C53.307832&amp;mode=search&amp;sll=59.765042%2C53.277060&amp;source=wizgeo&amp;text=%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2C%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=12 Река Бахта]&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

Йылға ҙур булмаған оҙонса һаҙлыҡтан башлана. [[Ғөмбәй]] йылғаһына [[Агаповка районы|Агаповка]] һәм [[Нуғайбәк районы|Нуғайбәк райондары]]  сикләшкән ерҙә тамағынан 59 км-ҙа һул ярынан ҡушыла.

Баҡты - Ғөмбәй йылғаһының ҡушылдыҡтары араһында ҙурлығы буйынса икенсе урында тора. Оҙонлоғо 51 км.

Үҙәндәре һөҙәк, йырҙа тарайған урындарҙа бер аҙ текә.

Үҙәненең киңлеге 0,3— 0,5 км, үләнле, урыны менән һаҙмырт.

Йырҙаһының киңлеге башында 3—3,5 м, тәрәнлеге 0,5 м; урта өлөшөндә - 5—8 м, тәрәнлеге -  0,5—1,5 м; тамағына табан - 10—15 м, тәрәнлеге 1,5 м.

Ағым тиҙлеге  0,1—0,3 м/с.

Һыуының күләме йылына  0,43 м³/с тәшкил итә.

Ҡоролоҡ йылдарында йылға кибә, ҡышын туңа.

Һыуы яуым-төшөм иҫәбенә тулылана &lt;ref name=&quot;Река Бахта&quot;/&gt;

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: 
&lt;blockquote&gt;Бахта (Бай-Бахта), речка, левый приток Гумбейки, (Агаповский район) бассейн Урала. От именования казахского рода, обитавшего в бассейне речки, в основе которого тюркское личное мужское им Байбакты составленное словами: бай — «богатый», «господин» и бакты — «взглянул», «посмотрел», «пожаловал», т. е. «богатый появился или родился». От пожелания родителей богатства и знатности своему ребенку.&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Әйтергә кәрәк, Байбаҡты һәм Баҡтыбай исемдәре башҡорт халҡында ла бар &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 30-сы бит&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
*[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 30-сы бит
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [https://www.marshruty.ru/Photos/Photos.aspx?AlbumID=ad7ba293-4ab2-47ef-aca6-5037a1a31b84&amp;mode=select Река Бахта (фотографии)]

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Кәртәле районы]]</text>
      <sha1>rsknv9loe55balv4oyywkns77zzmws7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берсуат торамаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164149</id>
    <revision>
      <id>1307003</id>
      <parentid>1306632</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8660" sha1="9l0xpayv9z6y77hjv8kqghsxvic3kel" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Берсуат торамаһы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]] Наследницкий ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡтың аҙағы — II мең йыллыҡтың башына ҡараған [[Һынташты мәҙәниәте]] археологик ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y ''И. М. Батанина, Г. Б. Зданович, Т. С. Малютина'' Берсуат//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027083121/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y |date=2020-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14846-torama Торама//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/16606-yntashty-m-ni-te Һынташты мәҙәниәте//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==

=== Урынлашыуы ===
Берсуат торамаһы [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]] Наследницкий ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта [[Бирһыуат|Берсуат]] йылғаһының ([[Тубыл|Тубыл йылғаһы]] бассейны) һул ярында урынлашҡан.

=== Табылдыҡтар ===
Берсуат майҙаны 30 мең м², 140 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Тораманың киңлеге 13—14 м дәүмәлле һаҡ системаһы бар, ул 2 ҡат диуарҙан һәм уратып ҡаҙылған соҡорҙан тора. Соҡорҙоң тәрәнлеге 1—1,3 м, киңлеге 3,5 м, ул диуарҙан бер ни тиклем алыҫлыҡта ҡаҙылған һәм шулай уҡ һаҙлыҡлы ерҙе киптереү канауы сифатында файҙаланылған.

Тышҡы һаҡ диуары эскеһенә биш радиаль диуар менән тоташҡан, йәғни эске диуарҙың тыш яғы буйлап үткәрелгән тар ғына коридор ярҙамында бер-береһенә бәйләнгән. Һаҡ диуарҙарының эске яғына трапеция йәки тура мөйөш рәүешендә төҙөлгән торлаҡтарҙың тығыҙ рәттәре килеп тоташҡан. Торлаҡтарҙың оҙонлоғо 8—15 м, киңлеге 7—8 м. Тышҡы әйләнәлә — 54, эскеһендә 13 торлаҡ булғанлығы асыҡланған. Торлаҡтарҙың нигеҙ соҡоро үҙәккә табан тәрәнәйә төшкән.

Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәләре буйынса һаҡ диуарҙары һәм торлаҡ конструкциялары нигеҙен балсыҡ цоколь һәм бағаналарҙан төҙөлгән каркас тәшкил итә тигән фекер тыуа. Ҡайһы бер торлаҡтарҙың һаҡ диуары аша һалынған тар ғына ишеге булған.

Торлаҡтар янында хужалыҡ соҡорҙары, балсыҡ көмбәҙле ҡоҙоҡтар, төтөн сығыу юлы (иҙәнгә беркетелгән) булған көнкүреш усаҡтары һәм бәләкәй генә мәғдән иретеү мейестәре урынлашҡан. Торамала бронза бысаҡтар, сым, балыҡ ҡармаҡтары, беҙ, таш эш ҡоралдары, керамика, мәғдән шлагы табылған.

Берсуат материалдары [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арҡайым|Арҡайым ҡурсаулығының]] тарихи-мәҙәни фондтарында һаҡлана.

== Асыш тарихы ==
Берсуат 1996 йылда СССР һәм Рәсәй [[археолог]]ы, тарих фәндәре докторы, Силәбе дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы &quot;[[Арҡайым]]&quot;дың фән буйынса директор урынбаҫары, профессор [[:ru:Зданович, Геннадий Борисович|Г. Б. Зданович]], археолог, тарих фәндәре кандидат [[Малютина Татьяна Сергеевна|Т. С. Малютина]]&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Malyutina/t/10079 Малютина Татьяна Сергеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111043728/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Malyutina/t/10079 |date=2020-01-11 }}&lt;/ref&gt;, инженер-геолог Батанина Ия Михайловна&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Batanina_Iya_Mihaylovna Батанина Ия Михайловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915002825/http://chel-portal.ru/enc/Batanina_Iya_Mihaylovna |date=2019-09-15 }}&lt;/ref&gt; тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y ''И. М. Батанина, Г. Б. Зданович, Т. С. Малютина'' Берсуат//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027083121/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y |date=2020-10-27 }}
* [http://rus.bashenc.ru/index.php/2-statya/7219-arkheologicheskie-pamyatniki Археологические памятники//Башкирская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14846-torama Торама//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Әҙәбиәт ==
* Зданович Г. Б., Батанина И. М. Аркаим — Страна городов: пространство и образы. Челябинск, 2007.
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.

[[Категория:Башҡортостандың элекке ҡалалары]]
[[Категория:Археологик ҡомартҡылар]]
[[Категория:Рәсәй ҡаласыҡтары]]</text>
      <sha1>9l0xpayv9z6y77hjv8kqghsxvic3kel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбләз болондары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171661</id>
    <revision>
      <id>1306969</id>
      <parentid>1189559</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5852" sha1="esbz99k2b8w0u2wgye754s9ht5ng4jf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбләз болондары''' ({{lang-ru|Аблязовские луга}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Агаповка районы]] биләмәһендәге [[Яйыҡ]] йылғаһы үҙәнендәге болондар, өлкәнең айырым ҡурсыуындағы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/ablyazovskie_luga Аблязовские луга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225024401/http://chel-portal.ru/enc/ablyazovskie_luga |date=2020-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Әбләз болондары [[Агаповка районы]] биләмәһендәге [[Ғөмбәй]] йылғаһы ҡойған урындан башлап [[Яйыҡ]] буйлап һуҙылып киткән, Агаповка һәм Әбләз ҡасабалары араһында урынлашҡан.

[[Силәбе]]гә тиклем араһы — 295 км, [[Магнитогорск]]иға — 20 км, [[Орск]]иға — 290 км, Агаповкаға — 6 км.
Координаттары: 53°14′31″N 59°9′50″E

== Тасуирламаһы ==
Болондар Яйыҡ йылғаһының ваҡ ҡына күлдәргә әүерелгән балыҡҡа бай иҫке үҙәндәре менән дә сыбарланған. [[Силәбе өлкәһе]] [[Агаповка районы]]ндағы [[Магнитогорск]] ҡалаһы янындағы [[Үле йылға (иҫке үҙән)|үле йылға (иҫке үҙән) тибындағы]] бәләкәй күлдәр күп.
 
Әбләз болондарын йылға буйы туғайҙары, [[Йылға террасаһы|йылға террасалары]] хасил итә. [[Һыубаҫар туғай]] һәм уның сиге бейеклеге 1,5-2 метр тәшкил итә. Әбләз туғайҙарына төньяҡтан тәбәшәк, әммә матур ҡаялар килеп терәлгән.

Болондарҙың территорияһы — 231 гектар.

== Тәбиғәте ==
Әбләз болондарында күп төрлө үҫемлектәр араһында уникаль берәмектәре осрай. Бында урман зонаһына хас ярайһы дымлы ысын болондар, далалашҡан болондар, ҡыуаҡтар һәм ағастар, шулай уҡ һаҙға әйләнгән майҙандар бер-береһенә терәлеп тора. Әйткәндәй, был территориялағы ысын болондар — Силәбе өлкәһенең дала зонаһында һаҡланып ҡалған бик аҙ ғыналарының береһе.

Бында таралған үҫемлектәр араһында ағастарҙан — тал, шыма ҡарама, ҡара тирәк тополь ҡара, ҡыуаҡлыҡтарҙан муйыл, балан, гөлйемеш, энәлек, ҡара бөрлөгән һәм башҡалар үҫә. Үлән үҫемлектәр бер нисә ярус булып үҫә. Улар араһында — тар япраҡлы юшан, сысҡан борсағы, андыҙ, ер еләге, меңъяпраҡ һәм башҡа бик күп төрҙәр. Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәр ҙә: шаҡмаҡлы һипкелгөл ({{lang-ru|рябчик шахматный}}), кәрлә ирис осрай. Бәшмәктәр ҙә күп үҫә&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/unusual_landscape/ablyazovskie_luga/ Аблязовские луга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413131322/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/unusual_landscape/ablyazovskie_luga/ |date=2021-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

Үле йылғаларында [[алабуға]], төрлө [[сабаҡ]], [[табан (балыҡ)|табан]] үрсей.

== Айырым статусы ==
1989 йылда Әбләз болондарының уникаль үҫемлек донъяһы өлкә кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 2020 йылда уларҙың статусы рәсми рәүештә Силәбе өлкә хөкүмәте тарафынан положение ҡабул ителеп, яңынан раҫланған&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/499508630 Постановление от 20 марта 2013 года N 84-П «О положениях о памятниках природы Челябинской области» (с изменениями на 29 июня 2020 года) (в ред. Постановлений Правительства Челябинской области от 28.05.2019 N 251-П, от 29.06.2020 N 296-П)]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Урал тауҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 735-се бит
* А. И. Левит. Южный Урал: география, экология, природопользование. Учебное пособие, 2001
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 123.

[[Категория:Агаповка районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары]]</text>
      <sha1>esbz99k2b8w0u2wgye754s9ht5ng4jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбләз (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171998</id>
    <revision>
      <id>1306968</id>
      <parentid>1068210</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5447" sha1="ia3wxe01hozgvuciwnfn6aoob8mhlyg" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбләз''' ({{lang-ru|Аблязово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Агаповка районы]]ндағы ҡасаба. [[Агаповка ауыл биләмәһе]] составына инә.

== Географияһы ==
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, [[Дала|дала зонаһында]], [[Яйыҡ]] йылғаһының һул яры буйында, уға [[Ғөмбәй]] йылғаһы ҡушылған урындан көньяҡтараҡ, [[Агаповка]] ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыштараҡ (SSE) яҡынса 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 330 метр өҫтәрәк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geonames.org/584429/ablyazovo.html|title=Ablyazovo|publisher=GeoNames|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ҡасаба 1902 йылда Ырымбур губернаһы Пречистен казак станицаһы ерҙәрендә сығыштары Пенза губернаһындағы Әбләз ауылынан булып, [[Өфө наместниклығы]] ауылдарының береһендә тыуып үҫкән мишәр казактары тарафынан нигеҙләнә (ЦГДА. Ф.1355. Оп.1. Д.938.). Улар араһында [[Сембер наместниклығы]]нан, шулай уҡ Дрожжаное ауылынан сыҡҡан кешеләр ҙә булған&lt;ref&gt;Искандаров, Р. Краткая история татарских поселений // Оренбургские татары. — Казань, 2009. — С. 215&lt;/ref&gt;.

XX быуат башына Пенза губернаһындағы Әбләз ауылы халҡы арта бара, ер майҙандары ҡытлыҡ тыуа. Тап ошо осорҙа илдә Столыпин реформаһы үткәрелә, крәҫтиәндәрҙе күпләп күсереү башлана. Әбләз ауылы халҡы Ырымбур казак ғәскәренең икенсе бүлегенә (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Агаповка районы]]) яңы ерҙәр үҙләштерергә китә.

1917 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Әбләз ауылы — Верхнеурал өйәҙе, Күбәләк — Теләү улусына ҡарай, 92 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә, 394 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;Алфавитный список населенных мест Оренбургской губернии по данным сельскохозяйственной и поземельной переписи 1917 г. — Оренбург: Оренб. губерн. стат. бюро, 1917. — С. 26&lt;/ref&gt;

Ауылда XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем мәсет эшләгән (бинаһы әлеге ваҡытта ла һаҡланған). 1929 йылда коллективлаштырыу осоронда «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы ойошторолған. 1970 йылдан «Агаповка» совхозының 3-сө бүлексәһе (хәҙер «Агаповка» ЯАЙ-ы).

== Халҡы ==
{{Население|Аблязово (Челябинская область)}}

[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы]] [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала ир-егеттәр халыҡтың 47,1 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52,9 % тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында [[татарҙар]] — 57 %, [[ҡаҙаҡтар]] 30 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/2015/Chel'abinskaja1.xls|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Ҡасаба урамдар селтәре өс урамдан тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74025000002.html Регионы России → Челябинская обл. → Агаповский район → Аблязово п.]&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
Ҡасабанан төньяҡҡа табан бер нисә саҡрым йыраҡлыҡта Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы [[Әбләз болондары]] урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/ablyazovskie_luga Аблязовские луга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225024401/http://chel-portal.ru/enc/ablyazovskie_luga |date=2020-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Агаповка районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары]]</text>
      <sha1>ia3wxe01hozgvuciwnfn6aoob8mhlyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйле (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172065</id>
    <revision>
      <id>1306970</id>
      <parentid>1068225</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16067" sha1="sjn22a4pv3kipe2ylh4lumrbgjjq15l" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Әйле (мәғәнәләр)}}
'''Әйле''' ({{lang-ru|Айлино}}) — [[Силәбе өлкәһе|Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы]] ауыл. Әйле ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Әйленән төньяҡ-көнбайышҡа 6—7 километрҙа Туйтүбә һырты (иң юғары нөктәһе 497 метр) һуҙылған&lt;ref name=&quot;Силәбе өлкәһе порталы. Әйле&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/aylino Силәбе өлкәһе порталы. Әйле.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127145931/http://chel-portal.ru/enc/aylino |date=2020-11-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Силәбе өлкәһе топонимист-ғалимы Шувалов бындай аңлатма бирә:
{|
|{{начало цитаты}}
Әйле ауылы, Һатҡы районы. 1778 йылда боронғо башҡорт торама-ултырағы урынында урыҫ һәм мордва күскенселәре тарафынан нигеҙләнгән. Башҡорт ҡәбилә берләшмәһе «әйле» атамаһын йөрөтә {{oq|ru| Айлино, село, Саткинский район. Основано на месте башкирского поселения-стойбища в 1778 г. русско-мордовским и переселенцами. Называется по именованию башкирского племенного объединения «айле» &lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Айле // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;}}
|{{конец цитаты}}
|}

Ҡасаба аша [[:ru:Бия (Челябинская область)|Бейә]] йылғаһы аға&lt;ref name=&quot;Топонимы Саткинского района&quot;&gt;[http://toposural.ru/index.php/razdely/about/38-toponimy-satkinskogo-rajona?start=15 Топонимы Саткинского района]&lt;/ref&gt;.

Йылға атамаһының этимологияһын «Топонимы Саткинского района»&lt;ref name=&quot;Топонимы Саткинского района&quot;/&gt; тигән сайтта түбәндәге аңлатма бирелгән: «'''Бейә''' — йылғасыҡ. Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Әйле ауылы эргәһенән башлана... Был атама боронғо башҡорттарҙың йылҡы аҫырап йәшәүен һәм йылҡы көтөү урындарын сағылдыра тип фаразларға була».

== Географияһы ==
Әйле ауыл биләмәһенә түбәндәге тораҡ пункттар бар: [[Әйле]] ауылы, Иҫке Пристань менән [[Үрге Әй]], Петромихайловка, Алексеевка, Һикеяҙтамаҡ ауылдары һәм улар тирәһендәге ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр. Әйле ауыл хакимиәте территорияһын Межевой ҡасаба биләмәһе икегә айыра. 
1990 йылда Яңы Пристань ҡасабаһы һәм Ваняшкино ауылы Межевой ҡасаба биләмәһенә индерелгән.

Әйле ауыл хакимиәте территорияһы Көньяҡ Уралдың ҡатнаш урманлы [[Һилейә (һырт)]], [[Күкшик (тау)]] һәм Чулковка тауҙары ятҡан Һатҡы ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Бирерәк Әйҙең ҡайын һәм ҡатнаш урманлы тәпәш арҡа-ҡырлалары менән сиратлашҡан тигеҙ һәм урманһыҙ үҙәне.

Әй үҙәне боҙлоҡ дәүеренән бирле урманһыҙ дала булып һаҡланған. Көнсығыш һәм көнбайыштан урман һыҙаттары менән ҡыҫырыҡланған урманһыҙ дала һыҙаты Әйле ауылы тирәһенән башлана ла Пермь крайының [[Көңгөр]] ҡалаһына тиклем һуҙыла&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/maps/geo/selo_aylino/53154179/?ll=58.821968%2C55.227866&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=14 Әйле ауылы картала]&lt;/ref&gt;.

[[Әйле]] ауылы Әй йылғаһы буйында түгел, йылғанан 3 саҡрым алыҫлыҡтағы Әй үҙәнендә, Әй ҡушылдығы булған Бейә йылғасығы буйында ултыра. Бейә йылғаһына кескәй генә Бибейә (бәлки, Бейбейәлер) йылғасығы ҡоя. Ошо ваҡ йылғалар ярҙарында саф һыулы шишмәләр бик күп&lt;ref name=&quot;Әйле ауылының ҡыҫҡаса тарихы&quot;&gt;[https://proza.ru/2018/06/21/877 Әйле ауылының ҡыҫҡаса тарихы]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Башҡорт ерҙәре [[Рәсәй]]гә ҡушылған осорҙан [[Әй]] үҙәнендә оҙаҡ ваҡыт фәҡәт башҡорттар йәшәгән. Әй башҡорттары — тырнаҡлы, әй, мырҙалар, дыуан, ҡошсо, көҙәй, һыҙғы, өпәй ырыуҙары. Башҡорт ырыуҙары бәләкәй тораҡтарҙа йәшәгән, уларға тархан-бейҙәр идара иткән. Улар эске эштәрен хәл итеүҙә ҙур үҙаллылыҡҡа эйә булған.

Әй йылғаһы үҙәне буйлап, [[Бирҙәүеш]], [[Йөрәккүл]] тирә-яҡтары аша һәм артабан, [[Нөргөш (тау һырты)]] һәм [[Үренге (һырт)]] буйлап, артыҡ бейек булмаған һәм һөҙәк үткәүелдәр аша, [[Мейәс]], [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)]] һәм [[Яйыҡ]] йылғалары үҙәненә боронғо күскенсе скифтарға, сарматтарға һәм һундарға билдәле булған Каманың Волгаға ҡойған урынынан (Иҙел Болғары) башлап, [[Көньяҡ Урал]] аша Көньяҡ Себер һәм [[Ҡаҙағстан]] киңлектәренә илткән Көньяҡ Уралдағы иң боронғо Иҫке Ҡазан юлы йәки Себер юлы (ҡара: ''[[Ҡуңыр буға юлы]]'', ''[[Ҡәнифә юлы]]'') уҙған.

Әлбиттә, был хәҙерге заманса юл түгел, ә текә ҡашлаҡтарһыҙ һәм тәрән тарлауыҡтарһыҙ, ат менән үтерлек ябай юл була&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/library-portal/articles/291/1853/ Дороги Южного Урала и их роль в этногенезе башкир]&lt;/ref&gt;.

1574 йылда 4 административ берәмектән — Ҡазан, Нуғай, Себер һәм Уҫы даруғаларынан — торған Өфө өйәҙе барлыҡҡа килә. Даруғалар, үҙ сиратында, ырыу-ҡәбилә һыҙаты буйынса ойошторолған улустарҙан торған. [[Себер даруғаһы]]на [[Ҡыуаҡан]], Әйле һәм Тырнаҡлы улустары ингән.

Хәҙерге Һатҡынан башлап [[Эҫем]]гә тиклем ҡыуаҡандар йәшәгән урындар Ҡыуаҡан улусына, ә Әй йылғаһы үҙәнендә йәшәгән әйлеләр Әйле улусына ингән. Әйле улусынан төньяҡтараҡ Тырнаҡлы улусы урынлашҡан.

Урыҫ һәм татар халҡы был ерҙәргә килгәнгә тиклем, Бейә йылғаһы ярынан йыраҡ түгел, Чижов шишмәһе морононда Әйле башҡорт ырыуы кешеләре нигеҙ ҡорған. Ошо моронда, хәҙерге мотодром менән кескәй быуа араһында, элекке башҡорт ауылы Әйленең нигеҙ ҡалдыҡтары (хатта мәсет һәм башҡа ҡоролмалар) һаҡланған. Әйле ауылына нигеҙ һалыныу датаһы билдәле түгел, моғайын, 4-5 йөҙ йыл элек барлыҡҡа килгәндер Әйле ауылы, тип фаразларға була. Башҡорттар был ауылда ҡышлағандар, ә йәйге осорҙа күп ғаиләләр тирә-яҡ үҙәндәр буйлап күсенеп мал көткәндәр.

1700-сө йылдар аҙағында барлыҡҡа килгән урыҫ халҡы йәшәгән Әйле ауылы элекке башҡорт ауылы Әйле һәм Әйле улусы исемен алған&lt;ref&gt;https://proza.ru/2018/06/21/877 Краткая история села Айле&lt;/ref&gt;.

1756 йылда Һатҡы ҡалаһы һәм Әй буйына, башҡорт старшиналарынан арзан хаҡҡа ер алып тимер һәм баҡыр эшкәртеү заводтары төҙөгән осорҙа, урыҫ халҡы күпләп күсеп килә.

1756 йылда сәнәғәтсе барон Строганов, [[Ҡыуаҡан]] һәм Әйле улусы башҡорттарынан ер һатып алып, Оло һәм Кесе Һатҡы йылғалары ҡушылған урында Үрге Һатҡы тимер заводын һәм Түбәнге Һатҡы баҡыр заводын төҙөй башлай. Завод продукцияһын йылға буйлап оҙатыу маҡсатында пристань төҙөргә ҡарар итә.

[[1757 йыл]]дың майына Пермь крайынан ғаиләләре менән 500 кеше завод төҙөлөшөнә саҡырыла. Завод менән бергә пристань дә төҙөлә башлай. Төҙөлөш [[1761]] йылда тамамлана. [[Әй]] һәм [[Йүрүҙән]] йылғаларында ла [[Чусыу]] һыу юлына оҡшаған йылға транспорты юлдары асыла&lt;ref name=&quot;Әйле ауылының ҡыҫҡаса тарихы&quot;/&gt;.

1773—1774 йылдарҙа урындағы башҡорттар Салауаттың атаһы полковник Юлай Аҙналин етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан.

1778 йылда Әйле территорияһында Себер трактын һаҡлау маҡсатында нығытылған пост төҙөлә. XIX быуат башына юлды һаҡлау кәрәкмәй булыа сыға. Күп крәҫтиәндәр башҡорттарҙан ҡортомға ер ала йәки һатып ала.

XIX-XX быуаттар сигендә урындағы сауҙагәр ғаиләләре (Князевтар, Приваловтар, Сосниндар) иген һәм мал һатыу менән шөғөлләнгән.

XIX быуат аҙағында Әйлелә телефон элемтәһе булдырыла, земство (башланғыс) мәктәп, дауахана төҙөлә.

Граждандар һуғышы йылдарында Әйле ауылы территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған: 1919 йылдың 8 июлендә, Златоуст операцияһы барышында, ҡыҙыл армияның 27-се уҡсылар дивизияһының 1-се бригадаһы, аҡтарҙың көньяҡтағы 8-се Кама уҡсылар дивизияһы частарын Баҡал яғына ҡыҫырыҡлап, ауылға һуғышып килеп инә. 1930-сы йылдарҙа М. Пигаматов Сталин исемендәге колхоз ойоштора, артабан 1957 йылда был колхоз йәшелсә-һөт етештереүсе «Айлинский» совхозы составына инә.

Ауылдың күп кенә кешеләре, алдынғы хеҙмәттәре өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

1992 йылда совхоз «Айлинское» АЗОТ-ына, 1997 йылда — «Айлинское» ЗАО инә.

Хәҙерге ваҡытта уның ерҙәрендә «Магнезит» һәм Һатҡы юл төҙөөү-йүнәтеү идаралығының 2 ярҙамсыл хужалығы бар. Әйле ауылы — крайҙы өйрәнеүсе В. П. Чернецовтың, генерал-лейтенант И. В. Сафроновтың, генерал-майор Р. А. Вәлиевтарҙың тыуған ере; яҙыусы И. П. Меньшиков ошо ауылда балалыҡ йылдарын уҙғарған&lt;ref name=&quot;Силәбе өлкәһе порталы. Әйле&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Айлино}}[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ауылда йәшәүсе халыҡ һаны 2010 йылда 1441 кеше тәшкил итә (649 ир-ат һәм 792 ҡатын-ҡыҙ).

== Инфраструктураһы ==
Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, ике спорт залы, китапхана, амбулатория, балалар консультацияһы эшләй&lt;ref&gt;https://yandex.ru/maps/geo/selo_aylino/53154179/?ll=58.821968%2C55.227866&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=14&lt;/ref&gt;

Ауыл уртаһында Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы тора.

== Урамдары ==
Ауылда 17 урам бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74017000002.html Регионы России → Челябинская обл. → Саткинский р-н → Айлино с.]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Уреньга // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://toposural.ru/index.php/razdely/about/38-toponimy-satkinskogo-rajona?start=15 Топонимы Саткинского района]
* [https://yandex.ru/maps/geo/selo_aylino/53154179/?ll=58.821968%2C55.227866&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=14 Әйле ауылы картала]
* [https://proza.ru/2018/06/21/877 Краткая история с. Айлино. С. Д. Павлов]
* [https://web.archive.org/web/20201127145931/http://chel-portal.ru/enc/aylino Силәбе өлкәһе порталы. Әйле.]
* [http://urgaza.ru/library-portal/articles/291/1853/ Дороги Южного Урала и их роль в этногенезе башкир]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Һатҡы районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>sjn22a4pv3kipe2ylh4lumrbgjjq15l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өпәйле һырты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172237</id>
    <revision>
      <id>1306977</id>
      <parentid>1187623</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10560" sha1="d4efzv741cbdxlvyoq504r8q9glx1zt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Өпәйле һырты'''— Рәсәйҙең [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләре]] территорияһында [[Урта Урал]]дың көньяғындағы [[тау һырты]], Чусыу һәм [[Ҡариҙел (йылға)|Өфө]] йылғалары бассейнының үрге ағымында урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/ufaleyskiy Силәбе өлкәһе порталы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә тау һырты һәм йылға атамаһын шулай аңлата: «Өпәйле, йылға, Өфө йылғаһының уң ҡушылдығы; Оло һәм Кесе Өпәйле, Өпәйле инештәре; Өпәйле һырты; Түбәнге Өпәйле, 1813 йылда нигеҙләнгән эшселәр ҡасабаһы; Үрге Өпәйле, 1761 йылда тимер эшкәртеү заводын төҙөгән саҡта нигеҙләнгән өлкә ҡарамағындағы ҡала, Үрге Өпәйле территорияһы. Атама Өфө йылғаһы исеменә төгәл генә аңлатып булмаған -лей ялғауы (Уфалей) ҡушылып яһалған. Ғәҙәттә уны мордва телендәге „лей“ ''йылға'' һүҙе тип ҡабул итәләр. Әммә был аңлатма тарихи-этнографик мәғлүмәттәр менән нығытылмай. Моғайын, -лей көнсығыш башҡорттары һөйләшендә һүҙ яһаусы ялғауҙыр» тип йомғаҡлап ҡуя&lt;ref&gt;
Уфалей, река, правый приток Уфы; Уфалейка, Большая и Малая речки, истоки Уфалея; Уфалейский, хребет; Нижний Уфалей, рабочий поселок, основанный в 1813 г.; Верхний Уфалей, город областного подчинения, основанный в 1761 г. со строительством железоделательного завода, территория города Верхнего Уфалея.
Название составлено именованием реки Уфы и частицей -лей, не получившей достоверного разъяснения. Ее обычно принимают за мордовское лей — «река». Но эта принадлежность не подтверждается историко-этнографическими данными. Вероятнее всего, -лей — словообразовательная частица в говоре восточных башкир. Шувалов Н. И. Уфалейский хребет // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.

Бында -ле ялғауы башҡорт телендә кемдер йәшәгән йәки нимәгәлер бай урын тигәнде аңлатҡанын билдәләргә кәрәк. Тимәк, Өпәйле һырты өпәй ырыуы йәшәгән ер тигәнгә ишара.

== Географияһы ==
Һырт меридиональ йүнәлештә төньяҡтан көньяҡҡа 90 километрға, [[Чусыу]]ҙан [[Өпәйле]] йылғаһы үренә һәм [[Үрге Өпәйле]] ҡалаһынаса һуҙыла. Атамаһын Өпәйле йылғаһынан алған. Иң юғары нөктәһе — Чистый (Таҙа) ҡырла тауы (618. м.). Һырт кварциттарҙан, [[гнейс]]тан, [[метаморфик тау тоҡомдары]] һәүерташтарынан тора. Ҡарағай- һәм [[ҡайын]] урмандары менән ҡапланған&lt;ref&gt;
* [https://russian_geography.academic.ru/3144/%D0%A3%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82 Һүҙлек]&lt;/ref&gt;.

Көнбайыштан һырт Куказар, [[Наҙы (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Наҙы]], Рәүҙе һәм уларҙың ҡушылдыҡтары менән, көнсығыштан — Боборовка, Көнбайыш Чусыу, Полевой, Өпәйле һәм уның ҡушылдыҡтары менән сикәнгән.

Оло Шилея, Кондахта һәм Курта йылғалары арауығында ятҡан бейеклектәрҙең (Горновой, Оло Шалман, Кесе Шалман тауҙары) бер өлөшө, Өпәйле һәм Суховяз йылғалары арауығындағы Суховяз тауы, Кособрядский тауҙар теҙеме һырттың айырым участкаһын барлыҡҡа килтерә.

Шулай уҡ һырт Калиничев ҡырлаһы һәм Красный Камень ҡырлаһынан тора.

1950-се йылдарҙа ашалғандан тороп ҡалған ҡалдығын (останец) шартлатып, һырт башынан үткән юлға түшәйҙәр.
Һырттың төньяҡ итәгендә баҡыр мәғдәненең Дегтярский ятҡылығы урынлашҡан. Көньяғында Үрге Өпәйле—Наҙы-Петровск автомобиль юлы үтә.

Һырт үренән бик күп йылғалар һәм шишмәләр ағып сыға.

Һырттың иң бейек тауы — Березовый (609 метр). Свердловск өлкәһе Полевский ҡалаһынан көнбайышҡа 10 километрҙа урынлашҡан.

В. И. Прокаев хеҙмәттәрендә Березовый (Ҡайынлы) тауының төньяғы — Рәүҙе һыртына, ә көньяғы Коновалов-Өпәйле һыртына индерелә&lt;ref name=&quot;Уральский следопыт&quot;&gt;[https://www.uralstalker.com/uarch/us/1983/08/50/ Уральский следопыт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182543/http://www.uralstalker.com/uarch/us/1983/08/50/ |date=2020-02-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Һырт түбәләре ==
* Ҡурай еләкле (Гора Малиновая) тауы 552 м
* Бейек тау (Гора Высокая) 597 м
* Гордин тауы
* Атаман тауы
* Калиничев тауы
* Козырев тауы 539 м
* Седов Ташы тауы (Гора Седов Камень) 611 м
* Ҡыҙыл Таш (Красный Камень) тауы 607 м. Красный Камень — Үрге Өпәйле ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 12 километрҙа урынлашҡан. Тау түбәһенең матур булғанынан сығып, Красный исеме бирелгән&lt;ref name=&quot;Уральский следопыт&quot;/&gt;.
* Пермь ҡырлаһы тауы 600 м
* Таҙа Ҡырлас (Чистый Увал) тауы 618 м
* Каталажка тауы 540 м
* Татар тауы 606 м
* Төлкөтау (Гора Лисья) 564 м
* Ыласынтау (Гора Сокол) 560 м. Коновалов ҡырлаһына көньяҡта йәнәш торған тау. Ыласын ҡошҡа туранан-тура мөнәсәбәте булмаған тау-ҡаялар төркөмөнә ҡарай. Матурлығын аңлатыусы метафора («ыласын кеүек мөһабәт тау») тип ҡабул итергә кәрәк. Уралда шуға оҡшаш тау-ҡаялар күп. Әлбиттә, ундай атамалар ыласындар оялаған урынға ла күрһәтеүе мөмкин. Тик был исем һүҙ төркөмөнә ҡарған оронимдарға ҡағылмай&lt;ref name=&quot;Уральский следопыт&quot;/&gt;.
* Өс Батыр тауы (Гора Три Богатыря) 580 м&lt;ref&gt;Уфалейский хребет // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Өпәй]]
* [[Үрге Өпәйле]]
* [[Өпәйле]]

== Әҙәбиәт ==
* Уфалейский хребет // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* {{Из|Географической энциклопедии}}.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.uralstalker.com/uarch/us/1983/08/50/ Уральский следопыт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182543/http://www.uralstalker.com/uarch/us/1983/08/50/ |date=2020-02-19 }}
* [https://russian_geography.academic.ru/3144/%D0%A3%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82 Һүҙлек]
* [http://chel-portal.ru/ufaleyskiy Силәбе өлкәһе порталы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Башҡорт ырыуҙары]]

[[Категория:Уралдың тау һырттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>d4efzv741cbdxlvyoq504r8q9glx1zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡал (тауҙар төркөмө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172565</id>
    <revision>
      <id>1306999</id>
      <parentid>1302914</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14202" sha1="6127f16bh4ol7fh3063odpi4d3ttc8r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баҡал''' ({{lang-ru|Бакал}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге тау һырты&lt;ref&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Бакал/ Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Баҡал тауҙар төркөмө [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Ҡытаутамаҡ]] округы [[Һатҡы районы]]нда, [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]] ҡалаһы янында урынлашҡан.
[[Силәбе]]гә тиклем — 220 км,, [[Өфө]]гә — 205 км, [[Һатҡы]]ға — 23 км.

Координаттары: 54°56’30&quot;N 58°48’29&quot;E Тауҙың бейеклеге 900 метрҙан артыҡ&lt;ref&gt;[https://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=579738] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241222193930/https://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=579738 |date=2024-12-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
[[Силәбе өлкәһе]]нең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал тауының исемдәренең килеп сығыуы тураһында ошоларҙы яҙа: {|
{{начало цитаты}}&quot;Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ ''арҡаһы'' һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй. {{oq|ru| 
Бакал, гора, северная вершина хребта Шуйда; город районного подчинения, Саткинский район, две речки, Большая и Малая, левый приток Малой Сатки, бассейн Ая. Современные местные языки не проясняют происхождение названия, что позволяет предполагать существование топонима Бакал с глубокой древности. К этому же приводят и литературные источники. П. С. Паллас в своем описании Южного Урала называет высоту Бакал аркассе и отмечает при этом башкирское происхождение слова аркассе — «гряда гор», «хребет»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}
Тимәк, Баҡал төшөнсәһе, [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Боланды (тау)|Боланды]] менән бергә, һырттар системаһын билдәләй. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев, '''Баҡал''' һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термин йәшеренгәндер, яйлап тау исеме йылға һәм тораҡ пунктҡа күскәндер, тип фаразлай&lt;ref&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;.
Топонимист Шувалов үҙенең хеҙмәтендә Еркүскән менән Шыйҙа атамаларының мәғәнәләренә лә аңлатма биргән: {|
{{начало цитаты}}
Еркүскән, тау, Һатҡы районы. Петер Симон Паллас яҙмаларында — Джиркускан. Ер — башҡорт һүҙе «ер», «урын» һәм күскән — «күскен, шыуышма», йәғни Еркүскән — «тауҙан таштар күскене емерелгән урын»
Шыйҙа, һырт, Һатҡы районы. ХVIII быуат сығанаҡтарында һырт Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда) тип атала. Атаманың бер төрлө генә аңлатмаһы юҡ. Әгәр ҙә Шыйҙа атамаһының хәҙерге формаһынан сығып һүҙ йөрөткәндә, ул «шыйҙа» тигән башҡорт һүҙенә яҡыная — &lt;!-- шыйҙап торған --&gt;&quot;оҙон, нәҙек ағас&quot;, йәки «йыуан ҡолға»{{oq|ru|
Иркускан, гора, Саткинский район. В записках Петра Симона Палласа — Джиркускан. Образовано словами: ер (баш.) — «земля», «местность» и кускен — «лавина», то есть Иркускан — «место, гора с лавинами»
Шуйда (Шуйд), хребет, Саткинский район. В источниках ХVIII в. хребет называется Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда). Единого толкования имени нет. Если исходить из современной формы — Шуйда, то она сближается с башкирским словом шыйда, или шыйза*, — «длинное, тонкое дерево», или «толстая жердь»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}

== Тасуирламаһы ==
Баҡал тауҙары, Баҡал ҡалаһының тирә-яғында, Һилейә тау һырттарынан көньяҡта урынлашҡан тау төркөмө. Баҡал тауҙар төркөмөнән көнсығышта Макарушкин һәм Суҡы һырттары һуҙыла. 

Баҡал тауҙары тимер мәғдәне ятҡылыҡтарына бай. Һәм мәғдән таштары XVIII быуат уртаһынан бирле эшкәртелә.

П. С. Паллас был тауҙарҙың береһен Баҡал арҡаһы тип атай. Һәм шунда уҡ «таштарҙан торған оҙон һәм текә тау һырты» тип аңлата (хәҙерге башҡорт телендәге — «арҡа», «тау һырты» менән сағыштырығыҙ). 

Баҡал ҡалаһының атамаһы көнбайыштараҡ аҡҡан һәм Кесе Һатҡыға ҡойған Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы исеменән алынғанлыҡтан, Баҡал арҡаһы «Баҡал һырты», «Баҡал тауҙары» тип тәржемә ителеүенә нигеҙ бар.

Баҡал һырттары [[Боланды (тау)|Боланды]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]] тауҙарын&lt;ref&gt; Шувалов Н. И. Иркускан. Шуйда // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt; үҙ эсенә ала. [[Баҡал]] тауҙарында ҡарағай урманы байтаҡ майҙанды биләй&lt;ref&gt; [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;.
 
Бөгөнгө көндә [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Боланды (тау)|Боланды]] һәм [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] тауҙары үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре ташландыҡ тоҡомдар өйөмө менән тулған.

Әммә ваҡыт үтеү менән тәбиғәт техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — һаҡланып ҡалған тәбиғәт һәйкәле&lt;ref&gt;[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Һырттар төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған, киң һәм яҫы буй үҙәндәр менән бүленгән һәм уларҙы емерелеүгә тотороҡло боронғо тоҡомдар — кварциттарҙың урынлашыуы буйынса билдәләп була. Һырттарҙың бейек түбәләре кварцит ҡаялар теҙемдәренән тора. Ҡаялар тарҡалғанда, һөҙәклектәрендә ҡеүәтле кварцит ишелмәләр һәм үҙәндәрендә үҙенсәлеле таш «йылғалар» барлыҡҡа килтерә. 

Баҡал ятҡылыҡтарының геологик төҙөлөшөндә кварцит тоҡомдары мәғдән ятҡылығы ултырма тоҡомдар ҡатламына ныҡлап урынлаша. Кварцит мәмерйәһе шундай ҡатламда барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Баҡалға сәйәхәт]&lt;/ref&gt;.

Тәүге мәғдән ятҡылыҡтары [[Баҡал (тау)|Баҡал]] тауы итәгендә аҡҡан [[Болан (йылға)|Болан]] йылғаһы ярҙарында табылған&lt;ref&gt;[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200804133918/https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/okrestnosti-bakala-irkuskan-i-shikhan Окрестности Бакала. Иркускан и Шихан]
* [http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Путешествие в Бакал]
* [http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }}
* [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]
* [http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Истррия Бакальской руды]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]]
[[Категория:Һатҡы районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>6127f16bh4ol7fh3063odpi4d3ttc8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әшә соҡоро (мәмерйә)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172834</id>
    <revision>
      <id>1306973</id>
      <parentid>1189576</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7194" sha1="31uoc4uigg1kd35r8jnxdiwacu3h9qu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}} 
'''Әшә соҡоро (мәмерйә)''' — [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһ]]е [[Әшә районы]]нда урынлашҡан үҙенсәлекле мәмерйә. Өс этажлы горизонталь мәмерйә ҡыуышлығы.
== Географик урыны == 
[[Силәбе өлкәһе]] [[Әшә районы]] [[Чапаевка (Силәбе өлкәһе)|Чапаев]] ҡасабаһынан көнсығышҡа ҡарай 1-1,5 саҡрым тирәһе алыҫлыҡта ята. [[Силәбе]] менән араһы - 330 саҡрым, [[Өфө]]гә тиклем 90 саҡрым. Урал тауҙарының көнбайыш битләүендә урынлашҡан.

'''Координаталары''': 55°0′31.35″ N 57°19′4.04″E.

Мәмерйә был район аша үткән тектоник көстәр тәьҫирендә барлыҡҡа килгән ярыҡ – Әшә һынылышы (ярылыуы) һөҙөмтәһе булып тора. Әшә мәмерйәһе бик ҡатмарлы формала. Ул палеозойҙың өҫкө ташкүмер дәүеренә ҡараған  ныҡ ярғысланып бөткән асыҡ һары эзбизташтарҙан тора. Дөйөм оҙонлоғо - 145 метр, дөйөм тәрәнлеге 13 метрға тиклем.
== Мәмерйәгә һурәтләмә == 
Мәмерйәгә инеү урыны - [[Аджигардак]] һырты нигеҙендә, уң яҡ битләүендә, бейеклеге 1,5 метр. Ул дөрөҫ булмаған ярыҡ формаһында , ярайһы уҡ иркен, ҙурлығы 0,8 x 2,5 метр. Инеү юлы көньяҡҡа ҡарай юҫыҡланған һәм өлөшләтә эре-эре таш киҫәктәре менән күмелгән.

Яҙ көнө, ташҡын осоронда һәм йәйен, көслө ямғыр яуғанда, улар һыу йотоусы тишектәр булып китә, уны карст массивының тәрәнлегенә һурҙыра. Мәмерйәне һыу баҫа. Шул саҡта мәмерйә үҙәгендә, подвалда, шишмә атылып сыға башлай.

Ә ҡышҡыһын һәм йәйгеһен,  йылғаларҙа һыу кимәле түбәнәйеп, һыу сығымы кәмегән осорҙа шишмә күп һанлы ярыҡтар эсенә һеңеп юғала.
Мәмерйәнең эсе өс ҡатлы(этаж) юлдарҙан тора.

Ингән ыңғайы мәмерйә юлы түбәнәйә башлай. Уның бейеклеге инеү урынында - 0,8 метрҙан алып аҙағында 2 метрға тиклем, киңлеге 2,5-тән 1 метрға тиклем үҙгәрә. 15 метр үткәндән һуң юл оҙонлоғо 18 метр тәшкил иткән мәмерйәнең берҙән-бер ҡыуышлығына (Обвальный) алып килә. Киңлеге – 4-5 метр, бейеклеге – 3-8 метр.

Иҙәне эре таш киҫәктәренән тора. Улар араһында мәмерйәнең түбәнге ҡатына алып төшә торған тишек урынлашҡан.

Мәмерйәнең түбәнге ҡаты бер нисә тиҫтә метр оҙонлоҡтағы һәм 0,5 метрҙан артыҡ булмаған киңлектәге, 10 метрға тиклем тәрәнлектә урынлашған тар юлдарҙан торған система булып тора.

3-сө урында мәмерйә юлдары вертикаль ҡоҙоҡтар менән бүленә – тәрәнлектәре 3-4 метр тирәһен тәшкил итә. Бында мәмерйәнең иң тәрән нөктәһе (13 метр) асыҡланған.

Тау ҡыуышлығының төньяғында иҙәне 30-35° тирәһе мөйөш яһап өҫкә күтәрелә башлай һәм 14 метрҙан һуң өҫкө ҡатҡа алып сыға. Өҫкө этаж ҙур булмаған горизонталь майҙансыҡтар менән айырылған 3-4 метр бейеклектәге вертикаль каминдарҙан тора.
 
Өҫкө ҡаттың бөтә юлдар системаһы бер нисә тиҫтә тонна ауырлыҡтағы ҙур блоктарҙан торған тотороҡһоҙ һәм ҡеүәтле таштар өйөмөндә  барлыҡҡа килгән. Мәмерйә өҫкө иң юғары нөктәһе һәм ер өҫтөнә иң яҡын урыны урта ҡаттан 22 метр өҫтә.

Мәмерйәнең өҫкө ҡатынан өҫкә ҡарай 6 метр диаметры һәм 3 метр тәрәнлектәге текә диуарлы упҡан соҡор урыны бар. Мәмерйә юлдарының , ҡыуышлыҡтарының арҡыры киҫемдәре башлыса тура дүртмөйөшлө һәм өҫкә ҡарай һуҙылған.

Мәмерйә эсендә ярғанаттар йәшәй, серәкәйҙәр, күбәләктәр күп. Мәмерйә эсендәге юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 145 метр , дөйөм тәрәнлеге 13 метрға тиклем етә. Ҡыуышлыҡтарҙа ( иң түбән һәм иң юғары нөктәләре араһы) вертикаль арауыҡ амплитудаһы — 31 метр.
== Мәмерйәне тикшереү тарихы == 
Әшә соҡоро мәмерйәһен тәүге тикшереү 1971 йылдың ноябрендә [[Силәбе]]нең &quot;Плутон&quot; клубы спелеологтары (етәксеһе С. Баранов) тарафынан үткәрелгән.
1992 йылдың майында &quot;Надежда А-2&quot; спелеология клубы ағзалары (етәксеһе М. П. Бортников ) ҡабаттан, ентеклерәк тикшеренеү үткәрә, мәмерйәнең яңы урындарын таба.
== Һылтанмалар ==
*[http://speleologu.ru/news/item/f00/s07/n0000728/index.shtml Пещеры Ашинского района]
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/ashinskaya_yama_peshchera/ Пещера Ашинская яма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417184154/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/ashinskaya_yama_peshchera/ |date=2021-04-17 }} 
*[http://chel-portal.ru/ashinskaya-yama Пещера Ашинская яма] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Силәбе өлкәһе мәмерйәләре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ҡаялары]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]]</text>
      <sha1>31uoc4uigg1kd35r8jnxdiwacu3h9qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ариадна мәмерйәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172917</id>
    <revision>
      <id>1306989</id>
      <parentid>1067091</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4621" sha1="sr0w4hn2anuo11tbsebkym6cjg0jz3n" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ариадна мәмерйәһе''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Әшә районы]]нда урынлашҡан мәмерйә.

== Һүрәтләмә ==
Ариадна мәмерйәһе [[Әшә районы]]нда, [[Эҫем]] йылғаһының уң ярында, Шалаш- Минйәр карст яҫы таулығында, 1738-се км тимер юл платформаһынан 5 км төньяҡ-көнбайышта, элекке Яңы-Шалаш ауылынан 1,5 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Эзбизташ массивында һалынған горизонталь карст ҡыуышлығы. Мәмерйәгә инеү урыны 5 м бейеклектәге эзбизташлы яланғас ҡаяла, карст соҡоро төбөндә асыла.

Тура дүртмөйөш формаһындағы (0,4×0,5 м) инеү урыны артында 2 м бейеклегендә киртләс, артабан текә (50°) төшөү юлы киң галереяға (киңлеге 6 метрҙан 8 метрға тиклем, бейеклеге 2 метрҙан 5 метрға тиклем) килтерә. Галереяның буйынан буйына иҙәне түбәнән убылып төшкән ҙур киҫәктәр менән тулған. Ингән ерҙә һәм галереяның осонда ҙур өйөмдәр хасил булған. Ингән ерҙән 30 метрҙа, галереяның уң яҡ стенаһы эргәһендә өйөмдәр аҫтынан ер аҫты шишмәһе ағып сыға. 30 метрҙан һуң ул яңынан галереяның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә өйөмдәр аҫтында юғала. Көньяҡ стенаһында тар, 10 м оҙонлоҡтағы, 60° мөйөшө аҫтында күтәрелә барыусы юл бар. Беренсе өйөмдән 15 м алыҫлыҡта, галереяның төньяҡ-көнсығыш стенаһында ҡабырға юлдар системаһы асыла. Юлдар 5-әр, 7-шәр һәм 8-әр метрлыҡ вертикаль киртләстәр менән кинәт 22 метрға тиклем бейеклеккә күтәрелә һәм ер өҫтөнә яҡыная. Был мәмерйә юлдары ябыҡ барып бөтә. Мәмерйәнең буйынан буйына түбәһенән һыу тама. Стеналарында һәм түбәһендә үҫемлек ҡалдыҡтары бар. Улар ҡар ирегәндә һәм ҡойма ямғырҙар осоронда ҡыуышлыҡты даими рәүештә һыу баҫыуын дәлилләй.

Төрлө формалағы аҡма-тамсылы кальцитлы ултырмалар (сталактиттар, сталагмиттар, ҡатламдар) күренә. Оҙонлоғо бер нисә тиҫтә сантиметрға тиклем еткән нәҙек һалам һымаҡ көпшәле сталактиттар ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыралар.

Мәмерйәне 1985 йылда «Ариадна» спелеотуризмының [[Златоуст]] секцияһы ағзалары (етәксеһе А. Ю. Мурзин) аса һәм өйрәнә. Улар мәмерйәгә Ариадна исемен биргәндәр ҙә инде.

'''Мәмерйә юлдарының дөйөм оҙонлоғо'''―131 метр

'''Уртаса киңлеге''' ―3,3 метр

'''Уртаса бейеклеге''' ― 3,4 метр

'''Максималь тәрәнлеге''' ― 30 метр

'''Иҙәненең майҙаны''' ― 434 квадрат метр

'''Күләме''' ― 1357 кубометр

== Һылтанмалар ==
* [ http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&amp;termin=790 Пещера Ариадна (Ашинский район)]
* [ http://chel-portal.ru/ariadna-1 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Пещера Ариадна (Челябинская область)]

[[Категория:Силәбе өлкәһе географияһы]]
[[Категория:Көньяҡ Урал]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе мәмерйәләре]]</text>
      <sha1>sr0w4hn2anuo11tbsebkym6cjg0jz3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Знамя труда» (Ҡоншаҡ районы гәзите)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175439</id>
    <revision>
      <id>1306983</id>
      <parentid>1036781</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5877" sha1="8zgeu6boi45day234xtbj0q3ub9k1cj" xml:space="preserve">{{Гәзит
|рәсем       = Газета Знамя труда Кунашакского района.png
|рәсем_стиле = 
|исеме = Знамя труда
|исеме2 = Колхозсы
|тип = 
|Девизы = 
|формат = 
|Хужаһы =  Өлкә «ГУБЕРНИЯ» нәшриәт йорто дәүләт учреждениеһы, Ҡоншаҡ районы хакимиәте
|Ойоштороусы = автономлы коммерцияға ҡарамаған ойошма &quot;Стальная искра&quot; гәзите редакцияһы
|Мөхәррир = 
|Баш мөхәррир =  Девальд Лилия Кадыровна
|штат = 
|Сыға башлаған = 1930 йыл 30 октябрь
|Сығыу йышлығы = 
|типография = 
|фирҡә = 
|Сығыу туҡтаған = 
|Тел = башҡортса (1930-1955 йй), русса (1955 йылдан һуң)
|адресы = с. Кунашак, ул. Больничная, 2Б
|тираж = 3500
|ISSN = 
|веб-сайт = https://www.zt74.ru
}}
'''«Знамя труда»''' — [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ның ижтимағи-сәйәси гәзите. Тиражы 4,5—5 мең дана (2001). Учредителдәре — автономлы коммерцияға ҡарамаған ойошма &quot;Стальная искра&quot; гәзите редакцияһы, өлкә «ГУБЕРНИЯ» нәшриәт йорто дәүләт учреждениеһы, Ҡоншаҡ районы хакимиәте. Тиражы (2006) 3,5 мең дана. Баш мөхәррир Ф. Насурдинов.&lt;ref&gt;[https://kunashak.ru/about/massmedia/125/ Новости Кунашакского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526054438/https://kunashak.ru/about/massmedia/125/ |date=2021-05-26 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
1930 йылда, район ойошторолған йылда «Колхозсы» исеме менән сыҡҡан [[гәзит]].  ВКП (б)-ның Ҡонашаҡ районы комитеты, район советы депутаттарының район колхозсылары союзының органы.  Гәзит [[башҡорт теле]]ндә сыҡҡан.  Беренсе мөхәррире М. А. Алмаев, 1937 йылда ВКП (б)-нан сығарыла, 1941 йылда фронтҡа китә, 1943 йылда немец концлагерында  һәләк була.&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/znamya_truda Челпортал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526054437/http://chel-portal.ru/enc/znamya_truda |date=2021-05-26 }}&lt;/ref&gt;

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында гәзитте Ә.Закиров, Усманов, Ш.Шакиров, В.Юнысов мөхәррирләне. 1955 йылдан  баҫма [[рус теле]]ндә сыға. &quot;Колхозник&quot;, ред. Ғ. Ғилметдинов етәкләгән. 1958 йылда сыҡҡан гәзит 4 һыҙатлы була һәм хәҙерге «Знамя труда» исеме менән сыға. Шул ваҡыттан гәзиттә ны К.Юлдашев, Д. Карякин, В. Соколов, А. Х. Әхмәтйәновтар (1965-88) эшләй. Күп йылдар гәзиттә журналистар А. Вишнякова, Н. Ғибәҙуллина, В.Траханов, И. Ибраһимова, В.А. Кагарманов, Соколов, В.Г. Супрун, З. Фазылов, Р. Хисмәтуллиналар хеҙмәттәшлек итә.

Гәзиттә ай һайын «Интенсификация» тигән ҡушымта сыға, йылына 2-3 тапҡыр күрше [[Арғаяш районы]] «Восход» гәзите менән берлектә баҫма сығарыла.
== Ҡаҙаныштары ==
Гәзит һәр ваҡыт йәштәрҙе ауылда ҡалдырыу, белем биреү, милли йолаларҙы һаҡлау мәсьәләләренә айырыуса ҙур иғтибар бүлде.  1995 йылда «Знамя труда» гәзите редакцияһы &quot;Евразия&quot; фонды гәзиттәрҙе үҫтереү буйынса иң яҡшы проектҡа конкурс еңеүсеһе (грант - 10 мең долл) булды һәм Дж. Сорос фонды халыҡты социаль яҡлау проблемалары буйынса мәҡәләләре өсөн 3 мең долларлыҡ грантҡа эйә булды. Грант ярҙамында матди-техник базаны яҡшыртырға, компьютер йыйылмаһын һәм верстканы көйләүгә, шулай уҡ гәзиттең баҫылғанға тиклем өлгөһөн әҙерләүгә мөмкинлек бирҙе. Йәштәр бите тематикаһын сығарыу, хәрби-патриотик теманы (1990, 1995), Рәсәй Президенты һайлауҙарын (1996), идара итеү хоҡуғын (2000-01) сығарыу өсөн өлкә конкурстары дипломдарына лайыҡ була.

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20210526054437/http://chel-portal.ru/enc/znamya_truda Челябинская область. Энциклопедия]
* [https://kunashak.bezformata.com/newsmakers/list/36032/ Беzформата. Газета Знамя труда. Новости.]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса гәзиттәр]][[Категория:Ҡоншаҡ районы]][[Категория:Силәбе өлкәһе гәзиттәре]]
[[Категория:1930 йылда барлыҡҡа килгән баҫмалар]]</text>
      <sha1>8zgeu6boi45day234xtbj0q3ub9k1cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биктимер Ураҙаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176824</id>
    <revision>
      <id>1307005</id>
      <parentid>1068954</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4619" sha1="hjcj7rr3kjuply3sqsdim74j91fosn6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Биктимер Ураҙаев''' ([[18-се быуат]]тың сиреге — [[17 май]] [[1774 йыл]]) — башҡорт старшинаһы. [[Емельян Пугачёв]] полковнигы, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, отряд командиры&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Biktimir_Urazaev Биктимер Уразаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709190814/http://chel-portal.ru/enc/Biktimir_Urazaev |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Биктимер Ураҙаев [[Иҫәт провинцияһы]] [[Табын|Барын-Табын]] улусы старшинаһы. Хәҙер [[Ураҙбай (Арғаяш районы)|Ураҙбай]] ауылында (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]] составында) йәшәгән. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1737—1739 йылдарҙағы ихтилалда]] әүҙем ҡатнашыусы Барын-Табын улусы старшинаһы Ураҙай Абҙановтың өлкән улы.

[[Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышына]] [[1773 йыл]]дың декабрендә ҡушыла. Биктимер Ураҙаевтың отрядында 1000-ән ашыу яугир була. Ул [[Грязнов Иван Никифорович|И. Н. Грязновтың]] Иҫәт провинцияһына килгәнсе үк Шөкөр Әбзәнов һәм Ғәбделкәрим Ҡорманаев менән берлектә Урал аръяғы Башҡортостанда әүҙем эш алып бара: юлдарҙы күҙәтеп тора, ерле халыҡты мобилизациялауҙа, фураж, аҙыҡ-түлек йыйыуҙа, хөкүмәт ғәскәре менән бәрелештәрҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Биктимер Уразаев&quot;&gt;[http://emelyan.ru/publikacii/vosstanie-1773-1774-v-bashkortostane/p16 Башкирские старшины — Емельян Пугачёв (140)]&lt;/ref&gt;.

[[1774 йыл]]дың майында Пугачёвтың Төп ғәскәре Татищев ҡәлғәһе һәм [[Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе)|Һаҡмар]] ҡаласығы янында еңелгәс, Биктимер Ураҙаев уға ярҙам итеүҙә ҡатнаша. [[Белорет заводы]]на отрядын килтерә. Пугачёв указы менән меңдән артыҡ һуғышсынан торған отряд етәксеһе булып, [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]] ғәскәренә юлды кәртәләү маҡсаты менән [[Урал]]ға килә.

[[1774 йыл]]дың [[17 май]]ында Нарели тауы эргәһендә, [[Яйыҡ]] һәм [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаларының үрге ағымы районында, Биктимер Ураҙаев отряды Михельсон корпусы менән ҡаты көрәшкә инә. Баш күтәреүселәр еңелә, Биктимер Ураҙаев һәләк була. Уға полковник дәрәжәһе бирелеү мәғлүмәте һаҡланмаған&lt;ref name=&quot;Биктимер Уразаев&quot; /&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210709190814/http://chel-portal.ru/enc/Biktimir_Urazaev Биктимер Уразаев]
* [http://emelyan.ru/publikacii/vosstanie-1773-1774-v-bashkortostane/p16 Башкирские старшины — Емельян Пугачёв]
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Арғаяш районында тыуғандар]]
[[Категория:17 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1774 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]</text>
      <sha1>hjcj7rr3kjuply3sqsdim74j91fosn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176825</id>
    <revision>
      <id>1306985</id>
      <parentid>1201934</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5142" sha1="r6oj0fmkh4fobnbjpb64sjx6y2ix5db" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы''' ({{lang-ru|Айбулатов Шихаб Зайнетдинович}}; [[9 август]] [[1930 йыл]] — [[2 июль]] [[2005 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]]. 1966—1991 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның «Восход» гәзите мөхәррире. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ижади ойошманың 6-сы съезы делегаты. Райондың почётлы гражданы&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/Aybulatov_Shihab_Zaynetdinovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709190436/http://chel-portal.ru/enc/Aybulatov_Shihab_Zaynetdinovich |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Шиһап Зәйнетдин улы Айбулатов 1930 йылдың 9 авгусында [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Арғаяш кантоны]] (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]) Новая ауылында тыуған.

Мәктәптә уҡыған сағынан уҡ райондың «Знамя труда» гәзитендә мәҡәләләре баҫыла башлай. Ә мәктәпте тамамлағандан һуң район гәзите редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп эшкә саҡырыла&lt;ref&gt;https://argayash.com/20210220-k-90-letiyu-voshoda-chetvert-veka-na-postu-redaktora&lt;/ref&gt;. 1950 йылдан алып ул журналистика мөхитендә ҡайнай. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Байтаҡ йылдар «Знамя труда» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, ауыл хужалығы мөдире, мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1965—1966 йылдарҙа район-ара «Колос» гәзите, 1966—1991 йылдарҙа Арғаяш районының «Восход» гәзите мөхәррире була.

КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә һәм, уны 1967 йылда тамамлап, ҡулына журналист дипломы ала.

1990 йылда уға бер юлы өс гәзиттең мөхәррире булдырға тура килә. Башҡорт һәм татар телдәрен яҡшы белгәнгә күрә уны өлкәнең башҡорт телендәге «Тыуған яҡ» һәм татар телендәге «Дуслыҡ» гәзиттәре мөхәррире вазифаһына тәғәйенләйҙәр. Ул административ эш менән генә сикләнеп ҡалмайынса, ауыл эшсәндәре тураһында күләмле очерктар, социаль һәм сәйәси темаларға мәҡәләләр яҙа. Ижадында йәш быуынды ауыл хужалығы һөнәрҙәре менән таныштырыуға ҙур урын бүлә, уларҙың ауыл ерендә төпләндереү буйынса маҡсатҡа йүнәлешле эш алып бара. Өҫтәүенә өлкә һәм райондың ауыл хужалығы белгестәре ҡатнашлығында көнүҙәк темалар буйынса &quot;Түңәрәк өҫтәл&quot;дәр үткәреүгә лә етди иғтибар бүлә.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Күп тапҡырҙар КПСС-тың район комитеты бюроһы ағзаһы, Арғаяш район Советы депутаты итеп һайлана. СССР Журналистар союзының 6-се съезы делегаты була.

1995 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас, Арғаяш районының ветерандар советы рәйесе итеп һайлана һәм оло йәштәге граждандарҙың райондың өлкәнең ймәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуын хәстәрләй. Уның инициативаһы буйынса район мәктәптәрендә «Ҡаһарманлыҡ» дәрестәре үткәрелә башлай.

2000 йылда Шиһап Айбулатовҡа «Арғаяш районының почетлы гражданы» тигән маҡтаулы исем бирелә&lt;ref&gt;https://argayash.com/20210220-k-90-letiyu-voshoda-chetvert-veka-na-postu-redaktora&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Арғаяш районының почетлы гражданы (2000).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Мөхәррирҙәр]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]</text>
      <sha1>r6oj0fmkh4fobnbjpb64sjx6y2ix5db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178757</id>
    <revision>
      <id>1306997</id>
      <parentid>1247887</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6842" sha1="03ar4sr6wpc3bz3fqpokusd1cy2qfcs" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Баян''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки телле халыҡтарҙа]] ҡулланылған ир-ат исеме.

== Этимология ==
Баян исеме ''[[башҡорт теле|башҡорт телендә]]''  бай; ''[[монгол теле|монгол телендә]]'' аҡыллы һунарсы; ''[[ғәрәп теле|ғәрәп телендә]]'' асыҡ, аныҡ; аңлатыу, әйтеү, белдереү (баян әйтеү) мәғәнәһен аңлата&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt;

== Билдәле кешеләр ==
[[Әхсән Баян]] (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов, [[8 декабрь]] [[1927 йыл]] — [[7 май]] [[2013 йыл|2013 йыл)]] — журналист, шағир, прозаик һәм драматург. [[Татарстан Республикаһы|Татарстан Республикаһын]]ың халыҡ шағиры [[2004 йыл|(2004)]] һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты ([[1999 йыл|1999]]), [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре [[1988 йыл|(1988)]]. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры [[1977 йыл|(1977)]].&lt;br&gt;

[[Ситдиҡов Баян Ғариф улы]] ({{lang-ru|Ситдиков Баян Гарифович}}; [[14 ғинуар]] ([[27 ғинуар]]) [[1916 йыл]]) — [[11 сентябрь]] [[1979 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Фармакология|фармаколог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521220455/http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich |date=2022-05-21 }}&lt;/ref&gt;, медицина хеҙмәте полковнигы. 1946 йылдан Силәбе дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, [[1973 йыл|1973]] — [[1979 йыл|1979 йы]]лдарҙа фармакология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы [[1969 йыл|(1969)]], профессор [[1971 йыл|(1971)]]. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.

== Фамилияла ==
[[Баянов Илмир Мәсүил улы]] [[1966 йыл|(1966)]] — ғалим-физик. [[1992 йыл|1992 йы]]лдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, [[1996 йыл]]дан дөйөм физика кафедраһы мөдире; [[2009 йыл]]дың ноябренән — [[Германия]]ның [[Вольфсбург]] ҡалаһының Ғәмәли фәндәр университеты уҡытыусыһы. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы [[2008 йыл|(2008)]].&lt;br&gt;

[[Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы]] [[14 декабрь|(14 декабрь]] [[1929 йыл|1929 йыл)]] — ғалим-зоолог. [[1961 йыл]]дан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән [[1967 йыл|1967]]—[[1971 йыл]]дарҙа [[биология]] факультеты деканы, [[1985 йыл|1985]] — [[2000 йыл]]дарҙа [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы [[1984 йыл|(1984)]], профессор [[1985 йыл|(1985)]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре [[2000 йыл|(2000)]].&lt;br&gt;

[[Баянов Рим Ғәли улы]] [[15 ғинуар|(15 ғинуар]] [[1930 йыл]] — [[10 февраль]] [[1996 йыл|1996 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[театр]] актёры, режиссёр. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың халыҡ артисы [[1980 йыл|(1980)]].&lt;br&gt;

[[Баязит Дим|Баянов Баязит Фәтхелислам улы]] (Баянов Баязит Фәтхелислам улы; [[24 ғинуар]] [[1909 йыл]] — [[10 октябрь]] [[1945 йыл|1945 йыл)]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир - яҙыусы, журналист, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры [[1944 йыл|(1944)]].&lt;br&gt;

== Ауылдар ==
[[Горный Ключ (Көйөргәҙе районы)|Таушишмә (Баян)]] — [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл.

== Халыҡ ижадында ==
[[Ҡуҙый Күрпәс һәм Баян Һылыу]] — [[XIX быуат]] уртаһында яҙып алынған, [[XIII быуат|XIII]] — [[XIV быуат]]тарҙағы [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]] лиро-эпик поэмаһы. 

== Топонимикала ==
[[Баян-Чаган]] — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Алтай Республикаһы]], [[Алтай крайы]] биләмәләрендә аға. &lt;br&gt;

[[Баян ҡош]], сыбар [[һайыҫҡан]], [[шыршы]] [[Һайыҫҡан|һыйыҫҡан]]ы ({{lang-ru|Кедровка}}, лат. Nucifraga caryocatactes) — [[Турғай һымаҡтар|турғай]]ҙар төркөмөнә ҡараған [[Ҡоштар|ҡош]]. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ылыҫлы [[урман]]дарында йәшәй.&lt;br&gt;

[[Баяновка]] — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йылғаһы. [[Свердловск өлкәһе]] биләмәләрендә аға. &lt;br&gt;

[[Маян (күл)|Маян]] — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл.&lt;br&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>03ar4sr6wpc3bz3fqpokusd1cy2qfcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бишек йыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188475</id>
    <revision>
      <id>1307006</id>
      <parentid>1302930</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9126" sha1="kq67uljqj0fgwvcb4hbd9snfvzpb577" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бишек йыры''' — баланы тирбәткәндә әсә йәки бала ҡараусы башҡарған йыр; айырым лирик жанр, [[Халыҡ йыры|халыҡ шиғриәтендә]]  популяр.

Иң боронғо фольклор жанрҙарының береһе. Традицион халыҡ мәҙәниәтендә  бишек йыры магия һаҡ функцияһын үтәүе мөмкин{{Sfn|Фраёнова, Зуева|2009|с=573}}.  Барлыҡ халыҡтарҙа ла бишек йыры  инструменттар талап итмәй,  уны башҡарыу өсөн тауыш ҡына етә.

== Тасуирламаһы ==
Бишек йырҙары музыкаль фольклорҙың ғөрөф-ғәҙәт жанрҙары менән оҡшашлығын асыҡлай.

Борон-борондан баланы сәңгелдәккә һалып бәүетеү – тылсымлы сара, төрлө ышаныуҙарға бәйле йола булған

Бишек йырҙары балаға яҡшы йоҡо теләп, хайуандарҙан баланы йоҡлатҡанда ярҙам итеүен йәки йоҡларға ҡамасауламауын һорап, баланы дәртләндереү, ҡурҡытыу маҡсатында башҡарылған.  Мәҫәлән, урыҫтарҙа бишек йырҙарында урман баланы алып китеү менән янаған хәүефле урын булараҡ сығыш яһай: 

…Придет серенький волчок,

Хватит Нину за бочок

И потащит во лесок,

Под ракитовый кусток.

Там волки воют…

Был жанрҙа заговор-һаҡлау элементтары һаҡланған. Кешеләр, кешене серле дошманлыҡ көсө уратып алған, тип ышанған, һәм әгәр бала төшөндә ниндәйҙер насар, ҡурҡыныс нәмәне күрһә, был инде ҡабатланмаҫ, тип уйлаған. Ҡайһы бер халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла бишек йырҙары баланы боҙомдарҙан һаҡлай тип иҫәпләнгән. Һуңғараҡ бишек йырҙары тылсымлы элементтарын юғалта, киләсәккә изге теләктәр мәғәнәһенә эйә була. 

Бишек йыры — баланы бәүетеп йоҡлата торған йыр. Йыр һәлмәк тирбәтеү менән оҙатылғанға күрә, унда  ритм бик мөһим.

Тирбәтеү - тормош даръяһында сабыйҙы сыныҡтырыуға килтергән, йыһан ритмына ылыҡтырған.

== Бишек йырҙарынын әһәмиәте ==

Бишек йырҙары ярҙамында әсә үҙенең балаһына туған теленең наҙын,көйҙәрҙең моңон еткерә.

Бишек йырҙары баланы уратып алған тирә-йүн, хайуандар, ҡоштар менән таныштыра.

Бишек йыры балаға әсә йөрәгенең саф һөйөүен, изге теләген еткерә.

Әсә менән бәйләнешен нығыта, бала йырҙарҙы тыңлап өндәрҙе ишетә, ҡабатлай, телмәрен байыта&lt;ref&gt;Исследовательская работа на тему &quot;Бишек йырҙары&quot; (infourok.ru)&lt;/ref&gt;.

'''Бишек йырҙарының төрө''':

# Ҡыҙ баланы йоҡлатҡанда йырлана торған бишек йыры:

''Һандуғасым, аҫыл ҡошом,'' 

''Йоҡла, бәғерем.'' 

''Йоҡла, иркәм, йоҡла, бәпкәм,'' 

''Бәүкәй бәлли бәү.'' 

''Алма кеүек матурланып,'' 

''Бешкән, тулғанһың.'' 

''Шул сағыңда һин тағы ла'' 

''Сибәр булғанһың.''

''Алмаҡайым, аппаҡайым,'' 

''Йоҡла, гөлкәйем. Йоҡла, иркәм, йоҡла, бәпкәм,'' 

''Бәүкәй бәлли бәү.'' 

''Йылғырһың шул, етеҙһең,'' 

''Күп тә уйнайһың.''

''Ал гөлдәрҙе, сәскәләрҙе'' 

''Өҙмәй ҡуймайһың.'' 

''Кил, гөлкәйем, сибәркәйем,'' 

''Йоҡла, бәпкәйем.'' 

''Бәүкәй бәлли бәү.''

''Әлли- бәлли, бәү-бәү''

2. Ир баланы йоҡлатҡанда башҡарылған бишек йыры:

''Әлли-бәлли итәр ул,'' 

''Өфөләргә китәр ул.'' 

''Төҙөүсегә уҡыр ул,'' 

''Кеше булып китәр ул.'' 

''Әлли-бәлли итәр ул,'' 

''Бейек йорттар һалыр ул.'' 

''Кешеләрҙе ш ат итеп,'' 

''Мәңге телдә ҡалыр ул.'' 

''Минең йөрәк бәғерем ул,'' 

''Ғәзизем ул, бер генәм.'' 

''Ҡыуанысым, шатлығым,'' 

''Бәү-бәү, минең йән генәм.'' 

''Йоҡла, улым, йом күҙең,'' 

''Йом-йом күҙең, йондоҙом,'' 

''Кисен тыныс йоҡлаһаң,'' 

''Уйнап үтер көңдөҙөң.'' 

''Әлли-бәлли, бәү-бәү, Әлли-бәлли, бәү-бәү''&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Ғәләүетдинов И.Ғ. һәм башҡалар
|заглавие = Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ
|nodot =
|язык = ba
|ссылка = https://kitaptar.bashkort.org/files/balalar_folklory.pdf?ysclid=ldoqi6fe2b383594860
|ответственный =
|место =
|издательство = Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте
|год = 1994
|том =
|страниц =
|страницы = 16
|isbn = 5-295-01280-8
|doi =
|ref =
}}&lt;/ref&gt;.

Һәр ерҙә, бала йоҡлағанда үҫә тип иҫәпләнгәнгә күрә, бишек йырҙарында үҫеш темаһы төп темаларҙың береһе булып тора: сағ. &quot;Төндәр буйы йоҡлаһаң, сәғәтләп үҫәһең».

Традицион  [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]] бишек йыры өсөн  дә баланың киләсәккә теләктәре типик, мәҫәлән: «Батыр булаһыңмы, тимерсе булаһыңмы, аҡыл эйәһе булырһыңмы...»&lt;ref&gt;{{Из КНЭ|3|277|Колыбельная песня}}&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы]]
* [[Башҡорт халыҡ йырҙары]]
* [[Сәңгелдәк (йыр)]]
* [[Башҡорттарҙа йола поэзияһы]]

== Әҙәбиәт ==

* {{БРЭ|статья=Колыбельные песни|ссылка=https://bigenc.ru/music/text/2621031|id=2621031|автор=Е. М. Фраёнова, Т. В. Зуева|том=14|страницы=573|ref=Фраёнова, Зуева}}
* ''Головин В. В.'' [https://www.academia.edu/6859234/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%B2_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5_%D0%B8_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D1%83_2000_451_c?email_work_card=title Русская колыбельная песня в фольклоре и литературе]. — Турку, 2000.— 451 c.

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20230203012730/https://xn----9sbmabsiicuddu3a5lep.xn--p1ai/ Крупнейшая подборка колыбельных со всего мира. Более 898 мелодий.] (колыбельные-песни.рф)
* [http://www.culture.ru/objects/467 Укачивание детей в западных районах Брянщины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415224040/http://www.culture.ru/objects/467 |date=2015-04-15 }} (culture.ru)
* [http://mame.org.ua/kolybelnye-pesenki-mr3-teksty-kolybelnyx-pesen Колыбельные песенки. Тексты колыбельных песен]. Маме о ребёнке, 21 марта 2010.
* [http://dadandmom.ru/blog/kolybelnye-pesni-gigantskaya-podborka-tekstov-kolybelnyx.html Колыбельные песни. Гигантская подборка текстов колыбельных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526015541/https://dadandmom.ru/blog/kolybelnye-pesni-gigantskaya-podborka-tekstov-kolybelnyx.html |date=2022-05-26 }}. DadAndMom, 15 марта 2013.

[[Категория:Халыҡ музыкаһы]]
[[Категория:Фольклор жанрҙары]]</text>
      <sha1>kq67uljqj0fgwvcb4hbd9snfvzpb577</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Netgear</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201555</id>
    <revision>
      <id>1306996</id>
      <parentid>1306055</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>22303</id>
      </contributor>
      <origin>1306996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="fxtr7gehpwh3ddxkqewz5a0ih2ygsqq" xml:space="preserve">{{delete}}
773797947</text>
      <sha1>fxtr7gehpwh3ddxkqewz5a0ih2ygsqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Территория</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201575</id>
    <revision>
      <id>1306971</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: '''Территория (Биләмә)''' ({{lang-la|territorium}}) — билдәле бер дәүләткә, кешегә йәки хайуанға ҡараған йә улар менән бәйле булған ҡоро ер, диңгеҙ һәм йыһан (космос) майҙаны.  Административ берәмек булараҡ, күпселек [[Ил|илдәрҙә]] биләмә — илдең үҙенә ҡараған. Әммә рәсми рәүешт...</comment>
      <origin>1306971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3687" sha1="773jfu9181cfn6avxnomk9zhn8edh3d" xml:space="preserve">'''Территория (Биләмә)''' ({{lang-la|territorium}}) — билдәле бер дәүләткә, кешегә йәки хайуанға ҡараған йә улар менән бәйле булған ҡоро ер, диңгеҙ һәм йыһан (космос) майҙаны.

Административ берәмек булараҡ, күпселек [[Ил|илдәрҙә]] биләмә — илдең үҙенә ҡараған. Әммә рәсми рәүештә уның «штат», «провинция» йәки «регион» кеүек төп [[Сәйәсәт|сәйәси өлөштәренә]] инмәгән айырым бер өлкәһе булып тора.&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;&gt;{{cite web |url=https://cambridge.org |title=territory |accessdate=2019-09-23 |publisher=Cambridge University Press ('''Cambridge Advanced Learner's Dictionary''') |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Төрҙәре ==
Биләмәләрҙең төрлө түбәндәгеләр инә:
* [[Баш ҡала биләмәһе]] — илдең төп хөкүмәте урынлашҡан махсус ер майҙаны. Федератив дәүләттәрҙә баш ҡала бер ниндәй ҙә штатҡа йәки өлкәгә буйһонмай, айырым статусҡа эйә була, шуға күрә башҡа төбәктәр араһында тигеҙлек һаҡлана. Бындай урын федераль округтың бер төрө булып тора.
* [[Бәйле биләмә]] — үҙ аллы суверенлы дәүләт булмаған, әммә башҡа бер илгә буйһонған һәм уның төп ерҙәренән ситтә урынлашҡан биләмә.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dependency {{!}} Economic Development, Globalization &amp; Trade {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/dependency |accessdate=2025-07-09 |publisher=Encyclopaedia Britannica |lang=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Бәхәсле биләмә]] — ике йәки унан күберәк дәүләт үҙ-ара бүлешә алмаған йәки һәр береһе үҙенеке тип һанаған ер майҙаны.
* [[Федераль биләмә]] — Федерация составында үҙәк йәки милли хөкүмәттең туранан - тура һәм ғәҙәттә эксклюзив юрисдикцияһында булған майҙан. Мәҫәлән: [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Ҡоролтайҙан]] торған [[Башҡортостан]] республикаһы.
* [[Диңгеҙ арты биләмәһе]] — идара итеүсе дәүләттең төп өлөшөнән [[Океан]] аша айырылып ятҡан географик төбәк йәки бәйле биләмә.
* [[Диңгеҙ биләмәһе]] — илдең ҡоро ер сиктәренә йәнәш ятҡан һәм уның тулы контроле аҫтында булған һыу майҙаны (территориаль һыуҙар).
* [[Оккупацияланған биләмә]] — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] тарафынан тулыһынса танылмаған, сит илдең хәрби контроле аҫтында булған төбәк.
* [[Ойошторолмаған биләмә]] — ғәҙәти хөкүмәт системаһы булмаған ер майҙаны. Буш ер түгел, әммә ғәмәлдә бындай биләмәләрҙә халыҡ бик һирәк йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>773jfu9181cfn6avxnomk9zhn8edh3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәйле биләмә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201576</id>
    <redirect title="Буйһонған территория" />
    <revision>
      <id>1306972</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>[[Буйһонған территория]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1306972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="sscb6e91i6to3rgneu75nnvg23o274l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Буйһонған территория]]</text>
      <sha1>sscb6e91i6to3rgneu75nnvg23o274l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-06</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201577</id>
    <revision>
      <id>1306984</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Bessen van een Mahonia aquifolium. 17-08-2025. (actm.) 01.jpg</comment>
      <origin>1306984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="4k795dbse347dg2ojii3yuibuygybah" xml:space="preserve">Bessen van een Mahonia aquifolium. 17-08-2025. (actm.) 01.jpg</text>
      <sha1>4k795dbse347dg2ojii3yuibuygybah</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>