Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Төрки халыҡтар 0 1779 1307160 1244347 2026-10-09T08:30:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307160 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Төрки халыҡтар | численность = яҡынса 170 млн кешенән<ref>{{Статья|ссылка=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1005068|автор=Bayazit Yunusbayev, Mait Metspalu, Ene Metspalu, Albert Valeev, Sergei Litvinov|заглавие=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia|год=2015-04-21|язык=en|издание=PLOS Genetics|том=11|выпуск=4|страницы=e1005068|issn=1553-7404|doi=10.1371/journal.pgen.1005068}}</ref> 200 млн кешегә тиклем<ref>{{Статья|ссылка=https://proceedings.gpntbsib.ru/jour/article/view/650|автор=Л. А. Мандринина, В. В. Рыкова, Т. В. Бусыгина, Н. А. Балуткина|заглавие=Информационное сопровождение проблемы «Тюркские народы Сибири»: база данных и библиографический указатель|год=2022-06-10|язык=ru|издание=Труды ГПНТБ СО РАН|том=0|выпуск=2|страницы=70–80|issn=2712-7915|doi=10.20913/2618-7515-2022-2-70-80}}</ref> | расселение = {{флагификация|Турция}} — 53 млн<ref>{{Turkey|author=Enthologue|title=Turkey|url=https://www.ethnologue.com/country/TR/|accessdate=2017-01-18|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309065720/https://www.ethnologue.com/country/TR/}}</ref><br> {{флагификация|Узбекистан}} — 34 млн<ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/rus/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Постоянного население по национальным и / или этническим группам, городскому / сельскому месту жительства|publisher=КПортал открытых данных Республики Узбекистан|accessdate=2021-11-01|archive-date=2023-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|deadlink=no}}</ref><br> {{флагификация|Иран}} — 11—15 млн-дан 23—30 млн. тиклем ([[Азербайджандар Иранда]])<ref>Оценки численности иранских азербайджанцев, приводимые в тех или иных источниках, могут значительно различаться — от 25 до 35 млн. См., например: [http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113104136/http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR |date=2012-11-13 }}, [Timothy L. Gall, Editor in Chief. Azerbaijan. In: Worldmark Encyclopedia of the Nations / Mary Rose Bonk. — Eleventh Edition. — Farmington Hills, MI, USA: The Gale Group, Inc., 2004. — С. 34—35. — 802 с. — ISBN ISBN 0-7876-7330-7. — ISBN ISBN 0-7876-7331-5.], [http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm Looklex Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }}, [http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/ Iranian.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604235601/http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/ |date=2011-06-04 }}, [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb «Ethnologue» Report for Azerbaijani Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130213175750/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb |date=2013-02-13 }}, [http://www.unpo.org/content/view/7884/144/ UNPO information on Southern Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603023623/http://www.unpo.org/content/view/7884/144/ |date=2010-06-03 }}, [http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=27947 Jamestown Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809122203/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1 |date=2011-08-09 }}, [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html The World Factbook: Ethnic groups by country (CIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116044500/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |date=2018-11-16 }}</ref><br> {{флагификация|Казахстан}} — 15 млн<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2021 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2021-05-01|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|deadlink=no}}</ref><br> {{флагификация|Китай}} — 13,5 млн<br> {{флагификация|Россия}} — 11 млн<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |title=ВПН-2010<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-08-15 |archive-date=2013-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315114013/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}</ref><ref name=autogenerated1>[[Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н.]] [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/17524/Gumilev_-_Drevnie_tyurki.html Древние тюрки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502142109/http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/17524/Gumilev_-_Drevnie_tyurki.html |date=2012-05-02 }}</ref> <br>{{флагификация|Азербайджан}} — 8 млн ашыу<ref>[https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/?lang=en Azerbaijan Republic | Population by ethnic groups] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915121822/https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/?lang=en |date=2018-09-15 }} stat.gov.az{{ref-en}}</ref><br> {{флагификация|Киргизия}} — 6 млн<ref>{{Cite web|url=http://stat.kg/media/publicationarchive/44510d56-a996-40dd-8ed9-e5a448888c00.pdf |title=Кыргызстан цифраларда/ Кыргызстан в цифрах|accessdate=2022-12-01|archive-date=2023-04-02|archive-url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/}}</ref><br> {{флагификация|Туркмения}} — 5 млн<br> {{флагификация|Германия}} — 5 млн<br> [[Кавказ]] (Азербайджанһыҙ) — 2 млн<br> {{флагификация|ЕС}} — 2 млн (Германия һәм Франциянан башҡа)<br> {{флагификация|Таджикистан}} — 1—2 млн<br> {{Флагификация|США}} — 2 млн<br> {{Флагификация|Франция}} — 600 мең<br> {{флагификация|Ирак}} — 600 меңдән<ref>''David L. Phillips.'' Chapter 11. A War Within a War, page 112. // [https://books.google.az/books?id=9wYwXp_num0C&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Losing Iraq: Inside the Postwar Reconstruction Fiasco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304030411/https://books.google.az/books?id=9wYwXp_num0C&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |date=2016-03-04 }} Reprinted edition. Hardcover first published in 2005 by Westview Press. [[New York]]: Basic Books, 2014, 304 pages. ISBN 9780786736201 {{oq|en|Behind the Arabs and the Kurds, Turkmen are the third-largest ethnic group in Iraq. The ITF claim Turkmen represent 12 percent of Iraq's population. In response, the Kurds point to the 1997 census which showed that there were only 600,000 Turkmen.}}</ref> 3 млн тиклем([[туркомандар]])<br> {{Флагификация|Австралия}} — 60 мең<br> {{флагификация|Великобритания}} — 50 мең<br> {{флагификация|Украина}} и {{флагификация|Белоруссия}} — 350 мең ([[Ҡырым татарҙары]], [[поляк-литва татарҙары]])<br> {{флагификация|Молдова}} — 147 500 ([[ғағауздар]])<br> {{Флагификация|Монголия}} — 100 мең<br> {{Флагификация|Грузия}} — более 233 мең <br> {{Флагификация|Канада}} — 20 мең<br> ''[[Латин Америкаһы]] (Бразилия һәм Аргентинанан башҡа) — 8 мең''<br> {{Флагификация|Аргентина}} — 1 мең<br> {{Флагификация|Япония}} — 1 мең<br> {{Флагификация|Бразилия}} — 1 мең<br> донъяның башҡа өлкәләре — 1,4 млн | вымер = | архкультура = | язык = [[төрки телдәр]] | религия = башлыса [[ислам]]; шулай уҡ [[[[Православие дине|православие]]]], [[[[Йәһүдилек|иудаизм]]]], [[буддизм]], [[тәңреселек]], [[шаманлыҡ]] һ.б. | родственные = Тел йәһәтенән ( гипотетик алтай телдәре ғаиләһе сиктәрендә) - монгол һәм тунгус-манжур халыҡтары, шулай уҡ корейҙар, япондар | входит = [[алтай телдәре]] | включает = | происхождение = }} '''Төркиҙәр''' (''төрки халыҡтар''<ref name="Расы и народы">[https://books.google.ru/books?id=Ub99uxrh1xYcC&pg=PA228&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B+%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D1%8B&hl=ru&sa=X&ei=CubNUL38NIiN4ATa6oG4AQ&ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&q=%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B8&f=false Научно-редакционный совет, председатель Чубарьян А. О. Научный редактор Л. М. Минц. Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». 2007.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}} ISBN 978-5-373-00654-5</ref>, ''төрки телле халыҡтар'') — [[төрки телдәр]]<nowiki/>ҙә һөйләшкән һәм төрки сығышлы халыҡтарҙың этно-лингвистик берләшмәһе<ref>''Тавадов Г. Т.'' Этнология. Учебник для вузов. — М.: Проект, 2002. — 352 с. — С. 106.</ref><ref>Этнопсихологический словарь. / Под ред. [[Крысько, Владимир Гаврилович|В. Г. Крысько]], [[Фельдштейн, Давид Иосифович|Д. И. Фельдштейна]]. — М.: МПСИ, 1999. — ISBN 5-89502-058-5</ref>. Төркиҙәрҙең күпселеге — [[Ислам|мосолмандар]], шулай уҡ [[Православие дине|православие христиандары]] ([[ғағауздар]], куманлылар, [[сыуаштар]]<nowiki/>ҙың төп өлөшө, [[алтайҙар]], [[татарҙар]], [[хакастар]] һәм [[Сахалар|яҡуттар]]<nowiki/>ҙың бер өлөшө), [[Йәһүдилек|йәһүдтәр]] ([[ҡарайымдар]] һәм [[ҡырымсаҡтар]]), [[Буддизм|буддистар]] ([[һары уйғырҙар]], [[саларҙар]]<nowiki/>ҙың бер өлөшө, тарбағатай ҡырғыҙҙары, [[тывалар]]), бурханистар (алтайҙар), [[Тәңреселек|тәңреләр]] һәм [[Шаманлыҡ|шамансылар]] ([[долгандар]], [[телеуттар]], [[хакастар]], [[шорҙар]], [[Сахалар|яҡуттар]]) бар. Хәҙерге төрки телле халыҡтар үҙҙәренең тарихи [[ареал]]<nowiki/>ынан ситтә киң таралған. Уларҙың күпселеге [[Евразия]]ла, төрлө дәүләттәр территорияларында — [[Үҙәк Азия]]<nowiki/>ла (шул иҫәптән [[Ҡытай]]<nowiki/>ҙа) һәм [[Рәсәй]]<nowiki/>ҙең Алыҫ Көнсығышында<ref>[[Ахатов, Габдулхай Хурамович|Ахатов Г. Х.]]. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963, 195 с.</ref>, ә көнбайышта — [[Яҡын Көнсығыш]]та, [[Кавказ]]да, Көнсығыш һәм [[Балҡан ярымутрауы|Көньяҡ-Көнсығыш Европала]] йәшәй. Төркиҙәр (аҙсылыҡты тәшкил иткәндәре) [[Көнбайыш Европа]], [[Австралия]], [[Төньяҡ Африка]] дәүләттәрендә лә бар<ref name="Akar">{{Citation|last=Akar|first=Metin|year=1993|title=Fas Arapçasında Osmanlı Türkçesinden Alınmış Kelimeler|journal=Türklük Araştırmaları Dergisi|publisher=|volume=7|issue=|pages=94–95}}</ref>. Иң ҙур урынлашыу территорияһы — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], ә халыҡ һаны — [[Төркиә]]<nowiki/>лә. [[Глобалләшеү]] һәм башҡа халыҡтар менән интеграцияның көсәйеүе уларҙың донъяның башҡа төбәктәрендә — [[Америка]]<nowiki/>ла һәм [[Көнбайыш Европа]]<nowiki/>ла таралыуына килтерә. == Этнонимдың килеп сығышы == türk ([[Иҫке төрки теле|иҫке төрки]] [[Файл:Old Turkic letter UK.svg|15x15пкс|Old turkic letter UK]][[Файл:Old Turkic letter R2.svg|17x17пкс|Old turkic letter R2]][[Файл:Old Turkic letter U.svg|15x15пкс|Old turkic letter U]][[Файл:Old Turkic letter T2.svg|17x17пкс|Old turkic letter T2]] Türük<ref name="KulteginMC">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818164349/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 |date=2011-08-18 }} Khöshöö Tsaidam Monuments</ref><ref name="BilgeKaganMC">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006153537/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 |date=2014-10-06 }} Khöshöö Tsaidam Monuments</ref> йәки '''𐰜𐰇𐰛 𐱅𐰇𐰼𐰰''' Kök Türük<ref name="KulteginMC"/><ref name="BilgeKaganMC"/> '''𐱅𐰇𐰼𐰛''' Türk<ref name="TonyukukMC">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=17&m=1 Tonyukuk’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009154615/http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=17&m=1 |date=2011-10-09 }} Bain Tsokto Monument</ref>, {{lang-zh|突厥}}, иҫке тибет: duruggu / durgu<ref>[https://books.google.com/books?hl=en&id=TFAdAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Duruggu+Tibetliler Tarihte Türk devletleri, Volume 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818161332/https://books.google.com/books?hl=en&id=TFAdAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Duruggu+Tibetliler |date=2020-08-18 }} Ankara Üniversitesi Basımevi, 1987. page 1.</ref><ref>Moše Weinfeld. [https://books.google.com/books?hl=en&id=jc3YAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=durgu+duruggu Social Justice in Ancient Israel and in the Ancient Near East.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818161320/https://books.google.com/books?hl=en&id=jc3YAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=durgu+duruggu |date=2020-08-18 }} 1995. page 66: «''For the concept of durgu | duruggu and its connection to piY (in its meaning „origin“), see H. Tadmor, (above n. 25), p. 28, n.''»</ref>, [[пиньинь]]: Tūjué, урта ҡытай теле: {{IPA|tʰuot-küot|}}, урта грек теле Τούρκοις) этнонимын тәүге тапҡыр телгә алыу VI быуат төркиҙәренә ҡарай. Төрки этнонимы тураһында беренсе тапҡыр ҡытай йылъяҙмаларында телгә алына һәм 542 йылға ҡарай<ref>''[[Акишев, Кемаль Акишевич|Акишев К]].'' История Казахстана, 1996 (1 том). С. 296</ref>. 568 йылда төрки [[ҡаған]]ы Сильзибул Юстин II-гә илселәр ебәрә һәм шул саҡта Византия тарихсылары Менандр һәм Феофан төркиҙәр тураһында Европа йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр хәбәр итә<ref><code>В начале четвертого года царствования Юстина в Византию прибыло посольство от турок.</code> (Менандр. Отрывок 18)</ref>. Бага-Ишбар хандың Ҡытай императоры Вэнь-диға яҙған хатында Бага-Ишбар «төркиҙәрҙең бөйөк ханы» тип тасуирлана<ref>{{cite web|url=http://newasia.proj.hkedcity.net/resources/25/beishi/index.phtml?section_num=099|title=新亞研究所 – 典籍資料庫|publisher=|accessdate=2015-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221113517/http://newasia.proj.hkedcity.net/resources/25/beishi/index.phtml?section_num=099|archivedate=2014-02-21}}</ref>. XX быуат башында дат төркиәтсеһе һәм Дат король ғилми йәмғиәте президенты Вильгельм Томсендың этнонимды иртә анализлауына нигеҙләнгән версия терминдың «торук» йәки «турук» һүҙенән килеп сығыуын күҙаллай. Күпселек төрки телдәрҙән уларҙы «тура баҫып тороусы» йәки «көслө», «тотороҡло» тип тәржемә итергә мөмкин. Шуның менән бергә күренекле совет төркиәтсеһе академик В. В. Бартольд Томсендың был гипотезаһын кире ҡаға. Төркиҙәрҙең текстарын ентекле анализлау нигеҙендә ул терминдың «туру» (ҡуйылыш, законлылыҡ) һүҙенән килеп сығыуы ихтимал тигән һығымтаға килә. Төрки ҡағаны хакимлығы аҫтындағы халыҡты «туркім будуным», йәки «мин идара иткән халыҡ» тип аталыуын билдәләй<ref>{{Книга|автор = Бартольд В. В.|заглавие = Тюрки: Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии (печатается по изданию: академик В. В. Бартольд, «Сочинения», т. V. Издательство «Наука», Главная редакция Восточной литературы, М., 1968)|ответственный = Р. Соболева|издание = 1-е|место =Алматы|издательство = Жалын|год = 1998|страницы = 23|страниц = 193|isbn = 5-610-01145-0}}</ref>. [[Кононов Андрей Николаевич|А. Н. Кононов]] та, В. В. Бартольд һымаҡ, «төрки» һүҙенең тәүге мәғәнәһен «көслө, ныҡлы», тип иҫәпләй<ref>''[[Кононов, Андрей Николаевич|Кононов А. Н.]]'' Опыт анализа термина тÿрк // Советская этнография. — 1949. — № 1. — С. 40—47.</ref>. Боронғо төрки телендә türk һүҙе «өлгөрөп еткән, ҡөҙрәт ирешкән» тигәнде аңлата<ref>{{Cite web|url=http://ipev.ru/image/9kT|title=Турк (Диван лугат ат-турк)|author=Махмуд аль-Кашгари|website=|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Древнетюркский словарь|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=Наука|год=1969|страницы=599|страниц=|isbn=}}</ref><!-- см. примеры Кашгари: türk jigit — молодой человек в самом расцвете сил. Сильный будет «küčlü». Знайте отличия. -->. Шундай уҡ мәғәнә менән боронғо төрки ҡомартҡыларында ла осрай: türk oγuz, türk sir, türk [[Половцы|qιvçaq]], türk [[Бильге-каган|Bilge qaγan]]<ref>{{Cite web|url=http://bitig.org/index.php?lang=r&mod=1|title=TÜRIK BITIG|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-12-23|archive-date=2015-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151207232634/http://bitig.org/index.php?lang=r&mod=1|deadlink=no}}</ref><ref>[http://kronk.spb.ru/library/kormushin-iv-2004.htm Древние тюркские языки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219164151/http://kronk.spb.ru/library/kormushin-iv-2004.htm |date=2016-12-19 }}, 2004 — Кормушин И. В. ([http://ipev.ru/image/9ed С.7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211075635/http://ipev.ru/image/9ed |date=2017-02-11 }})</ref>. «Төрки» этнонимы иран сығышлы — «тур» һүҙенән булыуы мөмкин. Иран "тур"ының төрки «тюр»ға (tÿr) күсеүе фонетик яҡтан тәбиғи, ә -к ялғауы ирандар һәм төркиҙәр араһында этник атамаларға хас<ref name="Еремеев">[[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Еремеев Д. Е.]] [http://www.booksite.ru/etnogr/1990/1990_3.pdf «Тюрк» — этноним иранского происхождения? (К проблеме этногенеза древних тюрков)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108002621/http://www.booksite.ru/etnogr/1990/1990_3.pdf |date=2017-01-08 }} // Советская этнография. — 1990. — № 3. — С. 129—135.</ref>. <!--Согласно историку и [[Этнология|этнологу]] [[Абакумов, Александр Васильевич|А. В. Абакумову]] (ссылающегося на Л. Н. Гумилёва [ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. — М., 1993, с. 22—23 ]) этноним «тюрк» является монголизмом<ref>''Абакумов А. В.'' [http://slavica.abakumov.kiev.ua/katalogmain/katalogmain-1-1/psevdo-turan-turancy-ne-turki-ekonomiceskaa-gazeta----m-2002-no40-s-3 Туранцы не тюрки // Экономическая газета. — М. 2002. № 40, с. 3]</ref>{{неавторитетный источник}}. Нужны более сильные источники--> == Антропологияһы == == Тел == == Үҙәк Азияның иртә төрки халыҡтарының этногенезы == == Үҙәк Азияла һәм уның оазистарында боронғо төрки халыҡтар == == Тарихы == == [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанаты]] һәм төрки халыҡ == == [[Орхон яҙмалары|Боронғо төрки яҙмаһы]] һәм әҙәбиәт == == Төрөгөш ҡағанаты һәм уның төрки халҡы == == [[Уйғыр ҡағанлығы|Уйғыр ҡағанаты]] һәм уның төрки халҡы == == Болгар батшалығы һәм [[Хазар ҡағанаты]] == == Ҡараханид ҡағанаты һәм уның төрки халҡы == == [[Хорезмшаһтар дәүләте|Хорезм]], [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәҙнәүиҙәр дәүләте]], Уғыҙ ҡағанаты, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһы]] һәм төрки халҡы == == [[Бәшнәктәр]] һәм евразия далалары [[Ҡумандар|ҡыпсаҡтары]] == == Төрки халыҡ == === Ғәрәп хәлифәлегенең һәм Мысырҙың төрки халҡы === === Сыңғыҙхан һәм [[Сыңғыҙиҙар]] дәүерендә төрки халыҡ === === Урта Азияның төрки халҡы [[Аҡһаҡ Тимер]] һәм [[Тимериҙәр]] дәүерендә === === XIII—XVIII быуат осоронда Ирандың һәм Һиндостандың төрки халҡы. === === Ғосман империяһының төрки халҡы === === Рәсәй империяһының төрки халҡы === XVI—XVIII быуаттарҙа тәүҙә Урыҫ дәүләте, ә һуңынан, [[Пётр I|Петр I]] реформаларынан һуң, [[Рәсәй империяһы]] составына элекке төрки дәүләттәр йәшәгән [[Алтын Урҙа]] ерҙәренең күпселеге инә ([[Ҡаҙан ханлығы]], [[Әстерхан ханлығы]], [[Себер ханлығы]], [[Ҡырым ханлығы]], [[Нуғай Урҙаһы]]). XIX быуатта Рәсәй [[Көнсығыш Кавказ]] аръяғының, шулай уҡ [[Урта Азия]]ның бер нисә әзербайжан ханлығын ҡуша. [[Файл:Turkic languages in the Russian Empire (1897).svg|мини|1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса [[Рәсәй империяһы]]нда төркиҙәрҙең урынлашыу картаһы]] [[Татарҙар]] — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең Европа өлөшөндә, [[Волга буйы]]нда, [[Урал]]да, [[Себер]]ҙә, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Урта Азия]]ла, [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы]]нда һәм Алыҫ Көнсығышта йәшәүсе төрки этник төркөм. Рәсәйҙә урыҫтарҙан ҡала халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урында тора. Өс төп этнотерриториаль төркөмгә: Волга-Урал, Әстерхан һәм [[Себер татарҙары]]на бүленәләр. Татарҙар [[Татарстан Республикаһы]] халҡының яртыһынан ашыуын (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 53,15 %) тәшкил итә. [[Татар теле]] [[алтай телдәре]] ғаиләһенең төрки төркөмө ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай һәм ике [[диалект]]ҡа: [[Мишәрҙәр|мишәр]] (көнбайыш) һәм Ҡазан (урта) диалекттарына бүленә. Ғилми берләшмәлә [[Сыуаштар|сыуаш]] төркиҙәре Волга буйы болғарҙары вариҫтары тип һанала. Болғар-сыуаш этнотел күсәгилешлеге проблемаһы хәҙер бер һүҙһеҙ һәм ыңғай хәл ителгән тип иҫәпләргә мөмкин. Һәр хәлдә, был проблема менән ныҡлап шөғөлләнгән төркиәтсе-компаративистар әлеге ваҡытта [[сыуаш теле]]н булғар төрки телдәре төркөмөнөң берҙән-бер тере теле тип таный. 1970 йылда Н. И. Егоров яҙып алған һуңғы легендаға ярашлы, сыуаш халҡы Сувар батыр тоҡомо. Ул Болғар менән бергә диңгеҙҙә кәмәлә йөҙөп барған принцесса Хантесланы күрә. Болгар кәмәне һайлай, ә Сувар кәмәлә булғанды һайлай<ref name="Димитриев">''Димитриев В. Д.'' [http://сувары.рф/node/872 Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века.] / Второе, дополненное издание. — Чебоксары: [[Чувашское книжное издательство]], 1993.</ref>. Икенсе гипотеза буйынса сыуаштар — савирҙар ырыу-ҡәбилә берләшмәһе вариҫтары, улар төньяҡҡа күсеп киткәндәр. [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн-Фаҙлан]] хәбәр итеүенсә, улар суваз исеме менән билдәле һәм Алмуш бойороғо буйынса 922 йылда башҡа суварҙар менән бергә исламды ҡабул итеүҙән баш тарта һәм улар, үҙ башлығы Вираг менән урманға китеп, буласаҡ сыуаш халҡының формалашыуына нигеҙ һала<ref name="Димитриев" /><ref>Димитриев В. Д. [http://сувары.рф/node/326 Чувашские исторические предания. Часть 1. О жизни и борьбе народа с древних времен до середины XVI века.] — Чебоксары: [[Чувашское книжное издательство]], 1983. — 111 с.</ref><ref>Чуваши: этническая история и традиционная культура Иванов В. П., Николаев В. В., Димитриев В. Д. 1. Прародина Чувашей.</ref>. [[Башҡорттар]]<ref>{{Башкирская энциклопедия|автор={{nobr|Бикбулатов Н.В.}}|2=Башкорт|8899}}</ref> — [[Төрки телле халыҡтар|төрки телле]] милләт, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Тарихи Башҡортостан|шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең]] төп халҡы<ref>{{ЭБЭ|автор=[[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]], Мурзабулатов М. В.|8895}}</ref>. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә, шулай уҡ [[Татарстан Республикаһы]]нда һәм [[Пермь крайы]]нда күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар [[Рәсәй Федерацияһы]]ның бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй Федерацияһында 1 584 554 башҡорт йәшәй, шуларҙың 1 172 287-һе — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]нда. [[Башҡорт теле]] Алтай ғаиләһе [[Төрки телдәре|төрки төркөмөнөң]] көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған [[Башҡорт теленең диалекттары|диалект структураһы]] бар. [[Ислам|Дин]] тотҡан башҡорттар — [[мосолман]]-сөнниҙәр. Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында ете тарихи-этнографик ҡатлам айырыла<ref name="plemya">{{Cite web|url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/6011-plemya.html|title=Племя|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191224063037/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/6011-plemya.html|archivedate=2019-12-24|accessdate=2020-06-04|deadlink=yes}}</ref>: # боронғо башҡорт ([[бөрйән]], [[Уран (ҡәбилә)|уран]], [[үҫәргән]] һ.б.), # иртә фин-уғыр-самодий ([[һыҙғы]], [[терһәк]], [[ыуаныш]], [[өпәй]] һ.б.), # болғар-мадъяр ([[бүләр]], [[танып]], йәнәй [[юрматы]] һ.б.), # уғыҙ-ҡыпсаҡ ([[әйле]] һ.б.), # ҡыпсаҡ ([[ҡаңлы]], [[ҡошсо]], [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡ]], [[мең]], [[табын]], [[Теләү (башҡорт ырыуы )|тиләү]], [[Гәрәйҙәр|гәрәй]] һ.б.), # нуғай (ноғай бөрйән, нуғай-Юрматы һ.б.), # Волга-Урал төбәге һәм Урта Азия халыҡтары менән этник аралашыуға бәйле ҡатлам ([[ҡаҙаҡтар]], [[мишәрҙәр]], [[татарҙар]] һ.б.) [[Нуғайҙар]], нуғайҙар — [[Төньяҡ Кавказ]]да, Түбәнге Волга буйының көньяғында, [[Ҡырым]]да, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында (XIX быуат уртаһына тиклем), [[Волга]] һәм [[Яйыҡ]] (Урал) араһындағы далаларҙа (XVI быуат уртаһына тиклем) һәм хәҙерге Ҡаҙағстандың көнбайышында йәшәгән төрки халыҡ (XVI быуат аҙағына тиклем — XVI быуат башына тиклем: төньяҡ-көнсығышта — Көнбайыш-Себер уйһыулығына, төньяҡ-көнбайышта күскенселәре [[Ҡаҙан ханлығы]]на, көньяҡ-көнбайышта — [[Арал диңгеҙе]] районына һәм [[Каспий диңгеҙе]]нең төньяғына тиклем барып етәләр. Киң таралған гипотезаға ярашлы, хәҙерге [[сахалар|яҡуттар]]ҙың ата-бабалары булып [[Байкал]] аръяғына XIV быуатҡа тиклем йәшәгән ҡурыҡан<ref>{{Cite web|url=http://irkipedia.ru/content/kurykany|title=Курыканы|publisher=ИРКИПЕДИЯ - портал Иркутской области: знания и новости|lang=ru|accessdate=2018-08-04|archive-date=2018-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804105925/http://irkipedia.ru/content/kurykany|deadlink=no}}</ref> [[Һундар|һун]] сығышлы күсмә төркөм тора. Ҡурыҡандар, үҙ сиратында, Байкал күленә районына [[Йәнәсәй]] йылғаһы аръяғынан килгән<ref name="kyrgyz.ru">[http://www.kyrgyz.ru/?page=83 Происхождение якутов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707084425/http://www.kyrgyz.ru/?page=83 |date=2015-07-07 }}</ref><ref name="Stepanov">[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/206Sakha_Yakuts/DarkstarSakhaEn.htm V.A. Stepanov «Origin of Sakha: Analysis of Y-chromosome Haplotypes»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209032241/http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/206Sakha_Yakuts/DarkstarSakhaEn.htm |date=2015-12-09 }} Molecular Biology, 2008, Volume 42, No 2, p. 226—237,2008</ref><ref>{{Cite web |url=http://s155239215.onlinehome.us/turkic/btn_GeographyMaps/AD1300SakhaMigration.jpg |title=V.A. Stepanov «Origin of Sakha: Analysis of Y-chromosome Haplotypes» — Атлас курыканской миграции |access-date=2019-09-01 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222151358/http://s155239215.onlinehome.us/turkic/btn_GeographyMaps/AD1300SakhaMigration.jpg |deadlink=no }}</ref>. [[Алтайҙар]] — [[Алтай тауҙары|Алтай]]ҙың төп халҡы. Улар ҙа [[телеуттар]], [[теленгиттар]], [[ҡумандылар]] һәм [[тубалар]] кеүек этник төркөмдәрҙе үҙ эсенә ала. Әлеге ваҡытта башлыса [[Алтай Республикаһы]]нда йәшәйҙәр. === XVI—XIX быуаттарҙа Урта Азия төрки халҡы === == Урта быуаттар һәм ренессанс дәүерендә Кавказдағы төрки дәүләттәр == == Ҡытайҙың төрки халыҡтары == == Мәҙәниәт һәм донъяға ҡараш == == Төрки ҡәбиләләр һәм ырыуҙар == == Хәҙерге төрки халыҡтар == [[Файл:The distribution of the Turkic languages.png|thumb|250px|Төрки халыҡтарҙың таралыуы]] [[Файл:TurkicLanguages.png|250px|right|Донъяла һөйләшеүселәр һаны буйынса төрки телдәр]] [[Файл:Flag of the Turkic Council.svg|thumb|right|250px|Төрки дәүләттәре ойошмаһы илдәре флагы]] Төрки халыҡтар исемлеге халыҡ иҫәбе кәмеү тәртибендә төҙөлгән. Халыҡтың милли-дәүләт берәмектәренә уның милли теле рәсми статусына эйә булғандар ғына ҡарай. билдәле бер этник төркөм өсөн традицион булған диндәр кенә атала. {| class="wikitable" |+ Төрки халыҡтарҙың һаны, милли-дәүләт берәмектәре һәм дине |- ! Халыҡ атамаһы || Баһалау иҫәбе || Милли-дәүләт берәмектәре || Дине |- |[[Төрөктәр]]|| 67,6 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/clusters/309 |title=Turkish :: Joshua Project |access-date=2016-06-12 |archive-date=2016-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914040334/https://joshuaproject.net/clusters/309 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Турция}}; {{Флагификация|Кипр}}; {{Флагификация|ТРСК}}|| [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]], [[Алавиты|алавизм]], [[алевизм]] |- |[[Үзбәктәр]]|| 35,3 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/clusters/314 |title=Uzbek :: Joshua Project |access-date=2016-06-12 |archive-date=2016-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914013519/https://joshuaproject.net/clusters/314 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Узбекистан}} || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Әзербайжандар]]|| 29,8 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/clusters/126 |title=Azerbaijani :: Joshua Project |access-date=2016-09-01 |archive-date=2019-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730132942/https://joshuaproject.net/clusters/126 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Азербайджан}}, шул иҫәптән [[Нахичеван Автономиялы Республикаһы]]; {{Флагификация|Дагестан}} ([[Россия]]); {{Флагификация|Иран}}, шул иҫәптән [[Көнбайыш Әзербайжан]], [[Көнсығыш Әзербайжан]], [[Ардебиль (остан)|Ардебиль]], [[Зенджан (остан)|Зенджан]] || [[Шиғыйҙар|Ислам (шиизм]], [[Сөнниҙәр|суннизм]]) |- |[[Ҡаҙаҡтар]]|| 16,5 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/clusters/202 |title=Kazakh :: Joshua Project |access-date=2016-06-12 |archive-date=2016-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914025849/https://joshuaproject.net/clusters/202 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Казахстан}}; {{Флаг|Китай}} [[Или-Ҡаҙаҡ автономлы округы]], [[Баркёль-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙе]], [[Моры-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙе]], [[Аксай-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙ]] ([[Ҡытай]]) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Уйғырҙар]]|| 12,9 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/15755 |title=Uyghur :: Joshua Project |access-date=2016-06-19 |archive-date=2016-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619192225/https://joshuaproject.net/people_groups/15755 |deadlink=no }}</ref>||{{Флаг|Китай}} [[Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы]] (Ҡытай) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Төркмәндәр]]|| 8 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/15654 |title=Turkmen :: Joshua Project |access-date=2016-06-19 |archive-date=2016-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916221000/https://joshuaproject.net/people_groups/15654 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Туркмения}} || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Татарҙар]]|| 6,8 млн<ref name=autogenerated20130114-1>{{Cite web |url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=109874 |title=Joshua Project — Tatar Ethnic People in all Countries |access-date=2018-08-02 |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404033537/http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=109874 |deadlink=no }}</ref> || {{Флагификация|Татарстан}} (Россия) <br>{{флаг|Китай}} [[Дацюань-Татар милли волосы]] (Ҡытай) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]], [[Христианлыҡ|православие]] |- |[[Ҡырғыҙҙар]]|| 6 млн<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.kg/media/statisticsoperational/8095e2a8-5228-4645-90e5-4ee025605225.xls |title=Численность населения Кыргызской Республики по национальностям 2009—2015 годов |access-date=2016-06-20 |archive-date=2015-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113160740/http://www.stat.kg/media/statisticsoperational/8095e2a8-5228-4645-90e5-4ee025605225.xls |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Киргизия}}; {{Флаг|Китай}} [[Ҡыҙылһыу-Ҡырғыҙ автономлы округы]] (Ҡытай) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Башҡорттар]]|| 2 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/10705 |title=Bashkir :: Joshua Project |access-date=2016-07-10 |archive-date=2016-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919032316/https://joshuaproject.net/people_groups/10705 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Башкортостан}} (Россия) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Ҡашҡайҙар]]|| 1,7 млн || нет || [[Шиғыйҙар|Ислам (шиизм)]] |- |[[Сыуаштар]]|| 1,5 млн<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11382 |title=Chuvash :: Joshua Project |access-date=2016-07-10 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309234637/https://joshuaproject.net/people_groups/11382 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Чувашия}} (Россия) || [[Христианлыҡ|православие]] |- |[[Хөрәсән төркиҙәре]]|| 1 млн || нет || [[Шиғыйҙар|Ислам (шиизм)]] |- |[[Ҡарағалпаҡтар ]]|| 836,6 мең<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12526 |title=Karakalpak :: Joshua Project |access-date=2016-07-10 |archive-date=2016-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502224907/https://joshuaproject.net/people_groups/12526 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Каракалпакстан}} ([[Үзбәкстан]]) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Ҡумыҡтар]]|| 565 830 (2021).<ref>{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|title=Kumuk :: Joshua Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228195649/https://joshuaproject.net/people_groups/12848|archive-date=2016-12-28|access-date=2016-12-28|deadlink=no}}</ref>||{{Флагификация|Дагестан}}, {{Флагификация|Северная Осетия}}, {{Флагификация|Чечня}} (Россия) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Ҡырым татарҙары]]|| 500 мең — 5 млн<ref>''Мусафирова, О.'' [http://www.novayagazeta.ru/society/58101.html «Мустафа, сынок, прошу тебя — прекрати…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215213022/http://www.novayagazeta.ru/society/58101.html |date=2015-02-15 }} // ''Новая газета''.</ref><ref>Около 500 тыс. в странах бывшего СССР, Румынии и Болгарии, и от 100 тыс. до нескольких сот тысяч в Турции. Статистика по национальному составу населения в Турции не публикуется, поэтому точные данные неизвестны.</ref>|| {{флагификация|Автономная Республика Крым}}<ref>Согласно законодательству Украины и документам [[ООН]] — [[Автономная Республика Крым]] ([[Украина]]). С [[2014]] [[Год|г.]] фактически присоединена к России, согласно её законодательству — [[Республика Крым]].</ref> || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Сахалар]]|| 500,8 мең<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18726 |title=Yakut :: Joshua Project |access-date=2016-11-20 |archive-date=2016-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120213854/https://joshuaproject.net/people_groups/18726 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Якутия}} (Россия) || [[Христианлыҡ|православие]], [[шаманлыҡ]], [[тәңреселек]] |- |[[Афшарҙар]]|| 350 мең || нет || [[Шиғыйҙар|Ислам (шиизм)]], [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Ҡарасайҙар]]|| 346 мең<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/languages/krc |title=Karacay-balkar :: Joshua Project |access-date=2016-12-28 |archive-date=2016-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228195840/https://joshuaproject.net/languages/krc |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Карачаево-Черкесия}} (Россия) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Тывалар]]|| 273,1 мең<ref name="perepis 2010 total">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Национальный состав населения Российской Федерации |access-date=2018-01-22 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |deadlink=no }}</ref><ref name="Mongol">{{Cite web |url=http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |title=Перепись населения Монголии 2010 года |access-date=2018-01-22 |archive-date=2013-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025083636/http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf |deadlink=no }}</ref> || {{Флагификация|Тыва}} (Россия) || [[Тибет буддизмы]], [[шаманлыҡ]] |- |[[Ғағауздар]]|| 177,1 мең<ref>{{Cite web |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11798 |title=Gagauz :: Joshua Project |access-date=2016-11-20 |archive-date=2020-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505021216/https://www.joshuaproject.net/people_groups/11798 |deadlink=no }}</ref>||{{Флагификация|Гагаузия}} ([[Молдавия]]) || [[Христиан дине|православие]] |- |[[Балҡарҙар]]|| 112,9 мең<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2017-02-01 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107082613/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm%20 |deadlink=no }}</ref> || {{Флагификация|Кабардино-Балкария}} (Рәсәй) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Нуғайҙар]]|| 210 мең — 4 млн || {{Флагификация|Дагестан}} {{Флагификация|Карачаево-Черкесия}} (Рәсәй), (Румыния), (Төркиә)|| [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Саларҙар]]|| 104,5 мең || {{Флаг|Китай}} [[Сюньхуа-Салар автономлы өйәҙе]], [[Цзишишань-Баоань-Дунсян-Салар автономиялы өйәҙе]] (Ҡытай) || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]], [[тибет буддизмы]] |- |[[Хакастар]]|| 75 мең || {{Флагификация|Хакасия}} (Россия) || [[Христианлыҡ|православие]], [[шаманлыҡ]], [[тәңреселек]] |- |[[Алтайҙар]]|| 70,8 мең || {{Флагификация|Республика Алтай}} (Россия) || [[Бурханизм]], [[шаманлыҡ]], [[Христианлыҡ|православие)]] |- |[[Һалаҫтар]]|| 42 мең || юҡ || [[Шиғыйҙар|Ислам (шиизм)]] |- |[[Эйну]]|| 30 мең(?) || юҡ || [[Алевизм]] |- |[[Һары уйғырҙар]]|| 13,7 мең || {{Флаг|Китай}} [[Сунань-Югурский автономиялы өйәҙе]] (Ҡытай) || [[Тибет буддизмы]], [[шаманлыҡ]] |- |[[Долгандар]]|| 13 мең || [[Файл:Flag of Taymyr Autonomous Okrug.svg|22px]] [[Таймыр Долган-Ненец районы]] (Рәсәй) || [[Тәңреселек]], [[шаманлыҡ]], [[Христианлыҡ|православие]] |- |[[Хотондар]]|| 11 тыс. || юҡ || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]], [[тибет буддизмы]] |- |[[Шорҙар]]|| 8 тыс. || юҡ || [[Христианлыҡ|православие]], [[тәңреселек]], [[шаманлыҡ]] |- |[[Ҡумандылар]]|| 2,9 мең || юҡ || [[Христианлыҡ|православие]], [[шаманлыҡ]], [[тәңреселек]] |- |[[Телеуттар]]|| 2,7 мең || юҡ || [[Христианлыҡ|православие]], [[шаманлыҡ]], [[тәңреселек]] |- |[[Ҡарайымдар]]|| 2 мең || юҡ || [[Караимизм]] |- |[[Фуюй ҡырғыҙҙары]]|| 1,2 мең || юҡ || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |- |[[Ҡырымсаҡтар]]|| 1 мең || юҡ || [[Иудаизм]] |- |[[Тофалар]]|| 800 кеше || юҡ || [[Шаманлыҡ]], [[Христианлыҡ|православие]] |- |[[Чулымдар]]|| 355 кеше || юҡ || [[Христианлыҡ|православие]] |- |[[Цаатандар]]|| 282 кеше || юҡ || [[Шаманлыҡ]], [[тибет буддизмы]] |- |[[Или-төркиҙәр]]|| 177 кеше || юҡ || [[Сөнниҙәр|Ислам (суннизм)]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="SSS">Sasanian Seals and Sealings, Rika Gyselen, Peeters Publishers, 2007, [https://books.google.com/books?id=RjWAXVYNIzkC&pg=PA1 p.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116102948/https://books.google.com/books?id=RjWAXVYNIzkC&pg=PA1 |date=2022-01-16 }}</ref> <ref name="MA283">"Contained within a clay urn were a gold bracteate with the portrait of a ruler, three early drachms of the Turk-Shahis (Type 236, one of which is countermarked), and a countermarked drachm of the Sasanian king [[Khusro II]] dating from year 37 of his reign (= 626/7). The two countermarks on Khusro 's drachm prove that the urn could only have been deposited after 689" {{cite journal |last1=ALRAM |first1=MICHAEL |title=From the Sasanians to the Huns New Numismatic Evidence from the Hindu Kush |journal=The Numismatic Chronicle |date=2014 |volume=174 |pages=282–285 |jstor=44710198 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/44710198.pdf |issn=0078-2696}}</ref> <ref name="ReferenceC">{{книга|заглавие =Методические рекомендации по подготовке школьников к ЕНТ по истории Казахстана |ответственный =Локотинова О. С. Гребенюк Ю. П |место =Алматы |издательство =«Институт повышение квалификации и переподготовки кадров системы образования» |год =2007 |страницы =15 |страниц =70 }}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Тюрки}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Тюрко-татары}} * {{статья |автор = [[Ахатов, Габдулхай Хурамович|Ахатов Г. Х.]] |часть = |заглавие = Об этногенезе западно-сибирских татар |оригинал = |ссылка = |издание = Вопросы диалектологии тюркских языков |место = Казань |издательство = Издательство Казанского университета |год = 1960 |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = [[Бравин, Николай Захарьевич|Бравин Н. З]] |часть = |заглавие = Указатель племенных имен к статье Н. И. Аристова: "Заметки об этническом составе тюркских племен и сведения и их численности" |оригинал = |ссылка = |издание = |место = СПб. |издательство = Типо-лит. Герольд |год = 1903 |страницы = 32 |isbn = }} * ''Гумилёв Л. Н.'' [http://kitap.net.ru/gumilev-hunn.php История народа хунну] * ''Гумилёв Л. Н.'' [http://turkportal.ru/scientpopbooks/47-gumilev-drevnie-tjurki.html Древние тюрки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026105207/http://turkportal.ru/scientpopbooks/47-gumilev-drevnie-tjurki.html |date=2011-10-26 }} * ''Мингазов Ш.'' [https://web.archive.org/web/20071107180828/http://kitap.net.ru/mingazov/1.php Доисторические тюрки] * ''Безертинов Р.'' [http://kitap.net.ru/bezertinov1.php Древнетюркское мировоззрение «Тэнгрианство»] * ''Безертинов Р.'' [http://kitap.net.ru/bezertinov2.php Тюрко-татарские имена]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107180903/http://kitap.net.ru/bezertinov2.php |date=2007-11-07 }} * ''Файзрахманов Г. Л.'' [http://turkportal.ru/scientificbooks/2-faizrahamanov-drev-turki.html Древние тюрки в Сибири и Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026110133/http://turkportal.ru/scientificbooks/2-faizrahamanov-drev-turki.html |date=2011-10-26 }} * ''Закиев М. З.'' [http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/ZakievGenesis/ZakievGenesisCoverRu.htm Происхождение тюрок и татар].— М.: Инсан, 2002. — 496 с. — ISBN 5-85840-317-4 * ''Войтов В. Е.'' Древнетюркский пантеон и модель мироздания в культово-поминальных памятниках Монголии VI—VIII веков. — М., 1996. * Тюркские народы Восточной Сибири / сост. Д. А. Функ; отв. ред.: Д. А. Функ, Н. А. Алексеев ; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Наука, 2008. — 422 с. — (Народы и культуры). — ISBN 978-5-02-035988-8 * ''Аяган Б. Г.'' Тюркские народы: энциклопедический справочник. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — 382 с.:ил. — ISBN 9965-9389-6-2 * Тюркские народы Сибири / Отв. ред. Д. А. Функ, Н. А. Томилов; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН; Омский филиал Института археологии и этнографии СО РАН. — М.: Наука, 2006. — 678 с. — (Народы и культуры). — ISBN 5-02-033999-7 * Тюркские народы Крыма: Караимы. Крымские татары. Крымчаки / Отв. ред. С. Я. Козлов, Л. В. Чижова. — М., 2003. — 459 с. — (Народы и культуры). — ISBN 5-02-008853-6 * Кляшторный С. Г. Древнетюркская надпись на каменном изваянии из Чойрэна // СНВ. Вып. XXII. М.: 1980. С. 90—102. * Кляшторный С. Г. Версия древнетюркской генеалогической легенды у Ал-Бируни // Средневековый Восток. История. Культура. Источниковедение. М., 1980 * Савинов Д. Г. Антропоморфные изваяния и вопрос о ранних тюрко-кыргызских связях // Тюркологический сборник 1977. М., 1981 * Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г. Степные империи древней Евразии. СПб: 2005 * {{cite journal |last1=Cribb|first1=Joe|editor-last = Alram | editor-first = M. | title=The Kidarites, the numismatic evidence |year=2010 |pages=91–146 |journal = Coins, Art and Chronology II|url=https://www.academia.edu/38112559 |ref=Cribb}} * {{БРЭ |статья=Тюрки |ссылка= |id=4213404 |автор=И. Л. Кызласов |том=32 |страницы=621—622 |год= |ref=БРЭ }} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|часть=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|заглавие=Кыпчакское письменное наследие|том=II|место=Алматы|издательство=КАСЕАН; Баур|год=2007|страницы=63—120|ref=Гаркавец}} * {{книга|автор=Еремеев Д. Е. |заглавие= Этногенез турок: (Происхождение и основные этапы этн. истории) |ссылка= https://books.google.ru/books?ei=s3UJT_r7J43P4QTM4YXtAw&hl=ru&id=TrobAAAAMAAJ&dq=Сперва+оно+означало+принадлежность+к+племени+османлы+или+к+бейлику+Османа,&q=.#search_anchor |место= М. |издательство= [[Наука (издательство)|Наука]] |год= 1971 |страниц= 272 |страницы= |isbn= |ref= Еремеев}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20071029023018/http://kros.ru/_libr/vrt_vst/dts.php Древнетюркский словарь] * [http://www.eposmanas.ru Тексты и варианты киргизского эпоса «Манас». Исследования. Исторические, лингвистические и философские аспекты эпоса. «Малый эпос» киргизов. Киргизский фольклор. Сказки, предания, обычаи] {{внешние ссылки}} {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Төрки халыҡтар]] hhugm9be2hiivyq7ald6iw9fx1jyxkl Торлаҡ 0 6768 1307154 1269637 2026-10-09T05:37:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307154 wikitext text/x-wiki [[Файл:9, Strada Spătarului, Bucharest (Romania).jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:9,_Strada_Sp%C4%83tarului,_Bucharest_(Romania).jpg|справа|мини|Бухарестағы йорт (Румыния)]] [[Файл:Теремок_построенный_по_проекту_С._В._Малютина_в_1901_году.jpg|мини|[[Смоленск өлкәһе]]ндәге йорт ([[Рәсәй]])]] [[Файл:15,_Strada_Arthur_Verona,_Bucharest_(Romania)_10.jpg|мини|Еңеү проспектындағы йорт ([[Бухарест]])]] [[Файл:Pedestrian_road_with_pavements_and_paper_umbrellas,_Higashiyama-ku,_Kyoto,_Japan,_early_morning.jpg|мини|[[Киото]]лағы йорттар ([[Япония]])]] [[Файл:Bucuresti,_Romania._Casa_Oamenilor_de_Stiinta._(CASA_ASSAN)_Aprilie_2018._Magnolii_albe_inflorite._(B-II-m-B-19009).jpg|мини|Бухареста йорт ]] Торлаҡ — [[кеше]] (ғаилә, бер нисә [[ғаилә]]) һәм ҡайһы бер [[хайуандар]] йәшәү өсөн яраҡлаштырылған традицион ҡоролма (бина) йәки тәбиғи ышыҡлыҡ. Торлаҡ даими, ярым даими йәки даими булмаҫҡа мөмкин. Күп илдәр [[Конституция]]һында кешенең шәхси тормошона һәм уларҙың тейелгеһеҙлеге тураһында әйтелә. Ғәҙәттәге мәғәнәһенән тыш, торлаҡ символик роль уйнай — кешелек мәҙәнилелеген кәүҙәләндерә, тышҡы буталсыҡлыҡтан һаҡлай, ғаилә йәки ырыуҙың элекке быуындар менән аралашыуҙы тормошҡа ашыра. Был мәғәнәлә торлаҡ йортто ғына түгел, ә киң мәғәнәләге ''йортто'' ла аңлата, ул тораҡ пунктын, илде, дөйөм алғанда, донъяның кешелек үҙләштергән өлөшөн аңлата<ref>{{Cite web|url=https://bigenc.ru/ethnology/text/1982668|title=Жилище|author=Е. В. Смирницкая|date=|publisher=bigenc.ru|accessdate=2018-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170226/https://bigenc.ru/ethnology/text/1982668 |date=2018-08-14 }}</ref>. Торлаҡ һүҙе даими йәшәгән күп фатирлы йорттар, эш йәки уҡыу ваҡытында йәшәү өсөн ятаҡ, ҡыҫҡа ваҡытлы йәшәү өсөн ҡунаҡханалар мәғәнәһенә эйә. Күп фатирлы йорттарға ҡунаҡхана тибындағы йорттар һәм оло йәштәгеләр өсөн пансионат инә<ref>Жилые дома//Энциклопедия современной техники. Строительство. Том 1 (А — Кессон) —М.: Советская энциклопедия, 1964</ref>. Тышҡы ҡиәфәте, стеналары өсөн материал һәм торлаҡтарҙың эске төҙөлөшө бик күп төрлө (материал [[ағас]], брезент, таш, [[бетон]], ер, [[кирбес]], [[ҡорос]], хатта [[быяла]], [[һөйәк]] йәки [[ҡар]] булыуы мөмкин). == Этимологияһы == «Торлаҡ» (жилище) һүҙе русса «йәшәргә» һүҙенән килеп сыҡҡан. Һинд-европа телдәрендә (һәм ҡайһы бер телдәрҙә һинд-европа телдәренән тыш), боронғо тамырҙары «hus/gus», «haz/cas»<ref name="Meidinger2">''Meidinger, Heinrich''. [https://books.google.com/books?id=icIjAZN9cM8C&pg=PA153 Dictionnaire étymologique et comparatif des langues Teuto-Gothiques: Avec des racines slaves, romanes et asiatiques, qui prouvent l’origine commune de toutes ces langues]. — J. V. Meidinger, 1833. — P. 151—153, 407—627 p.</ref><ref>''[[Паллас, Петер Симон|Палласъ П. С.]]'' [https://books.google.ru/books?id=TMVLAAAAcAAJ&pg=PA443 Сравнительный словарь всѣхъ языковъ и нарѣчій, по азбучному порядку расположенный]. — СПб., 1791. — Ч. 1 — С. 443—444.</ref> и «dom»<ref name="Meidinger3">''Meidinger, Heinrich''. [https://books.google.com/books?id=icIjAZN9cM8C&pg=PA153 Dictionnaire étymologique et comparatif des langues Teuto-Gothiques: Avec des racines slaves, romanes et asiatiques, qui prouvent l’origine commune de toutes ces langues]. — J. V. Meidinger, 1833. — P. 151—153, 407—627 p.</ref><ref>''[[Паллас, Петер Симон|Палласъ П. С.]]'' [https://books.google.ru/books?id=Km5pAAAAcAAJ&pg=PA61 Сравнительный словарь всѣхъ языковъ и нарѣчій, по азбучному порядку расположенный]. — СПб., 1791. — Ч. 2 — С. 61-62.</ref> һүҙҙәре торлаҡҡа ҡарата ҡулланыла. Был морфемаларға нигеҙләнгән һүҙҙәр торлаҡ мәғәнәһендә бина булараҡ ҡулланыла һәм бер үк ваҡытта, контекстҡа ҡарап, йәшәү мөхите мәғәнәһендә. Герман телдәре «hus» һүҙен унда йәшәүселәр менән бергә йорт булараҡ аңлата, ә торлаҡ урыны булараҡ «heim» («ham», «home»), шулай уҡ «dom» морфемаһына нигеҙләнгән һүҙҙәр ҙә бар, әммә ғибәҙәт ҡылыу урындары мәғәнәһендә<ref name="Meidinger">''Meidinger, Heinrich''. [https://books.google.com/books?id=icIjAZN9cM8C&pg=PA153 Dictionnaire étymologique et comparatif des langues Teuto-Gothiques: Avec des racines slaves, romanes et asiatiques, qui prouvent l’origine commune de toutes ces langues]. — J. V. Meidinger, 1833. — P. 151—153, 407—627 p.</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="4" |итальян телдәре ! colspan="2" |палеобалкан телдәре ![[Славян телдәр|славян теле]] |- | colspan="2" |француз | colspan="2" |латынь | colspan="2" |грек |барыһы ла тиерлек |- |domicile |demeure |doma |domo |domos |domus |dom |} {| class="wikitable" ! colspan="5" |герман телдәре ! colspan="3" |скандинав телдәре ![[иран телдәре]] ![[семит телдәре]] ! colspan="4" |италий телдәре ![[Фин-уғыр телдәре|уғыр телдәрендә]] ! colspan="4" |йәнәсәй телдәре |- | colspan="2" |һ. б. немец |һ. б. саксон |готман |һ. б. инглиз |[[Дан теле|дания]] |[[Швед теле|швед]] |исланд |[[Фарсы теле|фарсы]] |[[иврит]] |һ. б. француз |[[Латин теле|латынь]] | colspan="2" |[[Испан теле|испания]] |[[Венгр теле|венгр]] |имбатский |коттский |ассанский |- |hus |husili |hus |hus |hus |hus |hus |hus |chuse |chesui |gustel |casa |casa |caza |haz |hus' |hush' |hush' |} == Тарихы == Кешеләр тәүтормош община ҡоролошо осоронан уҡ торлаҡты файҙалана. Башта улар төрлө [[мәмерйә]]ләр, тау ҡыуышы һ. б. була. Тәбиғи торлаҡтар боронғо кешеләрҙең бөтә ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алмағанлыҡтан, уларҙы төҙөкләндереү башлана. Торлаҡ мацҙандарына таш түшәү (мәҫәлән, боронғо Ла-Ферраси торағы, Эль-Кастильо мәмерйәһе), таш ҡоймалар ([[Краснодар крайы]]<nowiki/>ндағы Ил туҡталҡаһы), ябай таш өйөмдәре ҡулланылған, улар шулай уҡ ҡойма булып хеҙмәт иткән ([[Ҡырым]]дағы ''Бүре өңө (Волчий грот)'' мәмерйәһе). Тигеҙлектә йәшәгән кешеләрҙең иң боронғо торлаҡтары — ер өйҙәре һәм ҡыуыштар. [[Климат]]тың үҙгәреүе, һыуытыу кешеләрҙе торлаҡ төҙөү менән әүҙемерәк шөғөлләнергә мәжбүр итә. Тәүҙә махсус ҡоралдар булмаған осраҡта эш материалы ағастар, шулай уҡ [[Хайуандар|хайуан]] [[һөйәк]]тәре була. Донъяла төҙөлгән иң боронғо торлаҡтарҙың береһе беҙҙең эраға тиклем 10 мең йыллыҡ тирәһендә төҙөлә һәм мамонт һөйәктәренән эшләнә; табылдыҡ [[Киев]] эргәһендәге Межирич ауылында яһалған. Торлаҡ [[Мамонттар|мамонт]] тиреһе менән ҡапланған булғанға оҡшай. Торлаҡты [[1965 йыл]]да крәҫтиән 2 метр тәрәнлектә баҙ ҡаҙған ваҡытта таба<ref>{{Citation|title=Ancient Inventions of Ukraine|url=http://www.infoukes.com/history/inventions/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216220356/http://www.infoukes.com/history/inventions/ |date=2024-02-16 }}</ref><ref> {{Cite web|url=http://www.doroga.ua/poi/Cherkasskaya/Mezhirich/Mezhirichskaya_stoyanka/1596|title=Межиричская стоянка. Памятник археологии, 1965 г.|work=Путеводитель по Украине|publisher=Doroga.UA|accessdate=2012-10-02|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BOrMuKkA?url=http://www.doroga.ua/poi/Cherkasskaya/Mezhirich/Mezhirichskaya_stoyanka/1596|archivedate=2012-10-14}} </ref>. Хәҙерге мәғәнәлә торлаҡтар, күрәһең, [[неолит]] дәүеренән башлап төҙөлә башлай, әммә төрлө урындарҙа һәм төрлө мәҙәниәттәрҙә төрлө ваҡытта торлаҡ төҙөлөшө башлай. [[Боронғо Мысыр]]ҙың иң иртә билдәле неолит торлаҡтары беҙҙең эраға тиклем X мең йылдарға ҡарай ә [[Греция]]ла беҙҙең эраға тиклем яҡынса 6000 йылда төҙөлгән биналар табыла. Ҡырыҫ ҡышлы төньяҡ райондарҙағы торлаҡтар квадрат йәки түңәрәк формала була, уртала усаҡ өсөн урын һәм өҫтә төтөн сығыу өсөн тишекле бер түңәрәк йәки дүрткел тишек. Ҡайһы саҡта ундай торлаҡта кешеләр йорт хайуандары менән бергә ҡуна. Болгарияның Стара-Загора ҡалаһында «Неолит торлаҡтары» <sub>(болғар)</sub> [[музей]]ы урынлашҡан, унда ул дәүерҙәге төрлө [[көнкүреш]] һауыт-һабалары: [[икмәк]] бешереү өсөн тәүге [[мейес]]тәр, [[Ҡул тирмәне|ҡул тирмән]]дәре, керамик һауыттар һәм башҡалар бар<ref>[http://www.bgvakancia.com/zabelejitelnosti-v-bulgaria/index.php?act=article&aid=388 Музей «Неолитни жилища» — Стара Загора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124052805/http://www.bgvakancia.com/zabelejitelnosti-v-bulgaria/index.php?act=article&aid=388 |date=2010-01-24 }}</ref>. [[Файл:Altai_yurta.png|альт=|мини|Алтай төркиҙәренең тергеҙелгән конуслы [[туҙ]] [[тирмә]]һе]] Күскенсенән ултыраҡ тормош рәүешенә күскәндән һуң, торлаҡтар яйлап үҙгәрә бара. Торлаҡтарҙың тышҡы ҡиәфәте, күләме һәм урынлашыуы бик күп төрлөлөгө менән айырыла бара һәм төбәктең милли һәм мәҙәни үҙенсәлектәренә лә, уның хужаһының социаль хәленә лә бәйле. Ҡоро һәм ағасһыҙ урындарҙа [[балсыҡ]]тан һуғылған, [[кирбес]] һәм саман ҡоролмалар төҙөлә. [[Европа]] һәм [[Азия]]ның урманға бай райондарында бүрәнәнән ағас йорттар төҙөлә. Тәүҙә бындай йорттар бер бүлмәнән тора, һуңынан төрлө маҡсатлы бер нисә бүлмәнән торған биналар төҙөлә башлай: мәҫәлән, йоҡо, аш-һыу, ҡунаҡ бүлмәһе һ. б. Беҙҙең эраға тиклем IX мең йыллыҡта беренсе таш йорттар барлыҡҡа килә. Археологтар тарафынан табылған торлаҡ итеп файҙаланылған таш ҡоролмалар иң боронғо тораҡтар иҫәбендә — Анатолияның көньяҡ-көнсығышындағы Чайоню һәм [[Фәләстин]]дәге Иерихон<ref>{{Китап|автор=Гайко Г. І., Білецький В. С.&nbsp;|заглавие=Історія гірництва: Підручник|место=Київ|издательство=Видавничий дім «Києво-Могилянська академія»|год=2013|страниц=542|isbn=978-966-518-616-8}} — С. 26.</ref>. [[Файл:Pfahlbauten_Unteruhldingen_2005_05.jpg|мини|220x220пкс|Һуңғы неолит осорондағы бағаналағы торлаҡтарын тергеҙелеүе]] [[Бронза быуаты]] осоронда [[Европа]]ла киң таралған торлаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре — йышыраҡ конус формаһындағы ҡыйыҡтар менән ҡапланған түңәрәк йәшәү урындары — әле лә ер аҫтында. Шул уҡ ваҡытта ер өҫтөндә стеналары таштан төҙөлгән йәки балсыҡ менән һыланған йорттар ҙа киң тарала. Неолит һәм бронза быуаты сигендә [[бағана]]лағы торлаҡтар ҙа тарала, уны ҡулланыу даирәһе ярайһы уҡ киң — итальян террамары һәм Альп тирәһендәге [[күл]] буйындағы ҡоролмаларҙан алып [[Океания]] һәм [[Калимантан]]дағы даяк йорттарына тиклем төҙөлә. Ҡораллы конфликттарҙың таралыуы нығытылған тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүенә килтерә (Березняки, Ярославль өлкәһе;Тушемля ҡасабаһы, Смоленск өлкәһе<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 1. Москва, 1973 год. с.17-36</ref>. Айырым тарихи осорҙа торлаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәренә (мәҫәлән, һарайҙарға) тейешле социаль хәлгә эйә булған кешеләр генә хужа була ала (мәҫәлән, дворяндар). Башта ауыл хужалығы өҫтөнлөк иткән саҡта йорттар, ғәҙәттә, ҙур булмаған төркөмдәргә ([[ауыл]]дарға, ҡасабаларға, ауылдарға) бүленә. Артабан, һөнәрселек үҫеше менән, яйлап [[ҡала]]лар барлыҡҡа килә. === Боронғо Мысырҙың торлаҡ йорттары === Башҡа күп кенә урындарҙағы кеүек, Мысыр биләмәһендә тәүге торлаҡтар булып соҡорҙар, мәмерйәләр, хайуандар тиреһенән яһалған төрлө япмалар, әүеҫлектәр, үрелгән конструкциялар ярҙамында эшләнгән ҡоролмалар тора. Һуңыраҡ ҡояшта киптерелгән кирбестәр ҡулланыла башлай. Кирбес ҡулланылған иң ҙур һәм иң боронғо тораҡ пункттарҙың береһе — Додинастика осоронда барлыҡҡа килгән Меримде Бени-Салама ҡасабаһы. Ундай кирбестән эшләнгән торлаҡтар оҙонса, иҙәне балсыҡ ҡатыш була, түшәме ҡамыштан эшләнә. Бындай төрҙәге ҡоролмалар киләсәктә — Иртә батшалыҡ осоронда һәм һуңыраҡ һаҡланып ҡала. Хәллерәк кешеләр, мәҫәлән, руханиҙар, торлаҡ бүрәнәнән төҙөй. Фирғәүен һоҡланғыс һарайҙары кирбестән эшләнә<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 1. Москва, 1973 год. с.39-47</ref>. === Боронғо Грецияның торлаҡ йорттары === Иң боронғо торлаҡ йорттар тураһында археологик мәғлүмәттәр бик аҙ. Өлөшләтә торлаҡ тураһында мәғлүмәт [[Гомер]]ҙың поэмаларында тасуирлана. Торлаҡ ауыл хужалығы менән тығыҙ бәйләнгән; уның төп өлөшө ихата булған. Шулай уҡ был комплекҡа [[баҡса]], [[йәшелсә]] баҡсаһы, мунса, йыуыныу урыны инә. Икенсе ҡатта урынлашҡан ҡатын-ҡыҙ яртыһы (гинекей) айырым айырылып торған. Классик осорҙоң ҡала торлаҡтары ҡаланың планлаштырыу структураһы менән билдәләнә. Тура мөйөшлө кварталдарға бүленеү шулай уҡ биналарҙың тура мөйөшлө формаһын билдәләй, һәм бөтә биналар ҙа йыш ҡына бер-береһенә оҡшаш ҙурлыҡта була. Был осорҙа торлаҡ йорттоң «пастад» тибы барлыҡҡа килә. Эҫе климат арҡаһында йорттоң төньяғында төп бүлмәләр урынлаша. Бинаның тәҙрәләре һәм ишектәре ихатаға ҡарай, шунда уҡ икенсе ҡатҡа баҫҡыс та ҡуйыла. Бина функциональ рәүештә бүленә: андрон (ирҙәр бүлмәһе) табын, ойкос (усаҡлы бүлмә) һәм башҡалар өсөн тәғәйенләнә. Биналар янмаған кирбестән, түшәмдәре ағастан, ҡыйығы черепица йәки ер менән ябыла. Эллин осоронда торлаҡ йорттарҙың үҫешенә халыҡтың милек яғынан ҡатламланыуы йоғонто яһай. Хәллерәк кешеләрҙең ярты йәки унан да ҙурыраҡ йорттары булыуы мөмкин булған. Торлаҡтың өҫтөнлөклө төрө булып перистил йорт тора<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 2. Москва, 1973 год. с.20,142,320</ref>. === Боронғо Римдың торлаҡ йорттары === [[Рим империяһы]]нда социаль бүленеүе шулай уҡ төрлө социаль төркөм кешеләре өсөн төрлө торлаҡ төрҙәренә килтерә. Ҙур өлөшө ярлы булған ҡала халҡының артыуы ''инсула'' кеүек йорттарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Инсула күп ҡатлы йорт була, унда йәшәү өсөн биналар ҡуртымға бирелә. Йышыраҡ торлаҡ цех йәки ниндәйҙер оҫтахана була, уның өҫтөндә йәшәү өсөн өҫтәмә йәки бер нисә өҫтәмә ҡат төҙөлә. Бындай өҫлөктөң мөмкинселеге империяла төҙөлөш алымдарын, атап әйткәндә, рим бетонының барлыҡҡа килеүен үҫтереү, көмбәҙле түшәмдәрҙең камиллашыуы иҫәбенә мөмкин була. Әммә ҡоролмаларҙың сифаты йыш ҡына бик түбән була, был уларҙың емерелеүенә килтерә. Инсулала аҡҡан һыу үткәргес тә, канализация ла булмай. Инсуланың бейеклеге 5-6 ҡатҡа еткән. [[Файл:Vettii2_modified.jpg|альт=|мини|«Веттий йорто», [[Помпеи]].Эске ихата]] Бай римлеләрҙең торлаҡтары атриум-перистил йорттар (домустар) була. Яйлап үҙгәртеп ҡороу, өҫтәмә ҡаттарҙың барлыҡҡа килеүе үҙәктә ихатаһы булған күп фатирлы йорттарҙың киләсәктә барлыҡҡа килеүенә нигеҙ һала. Атрий-перистил йорттары, атриум һәм перистилдән тыш, төрлө функциялы башҡа бүлмәләрҙе дә үҙ эсенә ала, ҡайһы бер осраҡтарҙа тәртипһеҙ урынлашыуы арҡаһында торлаҡты тотош итеп ҡабул итеп булмай. Торлаҡтың айырым төрө булып император резиденциялары тора. Тәүҙәрәк домустың төрө була, артабан улар күп корпуслы ансамблдәргә әүерелә. Уларға һарайҙар ҙа, тәхет бүлмәләре лә, базиликалар, бассейндар, [[стадион]]дар, ларарийҙар, йәшәү өсөн йорттар һәм башҡа биналар инә. Рим байҙарының тағы бер йәшәү төрө булып виллалар тора. Вилла булып ҡала ситтә йәшәү өсөн хеҙмәт итә. һауа йылытыу яйланмаһы барлыҡҡа килеү уларҙа йыл дауамында даими йәшәргә мөмкинлек бирә. Уларҙың бик күп төрө була, берҙәм ҡоролма ла була ала, шулай уҡ айырым биналарға бүленә ала. Йыш ҡына утрауҙарҙа һәм ҡултыҡтарҙа урынлашҡан виллаларға туҡтау урыны ҡоролмалары инә. Иң ҙур виллалар — берҙәм идеялы киң архитектура-пейзаж композицияһы<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 2. Москва, 1973 год. с.619</ref>. === Рустә торлаҡ === Ваҡытында [[Киев Русе|Боронғо Русь]] феодаль ырыусылыҡ мөнәсәбәттәренә менән община ҡоролошо үҙгәртеп ҡороуҙар фонында ауыл биләмәһендә үҫеше күҙәтелде, тип, бер ғаиләгә алып барған хужалыҡ итеүгә күсеү менән бәйле булды. Был осорҙа кеше үҙенең торлаҡ формаһын һаҡлап, уҙған быуаттың килә — был йорт өлөшләтә йәки ер өҫтө ерҙә ҡалырлыҡ заглублять. Төп материал булып төньяҡҡа стеналары бүрәнә, балсыҡ ҡулланып, каркас менән конструкция уҡ көньяҡҡа тарала. Бүлмәле йорттар өлөшө ҙур булды, артҡы стенаһы, ғәҙәттә, билдәләнгән месторасположение янында усаҡ, хужалыҡ соҡорҙары ҡаҙып эшләнгән иҙәндә һаҡлағыс буласаҡ. [[Файл:Old_believers_house.JPG|альт=|мини|Уртала соланлы өй. Ике өй уртанан солан менән тоташҡан. [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы]] халыҡтарының этнографик музейы.]] Кенәздәр йәшәгән тораҡ пункттарҙа биналар тәғәйенләнеше буйынса бүленә: сиркәүҙәр, хеҙмәтселәр өсөн айырым бүлмәләр, аҙыҡ-түлек запасын һаҡлау өсөн ҡоролмалар. Иң ҡатмарлы төҙөлөшлөһө — кенәздең ҙур өйө. Улар, ҡағиҙә булараҡ, үҙ-ара берләшкән бураларҙы үҙ эсенә ала, өс өлөшлө була: солан, йәшәү өсөн йылы өй, хужалыҡ өсөн һалҡын бүлмә<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 3. Москва, 1966 год. с.516-524</ref>. === Интерьер тарихы һәм планлаштырыу === Иң иртә торлаҡ йорттар һәм уларҙың интерьерҙары тураһында бик аҙ билдәле, әммә уларҙың тарихын иң ябай һыйыныу урындарына тиклем күҙәтергә мөмкин. Боронғо рим архитекторы Витрувий, беренсе архитектура сиселеше балсыҡ менән һыланған ботаҡтарҙан эшләнгән ҡыуыш (Primitive hut), тип иҫәпләй<ref name="ReferenceA">Hill, Jonathan. Immaterial Architecture. New York: Routledge, 2006.</ref><ref name="ReferenceA">Hill, Jonathan. Immaterial Architecture. New York: Routledge, 2006.</ref>. Һуңыраҡ Филипп Табор (''Philip Tabor'') (XVII быуаттағы голланд йорттары хәҙерге архитектура нигеҙе булып хеҙмәт иткән, тип билдәләй<ref>Tabor, Philip. Striking Home: The Telematic Assault on Identity. // Occupying Architecture: Between the Architect and the User. — Jonathan Hill, editor.</ref>. ==== Дөйөм бүлмәләр ==== [[Файл:Varassaari5.JPG|слева|мини|Гювяскюля ҡалаһында XX быуат башындағы традицион фин йорто]] [[Файл:Gokayama_Suganuma_五箇山菅沼地区_PA101516.jpg|слева|мини|Традицион япон йорто (минка)]] [[Урта быуаттар]]<nowiki/>ҙа капиталь торлаҡтарҙың күбеһе хужалыҡ ҡаралтыларҙа булған, унда төрлө эшмәкәрлек төрҙәре башҡарыла һәм төрлө ваҡиғалар була. Ул йорттарҙа күп кеше, шул иҫәптән ғаилә ағзалары, туғандары, эшселәр, хеҙмәтселәр һәм ҡунаҡтар йәшәй. Уларҙың йәшәү рәүеше күп осраҡта бергә була, торлаҡты ҡороу ҙа быға тап килә. Ҙур залда, ғәҙәттә, бергә төшкө аш ашай һәм осрашыуҙар үткәрә, ә ҙур '''''[[светлица]]''''' https://ru.wikipedia.org/wiki/Русское_традиционное_жилище#Светлица дөйөм йоҡо бүлмәһе булып хеҙмәт итә. ==== Йәнәш бүлмәләр ==== XV һәм XVI быуаттарҙың итальян һарайҙарында, архитектура яңырыуы осоронда йәнәш бүлмәле йорттар төҙөлөшө үҫешә. Биләмә биналарынан айырмалы рәүештә, һарай бүлмәләренең күбеһе алдан билдәләнгән тәғәйенләнешле булмай, әммә уларҙың һәр береһенең тиерлек күрше бүлмәләргә алып барыусы бер нисә ишеге була. Робин Эванс (1944—1993) планировканы «айырым, әммә шул уҡ ваҡытта тығыҙ бәйләнгән, палаталар матрицаһы» тип тасуирлай<ref name="ReferenceB">Evans, Robin. Translations from Drawing to Building: Figures, Doors and Passages. — London: Architectural Associations Publications, 2005</ref>. Был һарайҙа йәшәүселәргә, ҡайһы берҙә шәхси тормош сиктәрен боҙоп, бүлмәнән-бүлмәгә тиклем бөтә бина буйлап иркен йөрөргә мөмкинлек бирә. "Ғөмүмән, бындай бина буйлап тик ошо рәүешле генә йөрөргә мөмкин — бүлмәнән-бүлмәгә, ә беренән икенсеһенә күсеү. Баҫҡыстар һәм коридорҙар, әгәр булһа, бер бүлмәнән икенсеһенә алып бара һәм бер ҡасан да «уртаҡ юл» булдырмай. Бүлмә диуарҙары айырым арауыҡтарҙы билдәләүгә ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда вилланың асыҡ планы була<ref name="ReferenceB" />. Асыҡ планировка йорттағыларға аралашып йәшәргә һәм бер-береһенә бәйле булырға ярҙам итә. ==== Коридор ==== Коридорҙың барлыҡҡа килеүенә иң иртә миҫалдарҙың береһе 1597 йылда Лондонда Челсиҙа инглиз архитекторы Джон Зоопа төҙөгән Бофорт йортонда табыла. Ул үҙенең һыҙмаларында: «Бөтә нәмә аша оҙон юл» тигән яҙып ҡуя<ref>Summerson, John «The Book Of Architecture of John Thorpe in Sit John Soan’s museum: 40th Volume of the Walpole Society» England: The Society 1964</ref>. Был йортта һәр бүлмәнән күрше бүлмәләр аша түгел, ә дөйөм коридор һәм дөйөм ишек аша тышҡа сығырға мөмкин була. Ул ваҡыт өсөн бындай архитектура сиселеше революцион була. Шул ваҡытҡа бындай архитектура сиселеше революцион булған. Инглиз архитекторы Роджер Прэтт был «йорттоң бөтә буйлап үткән дөйөм үткәүелдең уртала булыуы кешеләргә, күрше бүлмәләр аша даими үтеп, бер-береһен борсомаҫҡа мөмкинлек бирҙе», — тип яҙа. Ун етенсе быуатта йәмғиәттең ҡатламдарға айырылыуы һәм кешеләр араһындағы тигеҙһеҙлек көсәйә, синыфтар тағы ла анығыраҡ формалаша һәм айырымлана. Был архитектураға йоғонто яһамай ҡалмай. Ул ваҡыттағы бай йорттарҙың планировкаһында хеҙмәтселәр менән юғары синыф араһында ярайһы уҡ ҡәтғи бүленеш була; ябай хеҙмәтсенең, бигерәк тә хужаның ҡунаҡтары йәки башҡа таныш булмаған кешеләр алдында, үҙенә бүлгән биләмәнән ситкә сығырға хоҡуғы булмай<ref name="ReferenceC">Pratt, Sir Roger «Sir R. Pratt on Architecture» 1928</ref>. Байҙар менән ярлылар араһындағы шундай уҡ социаль бүленеш ун туғыҙынсы быуатта [[Британия]]<nowiki/>ның күпселек ҡала йорттарында коридорҙар урынлашыуына килтерә. Социолог Витольд Рыбчински билдәләүенсә, ул саҡта «торлаҡты көндөҙгө һәм төнгө файҙаланыу урындарына формаль һәм формаль булмаған урындарға бүлеү» башлана<ref>{{книга|заглавие=Home: A Short History of An Idea|ссылка=https://archive.org/details/homeshorthistory00rybc_006|страницы=[https://archive.org/details/homeshorthistory00rybc_006/page/56 56]|место=London|издательство=Penguin|год=1987|isbn=0-14-010231-0|автор={{Нп3|Witold Rybczynski|Rybczynski, Witold|en|Witold Rybczynski}}}}</ref>. Ул ваҡыттағы ябай бүлмәлә дөйөм коридорға илтеүсе бер генә ишек була һәм дөйөмдән шәхси урынға әүерелә. == Өйҙөң эш урыны булыуҙан туҡтауы == [[Файл:Keizersgracht453.jpg|мини|[[Амстердам]]да 1669 йылда төҙөлгән йорт]] Антик дәүерҙә лә, [[урта быуаттар]]ҙа ла күпселек кеше йәшәгән ерендә: үҙ йортонда, йә уның эргәһендә: ер участкаһында, кәртәлә, оҫтаханала йәки сауҙа кибетендә эшләй. [[XVII быуат]]та [[Голландия]]ла йорт хужалығынан айырылыу [[сәнәғәт инҡилабы]], ҙур фабрикалар булдырыу һәм ваҡ һөнәрселәрҙе ҡыҫырыҡлау арҡаһында көсәйә бара. Инглиз яңырыу эпохаһының ҙур йорттарынан айырмалы рәүештә, Голландияла XVIII быуатта күпкә бәләкәйерәк майҙанда йорттар төҙөлә, уларҙың һәр береһендә иң күбе дүрт-биш кеше йәшәй. Ул ваҡыттағы голландтар араһында үҙҙәренә ышаныу, үҙ көсөнә таяныу, шул иҫәптән йорт хужалығында хеҙмәтселәр ярҙамынан тыш эш итеү ғәҙәте була. Шуға күрә торлаҡ йорттар, унда йәшәүсе ғаилә үҙ көсө менән үҙҙәрен хеҙмәтләндерә алһын өсөн, ҙур итеп төҙөлмәй. Голландияның ул ваҡыттағы торлаҡтары уңайлы урынға әүерелә, улар тик ял итеү һәм туғандары һәм яҡын дуҫтары менән аралашыу өсөн генә тәғәйенләнә һәм хәҙерге замандағыларға оҡшаған була. Хосусилыҡ та мөһим булған; шуға күрә, Голландия йортоноң ыҡсым булыуына ҡарамаҫтан, ул күрше бүлмәләр түгел, ә дөйөм коридор була. XVII быуат аҙағына голланд торлаҡ йорттарының заманса формаға әйләндереү процесы тамамлана. == XIX—XX быуаттарҙа торлаҡ үҫеше == Сәнәғәт революцияһы ҡалаларҙа торлаҡҡа ихтыяждың ҡырҡа артыуына килтерә: сарлаҡтар, баҙҙар, һарайҙар, келәттәр ҡуртымға бирелә. [[Файл:Terraced_houses.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Terraced_houses.jpg|альт=|мини|Ярлылар районы (Бат, [[Бөйөк Британия]])]] [[Бөйөк Британия]]ла [[сәнәғәт инҡилабы]]нан һуң бик күп завод һәм фабрикалар эшселәре өсөн торлаҡ кәрәклеге тыуа. Шуның менән бәйле төҙөлөштө тиҙләтеү һәм үҙҡиммәтен кәметеү маҡсатында терраса тибындағы күп участкалы торлаҡ йорттар күпләп төҙөлә башлай (дөйөм стеналы, бер-бер артлы, бер-береһе менән бәйләнгән бер нисә йорт, һәр бина күршеләге йортто ҡабатлай). Инглиз ҡалалары урамдары ике ҡатлы шыҡһыҙ кирбес йорт рәттәре менән тула — аҫта күмер мейесе менән аш-һыу бүлмәһе, урамға һәм мини-баҡсаға сығыу урыны, өҫтә барыһы өсөн дә берҙән-бер бүлмә урынлаша. [[Буржуазия]]ның торлаҡ урыны, ҡағиҙә булараҡ, айырым йорт була. Техник-сәнғәт интеллигенция вәкилдәре өсөн сағыштырмаса ҙур булмаған коттедж йорттары төҙөлә. [[Файл:South_San_Jose_(crop).jpg|альт=|мини|Сан-Хосе биҫтәһе ([[Калифорния]]), [[АҠШ]].]] 1920—1930 йылдарҙа үҫешкән илдәрҙә автомобиль үҫеше биҫтәләрҙең үҫеүенә килтерә, бигерәк тә АҠШ-та. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң шул уҡ типтағы, сағыштырмаса арзан торлаҡ йорттарҙы күпләп төҙөүҙең яңы технологиялары барлыҡҡа килә. == Күп фатирлы йорттар == Күп фатирлы йорттар (инсулалар) тәүге тапҡыр [[боронғо Рим]]да барлыҡҡа килә. Европала [[XVIII быуат]] уртаһында күп фатирлы ҡуртым йорттары төҙөү практикаһы тергеҙелә. Фатирҙарҙы ҡуртымға алыу хаҡы улар урынлашҡан ҡатҡа бәйле була: ни тиклем юғарыраҡ булһа, шул тиклем арзаныраҡ<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://archvuz.ru/2013_1/11|title=А.Якимова. ТЕРМИНЫ И ОПРЕДЕЛЕНИЯ МНОГОКВАРТИРНОГО АРЕНДНОГО ЖИЛИЩА ЗА РУБЕЖОМ|accessdate=2016-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610173246/http://archvuz.ru/2013_1/11|archivedate=2016-06-10}}</ref>. [[XIX быуат]] башынан [[Капитализм|капиталистик]] мөнәсәбәттәрҙең урынлашыуы фатирҙары ҡуртымға алынған күп фатирлы йорттар төҙөүгә этәргес бирә. [[Файл:House-vtbsk.jpg|альт=|мини|XIX быуат аҙағы — XX быуат башында [[Белоруссия]]ның [[Витебск]] ҡалаһында төҙөлгән килем йорттары]] Эшселәр өсөн күп фатирлы йорттарҙан тыш, Европаның күп кенә ҡалаларында XIX быуаттың икенсе яртыһында урта синыф һәм юғары синыф өсөн ҡуртымға бирелгән фатирҙары булған йорттар барлыҡҡа килә башлай. 1880-се йылдарға лифт кеүек техник яңылыҡтарҙың барлыҡҡа килеүе арҡаһында был төр торлаҡтың популярлығы һиҙелерлек арта<ref name="autogenerated2"/>. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң эшселәрҙең һаны артыу менән бәйле, [[Германия]]ла арзан, шул уҡ ваҡытта улар өсөн етерлек уңайлы торлаҡ төҙөү кәрәклеге күп фатирлы йорттар [[архитектура]]һында яңы йүнәлеш барлыҡҡа килтерә, уны Баухаус булараҡ билдәле Юғары төҙөлөш һәм художество дизайны мәктәбе пропагандалай. Был йүнәлештәге Бруно Таут кеүек архитекторҙар проектлаған күп фатирлы йорттар торлаҡ төҙөлөшө классикаһына әүерелә һәм беҙҙең көндәргә тиклем донъяның бөтә илдәрендә ҙур булмаған үҙгәрештәр менән ҡабаттан төҙөлә. [[Файл:Bruno_Taut_Carl_Legien.JPEG|мини|[[Берлин]]дың Пренцлауэр-Берг районындағы Карл Легин исемендәге торлаҡ комплексы. [[1929 йыл]]]] == СССР-ҙа торлаҡ == 1918 йылда шәхси милек бөтөрөлгәс, элек буржуазия милкендә булған йорттарға эшселәр ғаиләләре урынлаша башлай. Йорт хужалығы менән идара итеүҙе яйға һалыу кәрәклеге үҙенсәлекле йәшәү формаһы — йорт-коммуналарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүенә килтерә. Йортта йәшәүселәр үҙидара органдары булдыра, йорттоң үҙендә үк йәмәғәт аш-һыу бүлмәләре, яслиҙар, кер йыуыу бүлмәләре һ. б. барлыҡҡа килә башлай. Көнкүрештең коммуналь формаларын формалаштырыу процесын тиҙләтеү теләге, көтөлгәнсә, иҫке биналарҙың архитектура-планлаштырыу сиселешенә ҡамасаулай, йәмәғәт биналары төп нигеҙгә әйләнергә тейеш булған яңы типтағы торлаҡ проекттары эшләүгә ынтылыш яһала. Был принцип буйынса архитектор И. С. Николаевтың йорт-коммунаһы, Мәскәүҙә Наркомфин йорто, инженерҙар һәм яҙыусылар йорт-коммунаһы, сәйәси хөкөм ителеүселәр йорто, Бабурин, Батенин һәм Кондратьев торлаҡ массивтары төҙөлә. Бер йәки ике ғаилә өсөн фатирҙарҙа йыуыныу бүлмәләре, аш-һыу бүлмәләре (йәки термостарҙа завод-аш-һыу бүлмәләренән килтерелгән [[аҙыҡ-түлек]]те йылытыу өсөн шкаф-аш-һыу бүлмәләре) һәм бәҙрәфтәр була, шулай уҡ мунса һәм душ комплекстарында бер нисә фатир өсөн мунса һәм кер йыуыу башҡарыла, йә комплекс составына ингән мунсаларҙа һәм кер йыуыу бүлмәләрендә. [[Файл:Двор сороковых корпусов.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2.jpg|альт=|мини|Кондратьев торлаҡ массивының ихатаһы]] Киләсәктә, яңы иҡтисади сәйәсәт осоронда, ҡуртым хаҡының барлыҡҡа килеүе торлаҡ тормошоноң яңы формаһы — өлөшсөләр ҡатнашлығында хеҙмәттәшлек барлыҡҡа килеүен билдәләй. 1920-се йылдарҙа был йәшәү формаһы өсөн төҙөлгән йорттар йәмәғәт урындары булмаған айырым ячейкаларҙан торған ябай торлаҡ йорттарға яҡыныраҡ була. Күп фатирлы йорттар менән бер үк ваҡытта күп ҡатлы йорттар бик киң үҫеш алған, уларҙа айырым йорт бер нисә фатирҙан ғына торған. Ундай йорттар менән тотош эшсе кварталдары төҙөлә<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 12. Москва, 1975 год. с.78-97</ref>. 1930 йылдарҙа эшселәр тораҡ пункттарында ғына түгел, ҡалаларҙың ирекле территорияларында ла торлаҡ йорттар төҙөлә башлай. Торлаҡ йорттар бөтә кварталдарҙың формалаштырыусы элементына әүерелә һәм етдиерәк талаптарға яуап бирергә тейеш була. Тышҡы ҡиәфәтен яҡшыртыуҙан тыш, йорттарҙың йәшәү мөхите — торлаҡ йорттарында бүлмәләр үҫеш ала. Фатир майҙаны, түшәм бейеклеге нормалары арттырыла, фатирҙа мунса булыуы мотлаҡ һанала. Лифты булған ике фатирлы һәм дүрт фатирлы секция йорттары киң таралған. Торлаҡ йорттарҙы файҙаланыуға тапшырыу темпын һаҡлау өсөн, был тармаҡ стандарт проектҡа күсерелә, 1940 йылдан шәхси проекттар кәметелә. Ҡырҡынсы йылдар типик аҙ ҡатлы йорттар төҙөү үҫеше менән ҡылыҡһырлана. Күп кварталдар 2—3 ҡатлы йорттарҙан тора. Әммә ҙур ҡалалар өсөн был типтағы торлаҡ йорт тиҙ арала урынһыҙ тип таныла һәм 4—7 ҡатлы биналар яңынан төҙөлә башлай. 1947 йылда тәүге каркаслы ҙур панелле торлаҡ йорт төҙөлә, был [[СССР]]-ҙа эре панелле төҙөлөштәрҙе иҫәпләүҙең башы була, һуңынан ул ҙур ҡолас ала. 1950-се йылдар уртаһынан киң таралыу һәм индустриаллек төп маҡсатҡа әйләнә: предприятиеларҙа етештерелгән деталдәрҙән биналар тиҙ йыйылырға тейеш. Был маҡсаттар торлаҡ архитектураһы тураһындағы фекерҙәрҙе үҙгәртә: эстетика һәм кәрәгенгән артыҡлыҡ артҡы планға күсә, планлаштырыу һәм етештереү технологияһы алғы планға ҡуйыла. Нәҡ ошо йылдарҙа бер-береһенә оҡшаған йөҙәрләгән йөҙө булмаған торлаҡ кварталдар барлыҡҡа килә, улар ниндәй ҙә булһа экспрессивлыҡтан һәм индивидуаллектән мәхрүм була. Илленсе йылдар аҙағына торлаҡтың яңы стандарттары индерелә: бүлмәләрҙең һәм бигерәк тә аш-һыу бүлмәләренең рөхсәт ителгән минималь дәүмәлдәре һиҙелерлек кәмей, дөйөм ванна бүлмәләре рөхсәт ителә. Быларҙың барыһы ла торлаҡ хаҡын кәметергә мөмкинлек бирә. [[Файл:Brick_Khrushchev_house_in_Tomsk.jpg|мини|[[Томск]]иҙа 1-447 сериялы [[кирбес]] «хрущевкалар» ]] Күләмле төҙөлөштө планлаштырыу буйынса ҡарарҙар бәләкәй 1—3 кешелек [[ғаилә]]ләр өсөн насар ҡулайлы була. Был 1960-сы йылдарҙа айырым торлаҡ төрө — ҡунаҡхана тибындағы йорттар барлыҡҡа килеүенә килтерә. Уларҙа коридор системаһы була һәм йәмәғәт хеҙмәтләндереү блогына тоташтырыла<ref>Всеобщая история архитектуры, Том 12. Москва, 1975 год. с.366,567</ref>. == Рәсәйҙә торлаҡ == === Күп фатирлы йорттар === [[Әрмәнстан]]да һәм Нефтегорскиҙа [[ер тетрәү]]ҙәр, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә торлаҡ йорттарҙы террористарҙың шартлатыуы һәм фатирҙарҙа көнкүреш газының шартлауының емергес эҙемтәләргә килтереүе совет осоронда төҙөлгән торлаҡтарҙың етерлек ныҡлыҡҡа эйә булмауын һәм ышанысһыҙ булыуын асыҡланы. [[Ҡорос]] [[бетон]]дан яҡынса 10 тапҡырға нығыраҡ<ref>[http://fan-5.ru/best/best-1698.php Железобетон и железобетонные изделия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031015100/http://fan-5.ru/best/best-1698.php |date=2015-10-31 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://studopedia.org/1-3922.html|title=ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫЕ КОНСТРУКЦИИ|publisher=Studopedia.org|accessdate=2018-08-14}}</ref>, шуға күрә күп ҡатлы айырым биналар ҡорос терәк һәм каркастар ярҙамында төҙөлә башлай<ref>{{Cite web|url=http://www.sovarch.ru/kran/|title=Монтаж металлических конструкций высотных зданий в Москве с помощью самоподъемных кранов УБК|accessdate=2015-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924104203/http://www.sovarch.ru/kran/ |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/11/11/stalevary-rvutsya-stroit Технологии рынка: Сталевары рвутся строить]</ref><ref>[http://xn--80abwaa1a3aj3c.xn--80adxhks/2014/1113-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA.htm Есть ли будущее у стальных высоток?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928222317/http://xn--80abwaa1a3aj3c.xn--80adxhks/2014/1113-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA.htm |date=2015-09-28 }}</ref>. Совет осороноң үҙенә генә хас мираҫы булып күп ҡатлы йорттарҙың сериялы биналары тора, улар шулай уҡ төҙөлөш төрө менән айырылып тора: сталинкалар, хрущевкалар, брежневкалар. === Шәхси йорт === Рәсәйҙә һәм совет осоронан һуң башҡа илдәрҙә, классик айырым торлаҡ йорттарҙан тыш, казарма тибындағы биналар ҙа киң тарала — бер нисә ғаилә өсөн казарма тибындағы элекке биналар, хәҙер улар бер нисә ғаилә хужаһына бүленә, ғәҙәттә ике-өс ғаиләгә бүленә. Айырым йорттарҙы һәм казарма тибындағы биналарҙы айырыу маҡсатында һатып алғанда һәм һатҡанда, ғәҙәттә, флигель тип атайҙар. Шулай уҡ коттедждар, дачалар, ауыл йорттары төҙөлә. == Башҡа илдәрҙә == [[2020 йыл]]ға сәскә атҡан уртаса йәмғиәт төҙөргә ынтылған [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа [[2003 йыл]]да торлаҡ секторында «бәләкәй килем» нормалары билдәләнә — «һәр ғаилә фатир, һәр кешегә бөтә уңайлыҡтары булған бүлмә»<ref name="autogenerated12">{{Cite web|url=http://russian.people.com.cn/200301/23/rus20030123_71435.html|title=Определены нормы "малого достатка" в жилищной сфере Жэньминь Жибао|publisher=russian.people.com.cn|accessdate=2018-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090728/http://russian.people.com.cn/200301/23/rus20030123_71435.html |date=2016-03-04 }}</ref>. 2000 йылғы дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡытайҙарға уртаса 0,78 бүлмә тура килә<ref name="autogenerated13">{{Cite web|url=http://russian.people.com.cn/200301/23/rus20030123_71435.html|title=Определены нормы "малого достатка" в жилищной сфере Жэньминь Жибао|publisher=russian.people.com.cn|accessdate=2018-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090728/http://russian.people.com.cn/200301/23/rus20030123_71435.html |date=2016-03-04 }}</ref>. 2007 йылға бер ҡала кешеһенә торлаҡ майҙанының уртаса күләме 2002 йылда 22,8 кв. м. квадрат метрҙан 27 кв. м. тиклем арта<ref>[http://www.chinanews.ru/content/view/401/19/ ChinaNews.Ru | Новости Китая]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Украинала, төҙөүселәр фекеренсә, торлаҡ менән тәьмин итеү бер кешегә 26,5 м² самаһы тәшкил итә<ref>{{Cite news|title=Беднеют все: Украина – лидер по падению благосостояния|url=http://news.finance.ua/ru/news/-/360932/bedneyut-vse-ukraina-lider-po-padeniyu-blagosostoyaniya|work=Finance.ua|accessdate=2018-08-14|language=ru}}</ref>. == Кеше торлаҡтары == Архитектор Норберт Шонауэр үҙенең «Норберт Шоэнауэрҙың 6000 йыллыҡ торлаҡ» китабында торлаҡтарҙың өс төп категорияһын билдәләй: ҡалалар алдында барлыҡҡа килгән торлаҡтар; «көнсығыш ҡала» торлаҡтары; «көнбайыш ҡала» торлаҡтары. Ҡалалар алдында барлыҡҡа килгән торлаҡтарға эскимостарҙың иглу, пуэблито тибындағы ярым стационар ҡоролмалары һәм Яңы Англияның гомстед тибындағы ҡоролмалары инә. «Көнсығыш ҡала» торлаҡтарына [[Боронғо Греция|боронғо гректар]] һәм римлеләрҙең йорттары, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Һиндостан]], [[Мосолмандар|мосолман]] ҡалаларының традицион ҡала йорттары инә. «Көнбайыш ҡала» торлаҡтарына урта быуат ҡала йорттары, [[Ренессанс]] таунхаустары, шулай уҡ XIX һәм XX быуаттарҙағы күп фатирлы йорттар инә. XX быуат аҙағында — XXI быуат башында көнбайыш илдәрендә торлаҡ йорттар төҙөүҙә «Аҡыллы йорт» системаһы — торлаҡтың инженер ҡорамалдары менән идара итеүҙең автоматлаштырылған системаһы ҡулланыла башлай. Был системаны файҙаланып, кеше бер команда менән кәрәкле хәлде билдәләй, ә автоматика тышҡы һәм эске шарттарға ярашлы бөтә инженер системаларының һәм электр приборҙарының ҡулланыу режимдарын билдәләй һәм күҙәтә. {| class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="33%" |[[Файл:Novosibirsk_picturesque-traditional-house.JPG|центр|220x220пкс]] | width="33%" |[[Файл:Zwolle_Holtenbroek_Flat.jpg|центр|220x220пкс]] | width="33%" |[[Файл:Димитрова_70.JPG|центр|196x196пкс]] |- |[[Новосибирск]]иҙа йорт |[[Нидерланд|Нидерландтар]]<nowiki/>ҙа күп фатирлы йорт |Рәсәйҙә 12 ҡатлы торлаҡ йорт |} === Милли торлаҡтар === Төрлө төбәктәрҙә урындағы халыҡ милли торлаҡтарҙың үҙ төрҙәрен үҫтергән. Күсмә ҡәбиләләрҙә ғәҙәттә төрлө сатырҙар, [[тирмә]]ләр, чума, вигвамдар була. Таулы райондарҙа шале, пальянс, трулло төҙөлә. [[Тигеҙлектәр]]ҙә өй, балсыҡ өй, саман һ. б. {{Col-begin}} {{Col-3}} * вигвам ([[Төньяҡ Америка]]) * типи (Төньяҡ Америка) * хоган (Төньяҡ Америка) * пальясо ([[Испания]]) * трулло ([[Италия]]) * фанза ([[Ҡытай]]) {{Col-3}} * сатыр (Ғәрәпстан, [[Төньяҡ Африка]]) * юрта (Ҡаҙахстан, Ҡырғыҙтан, [[Монголия]]) * [иглу ([[Гренландия]]) * чум ([[Себер]]) * яранга ([[Себер]]) * рондавель ([[КАР]]) {{Col-3}} * шале ([[Швейцария]]) * изба ([[Рәсәй]]) * хата ([[Украина]]) * мазанка ([[Украина]]) * сакля ([[Грузия]]) {{Столбцы/конец}}<gallery> Файл:Palloza en O Cebreiro (Lugo).JPG|alt=Испанияла пальясо|Испанияла [[пальясо]] Файл:Kamena kuca u Pokreveniku.jpg|alt=Сербияла традицион таш йорт|[[Сербия]]<nowiki/>ла традицион таш йорт Файл:Russia-Suzdal-MWAPL-House of Poor Peasant-1.jpg|alt=Өй|Өй Файл:Kyrgyzská jurta, Song-köl.jpg|alt=Тирмә|[[Юрта|Тирмә]] Файл:Plains Conservation Center, Colorado 05.jpg|alt=Типи - Америка индеецтары торлағы|[[Типи]] - Америка индеецтары торлағы Файл:Faza in Kenya's Coast Province.JPEG|alt=Кенияның традицион торлағы|[[Кения]]ның традицион торлағы Файл:Плавучее жилище мартолода - panoramio.jpg|alt=Йөҙөүсе торлаҡ|Йөҙөүсе торлаҡ </gallery> == Торлаҡ хоҡуҡ төшөнсәһе булараҡ == Ғәҙәттә торлаҡ, кеше йәшәгән урын булараҡ, «торлаҡ» (йорт йәки йорттоң бер өлөшө) тип түгел, ә милли торлаҡ төрҙәрен (мәҫәлән, чум йәки көймәле арба, шулай уҡ ҡулдан эшләнгән башҡа ҡоролмаларҙы (хатта ҡыуыштар) үҙ эсенә алған ҡоролмаларҙың киң диапазоны тип аңлайҙар. Шул уҡ ваҡытта төрлө илдәрҙең ҡануниәте лә ошо йәһәттән айырылырға мөмкин, ә бер илдә торлаҡ тип һаналған нәмәләр икенсе илдә ундай тип иҫәпләнмәй. Йорттоң закон менән нығытылған төп үҙенсәлектәренең береһе — өйҙөң тейелгеһеҙлеге, йәғни унда йәшәгән халыҡ ихтыярына ҡаршы кешеләрҙең рөхсәтһеҙ инеү мөмкинлеге сикләнгәнлеге. Бындай үтеп инеү рөхсәт ителгән осраҡтар ҡануниәттә махсус күрһәтелә. Быны, мәҫәлән, судтың махсус ҡарары нигеҙендә эшләргә мөмкин<ref>{{Китап|заглавие=Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М|часть=Жилище|год=2003|автор=А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева}}</ref>. Торлаҡ хоҡуғы Рәсәйҙә Рәсәй Федерацияһының Торлаҡ кодексы менән көйләнә. Шул уҡ ваҡытта биналарҙың ҡайһы бер категориялары, торлаҡҡа яраҡлаштырылһа ла, Рәсәй ҡануниәте буйынса торлаҡ булмаған тип һанала (ҡунаҡхана бүлмәләре, ятаҡ бүлмәләре, апартаменттар), уларға торлаҡтың тейелгеһеҙлеге бирелмәй. == Иҡтисад == [[Халыҡ-ара валюта фонды|ХВФ]] (2014 йыл) үткәргән тикшеренеүҙәргә ярашлы, донъя финанс көрсөгөнә ҡарамаҫтан, һуңғы йылдарҙа күп илдәрҙә торлаҡҡа хаҡтар тарихи уртаса күрһәткестән юғары<ref>{{Cite news|title=МВФ: надо предотвратить бум на рынке жилья|url=http://www.vestifinance.ru/articles/43889|work=vestifinance.ru|accessdate=2018-08-14|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814200949/https://www.vestifinance.ru/articles/43889 |date=2018-08-14 }}</ref>. == Энергия һөҙөмтәлелеге == [[Файл:Solar_panels_on_house_roof.jpg|альт=|слева|мини|[[Бостон]]<nowiki/>да ҡыйыҡта ҡояш батареялары менән йорт]] Энергия ҡулланыуҙың үҫеүенә һәм уларҙың бөтөү хәүефенә бәйле XXI быуатта ҡулланыу һөҙөмтәлелеген күтәреү һәм энергия юғалтыуҙарын кәметеү буйынса күп саралар күрелә, шул иҫәптән йорттарҙа ла. Йылылыҡ һаҡлауға һәм тәбиғи яҡтыртыуға талаптар арта, лампаларҙан экономиялыраҡ яҡтыртыу ҡоролмаларына күсеү башлана<ref>[http://www.otoplenie.bg/articles/view/10/961 Използване на енергоспестяващи осветителни тела] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416080413/http://www.otoplenie.bg/articles/view/10/961 |date=2015-04-16 }}</ref>. Махсус быяла ҡулланыу башланғас, тәҙрәләр аша йылылыҡ юғалтыу кәмей. [[Ҡояш]], [[ел]], [[ямғыр]], тирбәлеү, геотермаль [[Тулыланыусы энергия|энергия сығанаҡтарын ҡулланыу]] йышыраҡ ҡулланыла. Ҡояш батареяларынан йәки ел генераторҙарынан энергияны тулыһынса тәьмин иткән йорттар бар<ref>[http://www.flickr.com/photos/24592131@N00/394640345/ Green house], Flickr</ref>. == Сейсмик тотороҡлолоҡ == [[Файл:ExteiorShearTruss.jpg|мини|240x240пкс|Берклиҙағы Калифорния университетында ер тетрәүгә ҡаршы тышҡы ҡоршау]] [[Ер тетрәү]]ҙәргә сыҙамлы, биналар төҙөү, ғәҙәттә, улар төҙөләсәк райондың сейсмик активлығын тикшереүҙән башлана. Сейсмик яҡтан хәүефле урындарҙа бындай тикшеренеүҙәр проектлауҙа һәм төҙөүҙәйыш ҡына закон буйынса мотлаҡ булып тора. [[Болгария]]ла бындай закон тәүге тапҡыр 1957 йылда ҡабул ителә ер тетрәүгә ҡаршы тороу нормаларын үтәү<ref>[http://www.basicinvest.com Земетресенията и моето имущество] BasicInvest.com, Василина Христоскова, 26 март 2010 година</ref>. [[Япония]]ла [[ер тетрәү]]гә сыҙамлы бина түгел, ә ер тетрәү ваҡытында халыҡ өсөн һыйыныу урыны булып хеҙмәт итә алған айырым бүлмә эшләү рөхсәт ителә<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Yss4vn6ERj8&feature=PlayList&p=F297EF2ADDEAD86C&index=19|title=Family safety shelters|author=cjnr|date=2006-06-28|accessdate=2018-08-14}}</ref>. Йыш ҡына яңы төҙөлөш ҡоролмалары ер тетрәүҙе имитациялаған махсус лабораторияларҙа сейсмик ҡаршылыҡҡа тикшерелә<ref>{{cite web|url=http://www.bosai.go.jp/hyogo/ehyogo/|title=The NIED ‘E-Defence’ Laboratory in Miki City|accessdate=2008-03-03}}</ref><ref>[http://www.ecs.csun.edu/~shustov/Topic7.htm Concept of design code for seismic performance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923233331/http://www.ecs.csun.edu/~shustov/Topic7.htm |date=2015-09-23 }}, Valentin Shustov</ref><ref name="DynamicsOfStructures">{{Китап|заглавие=Dynamics of Structures|автор=Chopra, Anil K.|издательство=Prentice Hall - 1995|isbn=0138552142}}</ref>. == Хайуандар торлағы == Ҡайһы бер хайуандар торлаҡ ҡуллана. Йышыраҡ тоҡомдарҙы һаҡлау өсөн ҡулланыла. Атап әйткәндә, ҡоштар ошо маҡсатта оя ҡора. Әммә торлаҡтарҙы тышҡы факторҙарҙан һаҡланыу өсөн дә ҡулланырға мөмкин. Ғәҙәттә, мал-тыуарҙың (һәм ҡайһы бер малдарҙың) өйө булмай. Русса аталыштары: {{Col-begin}} {{Col-3}} * Айыу өңө * Өң * Оя * Мәмерйә {{Col-3}} * Ағас ҡыуышлығы * Ҡондоҙ ояһы * Ҡырмыҫҡа иләүе {{Col-3}} * Термит иләүе * Умарта, солоҡ {{Столбцы/конец}} {| class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="33%" |[[Файл:Rabbit-hole-0294.jpg|центр|220x220пкс]] | width="33%" |[[Файл:BlackWoods.jpg|центр|220x220пкс]] | width="33%" |[[Файл:Ant_hill_poland.jpg|центр|220x220пкс]] |- |Ҡуян өңө |Ағас ҡыуышында ҡош себештәре |Ҡырмыҫҡа иләүе киҫелештә |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Торлаҡ хоҡуғы * Ер тетрәүгә сыҙамлы төҙөлөш * Сейсмик изоляция * Өйҙәрҙе номерлау * Торлаҡ сәйәсәте * Халыҡ архитектураһы * [[Көнкүреш]] == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == Жилище в БСЭ Самые удивительные дома мира [[:ru:Харит, Михаил Давидович|Харит, Михаил Давидович]]. Знаменитые дома, замки, усадьбы. 2008. Spaudos Kontrurai, Вильнюс, Литва. [[:ru:Special:BookSources/9785990053939|ISBN 978-5-9900539-39]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785990053939][https://web.archive.org/web/20160304094241/http://www.shouse.by/ Комфортное и безопасное строительство, системы Умный дом] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785990053939][https://web.archive.org/web/20160304094241/http://www.shouse.by/][http://luksbeton.ru/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=5&Itemid=6 Строим дом из дерева{{dmoz|World/Russian/Дом/|Дом}}]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://web.archive.org/web/20141029091730/http://stroteks-perm.ru/stati_o_stroitelstve_i_remonte/zhilische_odno_iz_osnovnyh_materialnyh_usloviy_suschestvovaniya_cheloveka.html Жилище — одно из основных материальных условий существования человека]. ''Дадашева Александра''. {{cite web|url=https://arzamas.academy/materials/595|title=Краткая история жилищного вопроса|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|accessdate=2018-10-16}} [[Категория:Торлаҡ]] [[Категория:Төр буйынса археология объекттары]] [[Категория:Археология объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] 9sb2r5ru3cviajgko0i6467xj8g1h72 Теләүембәт 0 12700 1307131 1264137 2026-10-08T17:29:33Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307131 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Теләүембәт''' ({{lang-ru|Тляумбетово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 384 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453334, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238875001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 88 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1900 йыл||305|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||520|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||399|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||406|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||420|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||460|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||384||174||210||45,3||54,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 42 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 68 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Ерекле урамы ({{lang-ru|улица Зирекля}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодёжная}}) * Наҡаҫ урамы ({{lang-ru|улица Накас}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/032/000096.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Теләүембәт ауылы [[18-се быуат|18-се быуаттың]] икенсе яртыһынан алып билдәле Теләүембәт олоҫо старшинаһы Теләүембәт Яуғастин исемен йөрөтә. Быуат аҙағында ауылда 117 кеше менән 20 йорт булған. X ревизия йорттарҙың (70) һәм халыҡ (176 ир-егет һәм 169 ҡатын-ҡыҙ) иҫәбенең артыуын күрһәтә. [[1842 йыл]]да 202 кешегә 12 бот ужым һәм 944 бот яҙғы иген сәселгән.<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409193814/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 |date=2022-04-09 }}</ref> Башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүселәр — Сәфәр һәм уның улдары Ғабдлла менән Хөрмәтулла Иҙелбаевтар. Башҡарҙы: Иҙелбаева Рузилә Хәлил ҡыҙы. Етәксеһе: Иҙелбаева Резеда Дамир ҡыҙы<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 44 — 52-се биттәр]</ref>. == Топонимдары == Мирхәт Әхмәҙулла улы Хәсәновтың «Бала саҡ тураһында хәтирәләр» китабында Теләүембәт ауылы тарихы<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 26 — 27-се биттәр]</ref>. == Мәктәп тарихы == * Исполнитель: Идельбаева Рузиля Халиловна. Руководитель: Идельбаева Резеда Дамировна. История школы деревни Тляумбетово<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 122 — 126-сы биттәр]</ref>. * [[Теләүембәт мәктәбе]] == Матбуғатта == == Видеофильмдар == * Күгәрсен районының Теләүембәт ауылынан Айназ Мөфтәхетдинов. Башҡорт халыҡ йыры «Ете ҡыҙ». Етәксеһе Харрасов Замир Дамир улы.<ref>{{YouTube|kgcJXbXgI6M|logo=1}}</ref> * Ауылда «Әсә көнө»<ref>{{YouTube|ATqSyczCnl8|logo=1}}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәле улы]] (1893—7.03.1918), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы|Башҡортостан автономияһы]]ның тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе. * [[Сайранова Сәрүәр Файзрахман ҡыҙы]] (17.01.1918—2006), [[Ишембай]] ҡалаһы башҡорт халыҡ театрының 1948—1973 йылдарҙағы режиссёры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1961). Ишембай ҡалаһы һәм [[Ишембай районы]]ның почётлы гражданы (1999)<ref>[http://www.ishimbai-kultura.ru/index.php/2014-07-08-11-50-40/nashi-veterany/241-sajranova-sarvar-fajzrakhmanovna Отдел культуры МР Ишимбайский район. Официальный сайт. Сайранова Сарвар Файзрахмановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406165542/http://www.ishimbai-kultura.ru/index.php/2014-07-08-11-50-40/nashi-veterany/241-sajranova-sarvar-fajzrakhmanovna |date=2020-04-06 }}{{ref-ru}}{{V|15|01|2018}}</ref>. * [[Фәтҡуллин Барый Нурлығата улы]] (13.10.1926—21.11.2014), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «Главбашстрой» тресының элекке электр менән иретеп йәбештереүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[Дан ордены|II һәм III дәрәжә Дан]] ордендары кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14231-tel-emb-t-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|31|03|2019}} * [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/tlyaumbetovo.html Тляумбетово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/tlyaumbetovo_bash._r./ Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}} * Мирхәт Әхмәҙулла улы Хәсәновтың «Бала саҡ тураһында хәтирәләр» китабында Теләүембәт ауылы тарихы<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 22 — 26-сы биттәр]</ref>. {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] 7rrhy48gmqcwsletdjco0wjg8nv0aes Википедия:Bar 4 14997 1307162 1305839 2026-10-09T09:28:40Z MediaWiki message delivery 9284 /* Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist */ яңы бүлек 1307162 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bashkir language community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 май 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|фекер алышыу]])</bdi> 17:11, 23 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Размещение ссылок на контакты по вопросам права и безопасности в нижнем колонтитуле вашего вики-проекта</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Контакты по вопросам права и безопасности''' Дорогие участники сообщества, Фонд Викимедиа сформировал [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|единую страницу с контактами по вопросам права и безопасности]] для размещения в нижних колонтитулах ваших проектов соответствующих ссылок на нее, чтобы обеспечить доступ к достоверной юридической информации. Это нормативное требование. Мы уже разместили эти ссылки в английском, немецком, итальянском, испанском и других проектах Википедии, и мы также скоро добавим это и в ваш вики-проект. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Пожалуйста, ознакомьтесь более подробно на странице проекта]] и оставляйте любые комментарии в этой ветке или на [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|странице обсуждений]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 июль 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:DreamRimmer@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 09:09, 26 август 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Переключение сервера: ваш вики-проект скоро на короткое время будет доступен в режиме «только для чтения»</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2026-09-23|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. Вы можете внести вклад в [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate перевод или вычитку] этого текста баннера. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' * День переключения — {{#time:l j xg Y|2026-09-23|ru}}. Оно продлится не более часа. * При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': * Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 сентябрь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 21 сентябрь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 09:28, 9 октябрь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> r2dnecin4s9lns685pphgc4fyhd6e0j 9 октябрь 0 67641 1307130 1306832 2026-10-08T16:58:26Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307130 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''9 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 282-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 283-сө). Йыл аҙағынаса 83 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Почта көнө. ** Астрономия көнө. ** Ҡыҙыҡлы ваҡиғалар көнө. ** [[Йомортҡа (ризыҡ)|Йомортҡа]] көнө (октябрҙең икенсе йомаһы). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Нанотехнологиялар көнө. * {{Флагификация|Германия}}: [[Өләсәй]]ҙәр көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Рәсәйҙең хәрби дан көнө. Кавказ өсөн алышта совет ғәскәрҙәренең немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйратыуы (1943). * {{Уганда}} [[Уганда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығын Махсус янғын һағы көнө. * {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Альпинистар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[2006 йыл]]: [[Төньяҡ Корея]]ла беренсе ядро ҡоралын һынау үткәрелә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Будников Пётр Петрович]] (1885—6.12.1968), [[Органик булмаған химия|химик-неорганик]]-[[фән]]-ғалим. [[Украина ССР-ы]] Фәндәр Академияһы 1941—1943 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булғанда [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Төҙөлөш материалдары институтының директор урынбаҫары. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1939), Украина ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы (1939). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1965). Өс тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1942, 1950, 1952). Сығышы менән [[Смоленск]] ҡалаһынан. * [[Әлфиә Аҡбутина]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Виноградова Ирина Леонидовна]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик-ғалим. 1992 йылдан [[Өфө]]ләге «Молния» ғилми-производство предприятиеһының инженер-конструкторы, 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—21.12.1925), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Журналистика|журналист]] һәм яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1921—1924 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] Рәйесе, [[РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның сәйәси секретары, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе урынбаҫары; [[Башҡорт теле]]н бойомға ашырыу буйынса комиссия рәйесе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1921). * [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—30.04.1976), механизатор. 1961—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] «Октябрь» совхозы комбайнеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Плечной Александр Львович]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1972 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның һәм [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең [[Технология|технологы]], техник контроль бюроһы начальнигы, баш инженер урынбаҫары, техник директор урынбаҫары, 2011—2015 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары—сифат буйынса директор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2000). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Авиация сәнәғәте министрлығының сифат отличнигы (1984). Почётлы моторҙар эшләүсе (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Григорьев Юрий Николаевич]] (1951), [[Живопись|рәссам]], график, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1977 йылдан [[Өфө]]нөң 1-се сәнғәт мәктәбе, 1989 йылдан А. А. Кузнецов исемендәге 1-се балалар художество мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа Республика мәғариф буйынса уҡытыу-методик үҙәгенең өлкән методисы. 2000 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). [[Һынлы сәнғәт]] йәмғиәте рәйесе (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Львов өлкәһе]] Самбор ҡалаһынан. * [[Новокшенов Виктор Юрьевич]] (1951), [[Математика|математик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан өлкән, 1988 йылдан – төп, 1994 йылдан һәм 2014 йылда – баш ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан математика-физика бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1976—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] hәм 1996—2013 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2001), физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1996). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Стрельцов Николай Васильевич]] (1927—1965), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1960 йылдың февраленән «Шкаповнефтестрой» тресының баш инженеры, 1961 йылдың декабренән — идарасыһы. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Бәләбәй]] ҡала комитетының бюро ағзаһы, бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Покровка (Бәләбәй районы)|Покровка]] ауылынан. * [[Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы]] (1932—4.02.1995), театр актёры, 1956—1994 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1956 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1972) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы]] (1947), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының «Майҙан» гәзитен ойоштороусы һәм уның мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). Сығышы менән [[Әлшәй районы]] [[Хәнйәр]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Наил Ғәлиев]] (төп исеме [[Николай Голов]], 1928—7.02.2005), [[музыка]]нт-баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988). * [[Әхмәҙуллина Раушания Зәки ҡыҙы]] (1948), [[китапхана]]сы. 1995—2006 йылдарҙа [[Балтас районы]] үҙәкләштерелгән [[китапхана|китапхана системаһы]] директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Адршин Римат Ямур улы]] (1958), [[төҙөлөш |төҙөлөш тармағы]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]] 5-се төҙөлөш идаралығының балта оҫтаһы, бригадиры, 1979 йылдан 50-се ПМК-ның балта оҫтаһы, 1989 йылдан — прорабы. 2005—2008 йылдарҙа «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш идаралығының участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Аллағыуат ауылынан. * [[Псәнчин Юлай Вәли улы]] (1963), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2013). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әмирова Виктория Радек ҡыҙы]] (1963), табип-педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Жеребцов Владимир Валерьевич]] (1968), [[Электротехника|электротехник]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1993 йылдан [[«Стерлитамакский рабочий» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012—2015 йылдарҙа — баҫманың мөхәррире. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар, 2009 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Кольцов Александр Алексеевич]] (1924—22.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1973). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан. * [[Фуртат Юрий Александрович]] (1924–10.04.1996), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Теләкбирҙин Булат Ғәбиҙулла улы]] (1949—17.08.2021), юрист, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1988—1998 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Юғары суды рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] Мосеев ауылынан. * [[Утляков Геннадий Иванович]] (1949–24.12.2010), инженер‑электромеханик-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1994—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Щукин Василий Николаевич]] (1949), [[нефть|нефтсе]]. 1994—1995 йылдарҙа «Когалымнефтепрогресс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1995 йылдан — Рәсәй инновацион яғыулыҡ-энергетика компанияһы — «РИТЭК»тың генераль директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең (1996) һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның нефть-газ сығарыу сәнәғәтенең (2007) атҡаҙанған хеҙмәткәре, Нефть сәнәғәте отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:9 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1874 йыл]]: Николай Рерих, [[Рәсәй империяһы]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. * [[1935 йыл]]: Илдус Яҡупов, [[Татарстан]] композиторы. («Йәшлегемә кире ҡайтыр инем», «Яҙғы таң», «Зәңгәр күккә ҡарап атлайым», «Яратам» һәм башҡа йырҙар авторы) {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1940 йыл]]: Джон Леннон, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[йыр]]сыһы. * [[1959 йыл]]: Борис Немцов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е. * [[1966 йыл]]: Дэвид Кэмерон, [[Бөйөк Британия]] премьер-министры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:9 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1857 йыл]]: Йозеф Рессель, [[Австрия]] уйлап табыусыһы. * [[1967 йыл]]: [[Че Гевара]], [[Куба]]ның революционеры һәм дәүләт эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1997 йыл]]: Ғабдулла Рәхимҡолов, [[йыр]]сы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К09]] [[Категория:9 октябрь]] tchtg6wmjpwcoldtctvye3fzfk3qr2q 13 октябрь 0 67729 1307128 1256127 2026-10-08T16:19:29Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1307128 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 286-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 287-се). Йыл аҙағына тиклем 79 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Флагификация|ООН}}: Стихия фәжиғәләре эҙемтәләрен кәметеү көнө. {{Ер}} [[Ер]]: [[Йомортҡа (ризыҡ)|Йомортҡа]] көнө (октябрҙең икенсе йомаһы) ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Афғанстан}} [[Афғанстан]]: Республиканың Милли ассамблеяһы нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Мәҙәниәт]] хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Тимер юл транспорты|Тимер юл]] хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] баш ҡалаһын [[Истанбул]]дан [[Анҡара]]ға күсерә. * [[1976 йыл]]: [[Силәбе]] миллионер ҡалалар иҫәбенә инә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Закиров Рәүеф Абдулхаҡ улы]] (1915—14.08.1995), [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1953—1978 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры. Башҡорт АССР-ының 3-сө, 6—9-сы саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971, 1976) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. * [[Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы]] (1920—12.02.1994), дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры, ете саҡырылыш (IV—XI) [[БАССР Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Отставкалағы полковник. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чудинов Энгельс Матвеевич]] (1930—3.07.1980), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 1955 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]], 1958 йылдан — [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964 йылдан — [[марксизм|марксистик-ленинсы]] [[философия]] һәм [[Коммунизм|фәнни коммунизм]] кафедраһы мөдире; 1966 йылдан [[Мәскәү]] физика-техника институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан философия кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1968), профессор (1970). Сығышы менән хәҙерге Дәүләкән ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гончаров Борис Васильевич]] (1926—22.06.2014), [[фән|ғалим]]-инженер-төҙөүсе. 1973—1980 йылдарҙа һәм 1987 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем төҙөлөш конструкциялары кафедраһы, 1988—1999 йылдарҙы төҙөлөш эштәре технологияһы һәм фундаменттар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1988—1991 йылдарҙы инженер-төҙөлөш факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Смоленск өлкәһе]] Слобода ауылынан. * [[Максимов Глеб Юрьевич]] (1926—26.08.2001), ғалим-инженер-конструкторы, уйлап табыусы. Техник фәндәр кандидаты. [[Ер]]ҙең донъялағы беренсе яһалма юлдашын эшләүсе һәм уны осороусыларҙың береһе. [[Ленин премияһы]] лауреаты, Ленин ордены кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы]] (1936—15.02.2004), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1964—1976 йылдарҙа [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның төҙөлөш идаралығы маляры. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш (1975—1980) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (1978). * [[Золоева Галина Михайловна]] (1941), ғалим-тау инженеры-геофизик. 1966 йылдан И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте институты һәм И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1983 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр. Геология минералогия фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Йәрмәкәй]] ауылынан. * [[Уйылданов Рауил Нуретдин улы]] (1941—20.07.2000), ғалим-[[Ветеринария|ветеринар]] врач. 1978 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның биохимия лабораторияһы мөдире, 1989 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҙәк аналитик лабораторияһы, 1997 йылдан — ветеринария һәм зоогигиена лабораторияһы мөдире, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1995), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Һәйтәк (Учалы районы)|Һәйтәк]] ауылынан. * [[Давыдова Лариса Владимировна]] (1961), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәт эшмәкәре. 2007 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 1-се гимназия директоры, бер үк ваҡытта 2012 йылдан Салауат ҡала Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2013), [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы]] (1961), театр актёры. 1990 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2004). * [[Төхбәтуллин Эдуард Дауыт улы]] (1971), [[спорт]]сы. 1992—1998 йылдарҙа [[еңел атлетика]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 80 километрға йүгереүҙә [[Мексика]] чемпионы (1998), Команда зачётында 100 километрға йүгереүҙә [[Европа]] чемпионы (1998) һәм Европа чемпионатының көмөш призёры (1997). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Солтанов Барый Муллағәли улы]] (1907—21.01.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Нурия Ирсаева]] (1942), [[театр]] һәм кино актёры, [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1965 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы, бер үк ваҡытта 1987—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың (1984), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1980) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1998 ) халыҡ артисы. [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1987), [[Миәкә районы]]ның М. Аҡмулла исемендәге (1998) премияһы лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2017) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендары кавалеры, [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Головин Владимир Вениаминович]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] [[Сибай]] филиалының элекке баш механигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металургы (2014) һәм почётлы таусыһы (2001), Сибай ҡалаһының почётлы гражданы (2020). * [[Жирнов Владимир Алексеевич]] (1952), [[музыка]]нт-баянсы, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; 2003—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка училищеһы]] (2008 йылдан колледж) директоры, бер үк ваҡытта баян һәм аккордеон классы буйынса уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Талдыболаҡ (Йәрмәкәй районы)|Талдыболаҡ]] ауылынан. * [[Нурғәлина Зөлфирә Рәил ҡыҙы]] (1962), педагог. 1986 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] мәктәбенең өлкән пионер вожатыйы һәм уҡытыусыһы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙың 1-се мәктәбе уҡытыусыһы, 2002 йылдан — район мәғариф бүлеге методисы, 2014 йылдан — Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011). Сығышы менән Әбйәлил районының [[Таҡһыр]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Алсынбаев Сәлих Ҡунаҡбай улы]] (1913—20.06.1984), [[Педагогика|педагог]]. 1936 йылдан (өҙөклөк менән) [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы]] [[уҡытыусы]]һы, 1940 йылдан уҡытыу бүлеге мөдире, 1945 йылдан — директоры; 1952 йылдан [[Күгәрсен районы]]ндағы [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] башҡорт педагогия училищеһының уҡытыусыһы, уҡытыу бүлеге мөдире, 1956 йылдан — директоры; 1958—1975 йылдарҙа Мораҡтағы 2-се башҡорт урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]] (1957) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1947) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән Мораҡ ауылынан. * [[Степанов Никита Андреевич]] (1913—22.09.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Васильевка (Ишембай районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикбауов Ғәли Валиәхмәт улы]] (1928—17.02.1985), [[Тау эше|тау эштәре]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1951—1985 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты|Бүребай руда идаралығы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963 йылдан — партком секретары, 1981—1985 йылдарҙа — техник контроль бүлеге начальнигы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән 1970-сы йылдарҙа бөткән [[Бикбау (Хәйбулла районы)|Бикбау]] ауылынан. * [[Әсхәт Мирзаһитов]] (1928—24.11.1989), [[драма (жанр)|драматург]], актёр, режиссёр һәм [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе, 1976—1988 йылдарҙа [[СССР Яҙыусылар союзы]] секретары. Башҡорт АССР-ының 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм Юғары Совет рәйесе. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1978) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1984) ордендары кавалеры. [[Салауат Юлаев исемендәге премия|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1976) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1969) премиялар лауреаты. * [[Румянцев Михаил Иванович]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2004 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығының баш төҙөүсе-[[Инженерлыҡ эше|инженеры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шаран районы]]ның 1960-сы йылдарҙа бөткән Алёшин ауылынан. * [[Сәйфетдинов Зариф Ғәлиҡарар улы]] (1938—2017), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1959—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы]] «Шишмә» хужалығының баш зоотехнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған зоотехнигы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әрмет]] ауылынан. * [[Сәлихов Ирек Мәжит улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1960—1996 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығының электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Әхмәт (Саҡмағош районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Шафиҡов Хәниф Хәмит улы]] (1958—30.05.2021), юғары категориялы [[тренер]]. [[Газпром Нефтехим Салауат]] берекмәһе «Агидель-Спутник» йәмғиәтенең элекке баш тренеры, [[йөҙөү]] буйынса уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]] (2019) һәм [[Татарстан]] Республикаларының атҡаҙанған физик культура һәм [[спорт]] хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Гречанинов Александр Тихонович]] (1864—4.01.1956), композитор. Ике фортепьяно өсөн «Башҡорт сюитаһы», флейта һәм арфа өсөн «Башҡортостан» фантазияһы (1932) авторы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н һәм инструменталь көйҙәрен эшкәртеүсе. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. * [[Лебедев Владимир Иванович]] (1894—3.04.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] беренсе өйрәнеүсе. Тарих фәндәре докторы (1954), профессор (1938). [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Рига]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбдерәхимов Рәйеф Рамазан улы]] (1969), дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-Министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Тәүәкән]] ауылынан. * [[Әйүпов Вадим Рәмил улы]] (1974), спортсы, тренер. 1995—2005 йылдарҙа фехтование буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. 2006—2009 йылдарҙа рапира менән фехтование буйынса Рәсәй үҫмер спортсылар йыйылма командаһының өлкән тренеры. [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1996). * [[Әһлетдинов Эдуард Феликс улы]] (1974), ғалим-биохимик. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Первомайск (Благовар районы)|Первомайск]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1880 йыл]]: Саша Черный (ысын исеме Александр Михайлович Гликберг), [[Рәсәй империяһы]] шағиры, яҙыусы. * [[1899 йыл]]: Алексей Сурков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: Маргарет Тэтчер, 1979-1990 йылдарҙа [[Бөйөк Британия]] премьер-министры. * [[1933 йыл]]: Марк Заха́ров, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист һәм педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1934 йыл]]: Саве́лий Кра́маров, СССР һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] театр һәм кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1974). * [[1939 йыл]]: Леонид Неведомский, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1994). * [[1956 йыл]]: Крис Картер, АҠШ сценарисы, {{comment|«Йәшерен материалдар»|«Секретные материалы»}} сериалы авторы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * 54 йыл: Клавдий, Рим императоры. * [[1815 йыл]]: Иоахим Мюрат, [[Франция]] маршалы, Наполеон Бонапарттың күпселек походтарында ҡатнашыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1882 йыл]]: Жозеф де Гобино, Франция [[Социология|социологы]], [[расизм]] теорияһына нигеҙ һалыусы. * [[1928 йыл]]: Мария Федоровна, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй императрицаһы]], Александр III ҡатыны, Николай II әсәһе. * [[1961 йыл]]: Золтан Корда, [[Англия]] режиссёры («Джунглиҙар китабы»). * [[1997 йыл]]: [[Рәғиҙә Янбулатова]], театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1955), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1954) артисы. * [[2003 йыл]]: Бертрам Брокхауз, [[Канада]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1994). * [[2013 йыл]]: Ольга Аро́сева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К13]] [[Категория:13 октябрь]] on9syzgnb0bv7zalkkht0bhu24lkqmv 1307129 1307128 2026-10-08T16:55:58Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1307129 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 286-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 287-се). Йыл аҙағына тиклем 79 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Флагификация|ООН}}: Стихия фәжиғәләре эҙемтәләрен кәметеү көнө. {{Ер}} [[Ер]]: [[Йомортҡа (ризыҡ)|Йомортҡа]] көнө (октябрҙең икенсе йомаһы) ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Афғанстан}} [[Афғанстан]]: Республиканың Милли ассамблеяһы нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Мәҙәниәт]] хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Тимер юл транспорты|Тимер юл]] хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] баш ҡалаһын [[Истанбул]]дан [[Анҡара]]ға күсерә. * [[1976 йыл]]: [[Силәбе]] миллионер ҡалалар иҫәбенә инә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Закиров Рәүеф Абдулхаҡ улы]] (1915—14.08.1995), [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1953—1978 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры. Башҡорт АССР-ының 3-сө, 6—9-сы саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971, 1976) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. * [[Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы]] (1920—12.02.1994), дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры, ете саҡырылыш (IV—XI) [[БАССР Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Отставкалағы полковник. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чудинов Энгельс Матвеевич]] (1930—3.07.1980), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 1955 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]], 1958 йылдан — [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964 йылдан — [[марксизм|марксистик-ленинсы]] [[философия]] һәм [[Коммунизм|фәнни коммунизм]] кафедраһы мөдире; 1966 йылдан [[Мәскәү]] физика-техника институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан философия кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1968), профессор (1970). Сығышы менән хәҙерге Дәүләкән ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гончаров Борис Васильевич]] (1926—22.06.2014), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1973—1980 йылдарҙа һәм 1987 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем төҙөлөш конструкциялары кафедраһы, 1988—1999 йылдарҙы төҙөлөш эштәре технологияһы һәм фундаменттар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1988—1991 йылдарҙы инженер-төҙөлөш факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған төҙөүсеһе (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Смоленск өлкәһе]] Слобода ауылынан. * [[Максимов Глеб Юрьевич]] (1926—26.08.2001), [[Инженерлыҡ эше|инженер-конструктор]]-ғалим, уйлап табыусы. Техник фәндәр кандидаты. [[Ер]]ҙең донъялағы беренсе яһалма юлдашын эшләүсе һәм уны осороусыларҙың береһе. [[Ленин премияһы]] лауреаты, [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы]] (1936—15.02.2004), төҙөүсе, йәмәғәтсе. 1964—1976 йылдарҙа [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның төҙөлөш идаралығы маляры. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш (1975—1980) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (1978). * [[Золоева Галина Михайловна]] (1941), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[геофизик]]-ғалим. 1966 йылдан И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте институты һәм И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1983 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр. Геология-минералогия фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Почётлы ер аҫты разведкалаусы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Йәрмәкәй]] ауылынан. * [[Уйылданов Рауил Нуретдин улы]] (1941—20.07.2000), [[Ветеринария|ветеринар]] врач-ғалим. 1978 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның биохимия лабораторияһы мөдире, 1989 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҙәк аналитик лабораторияһы, 1997 йылдан — ветеринария һәм зоогигиена лабораторияһы мөдире, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1995), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Һәйтәк (Учалы районы)|Һәйтәк]] ауылынан. * [[Давыдова Лариса Владимировна]] (1961), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 2007 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры, бер үк ваҡытта 2012 йылдан Салауат ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2013), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы]] (1961), театр актёры. 1983 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2004). * [[Төхбәтуллин Эдуард Дауыт улы]] (1971), [[спорт]]сы. 1992—1998 йылдарҙа [[еңел атлетика]] буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. 80 километрға йүгереүҙә [[Мексика]] чемпионы (1998), Команда зачётында 100 километрға йүгереүҙә [[Европа]] чемпионы (1998) һәм Европа чемпионатының көмөш призёры (1997). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Солтанов Барый Муллағәли улы]] (1907—21.01.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Нурия Ирсаева]] (1942), [[театр]] һәм кино актёры, [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1965 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы, бер үк ваҡытта 1987—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың (1984), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1980) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1998 ) халыҡ артисы. [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1987), [[Миәкә районы]]ның М. Аҡмулла исемендәге (1998) премияһы лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2017) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендары кавалеры, [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Головин Владимир Вениаминович]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] [[Сибай]] филиалының элекке баш механигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металургы (2014) һәм почётлы таусыһы (2001), Сибай ҡалаһының почётлы гражданы (2020). * [[Жирнов Владимир Алексеевич]] (1952), [[музыка]]нт-баянсы, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; 2003—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка училищеһы]] (2008 йылдан колледж) директоры, бер үк ваҡытта баян һәм аккордеон классы буйынса уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Талдыболаҡ (Йәрмәкәй районы)|Талдыболаҡ]] ауылынан. * [[Нурғәлина Зөлфирә Рәил ҡыҙы]] (1962), педагог. 1986 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] мәктәбенең өлкән пионер вожатыйы һәм уҡытыусыһы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙың 1-се мәктәбе уҡытыусыһы, 2002 йылдан — район мәғариф бүлеге методисы, 2014 йылдан — Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011). Сығышы менән Әбйәлил районының [[Таҡһыр]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Алсынбаев Сәлих Ҡунаҡбай улы]] (1913—20.06.1984), [[Педагогика|педагог]]. 1936 йылдан (өҙөклөк менән) [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы]] [[уҡытыусы]]һы, 1940 йылдан уҡытыу бүлеге мөдире, 1945 йылдан — директоры; 1952 йылдан [[Күгәрсен районы]]ндағы [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] башҡорт педагогия училищеһының уҡытыусыһы, уҡытыу бүлеге мөдире, 1956 йылдан — директоры; 1958—1975 йылдарҙа Мораҡтағы 2-се башҡорт урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]] (1957) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1947) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән Мораҡ ауылынан. * [[Степанов Никита Андреевич]] (1913—22.09.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Васильевка (Ишембай районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикбауов Ғәли Валиәхмәт улы]] (1928—17.02.1985), [[Тау эше|тау эштәре]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1951—1985 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты|Бүребай руда идаралығы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963 йылдан — партком секретары, 1981—1985 йылдарҙа — техник контроль бүлеге начальнигы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән 1970-сы йылдарҙа бөткән [[Бикбау (Хәйбулла районы)|Бикбау]] ауылынан. * [[Әсхәт Мирзаһитов]] (1928—24.11.1989), [[драма (жанр)|драматург]], актёр, режиссёр һәм [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе, 1976—1988 йылдарҙа [[СССР Яҙыусылар союзы]] секретары. Башҡорт АССР-ының 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм Юғары Совет рәйесе. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1978) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1984) ордендары кавалеры. [[Салауат Юлаев исемендәге премия|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1976) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1969) премиялар лауреаты. * [[Румянцев Михаил Иванович]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2004 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығының баш төҙөүсе-[[Инженерлыҡ эше|инженеры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шаран районы]]ның 1960-сы йылдарҙа бөткән Алёшин ауылынан. * [[Сәйфетдинов Зариф Ғәлиҡарар улы]] (1938—2017), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1959—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы]] «Шишмә» хужалығының баш зоотехнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған зоотехнигы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әрмет]] ауылынан. * [[Сәлихов Ирек Мәжит улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1960—1996 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығының электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Әхмәт (Саҡмағош районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Шафиҡов Хәниф Хәмит улы]] (1958—30.05.2021), юғары категориялы [[тренер]]. [[Газпром Нефтехим Салауат]] берекмәһе «Агидель-Спутник» йәмғиәтенең элекке баш тренеры, [[йөҙөү]] буйынса уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]] (2019) һәм [[Татарстан]] Республикаларының атҡаҙанған физик культура һәм [[спорт]] хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Гречанинов Александр Тихонович]] (1864—4.01.1956), композитор. Ике фортепьяно өсөн «Башҡорт сюитаһы», флейта һәм арфа өсөн «Башҡортостан» фантазияһы (1932) авторы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н һәм инструменталь көйҙәрен эшкәртеүсе. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. * [[Лебедев Владимир Иванович]] (1894—3.04.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] беренсе өйрәнеүсе. Тарих фәндәре докторы (1954), профессор (1938). [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Рига]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбдерәхимов Рәйеф Рамазан улы]] (1969), дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-Министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Тәүәкән]] ауылынан. * [[Әйүпов Вадим Рәмил улы]] (1974), спортсы, тренер. 1995—2005 йылдарҙа фехтование буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. 2006—2009 йылдарҙа рапира менән фехтование буйынса Рәсәй үҫмер спортсылар йыйылма командаһының өлкән тренеры. [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1996). * [[Әһлетдинов Эдуард Феликс улы]] (1974), ғалим-биохимик. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Первомайск (Благовар районы)|Первомайск]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1880 йыл]]: Саша Черный (ысын исеме Александр Михайлович Гликберг), [[Рәсәй империяһы]] шағиры, яҙыусы. * [[1899 йыл]]: Алексей Сурков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: Маргарет Тэтчер, 1979-1990 йылдарҙа [[Бөйөк Британия]] премьер-министры. * [[1933 йыл]]: Марк Заха́ров, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист һәм педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1934 йыл]]: Саве́лий Кра́маров, СССР һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] театр һәм кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1974). * [[1939 йыл]]: Леонид Неведомский, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1994). * [[1956 йыл]]: Крис Картер, АҠШ сценарисы, {{comment|«Йәшерен материалдар»|«Секретные материалы»}} сериалы авторы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * 54 йыл: Клавдий, Рим императоры. * [[1815 йыл]]: Иоахим Мюрат, [[Франция]] маршалы, Наполеон Бонапарттың күпселек походтарында ҡатнашыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1882 йыл]]: Жозеф де Гобино, Франция [[Социология|социологы]], [[расизм]] теорияһына нигеҙ һалыусы. * [[1928 йыл]]: Мария Федоровна, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй императрицаһы]], Александр III ҡатыны, Николай II әсәһе. * [[1961 йыл]]: Золтан Корда, [[Англия]] режиссёры («Джунглиҙар китабы»). * [[1997 йыл]]: [[Рәғиҙә Янбулатова]], театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1955), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1954) артисы. * [[2003 йыл]]: Бертрам Брокхауз, [[Канада]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1994). * [[2013 йыл]]: Ольга Аро́сева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К13]] [[Категория:13 октябрь]] nz4374ucdf9k34c6rz761q4dom9fdf4 1307132 1307129 2026-10-08T17:30:16Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307132 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 286-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 287-се). Йыл аҙағына тиклем 79 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Флагификация|ООН}}: Стихия фәжиғәләре эҙемтәләрен кәметеү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Афғанстан}} [[Афғанстан]]: Республиканың Милли ассамблеяһы нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Мәҙәниәт]] хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: [[Тимер юл транспорты|Тимер юл]] хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] баш ҡалаһын [[Истанбул]]дан [[Анҡара]]ға күсерә. * [[1976 йыл]]: [[Силәбе]] миллионер ҡалалар иҫәбенә инә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Закиров Рәүеф Абдулхаҡ улы]] (1915—14.08.1995), [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1953—1978 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры. Башҡорт АССР-ының 3-сө, 6—9-сы саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971, 1976) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. * [[Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы]] (1920—12.02.1994), дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры, ете саҡырылыш (IV—XI) [[БАССР Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Отставкалағы полковник. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Чудинов Энгельс Матвеевич]] (1930—3.07.1980), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 1955 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]], 1958 йылдан — [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964 йылдан — [[марксизм|марксистик-ленинсы]] [[философия]] һәм [[Коммунизм|фәнни коммунизм]] кафедраһы мөдире; 1966 йылдан [[Мәскәү]] физика-техника институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан философия кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1968), профессор (1970). Сығышы менән хәҙерге Дәүләкән ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гончаров Борис Васильевич]] (1926—22.06.2014), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1973—1980 йылдарҙа һәм 1987 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем төҙөлөш конструкциялары кафедраһы, 1988—1999 йылдарҙы төҙөлөш эштәре технологияһы һәм фундаменттар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1988—1991 йылдарҙы инженер-төҙөлөш факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған төҙөүсеһе (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Смоленск өлкәһе]] Слобода ауылынан. * [[Максимов Глеб Юрьевич]] (1926—26.08.2001), [[Инженерлыҡ эше|инженер-конструктор]]-ғалим, уйлап табыусы. Техник фәндәр кандидаты. [[Ер]]ҙең донъялағы беренсе яһалма юлдашын эшләүсе һәм уны осороусыларҙың береһе. [[Ленин премияһы]] лауреаты, [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтҡуллин Барый Нурлығата улы]] (1926—21.11.2014), төҙөүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «Главбашстрой» тресының элекке электр менән иретеп йәбештереүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[Дан ордены|II һәм III дәрәжә Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт]] ауылынан. * [[Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы]] (1936—15.02.2004), төҙөүсе, йәмәғәтсе. 1964—1976 йылдарҙа [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның төҙөлөш идаралығы маляры. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш (1975—1980) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (1978). * [[Золоева Галина Михайловна]] (1941), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[геофизик]]-ғалим. 1966 йылдан И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте институты һәм И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1983 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр. Геология-минералогия фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Почётлы ер аҫты разведкалаусы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Йәрмәкәй]] ауылынан. * [[Уйылданов Рауил Нуретдин улы]] (1941—20.07.2000), [[Ветеринария|ветеринар]] врач-ғалим. 1978 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның биохимия лабораторияһы мөдире, 1989 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҙәк аналитик лабораторияһы, 1997 йылдан — ветеринария һәм зоогигиена лабораторияһы мөдире, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1995), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Һәйтәк (Учалы районы)|Һәйтәк]] ауылынан. * [[Давыдова Лариса Владимировна]] (1961), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 2007 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры, бер үк ваҡытта 2012 йылдан Салауат ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2013), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы]] (1961), театр актёры. 1983 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2004). * [[Төхбәтуллин Эдуард Дауыт улы]] (1971), [[спорт]]сы. 1992—1998 йылдарҙа [[еңел атлетика]] буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. 80 километрға йүгереүҙә [[Мексика]] чемпионы (1998), Команда зачётында 100 километрға йүгереүҙә [[Европа]] чемпионы (1998) һәм Европа чемпионатының көмөш призёры (1997). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Солтанов Барый Муллағәли улы]] (1907—21.01.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Нурия Ирсаева]] (1942), [[театр]] һәм кино актёры, [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1965 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы, бер үк ваҡытта 1987—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың (1984), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1980) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1998 ) халыҡ артисы. [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1987), [[Миәкә районы]]ның М. Аҡмулла исемендәге (1998) премияһы лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2017) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендары кавалеры, [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Головин Владимир Вениаминович]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] [[Сибай]] филиалының элекке баш механигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металургы (2014) һәм почётлы таусыһы (2001), Сибай ҡалаһының почётлы гражданы (2020). * [[Жирнов Владимир Алексеевич]] (1952), [[музыка]]нт-баянсы, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; 2003—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка училищеһы]] (2008 йылдан колледж) директоры, бер үк ваҡытта баян һәм аккордеон классы буйынса уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Талдыболаҡ (Йәрмәкәй районы)|Талдыболаҡ]] ауылынан. * [[Нурғәлина Зөлфирә Рәил ҡыҙы]] (1962), педагог. 1986 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] мәктәбенең өлкән пионер вожатыйы һәм уҡытыусыһы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙың 1-се мәктәбе уҡытыусыһы, 2002 йылдан — район мәғариф бүлеге методисы, 2014 йылдан — Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011). Сығышы менән Әбйәлил районының [[Таҡһыр]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Алсынбаев Сәлих Ҡунаҡбай улы]] (1913—20.06.1984), [[Педагогика|педагог]]. 1936 йылдан (өҙөклөк менән) [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы]] [[уҡытыусы]]һы, 1940 йылдан уҡытыу бүлеге мөдире, 1945 йылдан — директоры; 1952 йылдан [[Күгәрсен районы]]ндағы [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] башҡорт педагогия училищеһының уҡытыусыһы, уҡытыу бүлеге мөдире, 1956 йылдан — директоры; 1958—1975 йылдарҙа Мораҡтағы 2-се башҡорт урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]] (1957) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1947) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән Мораҡ ауылынан. * [[Степанов Никита Андреевич]] (1913—22.09.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия [[өлкән сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Васильевка (Ишембай районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикбауов Ғәли Валиәхмәт улы]] (1928—17.02.1985), [[Тау эше|тау эштәре]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1951—1985 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты|Бүребай руда идаралығы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963 йылдан — партком секретары, 1981—1985 йылдарҙа — техник контроль бүлеге начальнигы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән 1970-сы йылдарҙа бөткән [[Бикбау (Хәйбулла районы)|Бикбау]] ауылынан. * [[Әсхәт Мирзаһитов]] (1928—24.11.1989), [[драма (жанр)|драматург]], актёр, режиссёр һәм [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе, 1976—1988 йылдарҙа [[СССР Яҙыусылар союзы]] секретары. Башҡорт АССР-ының 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм Юғары Совет рәйесе. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1978) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1984) ордендары кавалеры. [[Салауат Юлаев исемендәге премия|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1976) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1969) премиялар лауреаты. * [[Румянцев Михаил Иванович]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2004 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығының баш төҙөүсе-[[Инженерлыҡ эше|инженеры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шаран районы]]ның 1960-сы йылдарҙа бөткән Алёшин ауылынан. * [[Сәйфетдинов Зариф Ғәлиҡарар улы]] (1938—2017), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1959—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы]] «Шишмә» хужалығының баш зоотехнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған зоотехнигы (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әрмет]] ауылынан. * [[Сәлихов Ирек Мәжит улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1960—1996 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығының электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Әхмәт (Саҡмағош районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Шафиҡов Хәниф Хәмит улы]] (1958—30.05.2021), юғары категориялы [[тренер]]. [[Газпром Нефтехим Салауат]] берекмәһе «Агидель-Спутник» йәмғиәтенең элекке баш тренеры, [[йөҙөү]] буйынса уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]] (2019) һәм [[Татарстан]] Республикаларының атҡаҙанған физик культура һәм [[спорт]] хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Гречанинов Александр Тихонович]] (1864—4.01.1956), композитор. Ике фортепьяно өсөн «Башҡорт сюитаһы», флейта һәм арфа өсөн «Башҡортостан» фантазияһы (1932) авторы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н һәм инструменталь көйҙәрен эшкәртеүсе. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. * [[Лебедев Владимир Иванович]] (1894—3.04.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] беренсе өйрәнеүсе. Тарих фәндәре докторы (1954), профессор (1938). [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Рига]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбдерәхимов Рәйеф Рамазан улы]] (1969), дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-Министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Тәүәкән]] ауылынан. * [[Әйүпов Вадим Рәмил улы]] (1974), спортсы, тренер. 1995—2005 йылдарҙа фехтование буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. 2006—2009 йылдарҙа рапира менән фехтование буйынса Рәсәй үҫмер спортсылар йыйылма командаһының өлкән тренеры. [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1996). * [[Әһлетдинов Эдуард Феликс улы]] (1974), ғалим-биохимик. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Первомайск (Благовар районы)|Первомайск]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1880 йыл]]: Саша Черный (ысын исеме Александр Михайлович Гликберг), [[Рәсәй империяһы]] шағиры, яҙыусы. * [[1899 йыл]]: Алексей Сурков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: Маргарет Тэтчер, 1979-1990 йылдарҙа [[Бөйөк Британия]] премьер-министры. * [[1933 йыл]]: Марк Заха́ров, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист һәм педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1934 йыл]]: Саве́лий Кра́маров, СССР һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] театр һәм кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1974). * [[1939 йыл]]: Леонид Неведомский, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1994). * [[1956 йыл]]: Крис Картер, АҠШ сценарисы, {{comment|«Йәшерен материалдар»|«Секретные материалы»}} сериалы авторы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * 54 йыл: Клавдий, Рим императоры. * [[1815 йыл]]: Иоахим Мюрат, [[Франция]] маршалы, Наполеон Бонапарттың күпселек походтарында ҡатнашыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1882 йыл]]: Жозеф де Гобино, Франция [[Социология|социологы]], [[расизм]] теорияһына нигеҙ һалыусы. * [[1928 йыл]]: Мария Федоровна, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй императрицаһы]], Александр III ҡатыны, Николай II әсәһе. * [[1961 йыл]]: Золтан Корда, [[Англия]] режиссёры («Джунглиҙар китабы»). * [[1997 йыл]]: [[Рәғиҙә Янбулатова]], театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1955), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1954) артисы. * [[2003 йыл]]: Бертрам Брокхауз, [[Канада]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1994). * [[2013 йыл]]: Ольга Аро́сева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К13]] [[Категория:13 октябрь]] ni42sab4ka6t3atz9vtyvaw8czwy42a Сахара 0 74688 1307136 977543 2026-10-08T20:16:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307136 wikitext text/x-wiki {{Пустыня |Название = Сахара |Национальное название = |Изображение = Sahara satellite hires.jpg |Подпись = [[NASA World Wind]] ер юлдашынан төшөрөлгән һүрәт |Тип = |Координаты = 23/N/12.6/E |CoordRegion = |CoordScale = |Расположение = Төньяҡ Африка |Страны = Алжир/Мысыр/Көнбайыш Сахара/Ливия/Мавритания/Мали/Марокко/Нигер/Судан/Тунис/Чад |Позиционная карта = Африка |Высота над уровнем моря = |Длина = |Ширина = |Площадь = |Реки = |Озёра = |Каналы = |Оазисы = |Карта = |Подпись карты = |Среднегодовая температура = |Ср. температура января = |Ср. температура июля = |Осадки = }} [[Файл:Tunisia Sahara.jpg|thumb|300px| Тунистағы сахара]] '''Саха́ра''' ({{lang-ar|صحراء}}, {{lang-fr|Sahara}}) — [[Ер]] йөҙөндәге иң ҙур сүл. Ул [[Африка]] ҡитғаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Оҙонлоғо көнбайыштан көнсығыш яғына 4800 саҡрым булһа, төньяҡтан көньяҡҡа 800-ҙән алып 1200 саҡрымға етә. Майҙаны 8,6 млн км² ([[Африка|Африканың]], 30 % майҙаны, [[Бразилия]]ның дөйөм майҙанынан ҙурыраҡ). Көнбайыштан [[Атлантик океан]] менән йыуылһа, төньяҡ сиге булып [[Атлас тауҙары]] һәм [[Урта диңгеҙ]] ярҙары тора. Көнсығыштан ярҙарын [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] йыуа. Көньяҡта аҙ хәрәкәтле боронғо дюналар 16° с.ш.-та, шулай уҡ көньяҡта [[Сахель]] Судан саванналары төбәгенә күсә<ref name="britannica"/>. Сахара өлөшләтә ундан артыҡ илдең биләмәләрен эсенә ала: [[Алжир]], [[Мысыр]], [[Көнбайыш Сахара]], [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Мали]], [[Марокко]], [[Нигер]], [[Судан]], [[Тунис]] һәм [[Чад]]. Сахараның киң арауығында кешеләр йәшәмәй. Тик [[оазис]]тар булған ерҙәрҙә, [[Нил]] һәм [[Нигер (йылға)|Нигер]] йылғалары буйҙарында ултыраҡ тормош менән генә сикләнә. Сахара категорияларға бүлеүгә яраҡһыҙ, ул бер типтағы сүл. Шулай ҙа күберәген ҡомло-ташлы ерҙәр биләй. Сүл составында бик күп төбәктәр бар: Тенере, Оло Көнбайыш Эрг, Оло Көнсығыш Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, [[Ғәрәп сүле|Ғәрәп]], Алжир, Ливия, Нубия, Талак сүлдәре. Сахара даими рәүештә ҙурая — йыл һайын сүллек көньяҡҡа табан 6—10 саҡрымға киңәйә бара<ref>[http://www.meteovesti.ru/news.n2?item=63589321819 Голодный год: поток мигрантов увеличивается] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821082538/http://www.meteovesti.ru/news.n2?item=63589321819 |date=2016-08-21 }}</ref>. == Атамаһы == Сахара атамаһы беҙҙең эраға тиклемге [[I быуат]]та уҡ билдәле булған<ref name="geo">{{геословарь|http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo3/geo-4162.htm}}</ref><ref name="bse2">{{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00069/07000.htm|title=Сахарская плита}}</ref> {{lang-ar|صَحراء}} (ṣaḥrāʾ) һүҙенән килеп сыҡҡан, тәржемә иткәндә сүллек. Күплек формаһында ла шулай уҡ яңғырай тиерлек: ṣaḥārāʾ. Сахараның ҡайһы бер райондарының атамалары, әйтәйек, Танезруфт (Алжирҙың көньяҡ-көнбайышы) йәки енере (Нигерҙың үҙәге), [[бәрбәрҙәр]] теленән.<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516375/Sahara Sahara] — Britannica Online Encyclopedia {{ref-en}}</ref> == Географик ҡылыҡһырлама == === Майҙаны === Сахараның майҙанын төрлө сығанаҡтар төрлөсә билдәләйҙәр, шуның өсөн дә уның майҙаны баһаһы тирбәлеп тора. Изогета файҙаланыу 100—200 мм, аридность индексы, финик пальмаһы һәм үләндәр үҫә башлаған ерҙәр төньяҡта, шулай уҡ көньяҡтан ботаник билдәләр беленә башлаған ерҙәр сиге булып тора. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса көнсығыш сиге Нил йылғаһы яры буйлап билдәләнгән (ғәрәп һәм Нубий сүллектәре иҫәпкә керетелмәй). Ҙур совет энциклопедияһында диапазоны 6-нан 8,6-гәсә млн км² тип күрһәтелгән<ref name="bse2"/>. Британ энциклопедияһына ярашлы, Сахараның майҙаны 8,6 млн км² һәм ул Африка ҡитғаһының 30 % майҙанын биләй<ref name="britannica"/>. [[WWF]] «Бөйөк Сахара» тураһында яҙып 9,1 млн км² тигән һандар килтерә<ref>{{cite web|url=http://worldwildlife.org/ecoregions/pa1327|title=Northern Africa|publisher=WWF|lang=en|accessdate=2014-04-23}}</ref>. === Геология һәм ҡаҙылма байлыҡтары === Сахара сүллеге Сахара тигеҙлегенең төньяҡ-көнбайыш Африка платформаһының боронғо өлөшөндә урынлашҡан. Африка тигеҙлеге буйлап Үҙәк Сахара күтәрелеше башлана. Уның һыртында Кембрий осоро кристалынан торған нигеҙ ҡалҡып сыға<ref name="bse2">{{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00069/07000.htm|title=Сахарская плита}}</ref> Сахара биләмәһендә бик бай нефть һәм тәбиғи газ (Сахара нефть һәм газ сығанағы бассейны, Хасси-Мессауд ятҡылыҡтарын да индереп) (Кедиет Иджил), тимер рудаһы (Акжужт) һәм баҡыр рудаһы ятҡылыҡтары бар. Алтын, [[вольфрам]], [[Уран (элемент)|уран]] һәм һирәк осрай торған металдар сыҡҡан урындар Кембрий осорона тиклемге дәүер (криптозой) фундаментына бәйле.<ref name="geo">{{геословарь|http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo3/geo-4162.htm}}</ref><ref name="bse2"/> === Рельефы === [[Файл:Saharan topographic elements map.png|thumb|Сахараның картаһы]] Сахараның ландшафты бик күп төрлө. Территорияһының ҙур ғына өлөшөн (70 процентҡа тиклемен<ref name="geo"/>) балсыҡлы тигеҙлек, ҡырсынлы һәм бейеклеге 500 метрҙан түбәнерәк булған, ә яр буйҙарындағы райондарын бейеклеге 200 метрға еткән ташлы плато (хамада) биләй. Тауҙар Үҙәк Сахарала бейегерәк — Тибести (Сахара территорияһындағы иң бейек пик — Эми-Куси вулканы, 3415 м) һәм Ахаггар (Тахат тауы, 3003 м) яҫы тау һырттары һәм массивтары. Был райондар неоген осороноң әүҙем вулканизмдары эҙҙәрен һаҡлай һәм боронғо йылғаларҙың ҡороған улаҡтары булған тәрән үҙәндәр менән (киңлектәре 30 км, оҙонлоғо 400 саҡрымға тиклем етә) бер-береһенән айырылып тора. Яҫы таулыҡтар тирәләй бейеклеге 1000 метрға еткән куэста һырттары һәм баҫҡыс формаһындағы Адрар-Ифорас (728 метрға тиклем), Аир (1900 метрға тиклем), Эннеди (1310 метрға тиклем), Тадемаит һәм башҡа платолар урынлашҡан<ref name="bse">{{из БСЭ}}</ref>. Тигеҙлектә урынлашҡан райондарҙың төҫө үҙенсәлекле: улар ферромарганец төҫөндәге ҡара пленка менән ҡапланған. Сахара платоларының составы, нигеҙҙә, елләтелгән тау тоҡомдарынан тора, мәҫәлән, Алжирҙың Тадемаит платоһы<ref name="britannica"/>.<ref name="bse"/> Сахара территорияһында яҫы таулы тигеҙлектәрҙән тыш күп һанда әллә ни тәрән булмаған тоҙло майҙандар (себхалар, шоттар һәм дайҙар) һәм ярайһы уҡ ҙур сөңгөлдәр бар, уларҙың ҡайһы берҙәрендә оазистарҙы осратырға була. Түбәнерәк кимәлдә урынлашҡан өлкәләре — Каттара (диңгеҙ кимәленән −133 м, Сахараның иң түбән нөктәһе), Эль-Файюм, Мельгир (−26 м) һәм Боделе.<ref name="britannica"/> Ҡом сүллектәре һәм тауҙары (дюндар) территорияның 25 процентын, йәғни 2,2 млн. квадрат саҡрымға яҡын майҙанын биләй<ref name="bse"/>. Яҫы тау һырттарында үҫемлек бик аҙ осрай. Бында түңәрәк, йондоҙға оҡшаған һәм башҡа формалағы бархандарҙы күрергә була; пирамидаль дюндарҙың бейеклеге 150 метрға етә, бейеклектәре 200-300 метрға еткән һырттар ҙа осрай. Сахараның төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш өлөштәрендә (Аубари (сүллек), Идехан-Марзук, Тенере, Ливия сүллеге) күсеп йөрөүсән ҡом тауҙары осрай. Ҡайһы бер урындарҙа "йырлаусы" ҡомдар фенгоменын күҙәтергә була<ref name="britannica"/><ref name="bse"/>. {|class="graytable" |+ | align="center"|[[Файл:Libya 5210 Wan Caza Luca Galuzzi 2007.jpg|300px]] | align="center"|[[Файл:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|300px]] | align="center"|[[Файл:24 Kamele ziehen zur Wasserstelle im Ennedi-Gebirge im Tschad.jpg|300px]] |- | align="center"|. | align="center"|Тадрарт-Акакус тауҙары, [[Ливия]] | align="center"|Эннеди районында гельта, [[Чад]] күле |} === Һыу ресурстары === Сахаранан ситтә барлыҡҡа килгән бер нисә йылға сүллектең ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарын тулыландыра. [[Нил]] даими рәүештә ситтән килтерелгән һыу менән тәьмин итеүсе берҙән-бер йылға<ref name="bse"/>. Уның төп ҡушылдыҡтары — [[Зәңгәр Нил|Зәңгәр]] и [[Аҡ Нил]] — Сахараның көньяҡ-көнсығышынан килеп инә һәм сүллектең көнсығыш сиге буйлатып һыуҙарын [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] алып барып ҡоя. 1964—1968 йылдарҙа Нилда бик ҙур Насер һыуһаҡлағысы төҙөлә, был ҡоролмаға һыу йыйылған ваҡытта Тошка күлдәре барлыҡҡа килә, [[Египет]] хөкүмәте был күлдәр районын киләсәктә оазисҡа әйләндереүҙе планлаштыра. Сахараның көньяғында бер нисә йылға [[Чад (күл)|Чад]] күленә ҡоя, ундағы һыуҙың байтаҡ өлөшө төньяҡ-көнсығышҡа табан аға һәм урындағы һыу ҡатламдарын тулыландыра. Сахараның көньяҡ-көнбайыш сигенән [[Нигер (йылға)|Нигер]] йылғаһы аға, Нигерҙың эске дельтаһында Фагибин, Гару, Ниангай һәм башҡа күлдәр урынлашҡан.<ref name="britannica"/> Сүллектең төньяҡтағы райондарына һыу шишмәләр һәм Антиатлас, Атлас, Орес тауҙарынан һәм [[Ливия]], [[Тунис]], [[Алжир]], [[Марокко]] илдәрендәге һәм башҡа ҡалҡыулыҡтарҙан көслө ямғырҙарҙан һуң ағып төшкән һыуҙар ҡоро улаҡтарға тулып ағып килә. Драа, Саура, Зиз - шундай йылғалар иҫәбенә инә. Бәләкәйерәк йылғасыҡтар, Шотт-Мельгирҙағы Джеди кеүек, мәҫәлән, шоттарға ағып төшә. Ахаггара, Тассилин-Аджера һәм Тибестинан алып Сахараның үҙендә боронғо йылғалар селтәре — Игаргар, Тафасасет, Таманрассет һәм башҡа ҡоро улаҡтар (вади) тармаҡланып бар тарафҡа һуҙылған. Был вадиҙарҙың ҡайһы берҙәре бик боронғо заманда, әле төбәк климаты бер аҙ дымлыраҡ булғанда, барлыҡҡа килгән, башҡалары стихия һөҙөмтәһендә хасил булған. Мәҫәлән, 1922 йылдағы ташҡын Алжирҙың Таманрассет ҡалаһын юҡҡа сығара. Сахараның ҡом дюндарында ла бик күп һыу һаҡлана, уларҙан шишмәләр хасил була. Ямғырҙар шулай уҡ гельталарҙы (ҡаялар менән уратып алынған һыу ятҡылыҡтары) тулыландыра, уларҙың ҡайһы берҙәре бер ваҡытта ла ҡоромай (Аршей, Гельта-Земмур һәм башҡалар). Сахара сиктәрендә, шулай уҡ үҙәк тау массивтарында реликт күлдәр һаҡланып ҡалған. Улар өлөшләтә һаҙлыҡтан тора һәм йыш ҡына ныҡ минералләшкән, мәҫәлән, Унианга күлдәр төркөмөнән Йоа күле<ref name="britannica"/><ref name="bse"/>. Сахара ҡомдары аҫтында эре ер аҫты һыу бассейндары ята, артезиан һыуҙары шулар иҫәбенә ҡарай. Был һыу бассейндары оазистарҙы һыу менән тәьмин итә. Сахараның төньяҡ өлөшө, ер аҫты һыу ағымы көслө булғанлыҡтан, ер аҫты һыуҙарына бай, ә бына кәньяҡ өлөшөндә һыу аҙыраҡ, сөнки һыулы ҡатламдар тәрәндәрәк ята. Ер аҫты һыуҙары ирригацияң өсөн дә ҡулланыла (Ливияның "Ҡул көсө менән булдырылған Бөйөк йылға" проектын ҡара)<ref name="bse"/>. {|class="graytable" |+ | align="center"|[[Файл:Ziz river (js).jpg|300px]] | align="center"|[[Файл:Hoggar8.jpg|300px]] | align="center"|[[Файл:GueltaCamels.jpg|300px]] |- | align="center"|Бейек Атлас тауҙарынан Сахара сүллегенә ағып төшкән Зиз йылғаһы | align="center"|Ахаггар яҫы таулығындағы оазис | align="center"|Дөйәләр Аршей гельтаһында, Чад күлендә |} === Тупрағы === Сахараның тупрағы күбеһенсә тропик сүллек һәм ярымсүллектәге кеүек ташлы, ҡырсынлы, ҡомло. Составында органик матдәләр бик аҙ, тупраҡ ҡатламдары бер-береһенән әллә ни айырылмай. Ҡайһы бер өлкәләрендә азот млолекулаларын тергеҙеү һәм уны биомсасса составына индереү процесы (азотофиксация) күҙәтелә, ләкин тупрағы башлыса биологик йәһәттән әүҙем түгел. Сүллек сиктәрендә тупраҡта органик матдәләрҙең күпләп тупланыуы күҙәтелә; сөңгөлдәрҙә тупраҡ йыш ҡына тоҙло була. Бәйһеҙ кабонаттың булыуы уларҙы тупраҡтан бик аҙ миҡдарҙа ғына йыуҙыртылыуын аңлата. Сүллектең төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә башлыса ҡеүәте бер нисә сантиметрҙан 1—2 метрға тиклем еткән тығыҙ эзбиз-гипслы ҡатламдар киң таралған. Сүллек үҫемлектәренә һауалы ҡараш һәм еңел ҡомло тупраҡты һөрөү һөҙөмтәһендә күсеүсән ҡомдарҙың оазистарҙы биләүе күҙәтелә. 1974 йылда Алжирҙа «йәшел стена» проекты тормошҡа ашырыла башланы, уның барышында 1500 километр оҙонлоғонда, эвкалипт һәм башҡа ағастарҙы ултыртып, ҡомдарҙы тотҡарлау линиялары булдырылған<ref name="britannica"/><ref name="bse"/>. === Климаты === Климатик күҙлектән ҡарағанда, Сахара яҡынса 5 млн йыл элек, плиоцен дәүере башында сүллеккә әйләнә, шунан һуң климатта уртаса тирбәлеү күҙәтелә башлай; атап әйткәндә, Неолитик субплювиал осоронда Сахара һуңғы тапҡыр саванна була. Хәҙерге заман арид климаты яҡынса 10 мең йыл дауам итә<ref name="bse"/>. Күрәһең, ер йөҙө яҫылығының кире ҡағыу һәләтен арттырып һәм тупраҡтағы дымдың парға әйләнеүен түбәнәйтеп, экологик фактор ҙа үҙ өлөшөн индергәндер. 7 мең йыл буйына эре мөгөҙлө хайуандарҙың сүллек территорияһын биләп йөрөүе бында ошондай климат шарттарын тыуҙыра, шуға ла һуңғы 2 мең йыл эсендә Сахараның климаты бөтөнләй үҙгәрмәгән тиерлек. Тик XVI быуаттан XVII быуатҡа тиклем, Европала бәләкәй боҙлоҡ осоро тип аталған осорҙа ғына норма шарттарынан байтаҡҡа ситләшеү күҙәтелә. Был дәүерҙә тропик климат менән сиктәш райондарҙа, сүллектең үҙендә һәм уның төньяҡ райондарында ла ярайһы уҡ мул ғына ямғырҙар яуа. XIX быуатта климатик шарттар хәҙерге замандағыға оҡшаш хәлгә ҡайта<ref name="britannica"/>. Сахараның ҙур ғына өлөшө климатына төньяҡ- көнсығыш пассат ныҡ йөғөнто яһай. Сағыштырмаса дымлылыҡ 30-50 % тәшкил итә, сүллектең бөтә территорияһына дымлылыҡ етешмәүе һәм тупраҡтағы дымдың бик юғары кимәлдә парға әйләнеүе хас, тик яр буйҙары ғына иҫкәрмә булып тора<ref name="bse"/>. Төп ике климатик режимдың барлығы билдәле: төньяҡта ҡоро субтропик һәм көньяҡта ҡоро тропик. Төньяҡ райондарға һалғынса, хатта һыуыҡ ҡыштар һәм ныҡ эҫе йәйҙәр хас. Яуым-төшөм миҡдарында йыллыҡ ике максимум күҙәтелә. Көньяҡ өлкәләрҙә йәй эҙе, ә ҡыш йомшаҡ һәм ҡоро. Эҫе һәм ҡоро миҙгелдән һуң йәйге ямғырҙар башлана. Көнбайышта тар ғына яр буйы һыҙаты булап һалҡыныраҡ климаттың булыуын һалҡын Канар ағымының йоғонтоһо менән аңлатыла<ref name="britannica"/>. {|class="graytable" |+ | align="center"|[[Файл:IssaouaneErg Algeria ISS010-E-13539.jpg|300px]] | align="center"|[[Файл:Richat Structure - SRTM.jpg|300px]] | align="center"|[[Файл:Canarydust tmo 2006315 lrg.jpg|250px]] |- | align="center"|Спутниковый снимок эрга Иссауан, Алжир. Соль между дюн (бело-голубые участки) — от испарившейся дождевой воды. | align="center"|[[Ришат]] — геологическая формация на западе Сахары | align="center"|Песок, выдуваемый ветром [[шерги]] из Сахары в сторону [[Канарские острова|Канарских островов]] |} ==== Төньяҡ өлөшө ==== [[Файл:Tadrart01.JPG|thumb|Тадрарт-Акакус тауҙары өҫтөндә ғәҙәти булмаған болоттар]] Төньяҡ Сахараның ҡоро субтропик климаты төньяҡ тропик өҫтөндәге тотороҡло юғары баҫым ячейкалары (ер атмосфераһы әйләнеше) менән тәьмин ителә. Уртаса тәүлек температураһының йыллыҡ айырмаһы яҡынса 20 °C тәшкил итә. Төньяҡта ҡыштар сағыштырмаса һыуыҡ һәм үҙәк райондарҙа һалҡын. Сүллектең төньяҡ өлөшөндә ҡышҡы уртаса айлыҡ температура +13 °C тәшкил итә<ref name="britannica"/>, Июлдә һауаның уртаса айлыҡ температураһы +37,2 °C етә (Адрар өлкәһе), ә уртаса тәүлеклек температура +40 °C һәм унан дә юғарыраҡ булыуы ихтимал. Ҡышын да, йәйен дә тәүлек температураһы йыш үҙгәреп тора. Ҡышын тупраҡ туңа, ә үҙәктәге тау массивтарында төнгө температура −18 °C тиклем төшөүе ихтимал. Йәй үтә эҫе була, теркәлгән максималь температура +57,8 °C (Эль-Азизия (Ливия)); тупраҡ өҫтө +70…+80 °C тиклем ҡыҙа ала<ref name="bse"/>. Яуым-төшөм күп төрлө була, йыллыҡ уртаса яуым-төшөм миҡдары — 76 мм. Ямғырҙар башлыса декабр — март айҙарында яуа, ә май — июнь айҙарында яуым-төшөм бик аҙ була. Икенсе тапҡыр яуым-төшөмдең күп булыуы август айына тура килә, ҡыҫҡа ваҡытлы көслө ташҡын булдырырға һәләтле йәшенле ямғырҙар ҙа булғылай<ref name="britannica"/>. Эске райондарҙа бер нисә йыл рәттән яуым-төшөмдөң булмауы ихтимал; төньяҡтағы платола (Ахаггар һәм Тибести) йыл һайын тип әйтерлек ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ҡар ҙа яуа. Сүллектең байтаҡ өлөшөндә мул итеп ысыҡ төшә, хатта ер өҫтө ҡаты ғына туҙан ҡабығы менән ҡаплана<ref name="bse"/>. Ҡоро субтропиктарға шулай уҡ ҡайнар көньяҡ елдәре хас, улар эске райондарҙан туҙанды ситкә сығара, һөҙөмтәлә бер нисә көн буйы саң бураны хасил була (ҡайһы берҙә елдең тиҙлеге 50 м/сек барып етә<ref name="bse"/>). Ҡағиҙә булараҡ, улар яҙын күҙәтелә, ләкин йылдың башҡа миҙгелдәрендә лә туҙан бурандарының булыуы ихтимал. Египетта был елдәр "хамсин" һәм "самум" тип атала, Ливияла — "гибли" (ел), Туниста — «чили». Судандағы "хабуб" бик аҙ ғына ваҡыт арауығында булып ала, ғәҙәттә ул йәйгеһен була һәм көслө ямғырҙар килтерә<ref name="britannica"/>. ==== Көньяҡ өлөшө ==== Көньяҡ Сахараның ҡоро тропик климатына тотороҡло юғары баҫым ячейкаларынан тыш (ер атмосфераһы әйләнеше) көньяҡтараҡ урынлашҡан тотороҡло субтропик континенталь һәм тотороҡло булмаған диңгеҙ һауа массаларының миҙгелле үҙ-ара ҡатнашыуы ла даими рәүештә йоғонто яһай. Сахараның ҡоро тропик өлкәләрендәге уртаса тәүлек температураларының йыллыҡ айырмаһы яҡынса 17,5 °C тәшкил итә. Иң һыуыҡ айҙарҙағы уртаса температура сүллектең төньяҡ өлөшөндәге кеүек, әммә тәүлек эсендәге үҙгәрештәр кәмерәк. Таулы райондарҙа ҡайһы берҙә температура нулдән түбән төшә — Тибести тауҙарында теркәлгән иң түбән температура −15 °C тәшкил итә. Яҙҙың аҙағы һәм йәй башы бик эҫе була, йыш ҡына һауа 50 °C тиклем ҡайнарлана<ref name="britannica"/>. Ҡоро тропиктарҙың таулы райондарында яуым-төшөм күп түгел һәм йыл әйләнәһенә булғылап тора, уйһыулыҡтарҙа урынлашҡан өлкәләрҙә ямғырҙар башлыса йәйгеһен яуа. Тәньяҡтағы кеүек үк, йыш ҡына ямғырҙар йәшенле була. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ нормаһы яҡынса 130 мм тәшкил итә, үҙәк тау массивтарында ҡар бик һирәк яуа. Сүллектең көнбайыш сигендәге температура һалҡын Канар ағымы менән йомшартыла, шуға ла конвекция яуым-төшөмө кәмей, уның ҡарауы дымлылыҡ арта, һәм ҡайһы берҙә томан төшә. Көньяҡ Сахаралағы ҡыш — "харматан" — туҙан һәм ҡом килтергән ҡоро төньяҡ-көнсығыш еле ул<ref name="britannica"/>. === Үҫемлектәре === [[Файл:Phoenix dactylifera2.jpg|thumb|Финиковая пальма в [[Эрг-Шебби]]]] [[Файл:Libya 5391 Ubari Lakes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|Пальмы в [[оазис]]е [[Убари]].]] Сахарала үҫемлектәр донъяһы бик ярлы: оазистарҙа, ҡалҡыу урындарҙа һәм вадиларҙа үҫкән ҙур булмаған үлән өйкөмдәре, ҡыуаҡлыҡ һәм ағастарҙан тора. Сөңгөлдәрҙә тоҙло ерҙә үҫергә яраҡлашҡан үҫемлектәр (галофиттар) осрай. Һыу ресурстары бик наҡыҫ булған тигеҙлектәр һәм платоларҙа ҡоролоҡҡа һәм эҫелеккә сыҙамлы үләндәр һәм ҙур булмаған ҡыуаҡ һәм ағас төрҙәре үҫә<ref name="britannica"/> Көп кенә өлкәләрҙә (регтар, хамадтар, өлөшләтә ҡом ҡйҡмдәре һәм башҡалар) бер ниндәй үҫемлек тә үҫмәй. Бөтә өлкәләрҙә лә үҫемлектәр донъяһына кеше эшмәкәрлеге ныҡ йоғонто яһай (мал көтөү, файҙалы үҫемлектәрҙе йыйыу, яғыулыҡ материалын әҙерләү һәм башҡалар)<ref name="bse"/>. Сахараның флораһы яуым-төшөмдөң даими булмауына ныҡ яраҡлашҡан. Физиологик адаптацияларҙың төрлөлөгө, йәшәү урынын һайлау, бер-береһенә бәйле төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүе һәм тоҡом ҡалдырыу ысулында был үҙенсәлек яҡшы сағылыш таба. Күп йыллыҡ ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр һәм ҡыуаҡтарҙың тамыр системаһы киң һәм тәрән (15-21 метрға тиклем). Күп кенә үләндәр бик ҡыҫҡа вегетация осорона эйә (эфемерҙар), улар етерлек дым алыу менән өс көн эсендә орлоҡ бирергә һәм был орлоҡтарҙы 10-15 көн эсендә сәсергә һәләтле<ref name="britannica"/>. Сүллектең тау райондарында Урта диңгеҙ районында үҫкән реликт неоген флораһы осрай, эндемик үҫемлектәр бихисап. Зәйтүн, кипарис һәм фисташҡа төрөндәге ағастар тау райондарында үҫкән реликт ағастар. Акация, тамариск һәм әрем, дум-пальма, олеандр, хөрмә, тимьян, эфедра ағастары үҫә. Оазистарҙа һыу һибеп хөрмә, инжир, зәйтүн һәм емеш ағастарын үҫтерәләр, шулай уҡ цитрус емештәре ағастары ла, төрлө йәшелсә тәрбиәләп үҫтерелә. Сүллектең төрлө өлөштәрендә үләндең бик күп төрөшул иҫәптән ҡырағай тары ла үҫә. Атлантик океан ярҙарын тоҙло ерҙә үҫергә һәләтле үҫемлектәр үҙ итә. һәр төрлө эфемерҙар хайуардарға көтөүлек хеҙмәтен үтәй. Һыу ятҡылыҡтарында һыу үҫемлектәре осрай<ref name="britannica"/><ref name="bse"/>. === Хайуандар донъяһы === Сахарның фаунаһы Голарктик һәм Эфиоп зоогеографик өлкәләренә ҡарай, төрҙәрҙең дөйөм һаны 4 мең тирәһенә етә (күбеһе — умыртҡаһыҙҙар). Фаунаның 40 процентҡа яҡыны — Африка эндемиктары, ә бит Сахара территорияһында эндемизм ни бары 10—12 проценттан ашмай. Сахараның төп типик хайуандары үҙәк тау убаларында көн итә. Бик ҡоролоҡло райондарҙа төрҙәр составы үтә ярлы, хайуандарҙың биомассаһы 2 килограмға тиклем һәм унан да кәмерәк була. Хайуандарҙың күпселеге төнөн генә өңөнән сығып йөрөй<ref name="bse"/>. Һөтимәрҙәрҙең 60-ҡа яҡын төрө бар<ref name="bse"/>: ҡомда йәшәгән кимереүселәр ғаиләһе төркөмө, сысҡан, Капа ҡыр ҡуяны, эфиоп терпеһе, ҡуш тояҡлы ҡырағай кәзәләр, Сахараның ҡылысҡа оҡшаш мөгөҙлө антилопалары, газель-доркас, муфлон, ҡырағай Нубия ишәге, Аирҙа һәм Тибестала анубис павианы; тимгелле гиена, сүл бүреһе, гепард, ҡом төлкөһө, фенек төлкөһө, [[Ictonyx libycus]] һәм мангустар ғаиләһенә ҡараған Египет мангусты һәм башҡа ғаиләләр көн итә. Төньяҡ Сахарала һуңғы аддакс антилопаһын 1920-се йылдар башында аталар, сүллектең көньяғында һәм үҙәк ҡом тауҙарында көн иткән антилопалар популяцияһы ла байтаҡҡа кәмегән. Төньяҡ Африка филе [[Древний Рим|Боронғо Рим]] дәүерендә үк юҡҡа сыға; әле 1830 йылдарҙа [[арыҫлан]], сүллектең төньяҡ сиктәрендә страус һәм уның башҡа төрҙәре осраған була<ref name="britannica"/><ref name="bse"/>. Әгәр күсеп йөрөүсе ҡоштарҙы иҫәпкә алһаҡ (ҡоштарҙың 50 проценттан ашыуы)<ref name="bse"/>), Сахарала көн иткән ҡоштарҙың төрө 300-ҙән да артып китә. Яр буйҙары һәм эске һыу ятҡылыҡтарына күп төрҙәге һыу ҡоштары йыйыла. Эске райондарҙа страустар, һәр төрлө йыртҡыс ҡоштар, ҡош-секретарь, цесарка, [[Neotis nuba]], Африка филины һәм ғәҙәти сипуха; [[Calandrella raytal]], [[Ptyonoprogne obsoleta]], һоро башлы сүл ҡарғаһы һәм тауышлы ҡарғалар осрай<ref name="britannica"/>. [[Кеҫәрткеләр]], [[варандар]], [[хамелеондпар]], оҙонаяҡлылар (сцинки), мөгөҙлө ҡара йыландар һәм кобралар ташлы һәм ҡомло райондарҙы үҙ итә. Һәр төрлө ҡусҡарҙар ҡоштар һәм хайуардар өсөн аҙыҡ булып тора. Сүл ҡусҡарҙарының йәйгеһен йоҡоға талыуы һәм бер нисә йыл буйы шул торошта ҡалыуы ихтимал, улар тик ямғырҙар башланғас ҡына ер өҫтөнә сыға. Сахара күлдәрендәге хайуандар донъяһы [[тәлмәрйен]], [[әрмәнде]], ваҡ [[Крокодилы|крокодилдар]], артемия һәм башҡа төрлө ҡыҫалаларҙан ғибәрәт. Төньяҡ Сахараның реликт тропик фаунаһы йәйен һәм этроплюстарҙы үҙ эсенә ала, улар Бискрала (Алжирҙың виләйәте) һәм ябыҡ оазистарҙа көн итә<ref name="britannica"/>. {|class="graytable" |+ | align="center"|[[Файл:Addax 057.jpg|250px]] | align="center"|[[Файл:Fennec Fox Vulpes zerda.jpg|300px]] | align="center"|[[Файл:Dorcasgazellemarwell.jpg|250px]] |- | align="center"|Сахараның төпкөл райондарында йәшәгән Аддакс антилопаһына юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай | align="center"|Сахараның ҡәҙимге йәнлеге — бик бәләкәй фенек төлкөһө | align="center"|Йәшәү мөхите кәмей барыу һәм контролдә тотолмаған һунар арҡаһында оркас газеленә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай |} - == Халҡы == [[Файл:Tadrart Acacus 1.jpg|thumb|[[Тадрарт-Акакус]] тауҙарындағы ҡаяларҙағы яҙыуҙар]] Сахараның территорияһы [[АҠШ]] территорияһы тиклем булһа ла, халҡының тығыҙлығы ([[Нил]] үҙәндәрен дә индереп) 1 кв. километрға ни бары 0,4 кеше генә тәшкил итә (бөтәһе 2,5 млн ғына кеше)<ref name="britannica"/>. Уғата ҙур майҙандарҙа бер кем дә йәшәмәй, ышаныслы һыу сығанағы, малға ашатыу өсөн үҫемлектәр донъяһы булған урындарҙа ғына һирәк-мирәк тораҡ пункттары осрай. Бик боронғо замандарҙа Сахарала кеше күберәк йәшәгән, тип фаразларға була. Әлеге ваҡытта үтә ҡоролоҡло булған төбәктәрҙә таш артефакттарҙың, ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәрҙең киң таралыуы был ерҙәрҙә борон кеше лә, шулай уҡ ҡырағай хайуандар ҙа (антилопа, буйвол, жираф, фил, носорогтар һәм Африка бородавочниктары) ерҙе ябып йөрөүен раҫлай. Һөйәк гарпундар, ҡабырсаҡтар һәм балыҡ ҡалдыҡтарының тап ошонда табылыуы, [[Крокодилы|крокодилдар]] һәм ҡәҙимге [[Бегемот|гиппопотамдарҙың]] ошонда тупланып йәшәүе боронғо күлдәрҙең яр буйҙарында боронғо заман тораҡ пункттарының булыуын раҫлай<ref name="britannica"/>. 7 мең йыл тирәһе элек Сахара территорияһында йорт хайуандары барлыҡҡа килгәс, ҡайһы бер төркөмдәрҙә һунар менән балыҡ тотоуға ҡарағанда күсмә мал үрсетеү өҫтөнлөк ала башлай. Берберҙарға йәки загава халыҡтарына туғандаш булған нигер төбәге Тенеренең халыҡтары һыйыр малдарын үрсетеү менән шөғөлләнә. Ә бына һарыҡ һәм кәзәләрҙең барлыҡҡа килеүе, моғайын, төньяҡ-көнсығыш Африка халыҡтары һәм едставителями Капса мәҙәниәте (Тунистағы Гафса (Капса) ҡалаһынан алынған) вәкилдәре менән бәйлелер. Иген игеү культураһының барлыҡҡа килеүен 6 мең йыл элек Египетта арпа һәм бойҙай үҫтерә башлауға бәйләйҙәр. Күрәһең, был ауыл хужалығы культуралары Азиянан килтерелгәндер; урындағы, йәғни Африка үҫентеләрен сәсә башлауҙы раҫлаусы дәлилдәр Мавритания территорияһында табылған көршәк изделиеларында табыла. Был изделиелар беҙҙең эраға тиклем 1000 йыл элек эшләнгән, уларҙы хәҙерге сонинке халҡының ата-олатайҙары гангаралар етештерергән, тигән фараз бар<ref name="britannica"/>. [[Файл:Nomadic Berber in Morocco.jpg|thumb|left| Күсмә тормошта йәшәгән [[Берберы|бербер]] халҡы вәкиле, Марокко]] Ауыл хужалығының һәм йорт хайуандарының барлыҡҡа килеүе сәбәпле, Сахара халҡының күбеһе төрлө һөнәрҙәрҙе үҙләштерә, махсуслаша һәм бер-береһенә яҡыныраҡ ултырған тораҡ пункттары араһында иҡтисади бәйләнештәр булдырыла. Тышҡы сауҙа үҫешә башлай: Мавританияның [[баҡыр]]ы беҙҙең эраға тиклем икенсе быуатта уҡ [[Бронза быуаты]] дәүеренең Урта диңгеҙ цивилизацияларына ташыла. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта [[Тимер быуаты|тимер быуатта]] Сахара цивилизацияларының барлыҡҡа килеүе сауҙаны тағы ла нығыраҡ әүҙемләштерә, үҙәге [[Нубия|Нубияла]] булған цивилизация ла барлыҡҡа килә<ref name="britannica"/>. Күсмә тормошта йәшәгән халыҡтарҙың төрлө ерҙәргә күсенеп йөрөүе уларҙың Транссахара сауҙаһында ҡатнашыуын ябайлаштыра. Сауҙагәрҙәрҙең аттарҙан дөйәләргә күсеп ултырыуы ла ниндәйҙер дәрәжәлә Сахараны сүллеккә әйләндереүгә булышлыҡ итә. Египетта дөйәләрҙе беҙҙең эраға тиклем VI быуатта уҡ хужалыҡ эштәрендә ҡуллана башлауға ҡарамаҫтан, беҙҙең эраның III быуатында ғына дөйәләргә өҫтөнлөк бирелә. Сахара оазистарында йәшәүселәр йыш ҡына Берберҙар ырыуына ҡараған санхаджиларҙың һәм башҡа күсмәндәрҙең һөжүменә дусар ителә. Күсмәндәрҙең күбеһе анархиянан һәм Төньяҡ Африкала Рим алып барған һуғыштарҙан сүллекккә ҡасып йәшеренер була. Оазистарҙа йәшәгәндәр, харатин кастаһындағылар ҙа күсмәндәрҙән иҙелеп йәшәй. VII һәм XI быуаттар араһында Төньяҡ Африкала [[ислам]]дың таралауы илаһи көскә ғәҙәти ышаныуҙарын һаҡларға теләгән берберҙар һәм ғәрәптәрҙең бер төркөмө сүллеккә китергә мәжбүр була. Сауҙа юлдары буйлап тарала барған ислам аҙаҡ килеп төбәктең төп диненә әүерелә<ref name="britannica"/>. Мәҙәни йәһәттән айырмалыҡтары булһа ла Сахара халыҡтары ултыраҡ тормошта мал аҫыраусы, иген игеүсе йәки төрлө һөнәр эйәләре булып ҡала. Сик буйы райондарында, тау итәктәрендә һәм көнбайыштағы дымлыраҡ ерҙәрҙә мал үрсетеү ниндәйҙер дәрәжәлә күсмә тормош менән йәшәүҙе билдәләй. Һыйыр малдарын Сахель менән сиктәш булған көньяҡ райондарҙа аҫырайҙар, сүллектә иһә кәзә, һарыҡ һәм дөйәгә өҫтөнлөк бирелә. Малсыларҙың төп төркөмдәре — сүллектең төньяҡ-көнбайышында регейбат һәм Алжирҙың төньяҡ өлөшөндә чаамба халҡы көн итә. Ҡоролоҡ осоронда мал тотоусылар, көтөүлектәр эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсенеп йөрөргә мәжбүр. Үҙҙәренең һуғышсанлығы менән танылған туарегтарҙа [[Матриархат|матриархат йәмғиәте]] һаҡланған, ислам динен тотоуға ҡарамаҫтан уларҙа ҡатын-ҡыҙҙың һүҙе өҫтөн. Көнбайышта мавритан төркөмдәре элегерәк ҡәбилә берләшмәләренә берләшкән була. Тибести районында һәм уның сиктәрендә йәшәгән теда халҡы, нигеҙҙә, дөйә үрсетеү менән шөғөлләнә, өҫтәүенә улар физик йәһәттән бик сыҙамлы булып та танылған<ref name="britannica"/>. == Иҡтисады == === Транссахара сауҙаһы === {{main|Транссахарская торговля}} [[Файл:Maroc Sahara caravane.jpg|thumb|Сүллек булап барған ҡарауан]] [[Урта быуат |Урта быуаттарҙа]] [[Атлантик океан]] ярҙары буйында урынлашҡан дәүләт ойошмаларын һәм [[Северная Африка|Төньяҡ Африкалағы]] сауҙа эшен алып барған ҡалаларын бәйләгән ҡарауан юлдары Сахара территорияһы буйлап үтә. Төп сауҙа юлдары бер нисә тапҡыр икенсе яҡҡараҡ шыла. Мәҫәлән, XI быуатҡа тиклем төп ҡарауан юлы Гана империяһы аша үтә, ә XII быуатта ул көнсығышҡараҡ шыла һәм Мали дәүлүәтенең алтын рудниктарын Төньяҡ Африканың сауҙа ҡалалары менән тоташтыра. Башҡа тауарҙар кеүек үк (тире, страус ҡауырһындары һәм башҡа тауарҙар) Мали алтыны Яҡын Көнсығышҡа һәм унан йыш ҡына Европаға барып сыға. XV быуаттан һуң төп ҡарауан юлы хауса халҡы йәшәгән төбәк аша үтә башлай. Тауарҙар бер үркәсле дөйәләргә тейәп ташыла. Ҡарауанға алып китер алдынан хайуан бер нисә ай буйы Мәғриб һәм Сахел тигеҙлектәренең үләнле үҙәндәрендә ашатыла. Шундай ҡарауандарҙың береһе менән сәйәхәт иткән Ибн Баттуттың хикәйәләүе буйынса, ғәҙәттә ҡарауан уртаса 1000 дөйәнән, ә ҡайһы берҙә 12 000 дөйәнән тора. Ҡарауандарҙы сүллекте һәм унда йәшәгән туарег күсмә ҡәбиләләрен яҡшы белгән бербер халҡы вәкилдәре алып барыр булған. Ҡарауандың сүллек аша бер ниндәй юғалтыуҙарһыҙ үтеүе ҡарауанды хеҙмәтләндереүселәрҙең үҙ-ара килешеп эшләүенә бәйле була. Оазистарға тиклем бер нисә көнлөк юл ҡалғас, унан һыу килтереү өсөн алдан кеше ебәрәләр. === Транспорты === Сүллек аша ике автомагистраль үтә, улар [[Алжир (ҡала)|Алжир]]ҙа башлана. Транссахара юлы «[[Транссахарское шоссе|берҙәмлек юлы]]» Ин-Салах һәм Таманрассетта (ҡала) башлана һәм Лагоста тамамлана, артабан юл икегә айырыла: Агадесҡа (ҡала) (Нигер) һәм Гаоға (Мали). Икенсе автомобиль юлы Туат оазисы аша үтә. Адрар (ҡала), Таманрассет һәм ҡайһы бер башҡа ҡалаларҙа аэропорттар бар<ref name="geo"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Сахара]] [[Категория:Африка сүлдәре]] 61z41pf6o8jbepdabv1mgmob3gklf2z Ригель (йондоҙ) 0 75960 1307127 1064699 2026-10-08T14:35:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307127 wikitext text/x-wiki {{Звезда | Название = Ригель | Изображение = Rigel blue supergiant.jpg | Описание = 1 [[астрономик дәүмәл|а. е.]] алыҫлығыныда Регель шулай күренер ине | Открыватель = | Дата_открытия = | Эпоха = [[J2000.0]] | Тип = | Прямое_восхождение = {{RA|05|14|32,2723}} | Ауышлығы = {{Dec|-08|12|05,906}} | Шаблон_AstroCoord = эйе | Шаблон_Eq = эйе | Прямое_восхождение_Eq = {{RA|05|14|32,2723|Eq}} | Склонение_Eq = {{Dec|-08|12|05,906|Eq}} | Угол_Eq = | Название_Eq = | Расстояние = {{ly|860±80|260±20}} | Видимая_звёздная_величина = 0,12/8,44 | Созвездие = Орион | Лучевая_скорость = 20,7 | Собственное_движение_RA = 1,31 | Собственное_движение_Dec = 0,50 | Параллакс = 3,78 | Ошибка_параллакса = 0,34<ref name=accurate/> | Абсолютная_звёздная_величина= −7,84±0,2<ref name="Przybilla">Przybilla, N. et al. (January 2006). "Quantitative spectroscopy of BA-type supergiants". Astronomy and Astrophysics 445 (3): 1099–1126. [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0509669 arXiv:astro-ph/0509669]. Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/2006A&A...445.1099P 2006A&A...445.1099P]. doi:[http://dx.doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20053832 10.1051/0004-6361:20053832].</ref> | Спектральный_класс = {{скз|B|8|I|ab}} | Показатель_цвета_B-V = −0,03 | Показатель_цвета_U-B = −0,66 | Переменность = [[Переменная типа Альфы Лебедя| α Аҡҡош тибындағы]]<ref>{{cite web | url = http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20bet%20Ori | title = VizieR Detailed Page | accessdate = 2009-9-21 | lang = en | description = β Ориона в каталоге [[ОКПЗ]] | archiveurl = http://www.webcitation.org/61BLUsQpg | archivedate = 2011-08-24 }}</ref> | Масса = 18<ref name="Moravveji">Moravveji, Ehsan; Moya, Andres; Guinan, Edward F. (April 2012), "Asteroseismology of the nearby SN-II Progenitor: Rigel. Part II. ε-mechanism Triggering Gravity-mode Pulsations?", The Astrophysical Journal 749 (1): 74–84, Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/2012ApJ...749..74M 2012ApJ...749..74M]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, doi:[http://dx.doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F749%2F1%2F74 10.1088/0004-637X/749/1/74]</ref> | Радиус = 74<ref name="Ehsan">Moravveji, Ehsan; Guinan, Edward F.; Shultz, Matt; Williamson, Michael H.; Moya, Andres (March 2012), "Asteroseismology of the nearby SN-II Progenitor: Rigel. Part I. The MOST High-precision Photometry and Radial Velocity Monitoring", The Astrophysical Journal 747 (1): 108–115, arXiv:[http://arxiv.org/abs/1201.0843 1201.0843], Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/2012ApJ...747..108M 2012ApJ...747..108M], doi:[http://dx.doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F747%2F2%2F108 10.1088/0004-637X/747/2/108]</ref> | Возраст = 8±1{{e|6}}<ref name="Przybilla" /> | Температура = {{formatnum:12130}}<ref name="Zorec">Zorec, J. et al. (July 2009), "Fundamental parameters of B supergiants from the BCD system. I. Calibration of the (λ_1, D) parameters into Teff", Astronomy and Astrophysics 501 (1): 297–320, Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A&A...501..297Z 2009A&A...501..297Z], doi:[http://dx.doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200811147 10.1051/0004-6361/200811147]</ref> | Яҡтылығы = 1.26{{±|0.37|0.29}}×10<sup>5</sup> <ref name="Ehsan" /> | Металлылығы = -0,06±0,10<ref name="Przybilla" /> | Әйләнеше = 40<ref name="альб">Abt, Helmut A.; Levato, Hugo; Grosso, Monica (July 2002), "Rotational Velocities of B Stars", The Astrophysical Journal 573 (1): 359–365, Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ApJ...573..359A 2002ApJ...573..359A], doi:[http://dx.doi.org/10.1086%2F340590 10.1086/340590]</ref> км/с | Үҙенсәлеге = | Другие_обозначения = [[Каталог Генри Дрепера|HD]] 34085, [[Каталог ярких звёзд|HR]] 1713, [[Каталог «Гиппаркоса»|HIP]] 24436, [[Каталог SAO|SAO]] 131907 β Ориона, 19 Ori, Альгебар (Эльгебар), TD1 4253 | SIMBAD = RIGEL | ARICNS = | accessdate = 2009-09-15 | Источники = <ref name=accurate>Accurate distances to nearby massive stars with the new reduction of the Hipparcos raw data. {{arXiv|0804.2553}} (На странице лишь краткое содержание (абстракт), сама статья скачивается справа вверху в секции Download, например, в формате pdf: http://arxiv.org/pdf/0804.2553v1 )</ref> }} '''Ригель''' — Орион β-һы, аҡһыл зәңгәр гигант йондоҙ. Визуаль йондоҙ дәүмәле 0m,1. Диаметры Ҡояштан 30 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 910 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Экваториаль йондоҙлоҡҡа ҡарай. Күк йөҙөнөң иң баҙыҡ йондоҙҙарының береһе һәм йондоҙлоҡтоң иң баҙыҡ йондоҙо. Башҡортостан биләмәһендә ҡалҡыусы һәм байыусы яҡтыртҡыс. Декабрь аҙағында – ғинуар башында, төн уртаһында йондоҙ көньяҡҡа офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (28°) күтәрелгән сағы — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{БЭ}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20081205191059/http://www.alcyone.de/SIT/bsc/bsc_search.html Каталог ярких звёзд] * [http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/rigel.html Ригель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051229105525/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/rigel.html |date=2005-12-29 }} [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Байер объекттары]] [[Категория:Флемстид объекттары]] [[Категория:Орион (йондоҙлоҡ)]] nsrh7o5tzdbsslwh2r0pyapdgc689hr Фредди Меркьюри 0 95176 1307163 1227356 2026-10-09T11:35:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307163 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Фредди Меркьюри |Оригинал имени = Freddie Mercury |Изображение = Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg |Ширина = |Описание изображения = Фредди Меркьюри Queen менән Нью-Хейвен ҡалаһында (1977) |Имя при рождении = Фаpрох Булсара |Дата рождения = 5.09.1946 |Место рождения = [[Занзибар]] |Дата смерти = 24.11.1991 |Место смерти = {{ВафатБулыуУрыны|Лондон}} |Страна = {{Бөйөк Британия}} |Профессии = |Певческий голос = |Инструменты = вокал, [[гитара]], баҫмаҡлы ҡоралдары |Жанры = рок |Псевдонимы = Ларри Люрекс<ref>[http://www.queenmuseum.com/?p=819 Ларри Люрекс QueenMuseum сайтта]{{ref-en}}</ref> |Коллективы = |Сотрудничество = |Лейблы = |Награды = |Викисклад = |Сайт = }} '''Фредди Меркьюри''' ({{lang-en|Freddie Mercury}}, ысын исеме — '''Фаррох Булсара''' (гуджарати ફારોખ બલસારા); [[5 сентябрь]] [[1946 йыл]], [[Занзибар]] солтанаты — [[24 ноябрь]] [[1991 йыл]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — британ музыканты, [[Queen]] төркөмөнөң вокалисы; «Bohemian Rhapsody», «Don’t Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» һәм башҡа йырҙар авторы. Ул ''Rolling Stone'' журналының «100 иң бөйөк йырсылар» исемлегендә 18-се урында тора<ref>{{cite web|author=|datepublished=2 декабрь 2010|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-singers-of-all-time-19691231|title=100 Greatest Singers|lang=en|publisher=Rolling Stone|accessdate=2015-09-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229064058/http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-singers-of-all-time-19691231 |date=2015-12-29 }}</ref>. == Биография == Фаррох Булсара [[Занзибар]] солтанатына 5 сентябрендә 1946 йылда тыуған<ref name="birth">[https://web.archive.org/web/20080228103923/http://mr-mercury.co.uk/Images/Birthcertificatefreddie.jpg Тыуыу тураһында таныҡлыҡ]</ref>. Уның ата-әсәләр британ һиндтар булған<ref name="birth"/>. == Видеография == [[Файл:Freddie Mercury Statue Montreux.jpg|thumb|right|250px|[[Швейцария]]ның Монтрё ҡалаһындағы һәйкәл]] === VHS-баҫмалар === # ''The Video EP'' (1986) # ''The Great Pretender'' (1987) # ''The Barcelona EP'' (1989) # ''The Video Collection'' (2000) === DVD-баҫмалар === # ''The Video Collection'' (2000) # ''Lover of Life Singer of Songs'' (2006) # ''Lover of Life, Singer of Songs'' (Collectors Edition 2CD+2DVD) (2006) == Дискография == # ''Mr. Bad Guy'' (1985) # ''Barcelona'' (1988) # ''The Freddie Mercury Album'' (1992) # ''The Great Pretender'' (1992, тик [[АҠШ]]-та сыға) # ''Freddie Mercury — Remixes'' (1993, тик [[Боливия]]ла, [[Бразилия]]ла, [[Италия]]ла, [[Нидерланд]]та һәм [[Япония]]ла сыға) # ''The Solo Collection'' (2000) # ''Solo'' (2000) # ''Lover of Life, Singer of Songs'' (2006). === Синглдары === * 1974 — «I Can Hear Music» * 1984 — «Love Kills» * 1985 — «I Was Born to Love You» * 1985 — «Made in Heaven» * 1985 — «Living on My Own» * 1985 — «Love Me Like There’s No Tomorrow» * 1986 — «Time» * 1987 — «The Great Pretender» * 1987 — «Barcelona» (М. Кабалье менән) * 1988 — «The Golden Boy» (М. Кабалье менән) * 1988 — «How Can I Go On» (М. Кабалье менән) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Библиография == {{кол|2}} * {{citation|author=ABC Television|title=Freddie Mercury: The Tribute Concert|publication-date=20 August 2007|publisher=Australian Broadcasting Corporation|location=Sydney|url=http://www.abc.net.au/tv/guide/abc2/200708/programs/ZY9027A001D20082007T210000.htm}}. * {{citation|last=Aledort|first=And|title=Guitar Tacet for Queen's Bohemian Rhapsody|url=http://people.csail.mit.edu/custo/FTP/Chitarra/Bohemian%20rhapsody%20-QUEEN.txt|publication-date=29 November 2003}}. * {{citation|author="Linda B"|year=2000<!-- file date is 5 October 2000 -->|title=Certificate of Birth|location=Chorley|publisher=mr-mercury.co.uk|url=http://mr-mercury.co.uk/Images/Birthcertificatefreddie.jpg}}. * {{citation|author=BBC News|title=BBC reveals 100 great British heroes|publication-date=22 August 2002|location=London|publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208532.stm | date=22 August 2002 | accessdate=4 January 2010}}. * {{citation|author=BBC News|year=2005a|title=Queen top UK album charts league|publication-date=4 July 2005|location=London|publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4648611.stm | date=4 July 2005 | accessdate=4 January 2010}}. * {{citation|author=BBC News|year=2005b|title=Queen win greatest live gig poll|publication-date=9 November 2005|publisher=BBC News |location=London|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4420308.stm | date=9 November 2005 | accessdate=4 January 2010}}. * {{citation|author=BBC News|title=Zanzibar angry over Mercury bash|publication-date=1 September 2006|publisher=BBC News |location=London|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5306792.stm | date=1 September 2006 | accessdate=4 January 2010}}. * {{citation|author=Biography Channel|year=2007|title=Freddie Mercury|publisher=thebiographychannel.co.uk|location=London|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/338:294/1/Freddie_Mercury.htm}}. * {{citation|last=Boyce|first=Simon|year=1995|title=Freddie Mercury|place=Bristol|publisher=Parragon|isbn=1-86105-054-2}}. * {{citation|author=BBC News|title=Queen's rhapsody voted best video|publication-date=8 October 2007|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7033249.stm | date=8 October 2007 | accessdate=4 January 2010|publisher=BBC News}}. * {{citation|last=Blaikie|first=Thomas|publication-date=7 December 1996|title=Camping at High Altitude|periodical=The Spectator|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3724/is_199612/ai_n8756422}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613022238/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3724/is_199612/ai_n8756422 |date=13 June 2013 }}. * {{citation|last=Bradley|first=J.|publication-date=20 July 1992|title=Mercury soars in opera CD: Bizarre album may be cult classic|periodical=The Denver Post|publisher=MNG|location=Denver}}. * {{citation|last=Bret|first=David|year=1996|title=Living On the Edge: The Freddie Mercury Story|publisher=Robson Books|location=London|isbn=1-86105-256-1}}.<!-- ** PP 26 --><!-- Chapter 2: Pagan Features…Godline Creatures. --> * {{citation|last=Brown|first=G.|publication-date=19 April 1992|title=Queen's popularity takes ironic turn|periodical=The Denver Post<!--Section D.-->|publisher=MNG|location=Denver}}. * {{citation|last=Brown|first=Mark|publication-date=16 November 2006|title=Queen are the champions in all-time album sales chart|periodical=The Guardian|location=London|url=http://music.guardian.co.uk/news/story/0,,1948792,00.html}}. * {{citation|last=Cain|first=Matthew, dir.|year=2006|title=Freddie Mercury: A Kind of Magic|publisher=British Film Institute|location=London|url=http://www.youtube.com/watch?v=AQ1cfoMWRpQ}}.<!-- TIME: 9:00/Roger Taylor -->.<!-- BFI record: http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/824582 --> * {{citation|last=Clarke|first=Ross|year=1991|title=Freddie Mercury: A Kind of Magic|place=Oxted|publisher=Kingsfleet Publications|isbn=1-874130-01-9}}. * {{citation|author=CNN|publication-date=9 May 2002|title=Queen in Rhapsody over hit award|publisher=CNN|location=Atlanta|url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Music/05/08/uk.queen/index.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109224410/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Music/05/08/uk.queen/index.html |date=9 November 2007 }}. * {{citation|last=Cohen|first=Scott|title=Queen's Freddie Mercury Shopping for an Image in London|periodical=Circus Magazine|publication-date=April 1975|url=http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=30|accessdate=24 September 2009|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071011205552/http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=30|archivedate=11 October 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205552/http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=30 |date=11 October 2007 }}. * {{citation|editor-last=Coleman|editor-first=Ray|title=The Man Who Would Be Queen|periodical=Melody Maker|publication-date=2 May 1981|url=http://queenarchives.com/viewtopic.php?t=26|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071020050854/http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=26|archivedate=20 October 2007|accessdate=24 September 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020050854/http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=26 |date=20 October 2007 }}.<!--Interview with Mercury --> * {{citation|last=Cota|first=Erich Adolfo Moncada|title=Queen Proves There's Life After Freddie|periodical=Ohmynews.com|location=Seoul|publication-date=25 January 2006|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?article_class=6&no=270701&rel_no=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624113941/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?article_class=6&no=270701&rel_no=1 |date=24 June 2007 }}. * {{citation|last=D'Esti Miller|first=Sarah|publication-date=19 July 2007|title=EPAC's 'Rhapsody' Hits Too Many Wrong Notes|periodical=Press & Sun-Bulletin|location=Binghamton, NY<!--|publisher=Gannett-->|url=http://www.queenzone.com/news/epacs-rhapsody-hits-too-many-wrong-notes.aspx|accessdate=24 September 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715135416/http://www.queenzone.com/news/epacs-rhapsody-hits-too-many-wrong-notes.aspx |date=15 July 2011 }}.<!-- Article discussing vocal range --> * {{citation|last=Das|first=Lina|title=The Great Pretender |periodical=The Mail on Sunday |location=London|year=2006|publication-date=26 November 2000 |url=http://www.queenarchives.com/index.php?title=Freddie_Mercury_-_11-26-2000_-_Mail_on_Sunday |accessdate=24 September 2009}}. * {{citation|last=Davis|first=Andy|year=1996|title=Queen Before Queen|periodical=Record Collector Magazine|volume=3|issue=199|url=http://www.freddie.ru/e/archives/qbq/1.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924015348/http://www.freddie.ru/e/archives/qbq/1.html |date=2015-09-24 }}. * {{citation|last=Evans|first=David|last2=Minns|first2=David|year=1992|title=Freddie Mercury: This is the Real Life|place=London|publisher=Britannia|isbn=0-9519937-3-9}}. * {{citation|last=Freestone|first=Peter|year=1998|title=Mister Mercury|place=London|publisher=Tusitala|isbn=0-9533341-0-4}}. * {{citation|last=Freestone|first=Peter|year=1999|title=Freddie Mercury: An Intimate Memoir By the Man Who Knew Him Best|place=London|publisher=Omnibus Press|isbn=0-7119-8674-6}}. * {{citation|last=Gunn|first=Jacky|last2=Jenkins|first2=Jim|year=1992|title=Queen: As It Began|place=London|publisher=Sidgwick & Jackson|isbn=0-330-33259-7}}. * {{citation|last=Haines|first=Lester|publication-date=29 September 2005|title=We Are the Champions" voted world's fave song|publisher=theregister.co.uk|location=London|url=http://www.theregister.co.uk/2005/09/29/world_music_poll/}}. * {{citation|last=Harris|first=John|publication-date=14 January 2005|title=The Sins of St. Freddie|periodical=Guardian on Friday|location=London |url=http://arts.guardian.co.uk/harris/story/0,,1411006,00.html}}. * {{citation|last=Hauptfuhrer|first=Fred|publication-date=5 December 1977 |title=For A Song: The Mercury that's rising in rock is Freddie the satiny seductor of Queen|periodical=People Magazine |url=http://www.queenarchives.com/index.php?title=Group_-_12-05-1977_-_People |accessdate=24 September 2009}}.<!-- 1977 Profile of Mercury --> * {{citation|last=Highleyman|first=Liz|publication-date=9 September 2005|title=Who was Freddie Mercury?|periodical=Seattle Gay News|volume=33|issue=36|url=http://www.sgn.org/sgnnews36/page20.cfm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011074210/http://sgn.org/sgnnews36/page20.cfm |date=11 October 2007 }}. * {{citation|last=Hodkinson|first=Mark|year=2004|title=Queen: The Early Years|place=London|publisher=Omnibus Press|isbn=1-84449-012-2}}. * {{citation|last=Hutton|first=Jim|last2=Waspshott|first2=Tim|year=1994|title=Mercury and Me|place=London|publisher=Bloomsbury|isbn=0-7475-1922-6}}. * {{citation|last=Hutton|first=Jim|publication-date=22 October 1994|title=Freddie and Jim" A Love Story|periodical=The Guardian, "Weekend magazine"|url=http://queen.peoples.ru/html/archive/stati/fred_jim3.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012094422/http://queen.peoples.ru/html/archive/stati/fred_jim3.htm |date=12 October 2007 }}. * {{citation|last=Hyder|first=Rehan|year=2004|title=Brimful of Asia: Negotiating Ethnicity on the UK Music Scene|publisher=Ashgate|url=http://books.google.com/?id=54U93KEMlNwC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=freddie+mercury+brim+of+asia|isbn=978-0-7546-4064-6}}. * {{citation|author=Independent|title=Depp tipped for Freddie Mercury film role|publication-date=December 2006|location=UK|work=The Independent |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/depp-tipped-for-freddie-mercury-film-role-429639.html | date= December 2006| accessdate=25 February 2011}}. * {{citation|last=Jackson|first=Laura|year=1997|title=Mercury: The King of Queen|place=London|publisher=Smith Gryphon|isbn=1-85685-132-X}}. * {{citation|author="James"|publication-date=1 April 2007|title=NTV program review: History's 100 Most Influential People: Hero Edition|url=http://www.japanprobe.com/?p=1471|publisher=japanprobe.com|location=Saitama}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501044711/http://www.japanprobe.com/?p=1471 |date=1 May 2007 }}. * {{citation|last=Januszczak|first=Waldemar|title=Star of India|publication-date=17 November 1996|periodical=The Sunday Times|location=London|url=http://queenarchives.com/index.php?title=Freddie_Mercury_-_11-17-1996_-_Sunday_Times}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316102008/http://queenarchives.com/index.php?title=Freddie_Mercury_-_11-17-1996_-_Sunday_Times |date=16 March 2015 }}. * {{citation|last=Jones|first=Lesley-Ann|year=1998|title=Freddie Mercury: The Definitive Biography|place=London|publisher=Coronet|url=http://books.google.com/?id=FN20GwAACAAJ&dq=lesley-ann+jones|isbn=978-0-340-67209-9|authorlink=}}. * {{citation|last=Jones|first=Tim|title=How Great Thou Art, King Freddie|publication-date=July 1999|periodical=Record Collector|url=http://www.geocities.com/SunsetStrip/Stadium/5025/RC.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/SunsetStrip/Stadium/5025/RC.html&date=2009-10-25+10:58:55|archivedate=25 October 2009}}. * {{citation|last=Landesman|first=Cosmo|title=Freddie, a Very Private Rock Star|publication-date=10 September 2006|periodical=The Sunday Times|url=https://web.archive.org/web/20230720075114/https://www.thetimes.co.uk/|location=London|work=The Times|accessdate=2 May 2010}}. * {{citation|last=Longfellow|first=Matthew, dir.|publication-date=21 March 2006|title=Classic Albums: Queen: The Making of "A Night at the Opera|publisher=Eagle Rock Entertainment|location=Aldershot}}.<!--[http://www.imdb.com/title/tt0833880/ *IMDB*]--> * {{citation|last=Hudson|first=Jeffrey|year=1995|title=Freddie Mercury & Queen|place=Chessington, Surrey|publisher=Castle Communications|isbn=1-86074-040-5}}. * {{citation|last=Mercury|first=Freddie|last2=Brooks|first2=Greg|last3=Lupton|first3=Simon|year=2006|title=Freddie Mercury: A life, In His Own Words|place=London|publisher=Mercury Songs|isbn=0-9553758-0-0}}. * {{citation|last=Minchin|first=Ryan, dir.|title=The World's Greatest Gigs|year=2005|publisher=Initial Film & Television|location=London|url=http://www.youtube.com/watch?v=Ob5NpdkH5Dw}}.<!-- BFI http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/824689 --> * {{citation|last=Myers|first=Paul|title=Queen star dies after Aids statement|publication-date=25 November 1991|periodical=The Guardian|url=http://www.guardian.co.uk/fromthearchive/story/0,12269,1650611,00.html?=rss | location=London | accessdate=2 May 2010}}. * {{citation|author=National AIDS Trust|year=2006|title=25 years of HIV – a UK perspective|publisher=National AIDS Trust press office|location=London|url=http://www.worldaidsday.org/about3.asp|archiveurl=http://web.archive.org/web/20061222111814/http://www.worldaidsday.org/about3.asp|archivedate=22 December 2006}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061222111814/http://www.worldaidsday.org/about3.asp |date=22 December 2006 }}. * {{citation|last=O'Donnell|first=Lisa|title=Freddie Mercury, WSSU professor were boyhood friends in India, Zanzibar|publication-date=7 July 2005|periodical=RelishNow!|accessdate=24 September 2009|url=https://web.archive.org/web/20080218010236/http://www.journalnow.com/servlet/Satellite?pagename=WSJ/MGArticle/WSJ_RelishArticle&c=MGArticle&cid=1031783665319&path=!entertainment!music&s=1037645508978|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080218010236/https://web.archive.org/web/20080218010236/http://www.journalnow.com/servlet/Satellite?pagename=WSJ/MGArticle/WSJ_RelishArticle&c=MGArticle&cid=1031783665319&path=!entertainment!music&s=1037645508978|archivedate=18 February 2008}}. * {{citation|author=Queen|chapter=Bohemian Rhapsody|title=Queen: Greatest Hits: Off the Record|year=1992|publisher=Barnes Music Engraving|location=Eastbourne/Hastings|isbn=0-86359-950-8}}. * {{citation|last=Plekhanov|first=Sergey|title=A Reformer on the Throne: Sultan Qaboos Bin Said Al Said|year=2004|publisher=Trident Press Ltd|url=http://books.google.com/?id=-U8BL-tEPLwC|isbn=1-900724-70-7|oclc=|postscript=<!--none-->}}. * {{citation|last=Prato|first=Greg|year=&lt;not dated&gt;|title=Freddie Mercury|location=Ann Arbor|publisher=allmusic.com|url={{Allmusic|class=artist|id=p4899|pure_url=yes}}}}. * {{citation|last=Rees|first=Dafydd|last2=Crampton|first2=Luke|year=1999|title=The Rock Stars Encyclopedia|editor-last=Summers|editor-first=David|publisher=Dorling Kindersley|location=London}}. * {{citation|last=Ressner|first=Jeffry|title=Queen singer is rock's first major AIDS casualty|publication-date=9 January 1992|periodical=Rolling Stone Magazine|volume=621|url=http://queenzone.com/queenzone/article_show.aspx?q=96}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312060354/http://www.queenzone.com/queenzone/article_show.aspx?q=96 |date=12 March 2007 }}. * {{citation|author=RIAA|title=Gold and Platinum Record Database|publisher=Recording Industry Association of America|year=2007<!-- the year it was searched -->|location=Washington|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH}}. * {{citation|last=Rivadavia|first=Eduardo<!-- "-ward" needed, otherwise it looks like "Editor"-->|year=&lt;not dated&gt;|title=Mr. Bad Guy (Overview)|publisher=Allmusic|location=Ann Arbor|url={{Allmusic|class=album|id=r12964|pure_url=yes}}}}. * {{citation|last=Rush|first=Don|year=1977a|publication-date=17 March 1977|title=Queen's Freddie Mercury|periodical=Circus Magazine|url=http://www.geocities.com/SunsetStrip/Stadium/5025/CIRCUS.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/SunsetStrip/Stadium/5025/CIRCUS.html&date=2009-10-25+10:58:44|archivedate=25 October 2009}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021075006/http://geocities.com/SunsetStrip/Stadium/5025/CIRCUS.html |date=21 October 2009 }}.<!-- Interview with Mercury --> * {{citation|last=Rush|first=Don|year=1977b|publication-date=5 December 1977|title=title unknown|periodical=Circus Magazine|url=http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=32|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071020050442/http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=32|archivedate=20 October 2007|accessdate=24 September 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020050442/http://www.queenarchives.com/viewtopic.php?t=32 |date=20 October 2007 }}.<!-- Interview with Mercury --> * {{citation|last=Russell|first=Paul|year=2002|title=The Gay 100: A Ranking of the Most Influential Gay Men and Lesbians, Past and Present|publisher=Kensington/Citadel|location=Seacaucus|isbn=0-7582-0100-1}}.<!-- http://www.adherents.com/people/100_gay.html --> * {{citation|last=Skala|first=Martin|title=Concertography > Freddie Mercury live > Early days|year=2006|location=Plzen, Czech Republic|publisher=queenconcerts.com|url=http://www.queenconcerts.com/live/freddie-mercury/early.html}}. * {{citation|last=Sky|first=Rick|year=1992|title=The Show Must Go On|place=London|publisher=Fontana|isbn=978-0-00-637843-3}}. * {{citation|last=Sutcliffe|first=Phil|last2=Hince|first2=Peter|last3=Mack|first3=Reinhold|year=2009|title=Queen: The Ultimate Illustrated History of the Crown Kings of Rock|place=London|isbn=978-0-7603-3719-6|publisher=Voyageur Press|url=http://books.google.com/?id=adNONbUWLjgC&pg=PT25&dq=Bulsara,%20to%20Mercury#v=onepage&q=Bulsara%2C%20to%20Mercury&f=false}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6Y1iR45s8?url=http://books.google.com/?id=adNONbUWLjgC#v=onepage&q=Bulsara%2C%20to%20Mercury&f=false |date=2015-04-24 }} * {{citation|last=Taraporevala|first=Sooni|title=Parsis: The Zoroastrians of India: A Photographic Journey|year=2004|edition=2nd|location=Woodstock/New York|publisher=Overlook Press|isbn=1-58567-593-8}}. * {{citation|last=Teckman|first=Kate, dir.|year=2004|title=Freddie's Loves|publisher=North One Television|location=London}} <!-- http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/797490 --> [http://www.youtube.com/watch?v=3VgL1oFexjY *part 2*] [http://www.youtube.com/watch?v=-OF3hMTeJJ0 *part 3*]. * {{citation|last=Teeman|first=Tim|publication-date=7 September 2006|title=I Couldn't Bear to See Freddie Wasting Away|periodical=TheTimes|url=https://web.archive.org/web/20111007061021/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article630033.ece|location=London|work=The Times|accessdate=2 May 2010}}. * {{citation|last=Urban|first=Robert|year=&lt;not dated&gt;|title=Freddie Mercury & Queen: Past, Present & Future Impressions|publisher=afterelton.com|url=http://www.raggedblade.com/reviews/000329.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140731001913/http://www.raggedblade.com/reviews/000329.html |date=2014-07-31 }}. * {{citation|author=WENN|title=Legend Freddie Mercury Honoured|publication-date=9 April 2005|periodical=Femalefirst.co.uk|location=Wigan, Lancs|url=http://www.femalefirst.co.uk/entertainment/Freddie+Mercury-3960.html}}. * {{citation|last=Wenner|first=Jann|chapter=Queen|title=Hall of Fame Inductees|publisher=Rock and Roll Hall of Fame|location=Cleveland|year=2001|chapter-url=http://www.rockhall.com/inductee/queen|display-authors=1|author2=<!--Please add first missing authors to populate metadata.-->}}. * {{citation|last=Wigg|first=David|title=Mercury Left Me His Millions|publication-date=22 January 2000|periodical=Daily Mail Weekend|url=http://www.freddie.ru/e/archives/daily_mail/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330194331/http://www.freddie.ru/e/archives/daily_mail/ |date=30 March 2016 }}. {{конец кол}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Gunn, Jacky; Jenkins, Jim. |часть = |заглавие = Queen: As It Began |ссылка = |издание = |место = London |издательство = Hyperion Books (Adult Trd Pap) |год = 1994 |pages = |allpages = 292 |isbn = 978-0786880034. }} * {{книга |автор = St. Michael, Mick. |часть = |заглавие = Queen in Their Own Words |ссылка = |издание = |место = London |издательство = Omnibus Press |год = 1994 |pages = 86, 87 |allpages = 112 |isbn = 978-0711930148. }} * {{книга |автор = Фристоун П. |часть = |заглавие = Фредди Меркьюри. Show Must Go On |ссылка = |издание = |место = Екатеринбург |издательство = У-Фактория |год = 2005 |страницы = 341 |страниц = 352 |isbn = 5-9709-0130-X. }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Freddie Mercury}} * [http://www.allmusic.com/artist/freddie-mercury-mn0000130028 Фредди Меркьюри Allmusic сайтта]{{ref-en}} {{singer-stub}} [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Queen музыканттары]] [[Категория:Артистар псевдонимдары]] [[Категория:Бөйөк Британияның йырсылары]] [[Категория:Бөйөк Британия композиторҙары]] [[Категория:Бөйөк Британия шағирҙары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:XX быуат композиторҙары]] 771z2jehuq47085vgtj4thqogph8eme Уйғырҙар 0 110861 1307161 1232544 2026-10-09T08:56:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307161 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Уйғырҙар | изображение = <table border=0 align="center"><tr> </tr><tr> <td>[[Файл:Iparxan.gif|70x90px]]</td> <td>[[Файл:Hoja-Niyaz.jpg|70x90px]]</td> <td>[[Файл:2Sauerbrey, Kadeer and Seytoff 2006.jpg|70x90px]]</td> </tr><tr> <td><small>Ипархан</small></td> <td><small>Ходжа Нияз</small></td> <td><small>Рабия Кадыр</small></td> </tr></table> | ширина = | подпись = | самоназвание = Уйғурлар,ئۇيغۇرلار | численность = ~ 10 млн. | расселение =     * {{PRC}}: ~ 10 млн. 69 тыс.<ref>中华人民共和国国家统计局: [http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls 2-1 全国各民族分年龄、性别的人口]</ref> * {{KZ}}: 243 тыс.<ref>[http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане.] ИА Новости-Казахстан.</ref> * {{KGZ}}: 50 тыс.<ref name="Kirg">[http://stat.kg/images/stories/docs/Yearbook/Demo/demo%209.pdf Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Национальный состав населения на 1 января 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202051049/http://stat.kg/images/stories/docs/Yearbook/Demo/demo%209.pdf |date=2017-02-02 }}</ref> * {{TUR}}: ~ 40 мең} * {{SAU}}: ~ 30 мең * {{UZ}}: 20 мең.<ref name="Uzb">[http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416&c_id=4481 Этнический атлас Узбекистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124205230/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416&c_id=4481 |date=2012-11-24 }}</ref> * {{PAK}}: ~ мең * {{Флагификация|Европа}}: ~ 10 мең * {{RU}}: ~ 4 мең (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Перепись населения России 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200525185852/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2020-05-25 }}</ref> * {{USA}}: ~ 4 мең * {{AUS}}: ~ 3 мең * {{CAN}}: ~ 2 мең * {{JPN}}: ~ 1,5 мең * {{TKM}}: ~ 1,2 мең<ref>{{cite web|url=http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html|title=Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году. — '''Ashgabad.net'''|publisher=|accessdate=30-ое июля, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310001057/http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html |date=2016-03-10 }}.</ref> | вымер = | архкультура = | язык = [[уйғыр теле|уйғыр]] | раса = ҡатнаш: <br />памир-фирғәнә расаһы <br />көньяҡ себер расаһы | религия = [[ислам]] [[суннизм]] | родственные = [[үзбәктәр]] | входит =[[Алтай телдәре]]<br />   [[Төрки телдәр]]<br />     Ҡарлуҡ телдәре? | включает = | происхождение = [[тохарҙар]], [[ҡарлуктар]],<br /> боронғо уйғырҙар }} '''Уйғырҙар''' ({{lang-ug3|ئۇيغۇرلار|Уйғурлар}}, {{lang-zh|维吾尔}}, Wéiwú'ěr) — Көнсығыш Төркөстандың, хәҙерге ҠР Синьцзян автоном районының, төп халҡы. Дин буйынса — [[мосолман]]-[[сөнниҙәр]]. Уйғыр теле төрки телдәр төркөмөнә ҡарай. Уйғырҙар — күп өлөшө [[Ҡытай]] көнсығышы сигендә урынлашҡан Синьцзян регионында йәшәүсе төрки телле халыҡ.. <ref>«Mackerras C.» Traditional Uygur Performing Arts //Asian Music, Vol. 16, No. 1 (1985), p. 29.</ref> == Этнонимдың тарихы == «Уйғыр» этнонимы иң тәүҙә беҙҙең эра башындағы сығанаҡтарҙа осрай башлай. Башта ул төрки телле телес ҡәбиләләрең береһенең исеме була, ә өсөнсө уйғыр ҡағанаты дәүерендә (8-9 бб.) 19 ҡәбиләне берләштергән конфедерацияға ингән ҡәбиләләрҙең уртаҡ атамаһына әйләнә. Шулай уҡ был осорҙа «''уйғыр''» этнонимы менән йәнәшә ''«токкуз огуз»''<ref>Тихонов Д. И. Хозяйство и общественный строй Уйгурского государства 10-14 вв. М-Л., 1966. с.29.</ref>. [[экзоэтноним]]<nowiki/>ы ла киң ҡулланыла. Уйғыр ҡәбиләләре Көнсығыш Төркөстан территорияһына күскәндән һуң (9б.), Турфан, Кумул, Кучи халыҡтары төркөмдәре XVI—XVII бб Көнсығыш Төркөстандың ерле халҡын исламлаштырыу процесы тамамланғанғансы «уйғыр» атамаһында йөрөйҙәр. <ref>Г. С. Садвакасов Китайские документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV—XIX вв.</ref><ref>Мухаммад Хайдар Тарихи Рашиди http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Tarich_Rashidi_II/frametext.htm</ref><ref>«МИН ШИ САНЬ СИЮЙ И» http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1680-1700/Kit_ist_Sr_az/1-20/prim3.htm</ref>.Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, Көнсығыш Төркөстан халҡы үҙен, төрки сығышлы һәм мосолман динле булыуын берҙәй тип танып, «мосолмандар» йәки «төркиҙәр» тип йөрөтә башлай. Шулай уҡ үҙҙәренең этнографик төркөм (''юрту?)'' исемдәре буйынса ''ҡашғар, долан, мәсен, тарансы'' тип тә аталалар. Оҙаҡ ваҡыт уйғыр мөхитендә, ҡаһы саҡ хәҙер ҙә осрап ҡуйған, йәнле телдә ҡулланылған «йәрлик» (яҡташ, урындағы халыҡ) һүҙе теләһә ҡайһы оазистан сыҡҡан уйғыр халҡын тасуирлап биреүҙә ҡулланыла. Дөйөм этник үҙатамаһы булмауға ҡарамаҫтан, уйғырҙар- килеп сығыштарының һәм мәнфәғәттәренең уртаҡлығын аңлаған, дөйөм теле, тарихи йолалары, мәҙәниәте булған, мосолман динле урта быуатта ойошҡан халыҡ. Күрше халыҡтар ҙа уйғыр ''юрталарын'' берҙәм халыҡ итеп ҡабул итәләр, урта азия халыҡтары уларҙы ''ҡашғарҙар,'' монголдар — ''хотондар,'' ҡытайҙар — ''чантоу''<ref name=autogenerated1>[http://ponimai.kz/library/2/394/3 Собрание сочинений. Том 3. Чокан Валиханов, стр. 158 <!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> тип йөрөтәләр. Ил оҙаҡ ваҡыт ''Моғул, Ҡашғар атамалары'' менән рәттән ''Уйгырстан, Уйғыристан'' тип йөрөтөлә. Был турала төрлө сығанаҡтарҙа билдәләнелә; Мухаммад Имин Садр Кашгари үҙенең «''Асар аль футух»'' (1790) әҫәрендә илде ''Уйғыристан тип атай,'' унда алты ҡала ингәлеген билдәләй.<ref>Мухаммад Имин Садр Кашгари, Асар аль футух <!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> {{начало цитаты}} «Көнсығышта был ил Алты шәһәр (алты ҡала), Уйғыристан йә Ҡашғар тип йөрөтөлә, Европала Бәләкәй Бохара,Көнсығыш Татария, Көнсығыш йә Ҡытай Төркөстаны исеме аҫтында билдәле була, ҡайһы саҡ Ҡашғар иле тип тә әйтәләр.»{{конец цитаты|источник=Чокан Валиханов, 1859 г.}}<ref>[http://ponimai.kz/library/2/394/3 Собрание сочинений. Том 3. Чокан Валиханов, стр. 9 <!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Этнонимдың юҡҡа сығыуы мосолман йолалары менән бәйле була. Көнсығыш Төркөстан халҡының аҡһөйәктәр, руханиҙар йөҙәндәге уҡымышлы өлөшө үҙҙәренең уйғырҙарҙан килеп сыҡҡанын танығандар. Был турала 19 б. быуатта йәшәгән, урындағы юғары ҡатлам (''бектәр)'' һәм руханиҙар ''(ахундар)'' менән яҡшы аралашҡан өйрәнеүселәр, атап әйткәндә, Вәлиханов, ''боронғо уйғыр'' нәҫеленән булған төрки халҡының, ''долон һәм нюгейттарҙың (''һуңғылары- моғул нәҫеленән) уйғыр телендә һөйләшеүҙәре тураһында яҙа.<ref name=autogenerated1 />. Инглиз илсеһе Беллью Артуш бек (юғары ҡатлам) тураһында яҙғанда уның ''уйғыр'' ''нәҫеленән'' ''сыҡҡан'' ''татар'' булыуын билдәләй.<ref>Кашмир и Кашгар Дневник английского посольства в Кашгар в 1873—1874 гг., стр. 251 <!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> . Бартольд шулай уҡ зыялыларҙың үҙҙәрен уйғырҙар тип атауҙы өҫтөн күреүҙәрен дә билдәләп үтә<ref>[http://historylib.org/historybooks/Vladimir-Bartold_Dvenadtsat-lektsiy-po-istorii-turetskikh-narodov-Sredney-Azii/12 Владимир Бартольд. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Халыҡтың юғары ҡатламы (руханиҙар, аҡһөйәктәр, зыялылар) был этнонимды ҡабул итеүҙә инициатива күрһәтәләр. 1921 йылда Урта Азиялағы милли-территориаль бүленешкә ҡағылышлы [[Ташкент]]та үткәрелгән Көнсығыш Төркөстандың төрки халҡы вәкилдәре съезында ''«уйғыр»'' үҙатамаһын тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.<ref>Кайдаров, А. Т., «Развитие современного уйгурского литературного языка (Т.1 Уйгурские диалекты и диалектная основа литературного языка)», Алма-Ата, «Наука», 1969, стр. 322</ref>. «''Уйғыр»'' этнонимы этиологияһының бер-нисә версияһы бар: * [[Әбү әл-Ғази]] (1603—1663) «Төркиҙәр шәжәрәһе» тигән йылъяҙмаһында «уйғыр» этнонимының төрки тамырлы булыуын иҫбатлай: «Уларға Уйғыр исемен [[Уғыҙ хан]] биргән. Уйғыр- төрки һүҙе, мәғәнәһе бөтә донъяға билдәле, „яҡлаусы“ (япышгур) тигәнде аңлата.» [[Рәшит әд-Дин]] буйынса легендар [[Уғыҙ хан]] «уйғыр» атамаһын үҙенә ярҙам итергә ҡушылған ҡәбиләгә биргән. <blockquote>Төрки телендә был һүҙ «эйәреүсе, ҡушылыусы»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Rasiddaddin/frametext1.htm Фазллаллах Рашид Ад-Дин. Огуз-Наме]</ref> тигәнде аңлата.</blockquote> * [[Мәхмүт Ҡашғари]] версияһы буйынса «уйғыр» үҙатамаһы [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] ваҡытына барып тоташа. Ул Урта Азияла үҙенә ҡаршы торған атлыларҙы «худхуранд» тип атай, «һунарсы ыласын һымаҡтар, уларҙан бер януар ҙа ҡотола алмай». «Худхуранд» ваҡыт үтеү менән «Худхур» булып ҡыҫҡарған, ә һуңғы һүҙ «уйғыр»ға әйләнгән. == Этнографик төркөмдәр == Хәҙерге тарихи уйғыр этносы Көнсығыш Төркөстан регионында ҡатмарлы сәйәси-географик шарттарҙа бер-береһенән алыҫ урынлашҡан төрлө этник сығышлы халыҡтарҙан формалашҡан. Уйғыр этносында төрлө этнографик төркөмдәргә бүленеү һаҡлана ([[субэтностар]]) — [[Уйгурские субэтносы (юрты)|юрталар]] (уйғ. ''юртлар''): {| | valign=top | * [[турфанские уйгуры|турфанцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. турпанлиқләр) * [[кашгарские уйгуры|кашгарцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. қәшқәрлиқләр) * [[кумульские уйгуры|комульцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. қумуллуқлар) * [[хотанские уйгуры|хотанцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. хотәнликләр) | valign=top | * [[аксуйские уйгуры|аксуйцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. ақсулуқлар) * [[яркентские уйгуры|яркендцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. яркәндликләр) * [[доланы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. доланлар) * [[лобнорские уйгуры|лобнорцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. лопнурлуқлар) | valign=top | * [[чогучакские уйгуры|чугучакцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. чөчәкликләр) * [[учтурфанские уйгуры|учтурфанцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. учтурпанлиқләр) * [[илийские уйгуры|кульджинцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. ғулҗилиқлар) * [[атушские уйгуры|атушцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. атушлуқлар) | valign=top | * [[кучарские уйгуры|кучарцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. кучарликлар) * [[корлинские уйгуры|корлинцы]]([[уйгурский язык|уйг]]. корлалиқләр) * [[уйгуры-мачинцы|мачины]] ([[уйгурский язык|уйг]]. мачинләр) * [[полурские уйгуры|полурцы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. полурлуқлар) | valign=top | | valign=top | * [[эйну|абдалы]] ([[уйгурский язык|уйг]]. абдаллар) | valign=top | |} Һәр этник төркөмдөң үҙенә хас мәҙәниәте бар. Был төркөмдәрҙең күпселек өлөшө, этно-территориаль төркөм булараҡ, бер-береһенән һиҙелерлек алыҫ арала урынлашҡан, йәшәргә яраҡһыҙ Таҡла-Маҡан сүллеге менән бүленгән боронғо сүллектәрҙә формалашҡан. Ҡайһы бер төркөмдәр алдағы булған ырыуҙар бүленеше һөҙөмтәһендә, йә башҡа этник төркөмдәрҙең тамамланмаған ассимиляцияһы арҡаһында барлыҡҡа килгәндәр. == Уйырҙарҙың антропологияһы == [[Файл:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|thumb|Уйғыр ҡыҙы]] Антропологик яҡтан уйғырҙар [[монголоидная раса|монголоид]] һәм [[европеоидная раса|европеоид]] расаһының ҡушымтаһы булып торалар. Ҡытай генетиктары Сюй һәм Цзин үҙҙәренең фәнни тикшеренеүҙәрендә уйғырҙарҙың 60 % европеоид, ә 40 % монголоид сығышлы тип раҫлайҙар. Уларҙың билдәләүенсә, бындай буталыштың 126 быуын элек, йәғни 2520 йыл элек, булыуы мөмкин .<ref>{{cite web|url=http://blogs.discovermagazine.com/gnxp/2008/03/uyghurs-are-hybrids/|title=Uyghurs are hybrids &#124; Gene Expression &#124; Discover Magazine|publisher=Blogs.discovermagazine.com|date=|accessdate=2011-08-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/65CtbOXD5|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130171248/http://blogs.discovermagazine.com/gnxp/2008/03/uyghurs-are-hybrids/ |date=2011-11-30 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cell.com/AJHG/abstract/S0002-9297(08)00166-3|title=AJHG - Analysis of Genomic Admixture in Uyghur and Its Implication in Mapping Strategy|publisher=Cell.com|date=|accessdate=2011-08-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/65CtcZ7rR|archivedate=2012-02-04}}</ref> Ли һәм Кидтың ғилми хеҙмәттәрендә тик 30 % европеоид ҡушылмаһы барлығы тураһында яҙыла.<ref name="cite journal|pmc=2790568">{{cite journal|pmc=2790568}}</ref>. == Таралып ултырыу, һан иҫәбе == [[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|left|300px|<small>Вследствие целенаправленной государственной политики ханьской миграции, этноареал уйгуров размыт ханьскими мигрантами, 80 % уйгуров СУАР проживают на юго-западе (в префектурах [[Кашгар (округ)|Кашгар]], [[Хотан (округ)|Хотан]], [[Кызылсу-Киргизский автономный округ]] и [[Аксу (округ)|Аксу]], также крупные анклавы уйгуров в [[Кумул]]е, [[Турфан]]е, [[Урумчи]], [[Чугучак]]е, [[Или-Казахский автономный округ|Или]], и в районе [[Лобнор]]а)</small>.<ref>Dillon, Michael (2004). ''Xinjiang: China’s Muslim far northwest''. Routledge. ISBN 978-0-415-32051-1. p.24</ref>]] Уйғырҙар Ҡытайҙа [[хуэй]] (''дунгандар'') халҡынан ҡала икенсе урында торған төрки сығышлы мосолман халҡы. Таралып ултырған төп территорияһы — ҠХР төньяҡ-көнбайыш өлөшө (''[[Көнсығыш Төркөстан]] йәки [[Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы]]'') һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстандың сик буйы райондары == Тарихы == [[Файл:Turpan-bezeklik-pinturas-d02.jpg|left|thumb|150px|<small>«Мең будда» диуар рәсеме, Безеклик, 9-13бб.</small>]] Уйғыр этносының формалашыу процесы ҡатмарлы һәм оҙайлы. Уларҙың ата-бабалары — Көнсығыш Төркөстандың күсмә ҡәбиләләре, һәм [[Хунну]] (б.э.т. III б — б.э IV бб..) дәүләтендә мөһим роль уйнаған. Яҙма сығанаҡтарҙа уйғырҙарҙың ата-бабалары тураһында б.э III быуат башынан телгә алына (шул уҡ ваҡытта орхон яҙмаларында VIII б.). III—IV бб. уйғырҙар ҡытайҙарҙың нәҫел йылъяҙмаһында [[гаоцзюй]] (һүҙмә-һүҙ «бейек арбалар») тигән исем аҫтында билдәле булған ойошмаға ингәндәр. V б. ҡытай сығанаҡтарында был ойошманың теле (тегрег-«арбасылар») тигән яңы атамаһы барлыҡҡа килә. Теле ырыуының байтаҡ өлөшө көнбайышҡа, Ҡаҙағстан далаларына һәм көньяҡ -көнсығыш Европаға күсеп китә. Урта азия далаларында тороп ҡалғандары төркиҙәр тарафынан яулап алынғандар. Теле ырыуының төп йәшәгән ерҙәре Джунгария һәм Семиречье була. Әммә 605 й.,теле ырыуының бер-нисә йөҙ башлығы көнбайыш төрки Чурын ҡағаны тарафынан ҡыйратылғандан һуң, уйғырҙарҙың юлбашсыһы ырыуҙарҙы Хангай тауҙарына алып китә, айырым төркөм хасил була. Ҡытай тарихнамәселәре уларға «туғыҙ ырыу» (токуз-огуз) тигән исем бирә. Тонгга һәм Кара Игах Бюрук татарҙары,Монгол империяһы тарафынан йотолғанға тиклем, башҡа күсмә хандарҙың, бигерәк тә Найман һәм Ҡара Китәйҙең, кәңәшселәре һәм остаздары һаналған. Уйғыр дәүләтселеге күршеләре менән дипломатик мөнәсәбәттә булған, һәм уларҙың дворҙарына үҙенең дәрәжәле кәңәшселәрен ебәреп торған.<ref>''Brose M. C.'' Uyghur Technologists of Writing and Literacy in Mongol China//T’oung Pao, Second Series, Vol. 91, Fasc. 4/5 (2005), рp. 406.</ref>. 630 йылдан, [[Төрки ҡағанаты]] ҡолағандан һуң, токуз-оғуздар ун уйғыр ырыуын берләштергән яғлакар ҡәбиләһе етәкселегендә мөһим сәйәси көс булараҡ сығыш яһай башлай. V—VIII бб. уйғырҙар жужаней ҡағанатына ҡарай, ә һуңынан — [Төрки ҡағанаты]]на. Уйғырҙарҙың этник яҡтан тупланыу процесы, Төрки ҡағанаты тарҡалып, тәүге осор феодаль Уйғыр дәүләте ([[Уйғыр ҡағанаты]]) барлыҡҡа килгәс, VIII быуатта тамамлана Ҡағанат башында [[яглакар]] тигән уйғыр ырыуынан сыҡҡан ҡағандар тора (кит. Yao-luo-ko;745-795). Фәҡәт ошо осорҙа рәсми дин булып манихейлыҡ таныла. 795 йылда власҡа [[Эдиздар]] (795—840) ҡәбиләһе килә, улар ҙа яғлаҡар атамаһын ҡабул итәләр. <blockquote> Гумилев считает этот эпизод приходом к власти манихейской теократии: ''…в 795 г. на престол был возведён приёмный сын одного из вельмож Кутлуг, на условиях ограничения власти. «Вельможи, чиновники и прочие доложили: „Ты, небесный царь, сиди спустя рукава на драгоценном престоле, а помощника должен получить обладающего способностями управления мерой с море и гору: …законы и повеления должны быть даны: должно надеяться на небесную милость и благосклонность“. Иными словами, у хана были отняты исполнительская и судебная власть, а политика взята под контроль небесной милости», то есть манихеев. Союз племен превратился в теократию.''<ref>Л.Гумилев. Тысячелетие вокруг Каспия. гл.6</ref></blockquote> [[Файл:Uighur Prince.jpg|thumb|left|150px|<small>Уйгурский идыкут, государство [[уйгурское идыкутство|Кочо]], 9-13 бб.</small>]] 840 йылда власть ҡағанатта 7 йылға [[Яглакар|Яғлаҡар]] ҡәбиләһенә күсә. 840 йылдарҙа ҡатмарлы эске сәйәси һәм иҡтисади сәбәптәр, шулай уҡ [[Енисейские кыргызы|боронғо ҡырғыҙҙарҙың]] тышҡы һөжүме арҡаһында уйғыр дәүләте тарҡала. Ҡыйратылған уйғырҙарҙы эҙәрләп, [[Кыргызский каганат|ҡырғыҙҙар]] отряды [[Восточный Туркестан|Көнсығыш Төркөстанға]] үтеп инә. [[Файл:Museum für Indische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 066.jpg|thumb|<small>Уйгурский [[манихейство|манихейский]] [[жрец]], [[фреска]] из [[уйгурское идыкутство|Кочо]], 9-13 вв. Из собрания музея индийского искусства, Берлин.</small>]] Уйғырҙарҙың бер өлөшө Көнсығыш Төркөстанға һәм [[Ганьсу]]ҙың көнбайышына күсеп ултыра. Был ерҙәрҙә ике үҙаллы дәүләт төҙөлә: Кянсуй (ганьчжоу) кенәзлеге (хәҙерге [[Ганьсу]] провинцияһы) ,үҙәге хәҙерге [[Чжанъе]] ҡалаһы янында урынлаша һәм Турфан сүллегендә- [[Уйгурское идыкутство|Уйғыр идыкутлығы.]] Иң тәүҙә уйғырҙар [[Амур]] йылғаһының урта ағымына тиклем һуҙылған шивей ҡәбиләһенең ерҙәренә һәм хәҙерге [[Внутренняя Монголия|Эске Монголия]] территорияһындағы хи ҡәбиләһенең ерҙәренә килеп урынлашалар,әммә [[847 год|847 йылда]] ҡырғыҙҙар уйғырҙарға һәм шивей ҡәбиләһенә ҡаршы Амурға походҡа йүнәләләр ,ә ҡытайҙар — хи ҡәбиләһенә ҡаршы. Уйғырҙарҙың был өлөшө Көнсығыш Төркөстанға ҡасып китергә мәжбүр була<ref>{{публикация|книга|заглавие=История Хакасии: с древнейших времен до 1917 года. РАЗДЕЛ II. ХАКАСИЯ В ЭПОХУ ФЕОДАЛИЗМА. (VI — первая половина XIX в.). Глава 3. ДРЕВНЕХАКАССКОЕ ГОСУДАРСТВО (VI—XIII вв.). ПОЛИТИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ. 4. Древнехакасское государство в IX—XII вв.|часть=|ссылка=http://www.nbdrx.ru/pdf/Kyzlasov/ax0000014_4.pdf|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|год=1993|страницы=68}}</ref>. Уйғырҙар Ҡашғар илендәге [[Караханидское государство|Ҡараханид дәүләтенең]] көнсығышында һәм [[Уйгурское государство турфанских идыкутов Кочо|турфан идыкуттары дәүләтселегенә ҡараған Кочола]], [[Турфан]]да йәшәгән, күбеһенсә, иран һәм псевдо-тохар телле халыҡтарҙы [[Ассимиляция (социология)|ассимиляцияға]] дусар итәләр. Үҙҙәренең телен, мәҙәниәтен индерәләр һәм ,үҙ сиратында, урындағы халыҡтың сүл эшкәртеү йолаларын, ҡайһы бер һөнәрҙәрен үҙләштерәләр. Был осорҙа Турфанда, Комулда йәшәгән уйғырҙар [[манихейство|манихейлыҡ]] һәм [[шаманизм|шаманлыҡ]] динен тотһалар, яйлап [[буддизм|будда дине]], һуңынан христиан дине лә ([[несторианство]])<ref>Селезнев, Н., ''Уйгуры-христиане и их религиозно-историческая судьба'' // Волшебная Гора: Традиция, религия, культура, вып. XI. М.: ВГ, 2005, С. 72-76.</ref> тарала. Ошо уҡ тарихи осорҙа, X быуаттан башлап, Ҡашғар, Яркенд, Хотан уйғырҙары араһында ислам дине тарала башлай, һәм XVI б. ул Көнсығыш Төркөстандағы башҡа диндәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара. Исламды ҡабул итеү менән, [[ғәрәп яҙмаһы]] иҫке уйғыр яҙмаһын да юҡҡа сығара. ==== Уйғыр архитектураһы ==== {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Файл:Turpan-bezeklik-cuevas-d01.jpg|center|300px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Sutuq Bughraxan Qebrisi.JPG|center|300px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Yarkand-tumbas-reyes-d06.jpg|center|300px]] |- | align="center" | ''Мын Уй'' мәмерйәһе (рус. "''Тысяча домов''"), исламға тиклемге дәүер архитектураһы, 8-10бб., Безеклик, [[Турфан]], Көнсығыш Төркөстан ([[СУАР]]) | | align="center" | [[Мавзолей]] султана основателя [[Караханидское государство|Караханидского государства]] Сутук Абдукерим Бограхана (X в.), г. Атуш, [[Восточный Туркестан]] ([[СУАР]]) | | align="center" | [[Мавзолей]] правителей [[Яркендское ханство|Яркендского ханства]], 16-18вв., [[Яркенд]], [[Восточный Туркестан]] ([[СУАР]]) |} Уйгурскую архитектуру можно условно разделить на два исторических периода — архитектура доисламская и исламская. Среди памятников исламской уйгурской архитектуры — [[Мавзолей Аппака Ходжи]], [[Мавзолей Тоглук-Тимура]], [[Ид Ках]]. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Кадырбаев А. Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и киреитов. — Алматы: «Рауан», «Демеу». 1993—168 с. ISBN 5-625-02513-4 * {{книга |автор= |часть=Уйгуры|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/103|заглавие=Этноатлас Красноярского края |оригинал= |ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |викитека= |ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=Красноярск |издательство=Платина (PLATINA) |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=224 |серия= |isbn=978-5-98624-092-3 |тираж= |ref=Этноатлас Красноярского края }} * ''Brose M. C. '' Uyghur Technologists of Writing and Literacy in Mongol China//T’oung Pao, Second Series, Vol. 91, Fasc. 4/5 (2005), рp.396-435. {{ref-en}} * ''Mackerras C. '' Traditional Uygur Performing Arts //Asian Music, Vol. 16, No. 1 (1985), pp.&nbsp;29–58. {{ref-en}} * ''Minorsky V.'' Tamīm ibn Baḥr’s Journey to the Uyghurs//Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol.12, No. 2 (1948), pp.&nbsp;275–305.{{ref-en}} == Һылтанмалар == {{wiktionary|уйгур}} * [http://mytashkent.uz/2010/04/02/uyguryi-uzbekistana/#more-11057 Уйгуры Узбекистана] * [http://www.uyghurensemble.co.uk/ London Uyghur Ensemble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120225935/http://www.uyghurensemble.co.uk/ |date=2019-11-20 }} * [http://homepages.utoledo.edu/nlight/uyghpg.htm Introduction to Uyghur Culture and History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904025819/http://homepages.utoledo.edu/nlight/uyghpg.htm |date=2015-09-04 }} Links to cultural and historical background, current news, research materials and photographs. * [http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml Карты с долей народов по уездам КНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101193742/http://www.360doc.com/content/12/0813/22/276037_230028707.shtml |date=2016-01-01 }} * [http://articlekz.com/node/490 Проблема изучения фольклора уйгуров СУАР КНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701122923/http://articlekz.com/node/490 |date=2014-07-01 }} * [http://1.bp.blogspot.com/_WzN3JMZpmGA/SlUNtscLPyI/AAAAAAAAAn0/gqMuD34gyN8/s1600-h/Xj_uyghur.gif Карта доля уйгур по уездам. на кит. яз.] {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Уйғырҙар]] [[Категория:Ҡытай халыҡтары]] [[Категория:Ҡаҙағстан халыҡтары]] [[Категория:Монголия халыҡтары]] [[Категория:Үзбәкстан халыҡтары]] [[Категория:Ҡырғыҙстан халыҡтары]] [[Категория:Ҡытайҙа ислам]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] 4b15rgdoddjh13akhdxi55p9iv23ym9 Семашко тыҡрығы (Дондағы Ростов) 0 119263 1307139 1223652 2026-10-08T20:55:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307139 wikitext text/x-wiki {{ Улица Ростова-на-Дону |Имя = Семашко тыҡрығы |название = Семашко тыҡрығы |статус = |на карте = |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min =13 |lat_sec = 32 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min =42 |lon_sec = 40 |CoordScale = 2000 |фото = Ростов-на-Дону в начале XX века. Николаевский переулок (сейчас — переулок Семашко).jpg |подпись = [[Дондағы Ростов]] [[XX быуат]] башында. Николаев тыҡрығы (хәҙер — Семашко тыҡрығы) |район = |микрорайон = |прежние названия = Николаев тыҡрығы |протяжённость = көньяҡтан төньяҡҡа 2,5 километр, көнбайыштан көнсығышҡа — 0,8 км. |автобус = |троллейбусные маршруты = |на карте яндекс = |на карте гугл = |}} '''Семашко тыҡрығы''' — 76 билдәле бинаһы булған [[Дондағы Ростов]] ҡалаһындағы тыҡрыҡ, [[Красноармейская урамы (Дондағы Ростов)|Красноармейская урамы]], Соборный һәм [[Гәзит тыҡрығы (Дондағы Ростов)|Гәзит тыҡрыҡтары]] менән йәнәшә<ref>[http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/pereulok-semashko Переулок Семашко ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610204621/http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/pereulok-semashko |date=2017-06-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Дондағы Ростов]] [[Рәсәй]]ҙең башҡа ҡалалары араһында, төҙөлөштөң тәртипһеҙ рәүештә түгел, ә алдан эшләнгән план буйынса алып барылыуы менән айырылып тора. Беренселәрҙән булып Соборный, Ҡазан (хәҙер Гәзит) һәм Николаев (хәҙер был Семашко тыҡрығы) тыҡрыҡтары барлыҡҡа килә. Солдатская слободаһы халҡы өсөн Николаев тыҡрығы (хәҙер Семашко тыҡрығы)<ref>[http://elena-tomina1.blogspot.ru/p/blog-page_30.html?m=1 Старые названия ростовских улиц]</ref> [[Дон]]ға төп төшөү юлының береһе була. Николаев тыҡрығы йылғаға төшә, йәйәү юл [[Дон]]ға. [[1850 йыл]]да тыҡрыҡтың бер өлөшөнә таш түшәлә, ә [[1864 йыл]]да — кәрәсин фонарҙар ҡуйыла, уларҙы [[1870 йыл]]да газдыҡына алмаштыралар. Тыҡрыҡ ҡала [[зыярат]]ы менән тамамлана. == Фотогалерея == <center><gallery widths=180 heights=180 caption="Семашко тыҡрығындағы (Николаев тыҡрығы) биналар"> Файл: Школа домоводства и кулинарии.JPG|Йорт хужалығы һәм кулинария мәктәбе бинаһы: Дума тыҡрығы, 1 / Семашко тыҡрығы, 51 {{Культурное наследие РФ 4|6100023000}} Файл: Доходный дом Мыльцына.JPG|Ф. И. Мыльцындың табыш йорто Оборона урамы, 48/18, Семашко тыҡрығы) {{Культурное наследие РФ 4|6100000345}} Файл: Доходный дом Х.А. Феофани.JPG |Х.А. Феофани табыш йорто, [[ХХ быуат]] башы: Семашко тыҡрығы,46 Файл: Доходный дом М.П. Горева.JPG| М.П. Горевтың табыш йорто, [[ХХ быуат]] башы: Семашко тыҡрығы, 74 Файл: Здание Ростовского окружного земства (Rostov on Don).jpg|Ростов округы земство бинаһы: Тургенев урамы, 48/12-14, Семашко тыҡрығы/29, Бауман урамы </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://donlib.ru/rostov-streets/2010/7/20/pereulok-nikolaevskij-per-semashko.html НИКОЛАЕВСКИЙ ПЕРЕУЛОК (сейчас Семашко)] * [http://vashkonsul.com/stati/foto-starogo-rostova/pereulok-nikolaevskij-v-samom-centre-rostova Переулок Николаевский — в самом центре Ростова]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} rhuxrbmzvr5u7ipj0hsqcibzrrj9zh4 Тарҡан 0 121362 1307144 1306858 2026-10-09T03:38:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307144 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Страна = {{TUR}}<br />{{GER}} |Имя = Тарҡан |Оригинал имени = Tarkan |Изображение = Tarkan (9).jpg |Ширина = 250px |Описание изображения = Венала фанаттар менән осрашыу |Имя при рождении = Хөсәметдин Тарҡан Тәүәт улы |Дата рождения = 17.10.1972 |Дата смерти = |Место рождения = Альцай, [[Германия]] |Место смерти = |Профессии = йырсы, продюсер, музыкант |Жанры = поп-музыка, фолк-поп, данс-поп |Сотрудничество = Сәзән Аҡһыу, Назан Үнжәл |Лейблы = HITT, Urban, Universal Music Group, Istanbul Plak |Награды = World Music Award 1999 |Сайт = [http://tarkan.com Oфициальный сайт] |Викисклад = }} '''Хөсәметдин Тарҡан Тәүәт улы''' ({{lang-tr| Hüsamettin Tarkan Tevetoğlu}}; [[17 октябрь]] [[1972 йыл]], Альцай, [[Райнланд-Пфальц|Рейнланд-Пфальц]], [[Германия]]), бөтә донъяла '''Тарҡан '''булараҡ киң билдәлелек алған — [[Төрөктәр|төрөк]] йырсыһы, үҙ йырҙарын башҡарыусы һәм продюсер. Төркиәлә концерттары ваҡытында үҙенең шоуҙары менән илгә көслө йоғонто яһағаны арҡаһында ''«Поп-Музыка Принцы» ''тип йөрөтәләр<ref name="princeofpop">{{cite web|url=http://www.hillsdalesites.org/collegian/128/128_9/arts/musicreview.htm|title=Turk Prince of Pop|work=Chacko, Jessica © Hillsdale Collegian|accessdate=November 11, 2004|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwQZTTy|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010161008/http://www.hillsdalesites.org/collegian/128/128_9/arts/musicreview.htm |date=2010-10-10 }}</ref>. Тарҡан бер нисә платина альбом сығарған, улар 19 миллионлап данала  һатылған<ref name="albumsales">{{cite web|url=http://www.sofiaecho.com/article/location-of-tarkan-concert-in-bulgaria-changed/id_15504/catid_70|title=News Bulletin|work=The Sofia Echo|accessdate=May 26, 2006|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwR1FeF|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225141157/http://www.sofiaecho.com/article/location-of-tarkan-concert-in-bulgaria-changed/id_15504/catid_70 |date=2007-12-25 }}</ref>. 1997 йылда асылған <span>''«HITT Music» '' музыка компанияһының хужаһы. </span>Тарҡан — инглиз телендә бер йыр ҙа йырламайынса Европала билдәлелек алған берҙән-бер артист.  Тарҡан шулай уҡ Төркиәләге «The World Music Award» премияһына лайыҡ булған берҙән-бер башҡарыусы булып тора. ''«Rhapsody»'' музыка порталы Тарҡанды уның «Şımarık» тигән йыры менән Европа поп-музыкаһы тарихында төп йырсы  тип таныған <ref name="keyartist">{{cite web|url=http://www.rhapsody.com/world-reggae/europe/euro-pop/more.html|title=Key Artists in Euro Pop|work=[[Rhapsody (online music service)|Rhapsody]]|accessdate=May 18, 2007|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwSKWCg|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812145303/http://www.rhapsody.com/genre/world-reggae/europe/euro-pop |date=2011-08-12 }}</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы === Тарҡан [[Германия|Германияның]] Альцай ҡалаһында Али менән Неше Теветоғлуҙар ғаиләһендә тыуа. Уға исемде 60-сы йылдарҙа Төркиәлә киң билдәле булған юмористик китаптың геройы хөрмәтенә бирәләр<ref name="comicseries">{{cite web|url=http://www.tarkan.com.tr/|title=Sezgin Burak's Tarkan|work=Sezgin Burak Foundation|accessdate=May 3, 2007}}</ref>. 2009 йылда Тарҡанға төрки халыҡтарының мифик батыры хөрмәтенә исем ҡушылғаны билдәле була. Тарҡан — уның икенсе исеме, ә беренсеһе ''Һүсәметтин'' ([[Төрөк теле|төрөк]]. Hüsamettin) «үткер ҡылыс»<ref name="huso">{{cite web|url=http://tarkandeluxe.blogspot.com/2009/09/tarkan-news-coverage-in-brief.html|title=Tarkan News Coverage in Brief|work=Osmanli, Adelind © Tarkan Deluxe|accessdate=September 29, 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwTtSLB|archivedate=2012-02-18}}</ref> тигән мәғәнәгә эйә. Ата-әсәһе милләте буйынса төрөктәр, Германияға иҡтисади кризистан һуң күсеп китәләр. Атаһы яҡлап  Тарҡандың туғандары — хәрби, мәҫәлән, олатаһы — Рус-төрөк һуғышы батыры<ref name="militarypast">{{cite web|url=http://arsiv.sabah.com.tr/2007/07/15/haber,2B6097CCBC6C4026AF2F3B019CA169B0.html|title=Tarkan'ın dedesi teşkilatçıydı|work=Sabah|date=2007-07-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwUkMbT|archivedate=2012-02-18}}</ref>. Тарҡандың әсәһенең беренсе иренән тыуған ата башҡа, инә бер Аднан ағаһы, Гюлай һәм Нурай апалары бар. Үҙ туғандары — ағаһы Хакан һәм һеңлеһе Хандан. Тарҡанға 13 йәш булғанда, ғаилә Төркиәгә ҡайтырға була<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/Music/9908/09/tarkan.wb/index.html?_s=PM:SHOWBIZ|title=Tarkan finds his moves take him across borders|publisher=[[CNN]]|accessdate=2013-05-10|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWmfklfS|archivedate=2013-05-11}}</ref>. 1995 йылда Тарҡандың атаһы 49 йәшендә [[Миокард инфаркты|инфаркттан]] мәрхүм була. Тарҡандың әсәһе өсөнсө тапҡыр кейәүгә бара, был ире архитектор Сейхун Ҡаһраман була<ref>[http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/12/13530.asp Annesini evlendirdi (He got his mother married)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005204754/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/12/13530.asp |date=2010-10-05 }} — Hürriyet</ref>. === Музыкаль карьераһының башы === Төркиәгә ҡайтҡас, Тарҡан Ҡарамүрселе ҡалаһында музыкаға өйрәнә башлай, артабан Истанбул музыка академияһына китә. Истанбулда аҡсаһы ла, таныштары ла булмай, туйҙарҙа йырсы булып йәшәрлек аҡса эшләп йөрөй. Бер тапҡыр Германияға барғанында Тарҡан ''«İstanbul Plak»'' лейблының хужаһы Мәхмәт Соютоулу менән таныша. Һуңынан ул Тарҡандың 1992 йылда сыҡҡан «Yine Sensiz» тигән дебют альбомын продюсерлай. Альбомды яҙҙырғанда Тарҡан ул саҡта бер кемгә билдәле булмаған композитор — Озан Чолаҡолу менән таныша һәм әлеге ваҡытта ла уның менән эшләй. Альбом төрөк йәштәре араһында бик уңышлы була, сөнки Тарҡан традицион төрөк музыкаһына көнбайыш ноталары ҡушып ебәрә.  1994 йылда «Aacayipsin» тигән икенсе альбомы сыға. Был ваҡытта Тарҡан  композитор Сезен Аҡсу менән хеҙмәттәшлек итә башлай, ул альбом өсөн ике йыр яҙа. Был ике йырҙың береһе һуңынан «''Şıkıdım''» тигән Европа синглына ингән «Hepsi Senin Mi?» тигән йыр була. Ошо уҡ йылды  Тарҡан Нью-Йоркта уҡыуын дауам итеү һәм инглиз телен өйрәнеү өсөн АҠШ-ҡа китә.  Шунда  <span>''«Dön Bebeğim» ''тигән йырға клип төшөрөлә.</span> Америкала Тарҡан Әхмәт Эртүгүнде осрата, ул «Atlantic Records»  тигән американ лейблын нигеҙләгән була һәм Тарҡандың инглиз телле йырҙарына продюсерлыҡ итергә теләк белдерә. Тарҡандың беренсе инглиз телле альбомы Әхмәттең вафатынан һуң,  2006 йылда, сығарыла. === Европалағы уңышы === 1997 йылда Тарҡан «Ölürüm Sana» тигән өсөнсө альбомын һәм «Şımarık» синглын сығара, ул Төркиәлә бик үтемле була. Европала сингл ике йылдан «Şıkıdım» менән бергә сыға. Йырҙар уңыш ҡаҙанғанлыҡтан Европала «Tarkan» тигән йыйынтыҡ донъя күрә. Шул уҡ йылды Тарҡан һатылған альбомдар өсөн «World Music Awards» наградаһына лайыҡ була. Унан һуң «Bu Gece» синглы сыға. 2000 йылда Тарҡандың «Şıkıdım» һәм «Şımarık» тигән йырҙарҙың авторы Сезен Аҡсу менән аралары боҙола. Контрактты өҙгәндән һуң Сезен авторлыҡ хоҡуғын төрлө башҡарыусыларға һата башлай, улар йырҙың каверҙарын эшләй. Мәҫәлән, Холли Валанс — «Kiss Kiss», ә [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоров]] «Ой, Мама Шика Дам» йыры итеп йырлай. ==== Армия ==== Тарҡанға 1995 йылда бирелгән ғәскәри бурысын үтәүҙе кисектереү 1998 йылда тамамлана, һәм 1999 йылда ул армияға саҡырыу ала. Ошо сәбәпле ул Европала <span>''«Tarkan»'' тигән йыйынтығын сығарғандан һуң Төркиәгә ҡайтмаҫҡа була. Был матбуғатта ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, ә Төркиә парламенты Тарҡанды төрөк гражданлығынан мәхрүм итеү ихтималлығын да  ҡарай. </span><ref>[http://www.milliyet.com.tr/ekler/gazete_pazar/981108/haber/hab2.html Tarkan Fransa ve Belçika’da pop listelerinde hizla yükseliyor] — Milliyet</ref><ref name="trouble">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/1664129.stm Turkish star’s trouble over 'explicit' video] — [//ru.wikipedia.org/wiki/BBC BBC]</ref>. 1999 йылдың август аҙағында Измитта ер тетрәгәндән һуң ҡаза күргәндәр фондына 16 мең доллар түләгәндәргә хәрби хеҙмәт мөҙҙәтен 28 көнгә ҡалдырыу тураһында закон сығарыла <ref name="washingtonpost">{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&node=&contentId=A41014-2001Nov16&notFound=true|title=Pop Music's Young Turk|work=[[Washington Post]]|accessdate=November 18, 2001|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwX0aLA|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805101046/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&node=&contentId=A41014-2001Nov16&notFound=true |date=2011-08-05 }}</ref>. Бынан файҙаланып, Тарҡан 2000 йылда Төркиәгә ҡайта һәм 28 көнгә ғәскәри хеҙмәткә барып ҡайта. Армияға китер алдынан Тарҡан Истанбулда хәйриә концерты бирә<ref name="earlylife">{{cite web|url=http://www.tarkan.tripod.com/doc.html|title=Making Moves, A Tarkan Documentary|work=Tarkan DeLuxe & MKP © 2005|accessdate=May 31, 2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwXvt42|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301083326/http://www.tarkan.tripod.com/doc.html |date=2010-03-01 }}</ref>. === «Karma» === 2001 йылда Тарҡан Төркиәлә «Pepsi» компанияһының йөҙө була. Ошо уҡ ваҡытта «Karma» альбомы һәм «Kuzu-Kuzu» менән «Hüp» тигән ике синглы сыға. Альбом Төркиәлә лә, Европала ла сыға. Рәсәйҙә Тарҡан шулай уҡ популяр йырсыға әүерелә. Европала альбом 1 миллион дана тираж менән һатыла<ref name="washingtonpost" />.  Был альбом элеккеләренән ныҡ айырыла. Музыкаль стиле менән бергә  Тарҡандың тышҡы ҡиәфәте лә үҙгәрә. Ул сәсен оҙон итеп үҫтереп, тар салбар һәм иҙеүе ысҡындырылған күлдәк менән майка кейә. Был тенденцияны Төркиәнең күп  егеттәре эләктереп ала.<ref name="greateststar">[http://tarkandeluxe.blogspot.com/2007/08/tarkan-turkeys-last-greatest-star.html Tez, Mehmet.]</ref> . Вудсток фестивалендә Тарҡан халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса менеджеры буласаҡ Майкл Лангты осрата, уның фекеренсә, ''«Тарҡан —  бына тигән артист һәм был уңышы әле башланғыс ҡына. Ул биш йылдан да йондоҙ буласаҡ һәм юғалмаясаҡ. Юҡ, ул йондоҙ булып ҡаласаҡ<ref name="lang">[http://tarkantr.blogspot.com/2005/05/michael-lang-his-hair-remains-same-so.html Sarıbaş, Şermin.]</ref>.»'' 2001 йылда ''«Тарҡан — йондоҙ күренеше»'' ([[Төрөк теле|төрөк]]. <span class="cx-segment" data-segmentid="212">Tarkan – Yıldız Olgusu) тигән китап һатыуға сыға, ләкин авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙа тип, суд ҡарары менән һатыуҙан алына [./Таркан#cite_note-15]. </span><span>''«Hüp» ''тигән йырына төшөрөлгән клип арҡаһында тағы бер янъял ҡуба, был клиптағы үбешеүҙе тамашасылар порнография тип баһалай. Ләкин клипҡа тыйыу һалынмай, һәм ул Төркиәнең </span>''«Kral»'' музыкаль каналының премияһына дәғүәләшеүгә тәҡдим ителә.  ''«Pepsi»'' компанияһының йөҙөнә әйләнгәндән һуң Тарҡан 2002 йылғы донъя чемпионатында төрөк йыйылма командаһының рәсми тылсымы ителә,  был ваҡиғаға ҡарата  яҙған «Bir Ölürüz Yolunda» йыры көйәрмәндәр өсөн гимнға әүерелә.  === Dudu === 2003 йылдың йәйендә Таҡан «Dudu» тигән мини-альбомын сығара, был үҙенең «HITT Music» тигән хосуси  лейблында сыҡҡан тәүге эше була. Альбом Төркиәлә 1 миллион дана һатыла, ә Рәсәйҙә ''«Dudu»'' йыры «Йыл йыры» тип табыла<ref name="pudaward">{{cite web|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2004/11/06/magazin/magazin7.html|title=Award for Dudu from Russia|work=Aksam Magazine|accessdate=June 6, 2004|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070930201341/www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2004/11/06/magazin/magazin7.html|archivedate=2007-09-30}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20041108032013/http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2004/11/06/magazin/magazin7.html |date=2004-11-08 }}</ref>. Ошо уҡ йылды Тарҡан «Tarkan» тигән атамалы үҙ хушбуйын сығара. Музыкаль стиле менән бергә йырсының йөҙ-ҡиәфәте йәнә үҙгәреш кисерә.  Хәҙер ул ҡыҫҡа сәсле, кейеме лә ябайыраҡ, был тышҡы күренеш һәм гламур уның музыкаһын һатыу ысулы түгеллеген билдәләй  — ''«Минең ни тиклем ылыҡтырғыс күренеүем йә бейеүем мөһим түгел бит, мин эшләгән музыка мөһим<ref>[http://www.hurriyet.com.tr/magazin/yazarlar/7906078.asp?yazarid=149 Tarkan’ın imaj tarihçesi (''Tarkan’s image history'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219202042/http://www.hurriyet.com.tr/magazin/yazarlar/7906078.asp?yazarid=149 |date=2011-12-19 }} [//ru.wikipedia.org/wiki/Hürriyet Hürriyet]</ref>.»'' === Инглиз телле альбом === Инглиз телендә альбом сығарыу фекере Тарҡанға 1995 йылда уҡ, Әхмәт Эртүгүн менән осрашҡас та килә, ләкин элекке продюсеры менән көйлөлөк булмағанға эш кисектерелә. 2005 йылдың  октябрендә Тарҡан, ниһайәт, «Bounce» тип аталған беренсе инглизсә синглын яҙҙыра. Ә «Come Closer» альбомы ярты йылдан «Universal Music» лейблында сығарыла. Альбомды яҙҙырырға Тарҡанға бик күп билдәле йырсылар менән эшләгән авторҙар ярҙамлаша.  Августа «Start To Fire» тигән икенсе синглы сыға. Көҙ Тарҡан Европа турнеһына китә. Альбом продюсерҙар иҫәп тотҡан кимәлдә уңышлы булмай, ә Төркиәлә 110 мең дана ғына һатыла <ref>[http://www.mu-yap.org/upload/aralik2006/ilk20yabanci.xls MÜYAP: 2006 Foreign albums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413082510/http://www.mu-yap.org/upload/aralik2006/ilk20yabanci.xls |date=2013-04-13 }}</ref>. === «Metamorfoz» === 2007 йылда төрөк телендә «Metamorfoz» альбомы сыға. Ул тәүге ике аҙна эсендә 300 мең дана һатыла.  Дүрт йырға клиптар төшөрөлә. Альбомға ҡарата тәнҡитселәрҙең фекере төрлө була, берәүҙәр Тарҡан әүәлге хәленә ҡайтҡан ти, икенселәр — киреһенсә. 2008 йылда бынан алдағы альбом йырҙарының ремиксы — «Metamorfoz Remixes» донъя күрә.  == Шәхси тормошо == Төрөк матбуғатында, йәнәһе, Тарҡандың үҙен гей тип таныған интервьюлары баҫыла<ref>[http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2001/06/10/yasam/yasam1.html Tarkan'ın belalısı gözaltına alındı (''Tarkan trouble-maker under arrest'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708172248/http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2001/06/10/yasam/yasam1.html |date=2001-07-08 }}</ref>. Ләкин төрлө телешоуҙарҙа ул быны инҡар итә<ref>[http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/5419770.asp Arman, Ayşe.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813060136/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/5419770.asp |date=2011-08-13 }}</ref><ref name="gentle">[http://tarkantr.blogspot.com/2005/05/gentle-as-lamb.html Arman, Ayşe.]</ref>. Ете йыл буйы ул  Билге Озтүрк (Bilge Öztürk) менән осраша, әммә 2008 йылда айырылышалар<ref>[http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6671541 Bilge sonunda konuştu (''Bilge finally talks'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920142930/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6671541 |date=2011-09-20 }} — Hürriyet</ref>. Тарҡан әйтеүенсә, ул үҙенән ауырға ҡалған ҡыҙға ғына өйләнәсәк<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2006/07/26/son/sonyas14.asp Gay değilim, evliliğe inanmam (''I’m not gay, I don’t believe in marriage'')] — Milliyet</ref>. 2016 йылдың 29 апрелендә  Тарҡан  30 йәшлек Пынар Дилеккә өйләнә, быға тиклем дә уның менән  5 йыл бергә булалар.  Истанбулда ранчоһы бар, унда ағастар үҫтерә, йәнлектәр тота <ref>[http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=44850,8&tarih=28.06.2006 Özcan, Tarkan ile komşu oldu (''Özcan and Tarkan became neighbours'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928020612/http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=44850,8&tarih=28.06.2006 |date=2007-09-28 }} — Akşam Gazetesi</ref>. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркта]] 5 млн долларлыҡ фатиры бар<ref>[http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=52742,8&tarih=12.09.2006 Tarkan'ın ABD’deki evinin değeri 5 milyon dolar oldu!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928020444/http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=52742,8&tarih=12.09.2006 |date=2007-09-28 }}</ref>. === Наркотиктар === 2010 йылдың 26 февралендә Тарҡан Төркиәнең билдәле музыканты Омерли виллаһында Истанбул наркополицияһы тарафынан тотола, унда тағы ун кеше була. Бөтәһен дә полиция бүлексәһенә алып китәләр, медицина тикшереүе үткәрәләр һәм һорау алалар. Тарҡан төрөк полицияһының наркотиктарҙың законһыҙ әйләнеше менән көрәш сиктәрендәге операцияһы  барышында тотола. Тарҡанға бер йылдан ике йылға тиклем иректән мәхрүм ителеү янай, ул «наркотиктарҙы ҡулланыуҙа, һатып алыуҙа, һаҡлауҙа һәм һатыуҙа» ғәйепләнә. Истанбул прокуратураһының ғәйепләү һығымтаһында ошо хаҡта әйтелә. Тарҡандың виллаһында 12,5 грамм нәшә табыла. Һорау алғанда Тарҡан, йәнәһе, алты йыл элек наркотик ҡуллана башлағанын һәм хәҙер дауаланырға теләүен белдерә. Ләкин был хәбәр ялған булып сыға. Ҡулға алып өс көн тотҡандан һуң йырсыны иреккә сығаралар. Шунда уҡ уның адвокаты Тарҡандың виллаһында кокаин табылыуы тураһындағы раҫлауҙы кире ҡаға <ref>{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/186966/|title=Таркан задержан с поличным|lang=ru|accessdate=2010-05-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwYh72x|archivedate=2012-02-18}}</ref>. == Дискография == ; Студияла яҙылған  альбомдары * 1992: «Yine Sensiz» * 1994: «Acayipsin» * 1997: «Ölürüm Sana» * 2001: «Karma» * 2003: «Dudu» * 2006: «Come Closer» * 2007: «Metamorfoz» * 2010: «Adımı Kalbine Yaz» * 2016: «Ahde Vefa» ; Йыйынтыҡтары * 1999: «Tarkan» * 2008: «Metamorfoz Remixes» ; Синглдары * 1998: «Şımarık» * 1999: «Şıkıdım» * 1999: «Bu Gege» * 2001: «Kuzu-Kuzu» * 2001: «Hüp» * 2005: «Bounce» * 2006: «Start The Fire» * 2016: "Cuppa" ; Төркиәлә генә сығарылған промосинглдары * 2002: «Özgürlük İçimizde» * 2002: «Bir Oluruz Yolunda» * 2005: «Ayrılık Zor» * 2008: «Uyan» * 2010: «Sevdanın Son Vuruşu» * 2012: "Benim Sadik Yarim Kara Topraktir" == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * [http://www.tarkan-tour.ru Официальный сайт российского тура Таркана 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214163841/http://tarkan-tour.ru/ |date=2020-02-14 }} [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1972 йылда тыуғандар]] [[Категория:Төркиә музыкаһы]] [[Категория:Төркиә мәҙәниәте]] [[Категория:Төркиә шәхестәре]] 2htz3jvh8umlmpotnbchq6zd43t7wev Кивач 0 146918 1307135 1283269 2026-10-08T19:36:21Z Túrelio 21545 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Kivach 1904.jpg]] → [[File:Кивач 1.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Кивач 1.jpg]] 1307135 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{аудиостатья|Ru-Kivach_waterfall.ogg|{{date|24|01|2012|1}}}} '''Кивач''' (карел. <span lang="krl" style="font-style:italic;">Kivačču</span>, фин. <span lang="fi" style="font-style:italic;">Kivatsu</span>) — [[Карелия|Карелия Республикаһы]]ның Суна йылғаһындағы шарлауыҡ == Дөйөм мәғлүмәттәр == Шарлауыҡтың исеме, күрәһең, [[Фин теле|фин]] һүҙе «''kiivas''»,- «ҡеүәтле, йылдам» тигәнде аңлата<ref>[http://illhportal.krc.karelia.ru/publ.php?id=3108&plang=r Г. М. Кертә. Н. Мамонтов. Карел топонимика йомаҡ. / Изд. 3, добролюбов. — Петрозаводск: Издательство «Карелия», 2007. — 120 б.: ил.]</ref>. Бейеклеге 10,4 м һәм участкала дөйөм оҙонлоғо яҡынса 170 м. Түбәнге баҫҡысының текә ағыу бейеклеге — 8 м. Шарлауыҡтың баҫҡысы сығып торған диабаз тарафынан барлыҡҡа килә. Шарлауыҡты ҡая ике ағымға бүлә: төп (уң) һәм икенсел (һул). Төп ағым дүрт баҫҡыс буйлап төшә, икенсел ағым тура мөйөш аҫтында төп ағымға ҡушылған бер нисә йүнәлешкә бүленә<ref name="multiple">Карелия: энциклопедия: 3 т. / гл. ред. ф. Титов. 2 т.: К — П — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. 54. с. — 464 с.:, карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)</ref>. Шарлауыҡ «Кивач» [[Ҡурсаулыҡ|ҡурсаулы]]<nowiki/>ғы сиктәрендә экскурсия объекты булып тора, уның майҙаны 10 меңдән ашыу гектар. Шарлауыҡ янында Тәбиғәт музейы һәм дендрарий урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=http://vokrugsveta.h17.ru/karelia/excursions/almazgora/|title=Экскурсионные туры (Карелия) «Алмазна сыплется гора…» (Кивач)|lang=}}</ref>. == Тарихы == 1566 йылда беренсе тапҡыр Ер китабында телгә алынған<ref name="multiple">Карелия: энциклопедия: 3 т. / гл. ред. ф. Титов. 2 т.: К — П — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. 54. с. — 464 с.:, карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)</ref>. Риүәйәттәрҙең береһенә ярашлы, ике апалы-һеңлеле Суна һәм Шуя йылғалары бер-береһәнән айырылырға теләмәй йәнәш аҡҡандар, Тик бер мәлдә Суна һеңлеһенә үҙенең уңайлы үҙәнен бирә һәм ял итергә ятып тора. Уянып киткәс, ул Шуяның бик алыҫҡа ағып киткәнен күреп аптырай һәм юлындағы бөтә нәмәне ағыҙып алып китеп, артынан ҡыуып китә. Суна ҡаялар ярған урында Кивач шарлауығы барлыҡҡа килә<ref>[http://www.karjala.su/karjala/kivach Кивач шарлауығы | карелия менән ял итеү компанияһы «Карьяла»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512045000/http://www.karjala.su/karjala/kivach |date=2010-05-12 }}</ref>. [[1837 йыл]]<nowiki/>да бүрәнә ҡыуыуҙа ағастарҙың һыныуын булдырмау өсөн махсус бүрәнә төшөрөү ҡулайламаһы ҡорола. [[1868 йыл]]<nowiki/>да шарлауыҡҡа император [[Александр II]] килә, уның килеүенә бында махсус ҡуныу йорто төҙөлә. ГЭС-тың Суна каскадын төҙөгәндә һыуҙың бер өлөшө бирелә (каскадтың иң ҙур станциялары — Кондопожский ГЭС һәм Пальеозерский ГЭС). Был шарлауыҡтың гидрографик селтәрен үҙгәртә һәм тәбиғи ҡеүәтен кәметә (66 тиклем м³/с)<ref name="multiple">Карелия: энциклопедия: 3 т. / гл. ред. ф. Титов. 2 т.: К — П — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. 54. с. — 464 с.:, карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)</ref>. == Кивач әҙәби әҫәрҙәрҙә == Шарлауыҡҡа Г. Р. Державинадың «Шарлауыҡ» шиғыры, Ф. Н. Глинканың һәм башҡа билдәле шағирҙарҙың шиғри юлдары арналған<ref name="multiple">Карелия: энциклопедия: 3 т. / гл. ред. ф. Титов. 2 т.: К — П — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. 54. с. — 464 с.:, карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)</ref>. <br /> == Галереяһы == <gallery> Файл:Кивач 1.jpg| Кивач шарлауығы, павильондар (1904 йыл) Файл:Prokudin-Gorsky.Suna River.jpg| Кивач шарлауығы, 1915 йыл. Һүрәттә — автор, [[Прокудин-Горский, Сергей Михайлович|С. ]][[Прокудин-Горский, Сергей Михайлович|М. Прокудин-Горский]] Файл:Kivach 2008.JPG Файл:Kivach2 2008.JPG Файл:Kivach Waterfalls at winter.jpg| Шарлауыҡ ҡышын Файл:Осенний ручей в заповеднике "Кивач".jpg| Кивач шарлауығы көҙ көнө </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * ''Березин Н. И.'' Пешком к карельским водопадам. — СПб., 1903 * ''Шайжин Н. С.'' Поэзия северорусской природы. Олонецкие водопады: Кивач, Пор-Порог и Гирвас в описаниях туристов. — Петрозаводск, 1907 * ''Григорьев С. В.'' Водопады Карелии. — Петрозаводск, 1956 * Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. С. 54 — 464 с.: ил., карт. <nowiki>ISBN 978-5-8430-0125-4</nowiki> (т. 2) == Һылтанмалар == * [http://nwpi.krc.karelia.ru/waterfalls/data/cards/1301.pdf Водопад «Кивач». Институт водных проблем Севера КарНЦ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035703/http://nwpi.krc.karelia.ru/waterfalls/data/cards/1301.pdf |date=2017-12-01 }} * [http://www.gov.karelia.ru/Info/tourism/waterfall.html Кивач на официальном сайте Карелии] * [http://www.prokudin-gorsky.ru/Russian/database.php3?first=0&sAlbum=&sText=Кивач&nAlbum= Фотографии Кивача начала XX века (полноводный, до строительства плотины в Гирвасе)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507164212/http://www.prokudin-gorsky.ru/Russian/database.php3?first=0&sAlbum=&sText=%D0%9A%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%87&nAlbum= |date=2021-05-07 }} * [http://getpath.ru/articles/kivach Как добраться до водопада. Описание и GPS координаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229043609/http://getpath.ru/articles/kivach/ |date=2020-02-29 }} * [http://photosynth.net/view.aspx?cid=e7f2599f-1ab5-400d-8357-9fb031e157c2 Интерактивная фотография водопада со множества ракурсов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310021539/https://photosynth.net/view.aspx?cid=e7f2599f-1ab5-400d-8357-9fb031e157c2 |date=2016-03-10 }} * [http://elibrary.petrsu.ru/book.shtml?id=1109 Чудские памятники и предания о «Панах» // Памятная книжка Олонецкой губернии на 1867 год. Петрозаводск, 1867, С. 118.] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Шарлауыҡтар]] 1klj6bazvnu9ug3czprcr0xfx9iwxn0 Селби халыҡ китапханаһы 0 147773 1307138 1057172 2026-10-08T20:52:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307138 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Селби халыҡ китапханаһы''' (''ингл.'' Selby ''Public'' Library) ― [[Флорида|Флорида штатындағы]] Сарасота ҡалаһында урынлашҡан китапхана. 1907 йылда нигеҙ һалынған һәм ҡала тарихындағы беренсе халыҡ китапханаһы булған <ref>{{Cite book|title=Sarasota County Library System|publisher=University of South Florida Library|location=University of South Florida|page=2|url=http://digital.lib.usf.edu/SFS0000164/00001}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306042903/http://digital.lib.usf.edu/SFS0000164/00001 |date=2019-03-06 }}</ref>. == Тарихы == Селби халыҡ китапханаһы Ҡаланы төҙөкләндереү йәмғиәте башланғысы ярҙамы менән барлыҡҡа килгән. Уның ағзалары, 65 доллар (йәки 2016 йыл үлсәме буйынса 1000 доллар) иғәнә индереп, Файв-поинтс китапхана бүлмәһен йыһазлаған. Китап фонды иғәнәләр булышлығы менән тулыландырылған, ул асылғанда 51 яҙылыусы иҫәпләнгән. 1913 йылда китапхана Ҡатын-ҡыҙҙар клубына, ә 1915 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар клубы бинаһының көнсығыш ҡанатына күсерелә. Тиҙҙән Сарасота ҡала советы Мэйн-стрит урамындағы иҫке мәктәп бинаһын биш йыл дауамында бушлай ҡуртымға алыу өсөн йылына 150 доллар аҡса бүлгән. 1940 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар клубы ҡаланан китапхананы тотоуҙы үҙ өҫтөнә алыуҙы талап иткән, шуға күрә муниципалитет китапхана фондын яңы ойошторолған Чидси китапханаһына күсергән. 1970 йылдар уртаһында округҡа тағы ла күберәк кеше күсеп килгән, һәм шуға күрә өҫтәмә китаптар һәм материалдарға ихтыяж артҡан. 1976 йылдың 24 июнендә китапхана Сәнғәт бульварына күсерелгән, һәм китапхана идаралығы Сарасота округының Тарих йәмғиәте ҡарамағына күсерелгән. Уильям. Дж. һәм Мари Селби Фондынан 500 000 доллар кеүек ҙур күләмле иғәнәһенең һуң, учреждение улар хөрмәтенә атала башлаған <ref>{{Cite book|title=Sarasota County Library System|publisher=University of South Florida Library|location=University of South Florida|page=2|url=http://digital.lib.usf.edu/SFS0000164/00001}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306042903/http://digital.lib.usf.edu/SFS0000164/00001 |date=2019-03-06 }}</ref>. Уильям һәм Мари Селби билдәле меценат, нефть һәм газ компаниялары хужалары булған. Улар Сарасотаға байтаҡ аҡса инвестициялаған, шулай уҡ, шул иҫәптән китапханаға иғәнә бүлеп, <ref>{{Cite web|url=http://history/people/william-g.-and-marie-selby/|title=William G. and Marie Selby {{!}} Sarasota History Alive!|publisher=history}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ҙур ярҙам иткән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:1998 йылда төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:Сарасота]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] cjqlk56vwgcgk8mbwe4qfea07zu5i79 Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы) 0 167854 1307137 1301649 2026-10-08T20:19:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307137 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Саған}} {{Река |Название = Саған |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = ҡыҫҡа йылғасыҡ |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан Республика |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Башҡортостан Республикаһы |Категория на Викискладе = }} '''Саған'''<ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.218. ISBN 5-295-30192-6</ref>' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> Салауат районы биләмәләрендә аға. Йылға [[Әй]] ҡушылдығы [[Һикеяҙ]] йылғаһына ҡоя. Ҡыҫҡа йылға. == Этимологияһы == Саған йылғаһының атамаһы, уның башындағы иреш сыҡҡан урында саған ағастары күп үҫеү менән бәйле тип фаразларға була. Был ҡоро ер биләмәһен дә халыҡ Саған тип йөрөтә. Ошо ерҙә төйәкләнгән [[Түбәләҫ]] ырыуы ҙур [[Табын]] ҡәбиләһе [[Ҡыуаҡан]] тармағының бер өлөшө. Ғалимдар раҫлауы буйынса, риүәйәт материалдары ла ата-бабаларҙың Таулы Алтай яғынан килеүҙәренә күрһәтә. Һәм унда ла Чаған (беҙҙеңсә, Саған) йылғаһы бар. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Һикеяҙ, йылға бассейны — Әй<ref name='Рәсәй МСР'/>. Салауат районында урынлашҡан Башташ тауҙарынан, ер аҫтынан баш ала. Башҡорт Илсекәйе (Башташ) ауылының көньяғынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына һул ярҙан ҡушыла. Унан үрҙәрәк Һабвйылға, Ҡарайылға ҡушыла. Ауыл халҡы Саған үренән эсәр һыу ала. Быуа бар ине. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182680|title=РФ һыу реестры: Һикияҙ}}</ref> == Йылға тасуирламаһы == Башташ тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная), көньяҡтан төньяҡҡа табан аҡҡан [[Һикеяҙ]] йылғаһына Сатра тип йөрөтөлгән урында ҡоя. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * naurale.com/items/2075/Сикияз#.XjWAcG5uLIU Салауат районы биләмәһендәге Һикияҙ йылғаһы * [http://chel-portal.ru/enc/sikiyaz Һикеяҙ, Әйҙең һул ҡушылдығы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://posibiri.ru/reka-chagan-pritok-chagan-uzuna-v-gornom-altae/ Таулы Алтайҙағы Чаған йылғаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810224627/https://posibiri.ru/reka-chagan-pritok-chagan-uzuna-v-gornom-altae/ |date=2022-08-10 }} [[Категория:Салауат районы йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]] jtrmyxjpqz5ums7lo0kco2xtpgd15wd СССР Ҡораллы Көстәре 0 181321 1307134 1303173 2026-10-08T18:11:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307134 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|320x320пкс|СССР ҠОРАЛЛЫ КӨСТӘРЕНЕҢ [[Флаг]]ы (байраҡ)]] {| class="infobox" style="background:#FFFFFF;width:250px;" ! colspan="2" style="font-size:150%;" |[[Рус армияһы тарихы]] ---- |- | |[[Войско Древней Руси|Боронғо Рустә Ғәскәр]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Новгородское войско|Новгород ғәскәре]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Армия Русского государства|Рус дәүләтенең Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Армия Петра I|Пётр I Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Русская императорская армия|Рус император армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Русская армия (1919)|Рус армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Рабоче-крестьянская Красная армия|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Вооружённые силы СССР|СССР Ҡораллы Көстәре]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Вооружённые силы Российской Федерации|Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре]] |} '''Совет Социалистик Республикалар Союзы Ҡораллы Көстәре (СССР Ҡораллы Көстәре)''' — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет Социалистик Республикалар Союзының хәрби ойошмаһы (ҡораллы көстәре) совет халҡын,]]Советтар Союзының [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|иреген һәм бойондороҡһоҙлоғон]] яҡлауға тәғәйенләгән. ''Союз Ҡораллы Көстәре'' составына инә: * Хәрби идаралыҡтың Үҙәк органдары, * Совет Армияһы ([[1946 йыл]]дың февраленә тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] тип аталған (ҡыҫҡаса: ''Ҡыҙыл армия'', ''РККА''): ** Ҡоро ер ғәскәрҙәре, ** Хәрби-һауа көстәре, ** Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре, ** Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре, ** Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре, * [[СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|Хәрби-диңгеҙ флоты]]; * Ҡораллы Көстәренең тылы; * СССР Дәүләт Именлеге Комитетының Сик буйы ғәскәрҙәре — 1989 йылға тиклем; * СССР Эске Эштәр Министрлығы ғәскәрҙәре — 1989 йылға тиклем 1980-се йылдар уртаһында ''Союз Ҡораллы көстәре'' ҙур йәҙрә һәм химик ҡорал запасына эйә донъялағы иң көслө һәм иң эре армияларҙың береһе була. 1991 йылдың аҙағында СССР тарҡалыуына ҡарамаҫтан, ''СССР Ҡораллы Көстәре'' де-факто 1993 йыл аҙағына тиклем ғәмәлдә булды — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Берләшкән Ҡораллы Көстәре булараҡ, де-юре 1992 йылдың 14 февралендә, БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы элекке СССР оборона министры [[Евгений Иванович Шапошников]]ты БДБ ОВС Баш командующийы итеп рәсми рәүештә тәғәйенләүе менән, йәшәүҙән туҡтаған. СССР Ҡораллы Көстәре формированиелары күпмелер ваҡыт [[Австрия]], [[Дания]]<ref>[[Борнхольмский десант]].</ref>, [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] (ГСВГ), [[Германия|ФРГ]] (ЗГВ) ПХР (СГВ), ЧССР (ЦГВ), ВХР (ЮГВ), БХР, СРР, Куба, [[Вьетнам|СРВ]], Камбоджа, МХР Төньяҡ Корея, Афғанстан Демократик Республикаһында һәм ҡайһы бер Африка дәүләттәрендә һәм илдәрендә дислокацияланған. == Тарихы == ''СССР Ҡораллы Көстәре'' 1922 йылдың 30 декабрендә СССР барлыҡҡа килгәндән һуң, уның составына ингән: [[Совет Рәсәйе|РСФСР]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], ССРБ һәм ЗСФСР республикаларының ҡораллы көстәрен берләштееү юлы менән, ойошторола. «СССР Ҡораллы Көстәре» тигән билдәләмә 1924 йылдың 31 декабрендә [[II Бөтә Союз Советы съезы]]нда беренсе СССР Конституцияһы — дәүләттең төп законы [[II Бөтә Союз Советы съезы]]нда абул ителгән: {{Цитата башы}} # Юғары органдары йөҙөндә Совет Социалистик Республикалар Союзы ҡарамағына тапшырылырға тейеш: : <…> :: к) '''ССР Союзы ҡораллы көстәре'''н ойоштороу һәм етәкселек итеү; : <…> {{Цитата аҙағы}} Артабан был билдәләмә [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|СССР-ҙың 1936 йылғы конституцияһында]]<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20СССР%20(1936)/Исходная%20редакция Конституция СССР 1936 года (первоначальная редакция)]</ref> ла нығытылған. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] тамамланғандан һуң, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһын демобилизациялау]] үткәрелгән, һәм 1923 йыл аҙағында унда ярты миллион самаһы кеше ҡалған. 1924 йылдың аҙағында [[Революцион хәрби совет]] 5 йыллыҡ хәрби төҙөлөш планын ҡабул иткән, ярты йылдан һуң СССР Советтарының III съезы уны хуплаған. [[Ҡораллы Көстәр|Армияның]] кадрҙар ядроһын һаҡлап ҡалыу, аҙ сығымдар менән [[хәрби эш]]кә мөмкин тиклем күберәк кешене өйрәтеү хәл ителгән. Һөҙөмтәлә ун йыл эсендә бөтә дивизияларҙың 3/4 өлөшө территориалгә әйләнгән — яңы алыныусылар (новобранцы) унда уҡыу йыйыуҙарында биш йыл эсендә ике — өс ай дауамында ҡатнашҡан<ref>''Мальцев Н. А.'' Кадровая или милиционная (О принципах комплектования Советских Вооружённых сил). // [[Военно-исторический журнал]]. — 1989. — № 11. — С.30-40.</ref>. {{main|История Красной армии#Демобилизация 1920-х годов и переход к милиционной системе|l1=История Красной армии. Демобилизация 1920-х годов и переход к милиционной системе}} Әммә 1934—1935 йылдарҙа хәрби сәйәсәт үҙгәрә һәм бөтә дивизияларҙың 3/4 өлөшө кадрлыға әйләнә. 1939 йылда ҡоро ер ғәскәрҙәрендә 1930 йыл менән сағыштырғанда артиллерия иҫәбе 7 тапҡырға, шул иҫәптән танкыға ҡаршы һәм танк ғәскәрҙәрендә 70 тапҡырға арта. Танк ғәскәрҙәре һәм Хәрби-һауа көстәре үҫешә. Танктар һаны 1934 йылдан 1939 йылға тиклем 2,5 тапҡырға артҡан, 1939 йылда 1930 йыл менән сағыштырғанда дөйөм самолёттар иҫәбе 6,5 тапҡырға күбәйгән. Төрлө класлы һыу өҫтө караптарын, һыу аҫты кәмәләрен, шулай уҡ диңгеҙ авиацияһы самолёттарын төҙөү йәйелдерелә. 1931 йылда Һауа-десант ғәскәрҙәре барлыҡҡа килә һәм 1946 йылға тиклем Хәрби-һауа көстәре составына инә 1935 йылдың 22 сентябрендә — шәхси хәрби исемдәр, ә 1940 йылдың 7 майында генераль һәм адмирал исемдәре индерелә. Команда составы 1937—1938 йылдарҙа «Оло террор» һөҙөмтәһендә ҙур юғалтыуҙар кисерҙе. 1939 йылдың 1 сентябрендә «Дөйөм хәрби бурыс тураһында» СССР Законы ҡабул ителде һәм шул осорҙағы совет дәүләтенең ҡораллы көстәре төрҙәре һәм родтарынан торған структур дәүләт хәрби ойошмаһы булараҡ ''СССР Хәрби көстәренә'' һуңғы билдәләмә бирҙе: {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} СССР Ҡораллы Көстәре Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынан, Эшсе-Крәҫтиән Хәрби-Диңгеҙ Флотынан, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәрҙән тора. {{конец цитаты|источник=[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон СССР от {{date|01|09|1939|2}} «О всеобщей воинской обязанности»]] (исходная редакция)}} «Дөйөм хәрби бурыс тураһында»ғы был законға ярашлы, бөтә яраҡлы ир-егеттәр армияла — өс йыл, флотта биш йыл хеҙмәт итергә тейеш ине (1925 йылғы элекке закон буйынса «лишенецтар» — һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителгән «хеҙмәт итмәгән элементтар» — армияла хеҙмәт итмәгәндәр, ә тыл ополчениеһына алынғандар). Был ваҡытҡа СССР Хәрби көстәре тулыһынса кадрлы булған, ә уның иҫәбе 2 миллион кешегә тиклем артҡан. 1939 йылдан бронетанк ғәскәрҙәренең төп берләшмәләре булған айырым танк һәм бронялы бригадалар урынына Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының танк һәм механизацияланған дивизиялары төҙөлә башлай. Һауа-десант ғәскәрҙәрендә — һауа-десант корпустары, ә Хәрби-һауа көстәрендә 1940 йылдан дивизия ойошмаһына күсә башлайҙар. 1941 йылдың 22 июненә ''СССР Ҡораллы Көстәре'' хәрби идара органдарынан, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынан (РККА) (ҡоро ер ғәскәрҙәренең 79,3 %), Хәрби-һауа көстәренән (11,5 %), Һауа-десант ғәскәрҙәренән (3,4 %), Хәрби диңгеҙ флотынан (5,6 %), Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты һәм Тимер юлдар Халыҡ Комиссариаты (НКПС) ғәскәрҙәренән һәм көстәренән тора. СССР Оборона халыҡ комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (ҡоро ер ғәскәрҙәре, Хәрби һауа көстәре, Һауа-десант ғәскәрҙәре һәм Ҡрораллы Көстәр тылы) менән етәкселекте тормошҡа ашыра. Хәрби-диңгеҙ флотының Халыҡ комиссариаты Союздың Хәрби-диңгеҙ флоты менән етәкселек итә. Эске эштәр, дәүләт именлеге, тимер юлдар формированиелары менән алашыуына уларҙың халыҡ комиссариаттары етәкселек итә. СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы эшсе һәм крәҫтиән дәүләтенең оборона һәләтен нығытыу буйынса бөтә сараларҙы яраштырыу өсөн саҡырылған. 1941 йылдың 22 июненән 1941 йылдың 1 июленә тиклем 9 тәүлектә СССР Ҡораллы Көстәре сафында 5,3 миллион кеше булған{{sfn|Во Имя России|1999}}. Бөйөк Ватан һуғышының өс йылында Ҡораллы Көстәрҙә коммунистарҙың сағыштырма һаны ике тапҡырға арта һәм 1944 йыл аҙағына армияла — 23 процент, флотта 31,5 процент тәшкил итә. 1944 йылдың аҙағында Ҡораллы Көстәрҙә 3 030 758 коммунист иҫәпләнгән, был [[ВКП(б)|партиялылар]] һанының 52,6 процентын тәшкил иткән. Бер йыл эсендә тәүге партия ойошмалары селтәре байтаҡ киңәйә: әгәр 1944 йылдың 1 ғинуарына армияла һәм флотта улар 67 089 булһа, 1945 йылдың 1 ғинуарына ҡарата иһә 78 640 була<ref name="История Второй мировой войны. 1939—1945. Том 4">История Второй мировой войны. 1939—1945. Том 4 — Москва: Воениздат, 1975 — с. 536, ил.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланыуға 1945 йылдың аҙағына СССР Ҡораллы Көстәрендә 11 миллиондан ашыу кеше иҫәпләнгән. СССР-ҙың 1945 йылдың 23 июнендәге армияны, авиацияны һәм флотты демобилизациялау тураһындағы Законына ярашлы, Союз Ҡораллы Көстәре тыныс ваҡыт штаттарына эҙмә-эҙлекле күсерелә. СССР-ҙа демобилизация 1945 йылдың 5 июлендә башлана һәм 1948 йылда тамамлана, СССР Ҡораллы Көстәре шәхси составтағы 11 миллион кешенән 3 миллиондан аҙыраҡҡа тиклем кәметелә, Дәүләт оборона комитеты (ГКО), Юғары Баш командование Ставкаһы (СГВК) һәм бөтә фронт ғәскәри берләшмәләре (Алыҫ Көнсығыш һәм Байкал аръяғы фронттарынан тыш) бөтөрөлә. 1945—1946 йылдарҙа хәрби округтар һаны 33 берәмектән 21-гә тиклем кәмей. Көнсығыш Германияла, Австрияла, Венгрияла, Чехословакияла, Польшала, Болгарияла, Норвегияла, Финляндияла, Данияла һәм Румынияла урынлашҡан ғәскәрҙәрҙең шәхси составы, ҡоралдары һәм хәрби техникаһы һаны ярайһы уҡ кәметелә. 1945 йылдың сентябрендә совет ғәскәрҙәре Төньяҡ Норвегиянан, ноябрҙә Чехословакиянан, 1946 йылдың апреленән совет ғәскәрҙәре — [[Борнхольм]] утрауынан (Дания), в декабре 1947 йылдың декабрендә — Болгариянан сығарыла. 1954 йылдың сентябрендә [[Семипалатинск]] районында атом бомбаһын шартлау менән тәүге ҙур ғәскәри күнекмә үткәрелә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1955 йылдан алып СССР етәкселеге ҡорал уҙышын туҡтатырға һәм ошо мәсьәлә буйынса бөтә донъя конференцияһын саҡырыу тураһында сығыш яһай. Яңы тышҡы сәйәси курсын раҫлап, Советтар Союзы Ҡораллы Көстәр һанын 1955 йыл башына 5,8 миллиондан 1959 йылдың декабренә 3,6 миллионға тиклем, 1955 йылда — 640 мең кешегә, 1956 йылдың июненә 1200 мең кешегә кәметә. «Һыуыҡ һуғыш» осоронда 1955 йылдан алып СССР Ҡораллы Көстәре хәрби Варшава килешеүе ойошмаһын (ОВД) төҙөүҙә төп роль уйнай. 1950 йылдарҙан башлап Ҡораллы Көстәргә ракета ҡоралы, 1959 йылда Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре индерелә. Йыл һайын СССР Ҡораллы Көстәре 400—600 самолётҡа арта<ref>Из ответов [[Главнокомандующий ВВС России|Главнокомандующего ВВС России]] генерал-полковника {{s|[[Зелин, Александр Николаевич|А. Н. Зелина]]}} на пресс-конференции на {{s|«[[Международный авиационно-космический салон|МАКС]]—2009»}} (20 августа 2009 года).</ref>. 1960—1980 йылдарҙа Хәрби-һауа көстәрендә авариялар кимәле йыл һайын 100—150 һәләкәт күҙәтелә<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/xussr/avaria/avaria_54_91.html Аварийность ВВС СССР с 1954 по 1991 гг.]</ref>. Бер үк ваҡытта танкылар һаны ла арта. 1957 йылда йылға төбөнә төшөп танкылар менән аша сығыу буйынса тәүге тактик күнекмә үткәрелә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1970-се йылдар аҙағында СССР ҡораллы көстәрендә 68 меңгә яҡын танк иҫәпләнә, ә СССР-ҙың Танк ғәскәрҙәре 8 танк армияһын үҙ эсенә ала. Танктар һаны буйынса СССР донъяла беренсе урынға сыға, 1980 йылдарға совет Ҡораллы Көстәрендә танкылар башҡа илдәрҙәге барлыҡ танктарҙан күберәк ине. СССР ҡораллы көстәре донъяла тәүгеләрҙән булып пехотаның хәрби машинаһы кеүек бронетехника класын ҡулланыуға ҡабул итте. 1966 йылда ғәскәрҙәрҙә {{s|[[БМП-1]]}} барлыҡҡа килә, ә [[Төньяк Атлантика Килешеүе Ойошмаһы]]нда (НАТО) уға яҡынса оҡшаған «[[Мардер (БМП)|Marder]]» 1970 йылда ғына барлыҡҡа килә<ref>[http://all-tanks.ru/content/boevaya-mashina-pekhoty-bmp-2 Боевая машина пехоты БМП-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203032710/http://all-tanks.ru/content/boevaya-mashina-pekhoty-bmp-2 |date=2013-12-03 }}</ref><ref>[http://armor.kiev.ua/Tanks/Modern/BMP3/BMP3_3.php Виктор Кораблин. «ЩИТ И МЕЧ ПЕХОТЫ» (Оружие № 10 за 1999 год).]</ref>. СССР Хәрби-диңгеҙ флоты Диңгеҙ пехотаһының шәхси составы мөмкин булған дошманы Америка Ҡушма Штаттары Диңгеҙ пехотаһынан 10 тапҡырға аҙыраҡ булған<ref>[http://sof-mag.ru/spec_arms/rossia_morpex.html Журнал «Солдат Удачи». Советская морская пехота.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212055815/http://sof-mag.ru/spec_arms/rossia_morpex.html |date=2013-12-12 }}</ref>. Эре океан хәрби-диңгеҙ флоты ойошторола. Хәрби потенциалды үҫтереү, ҡоралландырыу уҙышы ил иҡтисадын үҫтереүҙең мөһим йүнәлеше булды. Милли килемдең байтаҡ өлөшө шул сығымға тотонолдо. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Оборона министрлығына даими рәүештә хәрби-төҙөлөш частарын формалаштырыу юлы менән граждандар министрлыҡтарын эшсе көстәр менән тәьмин итеү бурысы йөкмәтелгән. Уларҙың шәхси составы төҙөлөш эшселәре сифатында файҙаланылған. Ошо формированиеларҙың һаны йылдан-йыл арта барған<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 Записка {{s|Г. К. Жукова}} и {{s|В. Д. Соколовского}} в ЦК КПСС о сокращении численности военно-строительных частей.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412132107/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 |date=2011-04-12 }}</ref>. {{начало цитаты}}Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, СССР етәкселегенә М. С. Горбачев килгәс, бөтә ҡорал төрҙәрен, шул иҫәптән ядро ҡоралын да, ҡыҫҡартыу мәсьәләләрендә яйлап Америка Ҡушма Штаттары һәм [[Төньяк Атлантика Килешеүе Ойошмаһы]]на юл ҡуйыу процесы башланды. {{конец цитаты|источник=Феськов В. И., Голиков В. И., Калашников К. А. Глава 3. «Ракетные войска стратегического назначения Вооруженных Сил СССР» // «Советская Армия в годы «холодной войны» (1945 — 1991)». — Томск: Издательство Томского университета, 2004. — С. 169}} 1987—1991 йылдарҙағы «үҙгәртеп ҡороу» осоронда «оборона өсөн ҡорал етерлек» сәйәсәте белдерелде, һәм 1988 йылдың декабрендә Совет Ҡораллы Көстәрен ҡыҫҡартыу буйынса бер яҡлы саралар тураһында иғлан ителде. Хәрбиҙәрҙең дөйөм һаны 500 мең кешегә ҡыҫҡартылды (12 %). Үҙәк Европала совет хәрби контингенты бер яҡлы тәртиптә 50 мең кешегә кәметелә, алты танк дивизияһы (ике меңгә яҡын танк) ГДР-ҙан, Венгриянан, Чехословакиянан сығарылды һәм таратылды СССР-ҙың Европа өлөшөндә танкылар һаны — 10 меңгә, артиллерия системалары — 8,5 меңгә, хәрби самолёттар 820 меңгә кәметелә. Монголиянан совет ғәскәрҙәренең 75%-ы сығарыла, һәм Алыҫ Көнсығыштағы ғәскәрҙәр һаны (КХР-ға ҡаршы тороусылар) 120 мең кешегә кәметелә. 1991 йылдың 21 декабрендә, ССР Союзы тарҡалған осорҙа, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороусы 11 союздаш республика — республика башлыҡтары СССР Хәрби Көстәре командованиеһын СССР оборона министры Евгений Шапошниковҡа «реформа үҙгәртеүҙәренә тиклем» СССР Хәрби Көстәре менән етәкселек итеүҙе йөкмәтеү тураһындағы протоколға ҡул ҡуя<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=3412 |date=2006-07-21 }}</ref>. 1992 йылдың 14 февралендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре башлыҡтары Советы Шапошниковты ҡораллы Көстәрҙең (Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе) баш командующийы итеп тәғәйенләне.<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3423 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=3423 |date=2006-07-21 }}</ref>. Шул уҡ йылдың 20 мартында СССР Оборона министрлығы базаһында Берләшмәлә ҡатнашыусы илдәрҙең именлеген тәьмин итеү, ғәскәрҙәр һәм көстәр менән идара итеүҙе һаҡлау, һәм ССР-ҙың Хәрби Көстәрен килешеп таратыу маҡсатында, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Көстәренең Баш командованиеһы ойошторола.<ref>[http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml Минобороны. Министерство обороны РФ]</ref><ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=65 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=65 |date=2006-07-21 }}</ref>. 1993 йылдың 12 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына 1978 йылда ҡабул ителгән төҙәтмә үҙ көсөнә инде, был СССР Ҡораллы Көстәре хаҡында телгә алыуҙы тыя ине, ләкин ошо йылдың 25 декабрендә уның ғәмәлдән сығыуына тиклем, унда СССР Конституцияһы һәм закондары тураһында телгә алыу һаҡланды. 1992 йылда Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Берләшкән ҡораллы көстәрен ойоштороу буйынса уңышһыҙлығы һөҙөмтәһендә БДБ илдәрендә үҙҙәренең милли ҡораллы көстәрен төҙөү башлана<ref>{{Книга |ref=Захаров |автор=Захаров В. М. |заглавие=«Военное строительство в государствах постсоветского пространства» |год=2011 |часть=Часть II. «Военные организации постсоветских государств». Глава 3. «Раздел советских вооружённых сил» |место=М. |издательство=Издательство [[Российский институт стратегических исследований|РИСИ]] |страницы=42—63 |страниц=380 |isbn=978-5-7893-0118-0 |тираж=300}}</ref>. {{main|Раздел Вооружённых сил СССР}} == Хоҡуҡи нигеҙе == {{main|Военное право}} {{начало цитаты}}31-се статья. Социалистик Ватанды һаҡлау дәүләттең мөһим бурыстарына ҡарай һәм бөтә халыҡтың эше булып тора.<br> Совет халҡының социалистик ҡаҙаныштарын, тыныс хеҙмәтен, суверенитетын һәм дәүләттең территориаль бөтөнлөгөн яҡлау маҡсатында СССР Ҡораллы Көстәре ойошторолған һәм дөйөм хәрби бурыс билдәләнгән.<br> СССР Хәрби көстәренең халыҡ алдындағы бурысы - социалистик Ватанды ышаныслы яҡлау, һәр төрлө агрессорға кисекмәҫтән отпор биррлек даими хәрби әҙерлектә булыу<ref name="konst">Источник: [[Конституция]] ([[Основной закон|Основной Закон]]) Союза Советских Социалистических Республик, Принята на внеочередной седьмой сессии [[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]] девятого созыва 07 октября 1977 года, Москва (М.), [[Издательство политической литературы]], 1977 год, 64 страницы (стр.)</ref>. 32-се статья. Дәүләт илдең именлеген һәм оборона һәләтен тәьмин итә, СССР Ҡораллы Көстәрен кәрәкле бөтә нәмә менән тәьмин итә.<br> Ил именлеген тәьмин итеү һәм уның оборонаға һәләтлелеген нығытыу буйынса дәүләт органдарының, йәмәғәт ойошмаларының, вазифалы кешеләрҙең һәм граждандарҙың бурыстары СССР Союзы ҡануниәте менән билдәләнә.{{конец цитаты|источник=[[s:Конституция СССР (1977)/редакция 7 октября 1977 г.|СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһы]] }} == Етәкселеге == [[Файл:Схема стратегического управления ВС СССР.png|thumb|400пкс|<center>1989 йыл башына СССР Юғары Советының <br>стратегик идара итеү схемаһы]] Ил оборонаһы өлкәһендә юғары дәүләт етәкселеген закондар нигеҙендә Советтар Союзы (КПСС) Коммунистар партияһы сәйәсәтенә ярашлы, бөтә дәүләт аппараты эшмәкәрлеген ил менән идара итеүҙең һәр мәсьәләһен хәл иткәндә уның оборона һәләтен нығытыу мәнфәғәттәре мотлаҡ иҫәпкә алынырлыҡ итеп: СССР Оборона Советы (РСФСР-ҙың Эшсе-Крәҫтиән Оборонаһы Советы), СССР-ҙың Юғары Советы (СССР Конституцияһының 73-сө һәм 108-се статьялары), СССР Юғары Советы Президиумы (СССР Конституцияһының 121-се статьяһы), СССР Министрҙар Советы (СССР Конституцияһының 131-се статьяһы) тормошҡа ашырған. СССР Оборона советы Совет дәүләтенең оборонаны нығытыу, СССР Юғары Советы үҫешенең төп йүнәлештәрен раҫлау өлкәһендәге эшмәкәрлеген координациялай. СССР Оборона Советын КПСС Үҙәк комитетының генераль секретары, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе етәкләй. === Юғары Баш командующий === {{Основная статья|Верховный Главнокомандующий Вооружёнными Силами СССР}} [[Файл:USSR, Flag commander 1964.svg|thumb|250px|Флаг [[СССР Ҡораллы Көстәре Юғары Баш командующийы]] {{s|(1964—1991}} йылдар).]] * 1941—1953 — [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], [[Советтар Союзы Генералиссимусы]]; * 1990—1991 — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]. ==== Юғары Баш Командованиеһы резервы ==== {{main|Резерв Верховного Главнокомандования}} ; Баш Командованиеһы резервы {{s|(1922—1941)}} * Рәсәй Баш Командованиеһының автобронетанк ғәскәрҙәре (1929 йылға тиклем - Баш Командование резервының Броня көстәре, 1929-1936 йылдарҙа - Баш Командованиеның Механизацияланған ғәскәрҙәре) {{s|1929—1936}} годы — Баш Командованиеның Механизацияланған ғәскәрҙәре); * [[Юғары Баш командующий резервы артиллерияһы|РГК артиллерияһы]]; * [[Юғары Баш командующий резервы авиацияһы|РГК авиацияһы]] — {{s|''1936 йылдан''.}} ; Юғары Баш командование резервы {{s|(1941—1945)}} * [[Танковые войска СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре]] (1942 йылға тиклем — Юғары Баш Командование резервының (РВГК) автобронетанк ғәскәрҙәре); * [[Юғары Баш Командование резервының (РВГК) артиллерияһы|РВГК артиллерияһы]]; * [[Инженерные войска СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) Инженер ғәскәрҙәре]] — {{s|''1943 йылдан'';}} * [[Военно-воздушные силы СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) авиацияһы]]. ; Юғары Баш Командование резервы (РВГК) {{s|(1946—1992)}} * [[Воздушно-десантные войска СССР|Һауа-десант ғәскәрҙәре]]. === Хәрби идаралыҡ органдары === СССР Ҡораллы Көстәре (''ВС СССР''), уларҙың ғәмәли йәшәйеше һәм хәрби эшмәкәрлеге менән туранан-тура хәрби идаралыҡ органдары (ОВУ) етәкселек итте. СССР Ҡораллы Көстәре хәрби идара органдары системаһына түбәндәгеләр ингән: * Башында СССР-ҙың оборона министры торған СССР Оборона министрлығы (Оборона халыҡ комиссариаты, Ҡораллы көстәр министрлығы, Хәрби министрлыҡ) тарафынан берләштерелгән Совет Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының идара итеү органдары: * СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы (ГШ ВС СССР): * Башында СССР Дәүләт именлеге комитеты Рәйесе торған СССР Дәүләт именлеге комитеты ҡарамағындағы Сик буйы ғәскәрҙәре менән идара итеү органдары; * Башында СССР-ҙың Эске эштәр министры торған СССР Эске эштәр министрлығына буйһонған, эске ғәскәрҙәр менән идара итеү органдары. Хәрби идаралыҡ органдары системаһында үтәлгән бурыстарҙың характеры һәм компетенция күләме буйынса түбәндәгеләр айырыла: # Хәрби идаралыҡтың Үҙәк органдары. # Хәрби округтарҙың (ғәскәрҙәр төркөмө), флоттарҙың хәрби идаралығы органдары. # Ғәскәри берләшмәләр һәм частарҙың хәрби идаралығы органдары. # Урындағы хәрби идара органдары (хәрби комиссариаттар). # Гарнизон начальниктары (өлкән диңгеҙ начальниктары) һәм хәрби коменданттар. ==== Хәрби идаралыҡ органдарының ғәскәри формированиелары ==== ; СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабы Баш разведка идаралығының хәрби формированиелары. Главное разведывательное управление ГШ ВС СССР {{main|Главное разведывательное управление (СССР)}} * СССР Баш разведка идаралығы ғәскәрҙәренең хәрби формированиелары ; СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабының хәрби-топография идаралығы {{main|Военно-топографическое управление}} * СССР Ҡораллы Көстәре Хәрби-топография хеҙмәтенең хәрби формированиелары. <center><gallery> USSR topographic service emblem.png| Хәрби-топография хеҙмәтенең хәрби частары һәм подразделениелары һалдат һәм сержанттарының (хеҙмәт төрөн) билдәләүсе ең билдәһе. </gallery></center> ; Совет Армияһы һәм СССР Хәрби-диңгеҙ флотының Баш сәйәси идаралығы {{main|Главное политическое управление Советской армии и Военно-морского флота СССР}} * Партия-сәйәси эшмәкәрлеге == Составы == Состав Вооружённых Сил СССР в соответствии с советскими [[Нормативный правовой акт|нормативно-правовыми актами]]: {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1925&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-Крестьянская Красная Армия Союза Советских Социалистических Республик'''''.<br>Рабоче-Крестьянская Красная Армия (РККА) разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Красной Армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого Государственного Политического Управления'' и ''конвойная стража Союза ССР''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|18|09|1925|1}}}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=5637 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 18.09.1925}} |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1928&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-Крестьянская Красная Армия Союза Советских Социалистических Республик'''''.<br>Рабоче-Крестьянская Красная Армия (РККА) разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Рабоче-Крестьянской Красной Армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого Государственного Политического Управления Союза ССР'' и ''конвойная стража Союза ССР''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|08|08|1928|1}}}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=8973 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 08.08.1928}} |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1930&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-крестьянская красная армия Союза ССР'''''.<br>Рабоче-крестьянская красная армия разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Рабоче-крестьянской красной армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого государственного политического управления'' и ''конвойные войска''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|13|08|1930|1}}}} {{s|№ 42/253б}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=7051 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 13.08.1930}} {{s |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06 |№ 42/253б}}}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности» 1939&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} '''''Вооружённые силы СССР''''' состоят из ''Рабоче-Крестьянской Красной Армии'', ''Рабоче-Крестьянского Военно-Морского Флота'', ''пограничных'' и ''внутренних войск''. {{конец цитаты|источник=[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|01|09|1939|2}}}} «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности»]] (исходная&nbsp;редакция)}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности» 1967&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} '''''Вооружённые Силы СССР''''' состоят из ''Советской Армии'', ''Военно-Морского Флота'', ''пограничных'' и ''внутренних войск''. {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|12|10|1967|1}}}} {{s|№ 1950-VII}} «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/CGI/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=9000 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 12.10.1967}} {{s |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06 |№ 1950-VII}}}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Указ ПВС&nbsp;СССР «О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных&nbsp;войск» 1989&nbsp;года}} {{начало цитаты}} В целях приведения состава '''''Вооружённых Сил СССР''''' в полное соответствие с установленными Конституцией СССР задачами и функциями, для выполнения которых они созданы, Президиум Верховного Совета СССР постановляет: # Вывести из состава Вооружённых Сил СССР ''пограничные'', ''внутренние'' и ''железнодорожные войска''. : <…> {{конец цитаты|источник=Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета&nbsp;СССР]] {{s|от {{date|21|03|1989|1}}}} {{s|№ 10224-XI}} «О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных&nbsp;войск»<ref name="N10224XI-89">{{Cite web |url=http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |title=Указ Президиума ВС&nbsp;СССР от {{date|21|03|1989|2}} {{s |website=Утверждён Законом&nbsp;СССР от {{date|31|07|1989|2}} (Ведомости СНД и ВС&nbsp;СССР, 1989, №&nbsp;9, ст.&nbsp;202) |subtitle=«О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных войск» |description=7LAW.info |publisher=Российский Правовой Портал «Семёрка» |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |archive-date=2017-07-22 |access-date=2017-07-06 |deadlink=yes |№ 10224-XI}} |access-date=2017-05-22 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |date=2017-07-22 }}</ref>}} {{конец скрытого блока}} == Һаны == [[Файл:Red army soldiers, end of 1920s-beginning of 1930s.jpg|thumb|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы командирҙары һәм яугирҙәре, [[1930 йыл]].]] [[Файл:Soldaten rote armee.jpg|thumb|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының кесе командирҙары, [[Октябрь революцияһы]]ның XX йылы хөрмәтенә Ҡыҙыл майҙанда ойошторолған парадта ({{date|07|11|1937|2}}).]] [[Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3604-3613 stamps (50th Anniversary of Soviet Armed Forces).jpg|thumb|'''Совет Ҡораллы Көстәре''' серияһы почта маркалары.]][[Файл:БАВ большой автомобиль водоплавающий.JPG|200px|мини|справа|[[БАВ-485|БАВ]] из состава 482 опдесб, г. Магдебург]] * Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы һанын РККА тураһындағы мәҡәләлә ҡарағыҙ; * 1925 йылдың ғинуарына - 562 мең кеше<ref name="ReferenceA">Военный энциклопедический словарь. — {{М}}: Военное издательство, 1984.</ref>; * 1926 йылдың 1 апреленә РККА (ҡоро ер, хәрби-һауа көстәре һәм хәрби-диңгеҙ флоты) - 594 195 кеше<ref>Справка Управления устройства и службы войск ГУ РККА о социальном составе РККА на 1 апреля 1926 г., от 19 февраля 1927 года.</ref>; * 1927 йылда - 586 мең кеше<ref name="ReferenceB">[[Большая советская энциклопедия]] (БСЭ), Третье издание, выпущенной издательством «[[Советская энциклопедия]]» в 1969—1978 годах в 30 томах.</ref>; * 1932 йылдың мартында - 604 мең кеше; * 1939 йылдың 1 ғинуарында - 1 665 790 кеше<ref>[[ЦАМО]], Ф. 15а, оп. 2154, д. 4, лл. 35 — 36.</ref>; * 1940 йыл - СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Оборона комитетының 1940 йылдың 22 майындағы ҡарарына үҙгәрештәр индерелеп, яңы формированиелар раҫланыу сәбәпле, Ҡыҙыл Армияла 3 461 200 кеше иҫәпләнгәнен раҫлау<ref>Из Постановления [[СНК СССР]] «Об структуре [[механизированный корпус|механизированного корпуса]] [[Красная Армия|Красной Армии]]» (возможно у него другое название) № 1193—464 сс, от 06 июля 1940 года.</ref>; * 1940 йылда СССР Халыҡ комиссарҙары Советының 1940 йылдың 6 июлендәге 1193/464 һанлы ҡарарын үҙгәртеү уңайынан Ҡыҙыл Армияның дөйөм штатындағы яугир иҫәбе — 3 521 448.<ref>Из Постановления [[СНК СССР]] «Об структуре [[Военные Воздушные Силы|Военных Воздушных Сил]] [[Красная Армия|Красной Армии]]» № 1344-524сс 25 июля 1940 года</ref>; * 1941 йылдың ғинуарына — {{num|2200000}} кеше<ref name="ReferenceB" />; * 1941 йылдың 1 июленә — {{num|3380000}} кеше<ref name="ReferenceA" />; * 1942 йылдың яҙына — {{num|5500000}} кеше ([[Сафтағы Армия һәм Флот]] (ДАФ)<ref name="ReferenceB" />; * 1942 йылдың яҙынан — {{num|5600000}} кеше (ДАФ); * 1942 йылдың йәйенә — яҡынса {{num|11000000}} кешк<ref name="ReferenceA" />; * 1944 йылдың 1 июненә {{num|11200000}} кеше;<ref>Стратегический очерк Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. стр. 663, 664; История второй мировой войны 1939—1945. М., 1978. Т. 9. стр. 19, 21.</ref>; * 1945 йылдың башына — {{num|11365000}} кешк<ref name="ReferenceB" />; * 1945 йылдың майына — {{num|11300000}} кеше<ref name="ReferenceB" />, башҡа сығанаҡта — {{num|11365000}} кеше<ref name="autogenerated1">В. И. Феськов, К. А. Калашников, В. И. Голиков. Советская Армия в годы «холодной войны» (1945—1991), Томск: Изд-во Том. гос. ун-та, 2004 г. — 246 с., ISBN 5-7511-1819-7</ref>; * 1948 йылдың башына — {{num|2576000}} кеше<ref name="ReferenceA" />, башҡа сығанаҡта — {{num|2874000}} кеше<ref name=autogenerated1 />; * 1948 йылдың башына - 2 576 000 кеше * 1953 йылдың 1 мартына хәрбиҙәр һаны {{num|5396038}} кеше<ref name="autogenerated2">[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }}</ref>; * 1954 йылға {{num|5763000}} кешегә еткән<ref name=autogenerated1 />; * 1955 йылдың 12 авгусына штат иҫәбендә {{num|4815870}} кеше булған. Ысынында иһә исемлектә {{num|4637523}} кеше була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 Справка-доклад Г. К. Жукова в ЦК КПСС о сокращении численности вооружённых сил СССР, 12 августа 1955 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709005936/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 |date=2014-07-09 }}</ref>; * 1956 йылдың 9 февраленә {{num|4406216}} 4 406 216 кеше штат буйынса, исемлек буйынса {{num|4147496}} кеше тәшкил иткән<ref name=autogenerated2 />; * 1960 йылда — {{num|3623000}} кеше<ref>The Military Balance, 1961—1962. P. 2.</ref>; * 1974 йылда — {{num|3525000}} кеше<ref>The Military Balance 1975, p. 8</ref>; * 1977 йылда — {{num|3638000}} кеше<ref>The Military Balance 1978, p. 8</ref>; * 1982 йыл — {{num|3705000}} кеше<ref>The Military Balance 1982—1983, p. 13</ref>; <!-- * 1985 йылға — {{num|5350800}} кеше<ref>The Military Balance, 1985—1986. P. 21.</ref>; --> * 1991 йылға — {{num|3400000}} кеше<ref>The Military Balance 1991—1992, p. 36</ref>. == Структураһы == * [[1939 йыл]]дың 1 сентябренә СССР Ҡораллы Көстәре [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нан, Эшсе-Крәҫтиән Хәрби-Диңгеҙ флотынан, Эске Эштәр Хәрби Комиссариатының Сик буйы һәм Эске ғәскәрҙәренән тора<ref>[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон СССР {{s|от {{date|01|09|1939|2}}}} «О всеобщей воинской обязанности»]] (исходная редакция).</ref>. * СССР Ҡораллы Көстәре төрлө хәрби төрҙәрҙән: ҡораллы көстәр Тылынан, СССР Граждандар оборонаһы штабтарынан һәм ғәскәрҙәренән, СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәренән, СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәренән тора<ref name="ReferenceA" />{{rp|158}}.}} === Төрҙәре === {{main|Вид вооружённых сил}} ==== Ер өҫтө ғәскәрҙәре (СВ) ==== {{Основная статья|Сухопутные войска СССР}} [[Файл:Red Army flag (Fictitious).svg|thumb|Плакаттар, почта конверттары һәм открыткаларҙы биҙәү өсөн ҡулланылған СССР Ҡораллы Көстәре Ҡоро ер ғәскәрҙәренең шартлы декоратив флагы.]] [[Файл:Soldiers of the Tamanskaya Division.JPEG|thumb|230px|1992 йылдың 3 ғинуары СССР Ҡораллы Көстәре 2-се Тамань дивизияһының хәрби хеҙмәткәрҙәре атып өйрәнеү майҙанында, 1992 йылдың 3 ғинуары]]. Ҡоро ер ғәскәрҙәре (1946 йыл) — СССР Ҡораллы Көстәренең башлыса ҡоро ерҙә хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн тәғәйенләнгән, ҡоралландырыу һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу ысулдары буйынса иң күп һанлы һәм төрлө-төрлө булған төрө. Үҙенең хәрби мөмкинлектәренә ҡарап, хәрби көстәрҙең башҡа төрҙәре менән үҙ аллы йәки үҙ-ара эш итеп, дошман ғәскәрҙәрен тар-мар итеү һәм уның территорияһын баҫып алыу маҡсатында һөжүм алып бара, ҙур тәрәнлеккә ут ҡоралдарынан ата, дошмандың баҫып инеүен, уның ҙур һауа һәм диңгеҙ десантын кире ҡаға, үҙе биләгән территорияларын, райондарын һәм сиктәрен ныҡлы тота ала. Ҡоро ер ғәскәрҙәре үҙ составында төрлө ғәскәри көстәрҙе: махсус ғәскәрҙәрҙе, махсус тәғәйенләнешле частарҙы һәм берләшмәләрҙе һәм Ҡораллы Көстәр хеҙмәттәрен берләштерә. Ойошторолоу яғынан Ҡоро ер ғәскәрҙәре подразделениелар, хәрби частарҙан, соединение һәм берекмәләрҙән (объединение) тора. Ҡоро ер ғәскәрҙәре: мотоуҡсылар ғәскәрҙәре (МСВ), танк ғәскәрҙәре (ТВ), десант-штурм частары, ракета һәм артиллерия ғәскәрҙәре, һауа оборонаһы (ПВО) ғәскәрҙәре, армия авиацияһы, шулай уҡ махсус ғәскәрҙәр частары һәм подразделениелары (инженер, элемтә, радиотехник, химик һәм биологик һаҡлау, техник тәьминәт, тыл һағы) төрҙәренә бүленә. Бынан тыш, Ҡоро ер ғәскәрҙәрендә тыл учреждениелары һәм частары ла була. 1988 йылда СССР Оборона министрлығының Үҙәк юл-төҙөлөш идаралығы ойошторола. СССР Ҡоро ер ғәскәрҙәре етәксеһе булып СССР Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий тора. Уға Ҡоро ер ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм Ҡоро ер ғәскәрҙәре идаралығы буйһонған. 1989 йылда СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре һаны {{num|1596000}} кеше тәшкил иткән. Тантаналы сараларҙы биҙәүҙә, плакаттарҙа, почта конверттарындағы һәм открыткаларҙа уртаһында биш мөйөшлө ҙур ҡыҙыл йондоҙ, алтын (һары) ҡаймалы ҡыҙыл туҡыма формаһында шартлы декоратив «ҡоро ер ғәскәрҙәре флагы» һүрәте файҙаланылған. Был «флаг» бер ҡасан да туҡыманан эшләнмәгән һәм раҫланмаған. [[Файл:Военные округа СССР.jpg|thumb|500пкс|<center>1989 йылдың ғинуарына СССР Хәрби округтары картаһы]] СССР Һауа көстәре территориаль принцип буйынса хәрби округтарға һәм ғәскәрҙәр төркөмөнә, хәрби гарнизондарға бүленгән: # Мәскәү хәрби округы (МВО) # Ленинград хәрби округы (ЛенВО) # Балтиҡ буйы хәрби округы (ПрибВО) # Белорус хәрби округы (БВО) # Киев хәрби округы (КВО) # Карпат буйы хәрби округы (ПрикВО) # Одесса хәрби округы (ОдВО) # Төньяҡ Кавказ хәрби округы (СКВО) # Кавказ аръяғы хәрби округы (ЗакВО) # Волга буйы хәрби округы (ПриВО) # Урта Азия хәрби округы (САВО) # Төркөстан хәрби округы (КТуркВО) # Урал хәрби округы (УрВО) # Себер хәрби округы (СибВО) # Байҡал аръяғы хәрби округы (ЗабВО) # Алыҡ Көнсығыш хәрби округы (ДВО) # Төньяҡ ғәскәри төркөм (СГВ) # Үҙәк ғәскәри төркөм (ЦГВ) # Германия совет ғәскәри төркөмө (ГСВГ), һуңыраҡ — Көнбайыш ғәскәри төркөм (ЗГВ) # Көньяҡ ғәскәри төркөм (ЮГВ) # Куба совет хәрби белгестәр ғәскәри төркөмө (ГСВСК) Баш командующийҙар: * 1946—1946 — [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]], Советтар Союзы Маршалы * 1946—1950 — [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]], Советтар Союзы Маршалы * 1955—1956 — [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]], Советтар Союзы Маршалы * 1956—1957 — [[Малиновский Родион Яковлевич|Р. Я. Малиновский]], Советтар Союзы Маршалы * 1957—1960 — [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы Маршалы * 1960—1964 — [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]], Советтар Союзы Маршалы * 1967—1980 — [[Павловский Иван Григорьевич (генерал)|И. Г. Павловский]], армия генералы * 1980—1985 — [[Петров Василий Иванович (маршал)|В. И. Петров]], Советтар Союзы Маршалы * 1985—1989 — [[Ивановский Евгений Филиппович|Е. Ф. Ивановский]], армия генералы * 1989—1991 — [[Варенников Валентин Иванович|В. И. Варенников]], армия генералы * 1991—1996 — [[Семёнов Владимир Магомедович|В. М. Семёнов]], армия генералы ==== Хәрби-һауа көстәре ==== {{основная статья|Военно-воздушные силы СССР}} [[Файл:Flag of the Soviet Air Force.svg|250px|thumb|left|СССР Хәрби-Һауа көстәре флагы]] СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәре ойоштороу яғынан авиация: бомбаға тотоу, истребитель-бомбардирлау, истребитель, разведкалау, транспорт, элемтә һәм санитар авиация төрҙәренән торған. Шуның менән бергә Хәрби-һауа көстәре авиацияһы фронт, алыҫ, хәрби-транспорт, ярҙамсы төрҙәренә бүленде. Составында махсус ғәскәрҙәр, тыл частары һәм учреждениелары була. 1947—1950 йылдарҙа Ҡораллы Көстәргә Реактив авиацияны сериялы етештереү һәм күпләп индереү башлана{{sfn|Во Имя России|1999}}. [[Файл:Tu 160 NTW 2 3 94 2.jpg|300px]] {{начало цитаты}}1991 йылда СССР Хәрби-һауа көстәрендә 211 авиация полкы һәм {{num|14000}} ашыу самолёт, шул иҫәптән 7000 хәрби самолёт иҫәпләнә. Стратегик бомбардировщиктар һәм ракета йөрөтөүселәрҙең дөйөм иҫәбе 157 самолёт тәшкил иткән. СССР тарҡалғандан һуң бөтә Алыҫ авиация тиерлек Рәсәйгә күсә. Стратегик бомбардировщиктарҙың бер өлөшө Украинала ҡала. Бер йыл эсендә ун бер [[Ту-160]] юҡ ителә, һигеҙе газ менән тәьмин иткән өсөн бурысты ҡаплау сифатында Рәсәйгә тапшырыла.{{конец цитаты|источник= [http://www.rg.ru/2010/12/23/data-site.html От "Ильи Муромца" до "Белых Лебедей". «Российская Газета», 2010 йылдың 23 декабре]}} Хәрби-һауа көстәренә СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий (Баш идаралыҡ начальнигы, Командующий) етәкселек итә. Уға Хәрби-һауа көстәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһона. Штаб-фатиры Мәскәү ҡалаһында. Баш командующийҙары: * 1921—1922 — [[Сергеев, Андрей Васильевич|Андрей Васильевич Сергеев]]; * 1922—1923 — [[Знаменский, Андрей Александрович|Андрей Александрович Знаменский]]; * 1923—1924 — [[Розенгольц, Аркадий Павлович|Аркадий Павлович Розенгольц]]; * 1924—1931 — [[Баранов, Пётр Ионович|Пётр Ионович Баранов]]; * 1931—1937 — [[Алкснис, Яков Иванович|Яков Иванович Алкснис]], 2-се ранг командармы (1935 год); * 1937—1939 — [[Локтионов, Александр Дмитриевич|Александр Дмитриевич Локтионов]], генерал-полковник; * 1939—1940 — [[Смушкевич, Яков Владимирович|Яков Владимирович Смушкевич]], 2-се ранг командармы, 1940 йылдан авиация [[генерал-лейтенант]]ы; * 1940—1941 — [[Рычагов, Павел Васильевич|Павел Васильевич Рычагов]], авиация генерал-лейтенанты; * 1941—1942 — [[Жигарев, Павел Фёдорович|Павел Фёдорович Жигарев]], авиация генерал-лейтенанты; * 1942—1946 — [[Новиков, Александр Александрович (маршал)|Александр Александрович Новиков]], Авиация Маршалы, 1944 йылдан — [[Авиация Баш Маршалы]]; * 1946—1949 — [[Вершинин, Константин Андреевич|Константин Андреевич Вершинин]], Авиация Маршалы; * 1949—1957 — [[Жигарев, Павел Фёдорович|Павел Фёдорович Жигарев]], Авиация Маршалы, 1956 йылдан — Авиация Баш Маршалы; * 1957—1969 — [[Вершинин, Константин Андреевич|Константин Андреевич Вершинин]], Авиация Баш Маршалы; * 1969—1984 — [[Кутахов, Павел Степанович|Павел Степанович Кутахов]], Авиация Маршалы, 1972 йылдан — Авиация Баш Маршалы; * 1984—1990 — [[Ефимов, Александр Николаевич|Александр Николаевич Ефимов]], Авиация Маршалы; * 1990—1991 — [[Шапошников, Евгений Иванович|Евгений Иванович Шапошников]], Авиация Маршалы; ==== Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре (ПВО) ==== {{Основная статья|Войска ПВО СССР}} [[Файл:Right_side_view_of_a_Soviet_MiG-31_Foxhound.jpg|thumb|250px|Юғары тауышлы бөтә һауа-торошо 4-се быуын МиГ-31 истребитель-перехватчигы]] ПВО ғәскәрҙәре составына (1948 йыл) түбәндәгеләр ингән: * [[Войска ракето-космической обороны|Ракета-космос оборонаһы ғәскәрҙәре]]; * [[Һауа оборонаһы радиотехник ғәскәрҙәре]], 1952 йыл; * [[Зенит ракета ғәскәрҙәре]]; * [[Һауа оборонаһы стребитель авиацияһы]] (авиация ПВО); * [[Һауа оборонаһы радиоэлектрон көрәш ғәскәрҙәре]] ПВО. * Махсус ғәскәрҙәр. Бынан тыш Һауа оборонаһы ғәскәрҙәрендә тыл частары һәм учреждениелары була. Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре территориаль принцип буйынса Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округтарына бүленгән: * Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округы — илдең мөһим административ, сәнәғәт үҙәктәрен һәм райондарын һауанан һөжүменән һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән, Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре, һауа көстәре, мөһим хәрби һәм башҡа объекттар төркөмдәренең билдәләнгән сиктәрҙәге берләшмәһе. СССР Ҡораллы Көстәрендә Һауа оборонаһы округтары Бөйөк Ватан һуғышынан һуң фронттар һәм хәрби округтар Һауа оборонаһы базаһында ойошторола. 1948 йылда Һауа оборонаһы хәрби округтары Һауа оборонаһы райондары итеп үҙгәртелә, 1954 йылда тергеҙелә. * Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү округы — СССР-ҙың Төньяҡ, Үҙәк, Үҙәк ҡара тупраҡ һәм Волга-Вятка иҡтисади райондарындағы мөһим административ һәм иҡтисади объекттарын дошмандың һауа һөжүменән һаҡланыу өсөн тәғәйенләнгән булған. 1941 йылдың ноябрендә Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү зонаһы булдырыла, ул 1943 йылда Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү хәрби округында йәйелдерелгән Мәскәү айырым армияһы итеп үҙгәртелә. Һуғыштан һуң уның базаһында ПВО-ның Мәскәү округы, артабан ПВО районы ойошторола. 1954 йылдың авгусында ПВО-ның Мәскәү районы ПВО-ның Мәскәү округына үҙгәртелә. 1980 йылда, Баҡы ПВО округы бөтөрөлгәндән һуң, СССР-ҙа бындай типтағы берҙән-бер берекмә була. * [[Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Баҡы округы]]. Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округын СССР Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий етәкләй. Уға ПВО ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Штаб-фатиры — [[Балашиха]] ҡалаһы. Баш командующийҙары: * 1948—1952 — [[Говоров, Леонид Александрович|Л. А. Говоров]], Советтар Союзы Маршалы * 1952—1953 — [[Нагорный, Николай Никифорович|Н. Н. Нагорный]], [[генерал-полковник]] * 1953—1954 — [[Вершинин, Константин Андреевич|К. А. Вершинин]], Авиация Маршалы * 1954—1955 — [[Говоров, Леонид Александрович|Л. А. Говоров]], Советтар Союзы Маршалы * 1955—1962 — [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзов]], Советтар Союзы Маршалы * 1962—1966 — [[Судец, Владимир Александрович|В. А. Судец]], Авиация Маршалы * 1966—1978 — [[Батицкий, Павел Фёдорович|П. Ф. Батицкий]], армия генералы, 1968 йылдан Советтар Союзы Маршалы * 1978—1987 — [[Колдунов, Александр Иванович|А. И. Колдунов]], Авиация Маршалы, 1984 йылдан Баш Авиация Маршалы * 1987—1991 — [[Третьяк, Иван Моисеевич|И. М. Третьяк]], армия генералы 1952 йылдан алып СССР-ҙың Һауа оборонаһы (ПВО) ғәскәрҙәре зенит ракета техникаһы менән йыһазландырыла{{sfn|Во Имя России|1999}}. ==== Стратегик тәғәйенләнешле ракета ғәскәрҙәре (РВСН) ==== {{основная статья|Ракетные войска стратегического назначения Вооружённых Сил СССР}} [[Файл:USSR Missile forces and artillery emblem.jpg|thumb|upright|Хәрби берләшмәләр, ҡоро ер ғәскәрҙәре, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре һәм артиллерияһы, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре, Хәрби-һауа оборонаһының Зенит-ракета ғәскәрҙәре, Хәрби-Һауа оборонаһы ракета-космик ғәскәрҙәре ғәскәрҙәре һалдаттары һәм сержанттарының (старшиналарының) ғәскәр төрө буйынса ең билдәһе]] ''СССР Ҡораллы Көстәренең'' төп һөжүм итеүсе көсө — даими хәрби әҙерлектә тороуҙа. 1946 йылдың июлендә гвардия миномёт полкы нигеҙендә тәүге ракета часы ойошторола{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1947 йылда Совет ғәскәрҙәренең тәүге Р-1 ракеталары килә башлай{{s|[[Р-1 (ракета)|Р-1]]}}{{sfn|Во Имя России|1999}}. Штаб-фатиры Власиха ҡалаһында урынлаша. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре үҙ эсенә: * Хәрби тәғәйенләнештәге йыһан аппараттарын осороу, идара итеү һәм орбиталь төркөмләү саралары составында Хәрби-космос көстәрен; * Ракета армиялары, ракета корпустары, ракета дивизиялары (штаб-фатирҙары Винница, Смоленск, Владимир, Киров (Киров өлкәһе), Омск, Чита, Благовещен, Хабаровск, Ырымбур, Татищев, Николаев, Львов, Ужгород, Джамбул ҡалаларында); * Дәүләт үҙәк төр-ара полигон * 10-сы һынау полигоны (Ҡаҙаҡ ССР-ында) * 4-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты (РСФСР, Мәскәү өлкәһе, Юбилейный ҡалаһы) * Хәрби уҡыу йорттары (Мәскәүҙә Хәрби академия; Харьков, Серпухов, Рига, Дондағы Ростов, Ставрополь ҡалаларындағы хәрби училищелар) * Арсеналдар һәм үҙәк ремонт заводтары, ҡоралдарҙы һәм хәрби техниканы һаҡлау базалары Бынан тыш, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә частар, махсус ғәскәрҙәр һәм тыл учреждениелары була. [[Файл:RT-23 ICBM complex in Saint Petersburg museum.jpg|thumb|справа|upright|Тимер юл ракета комплексы составында РТ-23 УТТХ «Мо́лодец» ракетаһы.]] Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрен СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий етәкләй. Уға Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Баш командующийҙары: * 1959—1960 — [[Неделин, Митрофан Иванович|М. И. Неделин]], артиллерия баш маршалы * 1960—1962 — [[Москаленко, Кирилл Семёнович|К. С. Москаленко]], Советтар Союзы Маршалы * 1962—1963 — [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзов]], Советтар Союзы Маршалы * 1963—1972 — [[Крылов, Николай Иванович|Н. И. Крылов]], Советтар Союзы Маршалы * 1972—1985 — [[Толубко, Владимир Фёдорович|В. Ф. Толубко]], армии генералы, 1983 йылдан артиллерия баш маршалы * 1985—1992 — [[Максимов, Юрий Павлович|Ю. П. Максимов]], армия генералы ==== Хәрби-диңгеҙ флоты ==== [[Файл:Naval Ensign of the Soviet Union.svg|250px|thumb|[[СССР Хәрби-диңгеҙ флоты флагы]].]][[Файл:Soviet navy personnel (1982).JPEG|thumb|250px|Совет моряктары, 1982 йыл.]] [[Файл:Novorossijsk Kiev-class 1986.jpg|thumb|250px|[[ТАКР]] «Новороссийск» ауыр авиация тағып йөрөтөүсе крейсер (ТАКР), 1986 йыл.]][[Файл:LCAC Project 1205 Skat - Gus class.ogv|thumb|250пкс|right|СССР Ҡораллы Көстәре диңгеҙ пехотаһы десантының төшөүе.]] {{main|Военно-Морской Флот СССР}} СССР Хәрби-диңгеҙ флоты ойоштороу яғынан төрлө көстәрҙән: һыу аҫты, һыу өҫтө, диңгеҙ авиацияһы, яр буйындағы ракета-артиллерия ғәскәрҙәре һәм диңгеҙ пехотаһынан торған. Уның составына шулай уҡ ярҙамсы флот суднолары, махсус тәғәйенләнешле частар һәм төрлө хеҙмәттәр инә. СССР Хәрби-диңгеҙ флотының төп төрҙәре — һыу аҫты кәмәләре һәм диңгеҙ авиацияһы. Бынан тыш уның составына тыл частары һәм учреждениелары инә. 1955 йылда һыу аҫты кәмәһе бортынан тәүге тапҡыр баллистик ракета осорола{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1966 йылда атом һыу аҫты кәмәләре отряды диңгеҙ өҫтөнә ҡалҡмайынса донъяны уратып йөҙә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1967 йылдан алып 1979 йылға тиклем СССР-ҙа 122 атом һыу аҫты кәмәһе төҙөлгән. Ун өс йыл эсендә биш авиация тейәп йөрөтөүсе карап (ауыр авиаташыусы крейсер) төҙөлгән<ref>[http://sosof.narod.ru/rundtisch.htm «Круглый стол» по проблемам ВС.]</ref>. Ойоштороу буйынса Хәрби-диңгеҙ флотына түбәндәгеләр ингән: :* [[Северный флот ВМФ России|Төньяҡ флот]] (1937 йыл) :* [[Тихоокеанский флот ВМФ России|Тымыҡ океан флоты]] (1935 йыл) :* [[Черноморский флот ВМФ СССР|Ҡара диңгеҙ флоты]] :* [[Балтийский флот ВМФ России|Балтика флоты]] :* [[Каспийская флотилия ВМФ России|Каспий флотилияһы]] :* [[Ленинградская военно-морская база|Ленинград хәрби-диңгеҙ базаһы]] Хәрби-диңгеҙ флотын СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән Баш командующий (Командующий, Республиканың Диңгеҙ көстәре начальнигы, Халыҡ Комиссары, министр) етәкләй. Уға Хәрби диңгеҙ флотының Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Хәрби-диңгеҙ флотының Баш штабы — Мәскәү ҡалаһы. Баш командующийҙары: * 1917—1918 — [[Иванов Модест Васильевич]], * 1918—1918 — [[Дыбенко Павел Ефимович]], * 1918—1919 — [[Альтфатер Василий Михайлович]], * 1917—1919 — [[Раскольников Фёдор Фёдорович]], * 1919—1920 — [[Беренс Евгений Андреевич (1876—1928), * 1920—1921 — [[Нёмитц Александр Васильевич]], * 1921—1924 — [[Панцержанский Эдуард Самуилович]], * 1924—1926 — [[Зоф Вячеслав Иванович]], * 1926—1931 — [[Муклевич Ромуальд Адамович]], * 1931—1937 — [[Орлов Владимир Митрофанович]], 1935 йылдан 1-се ранг флот флагманы; * 1937—1938 — [[Викторов Михаил Владимирович]], 1-се ранг флот флагманы; * 1938—1938 — [[Смирнов Пётр Александрович]], 1-се ранг армия комиссары; * 1938—1939 — [[Фриновский Михаил Петрович]], 1-се ранг командармы; * 1939—1947 — [[Кузнецов Николай Герасимович]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1947—1951 — [[Юмашев Иван Степанович]], [[адмирал]]; * 1951—1956 — [[Кузнецов Николай Герасимович]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1956—1985 — [[Горшков Сергей Георгиевич]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1985—1992 — [[Чернавин Владимир Николаевич]], флот адмиралы; === СССР Ҡораллы Көстәренең айырым ғәскәр төрҙәре һәм хеҙмәттәре === {{main|Отдельный род войск|Служба вооружённых сил}} ==== СССР Граждандар оборонаһы (ГО) ғәскәрҙәре ==== {{main|Войска гражданской обороны СССР}} 1971 йылда Граждандар оборонаһына туранан-тура етәкселек итеү СССР Оборона министрлығына, көндәлек етәкселек итеү СССР-ҙың оборона министры урынбаҫарына йөкмәтелә. Граждандар Оборонаһы полктары (СССР-ҙың ҙур ҡалаларында), Мәскәү граждандар оборонаһы хәрби училищеһы (Балашиха ҡалаһындағы МВУГО) була, 1974 йылда Мәскәү юғары тимер юл һәм инженер ғәскәрҙәре команда училищеһы итеп үҙгәртелә, унда юл ғәскәрҙәре һәм ҡала граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре өсөн белгестәр әҙерләнгән. Начальниктары: * 1961—1972 — [[Чуйков, Василий Иванович|В. И. Чуйков]], Советтар Союзы Маршалы; * 1972—1986 — [[Алтунин, Александр Терентьевич|А. Т. Алтунин]], армия генералы; * 1986—1991 — [[Говоров, Владимир Леонидович|В. Л. Говоров]], армия генералы; * 1991 — {{s|[[Пьянков Борис Евгеньевич|Б. Е. Пьянков]],}} генерал-полковник. ==== СССР Ҡораллы Көстәренең тылы ==== {{main|Тыл Вооружённых Сил СССР}} СССР Ҡораллы Көстәр ғәскәрҙәрен тыл хеҙмәте һәм техник тәьминәте буйынса тәғәйенләнгән көстәр һәм саралар. Ил иҡтисады менән Ҡораллы Көстәре араһында туранан-тура дәүләттең оборона потенциалының айырылғыһыҙ өлөшө һәм бәйләүсе звеноһы булып тора. Уның составына тыл штабы, баш һәм үҙәк идаралыҡтар, хеҙмәттәр, шулай уҡ үҙәк ҡарамағындағы идара итеү органдары, ғәскәрҙәр һәм ғәскәр төрҙәренең, хәрби округтар һәм флоттар төркөмдәренең тыл структуралары инә. * СССР Оборона министрлығының Баш хәрби-медицина идаралығы (1946 йыл), Баш хәрби-санитария идаралығы: ** Хәрби-медицина хеҙмәтенең хәрби формированиелары; * СССР Оборона министрлығының Баш сауҙа идаралығы (СССР Оборона министрлығы дәүләт унитар предприятиеһы), 1956 йыл; * СССР Оборона министрлығының Хәрби хәбәрҙәр Үҙәк идаралығы (СССР Оборона министрлығының Хәрби хәбәрҙәр үҙәге). 1962 йылға тиклем, ГУ ВОСО, 1950 йыл; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк аҙыҡ-түлек идаралығы (ЦПУ МО СССР), ** СССР Оборона министрлығының ауыл хужалығы идаралығы; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк әйберҙәр идаралығы, (ЦВУ МО СССР), 1979 йыл, Әйбер һәм хужалыҡ тәьминәте идаралығы, Әйбер һәм ылау менән тәьмин итеү идаралығы; * СССР Оборона министрлығының ракета яғыулығы һәм яғыулыҡ хеҙмәте; Яғыулыҡ һәм майлау материалдары хеҙмәте (ЦУРТГ МО СССР), Яғыулыҡ менән тәьмин итеү хеҙмәте (1979), Яғыулыҡ-майлау материалдары хеҙмәте, Яғыулыҡ хеҙмәте идаралығы; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк ҡыҙыл Армия Тылы автомобиль-юл идаралығы, 1941 йыл; ГШ-ның автотранспорт һәм юл хеҙмәте бүлеге, 1938 йыл; ВОСО-ның автотранспорт һәм юл хеҙмәте бүлеге, Хәрби хәбәрҙәр автотранспорт һәм юл бүлеге хеҙмәте; * СССР Оборона министрлығының Баш фатир-эксплуатациялау идаралығы (ГКЭУ МО СССР)<ref name="VSCh">{{см. также|Строительные войска#ВСЧ Министерства обороны СССР|l1=Военно-строительные части {{s|§ ВСЧ Министерства}} обороны&nbsp;СССР|точка=x}}</ref>; * СССР Оборона министрлығының Баш хәрби-төҙөлөш идаралығы (ГВСУ МО СССР)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының «Үҙәк» Баш хәрби-төҙөлөш идаралығы (ГВСУЦ МО СССР — СССР Оброна министрлығының Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының Махсус төҙөлөш баш идаралығы (ГУСС МО СССР)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының Янғындан һаҡлау һәм ҡотҡарыу эштәре хеҙмәте<ref>{{Cite web |url=http://ipravo.info/sssr1/acts/270-1.htm |title=Приказ Министра обороны&nbsp;СССР №&nbsp;450 от 05.12.1989 |subtitle=«О&nbsp;введении в действие Руководства по противопожарной защите и спасательным работам в Советской Армии и Военно-Морском Флоте» |description=Статья&nbsp;1.4 приложения к Приказу МО&nbsp;СССР 1989&nbsp;года №&nbsp;450 «Руководство по противопожарной защите и спасательным работам в Советской Армии и Военно-Морском Флоте» |publisher=Российский Правовой Портал |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084203/http://ipravo.info/sssr1/acts/270-1.htm |archive-date=2017-03-24 |access-date=2017-03-23 |deadlink=yes}}</ref>; * СССР Оброна министрлығының Тәбиғи мөхитте һаҡлау инспекцияһы<ref>{{Cite web |url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=5123 |title=Инспекция охраны природной среды |website=Энциклопедия: Словари |publisher=Интернет-портал Минобороны России |access-date=2017-03-23}}</ref>; * СССР Ҡораллы Көстәренең махсус ғәскәрҙәре һәм тыл тәьминәте частары: ** [[Автомобильные войска СССР|Автомобиль ғәскәрҙәре]], ** [[Дорожные войска СССР|Юл ғәскәрҙәре]], ** [[Железнодорожные войска СССР|Тимер юл ғәскәрҙәре]] — {{s|''1989 йылға тиклем''<ref name="N10224XI-89" />,}} ** [[Трубопроводные войска СССР|Үткәргес торба ғәскәрҙәре]], ** [[Төҙөлөш частары]]. [[Файл:Путеукладчик ПБ-3М.JPG|thumb|[[Путеукладчик]] {{s|ПБ-3М}} 1971 йылдан алып сериялы етештерелгән Тимер юл ғәскәрҙәренең ПБ-3М самолетын төпләүсе (Баранович тимер юл техникаһы музейында тимер юл ғәскәрҙәре техникаһы экспозицияһы).]] ''Ҡораллы Көстә тылы'' Ҡораллы Көстәр ихтыяжы өсөн — дәүләттең иҡтисади комплексынан матди саралар һәм тыл техникаһы запасын ҡабул итеү, уларҙы һаҡлау һәм тәьмин итеү; транспорт министрлыҡтары һәм ведомстволары менән берлектә транспорт сараларын әҙерләүҙе, файҙаланыуҙы, техник ҡаплауҙы, бәйләнеш юлдарын тергеҙеүҙе планлаштырыу һәм ойоштороу; матди средстволарҙың бөтә төрҙәрен килтереү; оператив, тәьмин итеү һәм башҡа хәрби ташыуҙарҙы тормошҡа ашырыу, Хәрби-һауа көстәрен һәм хәрби-диңгеҙ флотын урынлаштырыуҙы тәьмин итеү; тыл хеҙмәттәре буйынса ғәскәрҙәрҙе (көстәрҙе) техник яҡтан тәьмин итеү; дауалау-эвакуация, санитар-эпидемик (профилактика) саралар ойоштороу һәм үткәреү; химик ғәскәрҙәрҙе һаҡлау буйынса ветеринар-санитар саралар һәм тыл хеҙмәттәренең химик һаҡланыу саралар үткәреү; ғәскәрҙәрҙе янғындан һаҡлау һәм урында оборона ойошторолоу һәм торошон контролдә тотоу, ғәскәрҙәр (көстәр) урынлашҡан урындарҙа экологик хәлде баһалау, уның үҫешен күҙаллау һәм шәхси составты тәбиғи һәм техноген характерҙағы экологик зарарлы йоғонтоларҙан һаҡлау буйынса саралар үткәреүҙе контролдә тотоу; сауҙа-көнкүреш, фатир-файҙаланыу һәм финанс тәьминәте; тыл коммуникацияларын һәм тыл объекттарын һаҡлау, хәрби һыҙ лагерҙарҙы (ҡап алыу, һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе эксгумациялау, идентификациялау, ерләү һәм күсереп күмеүҙе ойоштороу. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн ''Ҡораллы Көстәр Тылы'' составында махсус ғәскәрҙәр (автомобиль, юл, тимер юл ғәскәрҙәре, {{s|[1989 йылға тиклем<ref name="N10224XI-89" />],}}, үткәргес торбалар, матди тәьминәт берләшмәләре һәм частары, хәрби-төҙөлөш тәғәйенләнешендәге, медицина берләшмәләр, частар һәм учреждениелар, тейешле матди средстволар запасы булған стационар базалар һәм складтар, транспорт комендатуралары, ветеринария-санитария, ремонт, ауыл хужалығы, сауҙа-көнкүреш, уҡыу (академия, хәрби училищелар факультеттар һәм граждан юғары уҡыу йорттарындағы хәрби кафедралар) һ. б. учреждениелар була. Штаб-фатиры Мәскәү ҡалаһы. Начальниктары: * 1941—1951 — {{s|[[Хрулёв, Андрей Васильевич|А. В. Хрулёв]],}} армия генералы; * 1951—1958 — {{s|[[Виноградов, Василий Иванович (генерал)|В. И. Виноградов]],}} генерал-полковник; * 1958—1968 — {{s|[[Баграмян, Иван Христофорович|И. Х. Баграмян]],}} Советтар Союзы Маршалы; * 1968—1972 — {{s|[[Маряхин, Сергей Степанович|С. С. Маряхин]],}} армия генералы; * 1972—1988 — {{s|[[Куркоткин, Семён Константинович|С. К. Куркоткин]],}} Советтар Союзы Маршалы; * 1988—1991 — {{s|[[Архипов, Владимир Михайлович|В. М. Архипов]],}} армия генералы; * 1991 — {{s|[[Фуженко, Иван Васильевич|И. В. Фуженко]],}} генерал-полковник. ==== СССР Дәүләт Именлеге Комитетының сик ғәскәрҙәре ==== [[Файл:1988 CPA Cover 131.jpg|thumb|180px|<small>СССР Дәүләт именлеге комитеты сик буйы ғәскәрҙәренең 70 йыллығы хөрмәтенә оригиналь марканы махсус мисәт һуғып ябыу, 1988</small>]] {{main|Пограничные войска КГБ СССР}} Сик буйы ғәскәрҙәре (1978 йылға тиклем — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты) — СССР дәүләтенең ҡоро ер, диңгеҙ һәм йылға (күл) сиктәрен һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән була. СССР-ҙа Сик буйы ғәскәрҙәре СССР Ҡораллы Көстәренең состав өлөшө була. Сик буйы ғәскәрҙәренә туранан-тура СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм уға буйһонған Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы етәкселек иткән. Сик буйы округтарынан, айырым частарҙан (сик буйы отряды) һәм сиктәрҙе һаҡлаусы подразделениеларҙан (сик буйы заставтары, сик буйы комендатуралары, контроль-үткәреү пункттары), махсус частарҙан (подразделениелар) һәм уҡыу йорттарынан торған. Бынан тыш, Сик буйы ғәскәрҙәрендә авиация подразделениелары һәм частары (айырым авиация полктары, эскадрильялар), диңгеҙ (йылға) частары (сик буйы караптары бригадалары, катерҙар дивизиондары) һәм тыл частары була. Сик буйы ғәскәрҙәре хәл иткән мәсьәләләр даирәһе 1982 йылдың 24 ноябрендә ҡабул ителгән «СССР-ҙың дәүләт сиге тураһында» Законы, 1960 йылдың 5 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән раҫланған СССР-ҙың Дәүләт сиген һаҡлау тураһында положение менән билдәләнә<ref>«Ведомости Верховного Совета СССР» 1960 г., № 34</ref>. Сик буйы ғәскәрҙәре личный составының хоҡуҡи хәле «Дөйөм хәрби бурыс тураһында» СССР Законы, хәрби хеҙмәт үтеү тураһында положениелар, уставтар һәм нәсихәттәр менән көйләнә. {{date|21|03|1989|1}} 1989 йылдың 21 мартында ''СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәре'' ''Ҡораллы Көстәр'' составынан сығарыла һәм шул ваҡыттан алып ''СССР Ҡораллы Көстәре''нең штат иҫәбенән тыш тора<ref name="N10224XI-89" />. 1991 йылға ҡарата, СССР Оборона министрлығынан бирелгән берләшмәләрҙе иҫәпкә алмайынса, сик буйы округтары һәм үҙәк буйһоноуындағы частары: * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Байҡал аръяғы сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Кавказ аръяғы сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Көнбайыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Балтика яны сик буйы округы]] * [[Төньяҡ Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Төньяҡ-Көнбайыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Урта Азия сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Тымыҡ океан сик буйы округы]] * 4-се Архангельск сик буйы отряды * [[Айырым Арктика Сик буйы отряды]] * 105-се айырым Ҡыҙыл Байраҡлы махсус тәғәйенләнешле отряд * «Москва» айырым сик буйы контроле отряды * [[Пограничная академия КНБ Республики Казахстан|СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Юғары сик буйы команда училищеһы (Алматы)]]; * [[Московский пограничный институт ФСБ России|СССР Дәүләт именлеге комитетының Моссовет исемендәге Юғары сик буйы команда училищеһы (Мәскәү ҡалаһы)]]; * [[Голицынский пограничный институт ФСБ России|СССР Дәүләт именлеге комитетының К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары сик буйы хәрби-сәйәси училищеһы (пгт Голицын ҡала тибындағы ҡасаба)]]; * Юғары сик буйы команда курстары; * Берләштерелгән уҡыу үҙәге; * ике айырым авиаотряд; * ике айырым инженер-төҙөлөш батальоны; * Сик буйы ғәскәрҙәренең үҙәк госпитале; * Үҙәк мәғлүмәти-аналитик үҙәк; * Сик буйы ғәскәрҙәренең Үҙәк архивы; * [[Сик буйы ғәскәрҙәренең Үҙәк Музейы]]. Начальниктары: * 1918—1919 — [[Шамшев, Сергей Григорьевич|С. Г. Шамшев]], (Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы (ГУПВ)); * 1919—1920 — [[Степанов, В. А.|В. А. Степанов]], (Сик буйы күҙәтеүе Идаралығы); * 1920—1921 — [[Менжинский, Вячеслав Рудольфович|В. Р. Менжинский]], (Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһының (ВЧК) Махсус бүлеге (сикте һаҡлау); * 1922—1923 — [[Артузов, Артур Христианович|А. Х. Артузов]], (Сик буйы ғәскәрҙәре бүлеге, Сик буйын һаҡлау бүлеге (ОПО)); * 1923—1925 — [[Ольский, Ян Каликстович]], Сик буйын һаҡлау бүлеге (ОПО); * 1925—1929 — [[Кацнельсон, Зиновий Борисович|З. Б. Кацнельсон]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО)); * 1929 — [[Вележев, Сергей Георгиевич|С. Г. Вележев]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1929—1931 — [[Воронцов, Иван Александрович|И. А. Воронцов]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1931—1933 — [[Быстрых, Николай Михайлович|Н. М. Быстрых]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1933—1937 — [[Фриновский, Михаил Петрович|М. П. Фриновский]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО) (1934 йылдан Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО) [[НКВД СССР]]; * 1937—1938 — [[Кручинкин, Николай Кузьмич|Н. К. Кручинкин]], Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1938—1939 — [[Ковалёв, Александр Антонович (дивизия командиры)|А. А. Ковалёв]], Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1939—1941 — [[Соколов, Григорий Григорьевич|Г. Г. Соколов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1942—1952 — [[Стаханов, Николай Павлович|Н. П. Стаханов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1952—1953 — [[Зырянов, Павел Иванович|П. И. Зырянов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1953—1954 — [[Филиппов, Тарас Филиппович|Т. Ф. Филиппов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1954—1956 — [[Сироткин, Александр Савельевич|А. С. Сироткин]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1956—1957 — [[Строкач, Тимофей Амвросиевич|Т. А. Строкач]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1957—1972 — [[Зырянов, Павел Иванович|П. И. Зырянов]], генерал-полковник, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1972—1989 — [[Матросов, Вадим Александрович|В. А. Матросов]], армия генералы, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1989—1992 — [[Калиниченко, Илья Яковлевич|И. Я. Калиниченко]], генерал-полковник, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ) (1991 йылдан баш командующий) ==== СССР Эске Эштәр министрлығыныың эске ғәскәрҙәре ==== {{main|Внутренние войска МВД СССР}} СССР ЭЭМ-ының эске ғәскәрҙәре, СССР Ҡораллы Көстәренең бер өлөшө. Дәүләт объекттарын һаҡлау һәм хөкүмәттең СССР Эске эштәр министрлығына йөкмәтелгән махсус ҡарарҙарында билдәләнгән башҡа хеҙмәт-хәрби бурыстарҙы үтәү өсөн тәғәйенләнгән. Улар халыҡ хужалығының айырыуса мөһим объекттарын, шулай уҡ социалистик милекте, граждандарҙың шәхесен һәм хоҡуҡтарын, совет хоҡуҡ тәртибен енәйәти элементтарҙың ҡул һуҙыуҙарынан һаҡланы һәм башҡа махсус бурыстарҙы (иректән мәхрүм итеү урындарын һаҡлау, хөкөм ителгәндәрҙе конвойға алыу) үтәне. Эске ғәскәрҙәренән элгәре Республиканың Эске һаҡ ғәскәрҙәре (ВОХР), Эске хеҙмәт ғәскәрҙәре (ВНУС) һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙар Советының (СНК) ҡарамағындағы контрреволюцией һәм саботажға ҡаршы көрәшеүсе Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш Комиссия ғәскәрҙәре ғәмәлдә булды. Эске ғәскәрҙәр термины 1921 йылда, сик буйы ғәскәрҙәренән айырмалы рәүештә, илдең эске райондарында хеҙмәт иткән Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы частарын билдәләү өсөн булдырыла. Бөйөк Ватан һуғышында Эске эштәр Хаалыҡ Комиссариаты ғәскәрҙәре фронт һәм армия тылдарын һаҡлай, азат ителгән райондарҙа гарнизон хеҙмәтен үтәй, дошман агентураһын юҡ итеүҙә ҡатнаша. НКВД - СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының (1941-1946), СССР Эске Эштәр Министрлығының (1946-1947, 1953-1960, 1968-1991), СССР Дәүләт именлеге министрлығының (1947-1953), РСФСР Эске эштәр министрлығының (1960-1962), РСФСР Йәмәғәт палатаһының (1962-1966), СССР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының (1966-1968), РСФСР Эске эштәр министрлығының (1991 йылдан алып) эске ғәскәрҙәре: 1989 йылдың 21 мартында ''СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре'' ''Ҡораллы Көстәр'' составынан сығарыла һәм шул ваҡыттан алып СССР Ҡораллы Көстәренең штат иҫәбенән тыш тора<ref name="N10224XI-89" />. Начальниктары: * 1937—1938 — [[Кручинкин, Николай Кузьмич|Н. К. Кручинкин]], (Сик буйы һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1938—1939 — [[Ковалёв, Александр Антонович (комдив)|А. А. Ковалёв]], (Сик буйы һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВВ); * 1941—1942 — [[Гульев, Александр Иванович|А. И. Гульев]], [[генерал-майор]]; * 1942—1944 — [[Шередега, Иван Самсонович|И. С. Шередега]], генерал-майор; * 1944—1946 — [[Аполлонов, Аркадий Николаевич|А. Н. Аполлонов]], генерал-полковник; * 1946—1953 — [[Бурмак, Пётр Васильевич|П. В. Бурмак]], генерал-лейтенант; * 1953—1954 — [[Филиппов, Тарас Филиппович|Т. Ф. Филиппов]], генерал-лейтенант; * 1954—1956 — [[Сироткин, Александр Савельевич|А. С. Сироткин]], генерал-лейтенант; * 1956—1957 — [[Строкач, Тимофей Амвросиевич|Т. А. Строкач]], генерал-лейтенант; * 1957—1960 — [[Донсков, Семён Иванович|С. И. Донсков]], генерал-лейтенант; * 1960—1961 — [[Алейников, Геннадий Ионович|Г. И. Алейников]], генерал-лейтенант; * 1961—1968 — [[Пильщук, Николай Иванович|Н. И. Пильщук]], генерал-лейтенант; * 1968—1986 — [[Яковлев, Иван Кириллович|И. К. Яковлев]], генерал армии; * 1986—1991 — [[Шаталин, Юрий Васильевич|Ю. В. Шаталин]], генерал-полковник; == Хәрби бурыс == Совет закондары менән билдәләнгән дөйөм хәрби бурыс, социалистик Ватанды һаҡлау — социалистик Ватанды һаҡлау СССР-ҙың һәр гражданының изге бурысы, ә СССР ''Ҡораллы Көстәре'' сафында хәрби хеҙмәт — СССР граждандарының почётлы бурысы ([[СССР Конституцияһы]]ның 62-се һәм 63-сө статьялары) булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алған конституцион билдәләмәнән сыға. Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы ҡануниәт үҙ үҫешендә бер нисә этап үтте. Йәмғиәт тормошондағы социаль-сәйәси үҙгәрештәрҙе һәм ил оборонаһын нығытыу ихтыяжын сағылдырып, ул хеҙмәтсәндәрҙең ирекле хеҙмәттән мотлаҡ хәрби хеҙмәтенә һәм артабан — дөйөм хәрби бурысҡа тиклем үҫте. Дөйөм хәрби бурыс түбәндәге төп һыҙаттар менән ҡылыҡһырланды: # был совет граждандарына ғына ҡағылды; # хәрби хеҙмәткә саҡырыу дөйөм — бөтә ир-егеттәр — СССР граждандары хәрби хеҙмәткә саҡырылырға тейеш булды; енәйәт язаһын үтәүсе кешеләр һәм тикшереү йәки енәйәт эше суд тарафынан ҡаралған кешеләр генә саҡырылмаған; # бөтәһе өсөн дә шәхси һәм тигеҙ булған: хеҙмәткә саҡырылыусыны башҡа кеше менән алмаштырыуға юл ҡуйылмаған: хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙан йәки хәрби хеҙмәт бурысын үтәүҙән баш тартҡан өсөн ғәйеплеләр енәйәт яуаплылығына тарттырылған; # ваҡыт сикләүҙәренә эйә булды: закон менән хәрби хеҙмәт ваҡыты, хәрби хеҙмәт мөҙҙәте оҙайлығы, уҡыу сборҙарының һаны һәм оҙайлығы һәм запаста булыу йәше аныҡ билдәләнгәйне; Совет ҡануниәте буйынса хәрби бурыс түбәндәге төп формаларҙа тормошҡа ашырылды: * СССР Ҡораллы Көстәре сафында закон менән билдәләнгән ваҡыт эсендә хеҙмәт итергә; * эш һәм хәрби төҙөүселәр сифатында хеҙмәт итеү; * СССР Ҡораллы Көстәре запасында булған осорҙа уҡыу, тикшереү сборҙарын һәм ҡайтанан әҙерлек үтеү; Шулай уҡ хәрби хеҙмәткә алдан әҙерлек (хәрби-патриотик тәрбиә биреү, башланғыс хәрби әҙерлек (НВП), Ҡораллы Көстәр өсөн белгестәр әҙерләү, дөйөм грамоталылыҡты күтәреү, дауалау-һауыҡтырыу саралары үткәреү һәм йәштәрҙең физик әҙерлеге) дөйөм хәрби бурысты үтәүҙе аңлатҡан: * урта мәктәптәрҙә уҡыусыларға — башланғыс хәрби әҙерлек, ҡалған граждандарға — производствола, шул иҫәптән граждандар оборонаһына әҙерлекте лә ҡыҫтырып, дөйөм белем биреү мәктәптәрендә (9-сы кластан башлап), урта махсус уҡыу йорттарында, профессиональ-техник белем биреү системаһы уҡыу йорттарында штаттағы хәрби етәкселәр тарафынан граждандар оборонаһы буйынса әҙерлек үткәреү. көндөҙгө (көндөҙгө) уҡыу йорттарында уҡымаған үҫмерҙәр предприятиеларҙа, ойошмаларҙа һәм колхоздарҙа ойошторолған (башланғыс хәрби әҙерлек 15 һәм унан күберәк егеттәр булғанда) уҡытыу пункттарында үткән; Ғилми-ғәмәлгә индереү программаһына йәштәрҙе Совет Һауа көстәренең тәғәйенләнеше һәм уларҙың характеры, хәрби хеҙмәт бурыстары, хәрби анттың һәм хәрби уставтарҙың төп талаптары менән таныштырыу ине. Предприятиелар, учреждениелар, колхоздар һәм уҡыу йорттары етәкселәре хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм хәрби хеҙмәткә саҡырыу йәшендәге бөтә егеттәрҙе йәлеп итеү өсөн яуаплылыҡ тотто; * Таможня операциялары буйынса белгестәр (СПТО) уҡыу ойошмаларында — профтехучилищеларҙа, Армияға, авиацияға һәм Флотҡа булышлыҡ итеү ирекле йәмғиәте ойошмаларында хәрби һөнәрҙәр алыу СССР Ҡораллы Көстәренең даими һәм юғары хәрби әҙерлеген тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгән була һәм 17 йәше тулған үҫмерҙәр араһынан белгестәр (автомобиль водителдәре, электромеханиктар, элемтәселәр, парашютсылар һәм башҡалар) әҙерләүҙе күҙ уңында тота. Республика ҡалаларында производствонан айырылмайынса әҙерлек үткәндәр. Шуның менән бергә имтихан тапшырған осорҙа уҡыған үҫмерҙәргә 7-15 эш көнөнә түләүле отпуск бирелгән. Ауыл ерендә көҙгө-ҡышҡы осорҙа уңыш йыйыуҙа производствонан айырмалы рәүештә етештерелгән. Был осраҡтарҙа хеҙмәткә саҡырылыусыларҙың эш урындары, биләгән вазифаһы һаҡланған һәм уртаса эш хаҡының 50%-ы түләнгән. Шулай уҡ торлаҡты ҡуртымға алыу һәм уҡыу урынына барыу һәм кире ҡайтыу буйынса сығымдар ҙа түләнгән; * запастағы офицерҙар әҙерләү программалары буйынса шөғөлләнеүсе юғары уҡыу йорттары һәм урта махсус белем биреү йорттары студенттары тарафынан хәрби эште өйрәнеүе һәм офицер специальносын алыуы; * Призывниктарҙың һәм СССР Ҡораллы Көстәр запасында торған бөтә граждандарҙың хәрби иҫәп ҡағиҙәләрен һәм башҡа хәрби бурыстарҙы үтәүе. Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы планлы рәүештә әҙерләү һәм үткәреү маҡсатында СССР территорияһы район (ҡала) хеҙмәткә саҡырыу участкаларына бүленгән. Уларға йыл һайын февраль-март айҙарында бер йылда 17 йәше тулған граждандар теркәлгән. Саҡырылыш участкаларына беркетеү саҡырыу контингенттарының һанын һәм сифатын асыҡлау һәм өйрәнеү сараһы булды. Уны даими йәки ваҡытлыса йәшәгән урын буйынса район (ҡала) хәрби комиссариаттары (хәрби комиссариаттар) башҡарған. Участкала теркәлгән кешеләрҙең һаулығы торошон урындағы дауалау учреждениеларынан халыҡ депутаттарының район (ҡала) Советтары башҡарма комитеттары ҡарары буйынса бүленгән табиптар билдәләгән. Саҡырыу участкаларына беркетелгән кешеләр хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар тип аталған. Уларға махсус таныҡлыҡ бирелгән. Урын адресына беркетелергә тейешле граждандар хәрби комиссариатҡа Закон нигеҙендә билдәләнгән ваҡытта килергә тейеш ине. Саҡырыу участкаһын алмаштырыу 1 ғинуарҙан 1 апрелгә тиклем һәм 1 июлдән 1 октябргә тиклем генә рөхсәт ителде. Башҡа ваҡытта саҡырыу участкаһын алмаштырыу айырым сәбәптәр буйынса ғына рөхсәт ителә ине (мәҫәлән, ғаилә составында яңы урынға күсеү). Граждандарҙы хәрби хеҙмәткә саҡырыу йыл һайын СССР Оборона министры бойороғо буйынса йылына ике тапҡыр (май — июндә һәм ноябрь — декабрҙә) үткәрелгән. Алыҫ һәм ҡайһы бер башҡа ерҙәрҙә урынлашҡан ғәскәрҙәргә саҡырыу бер ай алданыраҡ — апрелдә һәм октябрҙә башланған<ref>(См.: Указ Президиума Верховного Совета СССР от 25 февраля 1977 г. («Ведомости Верховного Совета СССР», 1977, № 9)</ref>. Хәрби хеҙмәткә саҡырылырға тейешле граждандар һанын СССР Министрҙар Советы билдәләй. Граждандарҙың саҡырыу участкаларына килеү ваҡыты законға ярашлы һәм СССР Оборона министры бойороғо, хәрби комиссар бойороғо нигеҙендә билдәләнгән. Егеттәрҙең береһе лә саҡырыу участкаларына барыуҙан азат ителмәгән (Закондың 25-се статьяһында билдәләнгән осраҡтарҙы ҡыҫтырмағанда). Саҡырыуға бәйле мәсьәләләр коллегиаль органдар — райондарҙа, ҡалаларҙа тейешле хәрби комиссарҙар рәйеслегендә ойошторолған саҡырыу комиссиялары тарафынан хәл ителде. Комиссия составына уларҙың тулы хоҡуҡлы ағзалары сифатында урындағы совет, партия, комсомол ойошмалары вәкилдәре һәм табиптар ингән. Саҡырыу комиссияһы составына тулы хоҡуҡлы ағзалар сифатында урындағы совет, партия, комсомол ойошмалары вәкилдәре һәм табиптар ингән. Халыҡ депутаттарының район (ҡала) Советтары башҡарма комитеттары саҡырыу комиссияһының персональ составын раҫлаған. Район (ҡала) саҡырыу комиссияларына түбәндәге бурыстар йөкмәтелде: * а) хеҙмәткә саҡырылыусыларға медицина тикшереүен ойоштороу; * б) хәрби хеҙмәткә саҡырыу, саҡырылғандарҙы Ҡораллы көстәре төрҙәренә һәм ғәскәр төрҙәренә тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итеү; * в) законға ярашлы кисектереү биреү; * г) ауырыуҙары йәки физик етешһеҙлектәре булыуына бәйле, хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы хәрби бурыстан бушатыу; Ҡарар ҡабул ителгәндә саҡырыу комиссиялары хәрби хеҙмәткә саҡырылыусының ғаилә һәм матди хәлен, уның сәләмәтлек торошон төрлө яҡлап тикшерергә, хеҙмәткә саҡырылыусының теләктәрен, уның һөнәрен, комсомол һәм башҡа йәмәғәт ойошмаларының тәҡдимдәрен иҫәпкә алырға бурыслы ине. Бындай ҡарарҙар күпселек тауыш менән ҡабул ителгән. Район (ҡала) саҡырыу комиссияларына етәкселек итеү һәм союз һәм автономиялы республикаларҙа, крайҙарҙа, өлкәләрҙә һәм автономиялы округтарҙа уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тотоу өсөн союз йәки автономиялы республиканың, крайҙарҙың, өлкәнең йәки автономиялы округтың хәрби комиссары рәйеслегендә тейешле комиссиялар төҙөлгән. Саҡырыу комиссиялары эшмәкәрлегенә халыҡ депутаттары Советтары контроллек итте һәм прокурор күҙәтеүе алып барылды. Саҡырыу мәсьәләһен хәл иткәндә эшкә намыҫһыҙ йәки ғәҙелһеҙ ҡараған, саҡырыу комиссиялары ағзалары һәм хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы тикшереүҙә ҡатнашҡан табиптар, шулай уҡ енәйәт ҡылыуға юл ҡуйған башҡа кешеләр ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы яуаплылыҡҡа тарттырылды. Саҡырыу комиссиялары эшмәкәрлегенә халыҡ депутаттары Советтары контроллек итте һәм прокурор күҙәтеүе алып барылды. Саҡырыу мәсьәләһен хәл иткәндә эшкә намыҫһыҙ йәки ғәҙел ҡараған, саҡырыу комиссиялары ағзалары һәм хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы тикшереүҙә ҡатнашҡан табиптар, шулай уҡ енәйәт ҡылыуға юл ҡуйған башҡа кешеләр ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы яуаплылыҡҡа тарттырылды. Хәрби-төҙөлөш отрядтары башлыса төҙөлөш уҡыу йорттарын тамамлаған йәки төҙөлөш йәки уларға оҡшаш һөнәрҙәргә эйә булған йәки төҙөлөштә эш тәжрибәһе булған призывниктарҙан (сантехниктар, бульдозерсылар, кабель һалыусылар һ. б.) комплектланған. Хәрби төҙөүселәрҙең хоҡуҡтары, бурыстары һәм яуаплылығы хәрби ҡануниәт менән билдәләнде, ә уларҙың хеҙмәт эшмәкәрлеге хеҙмәт ҡануниәте (теге йәки был законды ҡулланыуҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәре) менән көйләнә. Хәрби төҙөүселәрҙең эш хаҡы ғәмәлдәге нормалар буйынса түләнде. Хәрби-төҙөлөш отрядтарында мотлаҡ эшләү срогы хеҙмәт итеү ваҡытына иҫәпләнде. Закон: — бөтә совет граждандары өсөн хеҙмәткә саҡырыу йәшен билдәләне — 18 йәш; Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәт ваҡыты (һалдаттар һәм матростар, сержанттар һәм старшиналар) — 2-3 йыл; Хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы кисектереү өс нигеҙ буйынса: а) һаулыҡ торошо буйынса — ауырыу буйынса ваҡытлыса хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип танылған призывниктарға (Закондың 36-сы статьяһы); б) ғаилә хәле буйынса (Закондың 34-се статьяһы); в) белем алыуҙы дауам итеү өсөн (Закондың 35-се статья); 1946-1948 йылдарҙа, күпләп демобилизаця барған осорҙа, СССР Ҡораллы Көстәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыу үткәрелмәгән. Уның урынына призывниктарҙы емерелгән хужалыҡ объекттарын тергеҙеү эштәренә саҡырғандар. Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы яңы закон 1949 йылда ҡабул ителгән, уға ярашлы йылына бер тапҡыр, 3 йылға, флотҡа — 4 йылға саҡырыу билдәләнгән. 1968 йылда хеҙмәт итеү ваҡыты бер йылға ҡыҫҡартыла, йылына бер тапҡыр саҡырыу урынына яҙғы һәм көҙгө саҡырыу кампаниялары индерелә. === Хәрби хеҙмәт үтәү === [[Файл:Volchenkov alexander 08.jpg|thumb|250px|Хәрби хеҙмәткә саҡырыу ҡағыҙы (повестка), 26-сы форма, 106-сы статьяға, хәрби хеҙмәткә саҡырыу тураһында, 1986 йылғы өлгө.]] Хәрби хеҙмәт — СССР граждандарының СССР Ҡораллы Көстәре составында конституцион хәрби бурысын үтәүенә бәйле булған дәүләт хеҙмәтенең айырым төрө (СССР Конституцияһының 63-сө статьяһы). Хәрби хеҙмәт граждандарҙың социалистик Ватанды һаҡлау буйынса (СССР Конституцияһының 31-се һәм 62-се статьялары) үҙ конституцион бурысын тормошҡа ашырыуҙың әүҙем формаһы була, почётлы бурыс була һәм СССР граждандарына ғына йөкмәтелә. СССР биләмәһендә йәшәгән сит ил кешеләре һәм гражданлығы булмағандар хәрби бурыс үтәмәгән һәм хәрби хеҙмәткә алынмаған, шул уҡ ваҡытта улар, гражданлыҡ совет ойошмаларына эшкә (хеҙмәткә) законда билдәләнгән ҡағиҙәләрҙе үтәп, гражданлыҡ совет ойошмаларына эшкә (хеҙмәткә) ҡабул ителеүе мөмкин булған. Хәрби хеҙмәткә совет граждандары конституцион бурысҡа (СССР Конституцияһының 63-сө статьяһы) һәм Дөйөм хәрби бурыс тураһында закондың 7-се статьяһына (1967 йыл) ярашлы саҡырыу юлы менән, бөтә хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм хәрби бурыслылар үҙ халҡына, Совет Ватанына һәм Совет хөкүмәтенә тоғролоҡҡа [[хәрби ант]] ҡабул итә. Хәрби хеҙмәткә Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы Закондың 9-сы статьяһында (1967 йыл) билдәләнгән тәртиптә бирелгән ''персональ хәрби исемдәр'' институты булыуы хас, уларға ярашлы, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм хәрби бурыслылар, бынан килгән бөтә хоҡуҡи эҙемтәләре менән, начальниктарға һәм буйһонғандарға, өлкәндәргә һәм кеселәргә бүленә. СССР ''Ҡораллы Көстәре''нә саҡырылыш контингентының хәрби иҫәптә тороусы (хәрби комиссариаттарға беркетелгән) 40 % самаһы саҡырыла. '''Хәрби хеҙмәтте үтеү формалары''' Ҡораллы Көстәрҙең хәҙерге шарттарҙа даими кадрҙар нигеҙендә төҙөү принцибына ярашлы (Ҡораллы Көстәрҙең кадрлы хәрбиҙәре менән хәрби бурыслы хәрби яҡтан өйрәтелгән граждандар запасы булыуын берләштереп) билдәләнгән. Шуға күрә Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы законға ярашлы (5-се статья), хәрби хеҙмәт (һәр ҡайһыһы айырым формаларҙа үткән) ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә һәм запастағы хеҙмәткә бүленгән. [[Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәт]] — совет граждандарының тейешле хәрби частар, хәрби караптар экипажында, шулай уҡ хәрби учреждениелар, йорттары һәм башҡа хәрби ойошмалар составында Хәрби көстәр кадры булып хеҙмәте. Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә алынғандар, хәрбиҙәр тип аталғандар, улар дәүләт менән хәрби-хеҙмәт мөнәсәбәттәрендә булғандар, штатта ҡаралған билдәле бер хәрби йәки махсус әҙерлек талап иткән вазифаларға тәғәйенләнгәндәр. Ҡораллы Көстәрҙең ойоштороу структураһына ярашлы, дәүләт тарафынан личный составтың характеры һәм хеҙмәт компетенцияһы күләмендәге айырмаһы буйынса хәрби хеҙмәттең түбәндәге формалары ҡабул ителгән һәм файҙаланылған: * һалдат һәм матрос, сержант һәм старшиналарҙың срочный хәрби хеҙмәте * Сержанттар һәм старшиналарҙың ваҡытынан артыҡ хәрби хеҙмәте * [[прапорщик]]тар һәм [[мичман]]дар хеҙмәте * офицерҙар составы хеҙмәте, шул иҫәптән 2-3 йылға запастан саҡырылған офицерҙар хеҙмәте Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәтте башҡарыуҙың өҫтәмә формаһы сифатында тыныс ваҡытта СССР Ҡораллы Көстәрендә үҙ ирке менән һалдат һәм матрос, сержант һәм старшина вазифаларында ҡабул ителгән ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәте файҙаланылған; Хәрби хеҙмәтте үтеү формаларына хәрби төҙөүселәр хеҙмәте (эше) ҡушылған. '''Запастағы хеҙмәт''' - СССР Ҡораллы Көстәре ғәскәре запасына индерелгән граждандарҙың хәрби хеҙмәтте ваҡыты-ваҡыты менән башҡарыуы запастағы хәрби бурыслы кешеләр тип атала. Запаста булыу ваҡытында хәрби хеҙмәт үтеү формалары булып ҡыҫҡа ваҡытлы күнекмәләр һәм камиллаштырыу әҙерлеге тора: * маҡсаты хәрби һәм махсус хәрби бурыслыларҙың әҙерлеген камиллаштырыуға, уны заманса талаптар кимәлендә тотоуға ҡайтып ҡалған уҡыу сборҙары; * хәрби идара органдарының хәрби һәм мобилизация әҙерлеген билдәләү маҡсатында булған тикшереү сборҙары (ОВУ); СССР Ҡораллы Көстәре личный составының хоҡуҡи хәле түбәндәгесә регламентланды: * [[СССР Конституцияһы]] (Төп Законы), (1977 йыл.) * Дөйөм хәрби бурыс тураһында СССР Законы, (1967 йыл.) * СССР Ҡораллы Көстәренең дөйөм хәрби уставтары һәм Карап уставы * Офицерҙар, прапорщиктар һәм ваҡытынан арттырып хеҙмәт итеүселәрҙең һ. б. хәрби хеҙмәтте үтеү тураһында положениелар * [[Хәрби уставтар]] * Нәсихәттәр * Инструкциялар * Күрһәтмәләр (Руководства) * Бойороҡтар (Приказы) * Бойороҡтар (Приказания) == СССР Ҡораллы Көстәре сит илдәрҙә == * [[Иран]]дағы совет ғәскәрҙәре [[Кавказ аръяғы]] һәм [[Урта Азия]] хәрби округтарына ҡараған. * Германияла (ГДР - Германия Демократик Республикаһы) совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВГ) * Польшала ғәскәрҙәрҙең төньяҡ төркөмө (СГВ) * Австрияла (1-се формирование), Чехословакияла (2-се формирование) Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмө (ЦГВ) * Венгрияла Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө (ЮГВ) * Кубала совет хәрби белгестәре төркөмө (ГСВСК) * Монголиялағы Совет ғәскәрҙәре Байкал аръяғы хәрби округына ҡараған. * Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты (40-сы армия, ОКСВА) Төркөстан хәрби округына, ә ОКСВА составындағы сик буйы ғәскәрҙәре подразделениелары Урта Азия һәм Көнсығыш сик буйы округтарына ҡараған. * Хәрби-диңгеҙ флотының урынлашыу пункттары: Сүриәлә Тартус, Вьетнамда Камрань, Ираҡта Умм-Каср, Эфиопияла Нокра, Польшала Свиноуйсьце, Кубала Гавана һәм Сьенфуэгос. ** Финляндияла Порккала-Удд хәрби-диңгеҙ базаһы<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 г..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }}</ref> ** Финляндиялағы Ханко хәрби-диңгеҙ базаһы ** Ҡытайҙа Порт-Артур хәрби-диңгеҙ базаһы {{Группы войск}} == Хәрби хәрәкәттәр == {{main|Военные действия}} [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң, территорияһында ''СССР Ҡораллы Көстәре'' йәки ''СССР Ҡораллы Көстәре''нең хәрби кәңәшселәре һәм хәрби белгестәре хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан (хәрби хәрәкәттәр ваҡытында) булған дәүләттәр (илдәр)<ref>Из Федеральных законов «О ветеранах» от 12 января 1995 г. № 5-ФЗ (в ред. Федерального закона от 29.06.2015 № 176-ФЗ).</ref>: * [[Ҡытай]] — 1946 йылдың мартынан алып 1949 йылдың апреленә тиклем, 1950 йылдың март-май айҙарында (Хәрби-һауа оборонаһы ғәскәрҙәре төркөмөнөң личный составы) (ҡара: [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]) * [[Төньяҡ Корея]] - 1950 йылдың июненән 1953 йылдың июленә тиклем - хәрби подразделениелар Ҡытай биләмәһенән хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша (ҡара: Корея һуғышы) * [[Венгрия]] — 1956 йыл (ҡара: 1956 йылғы Венгрия ихтилалы) * 1969 йылдың марты — Даманский утрауы (ҡара: Даманский утрауындағы янындағы хәрби хәрәкәттәр (ҡара: Даманский утрауындағы сик буйы конфликты) * 1969 йылдың авгусы — [[Жаланашколь]] күле янындағы хәрби хәрәкәттәр (ҡара: Жаланашколь күле янындағы сик буйы конфликты) * [[Мысыр—Алжир]] — 1962—1964 йылдар * Мысыр (Берләшкән Ғәрәп Республикаһы) - 1962 йылдың октябренән 1963 йылдың мартына тиклем; 1967 йылдың июне; 1968 йыл, 1969 йылдың мартынан 1972 йылдың июленә тиклем (ҡара: Мысыр-Израиль көсһөҙләндереү һуғышы); 1973 йылдың октябренән 1974 йылдың мартына тиклем; 1974 йылдың июненән алып 1975 йылдың февраленә тиклем (Суэц каналы зонаһында ҡуйылған миналарҙан таҙартыуҙа ҡатнашҡан (СССР Ҡара диңгеҙ һәм Тымыҡ океан флоттарының личный составы). * [[Йемен Ғәрәп Республикаһы]]- 1962 йылдың октябренән 1963 йылдың мартына тиклем; 1967 йылдың ноябренән алып 1969 йылдың декабренә тиклем. * [[Вьетнам]] — 1961 йылдың ғинуарынан алып 1974 йылдың декабренә тиклем (ҡара: Вьетнамдағы һуғыш), шул иҫәптән Көньяҡ Ҡытай диңгеҙендә хәрби хеҙмәт бурыстарын хәл итеүсе Тымыҡ океан флоты разведка караптарының личный составы. * [[Сүриә]] — 1967 йылдың июне; 1970 йылдың март-июле; 1972 йылдың сентябрь-ноябрь айҙары; 1973 йылдың октябре. <!-- * [[Чехословакия]] — 1968 (см. [[«Дунай» операцияһы]])--> * [[Ангола]] — 1975 йылдың ноябренән 1991 йылға тиклем (ҡара: Анголалағы Граждандар һуғышы) * [[Мозамбик]] — 1967-1969 йылдар; 1975 йылдың ноябренән 1979 йылдың ноябренә тиклем, 1984 йылдың мартынан 1988 йылдың авгусына тиклем (ҡара: Мозамбикта Граждандар һуғышы) * [[Эфиопия]] - 1977 йылдың декабренән 1990 йылдың ноябренә тиклем (ҡара: Эфиопия-Сомали һуғышы, Эритреяның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш). <!-- * [[Ливия]] — 1977 (ҡара: [[Мысыр-ливия һуғышы]])--> * [[Афғанстан]] — 1978 йылдың апреленән алып 1989 йылдың 15 февраленә тиклем (ҡара: [[Афған һуғышы]] (1979 - 1989) * [[Камбоджа]] — 1970 йылдың апрель-декабрь айҙары * [[Бангладеш]] — 1972-1973 йылдар (СССР Хәрби-Диңгеҙ флоты караптары һәм ярҙамсы суднолары). * [[Лаос]] — 1960 йылдың ғинуарынан алып 1963 йылдың декабренә тиклем; 1964 йылдың авгусынан алып 1968 йылдың ноябренә тиклем; 1969 йылдың ноябренән алып 1970 йылдың декабренә тиклем. * [[Сүриә]] һәм [[Ливан]] — 1982 йылдың июне (ҡара: Ливан һуғышы (1982) == Филателияла == СССР Ҡораллы Көстәре (РККА) темаһына СССР-ҙа сығарылған байтаҡ почта маркалары арналған. Түбәндә маркаларҙың юбилей сығарылыштары бирелгән: <center><gallery widths="150" heights="150" caption="СССР почта маркалары серияһы, 1928 йыл: Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына (РККА) 10 йыл"> Файл:Stamp 1928 303.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 304.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 305.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 306.jpg </gallery></center> <center><gallery widths="450" heights="340" caption="Почта маркалары серияһы, 1938 йыл: Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына 20 йыл"> Файл:1938 CPA 588-594.jpg </gallery></center> <center><gallery widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1948 йыл: Совет Армияһына 30 йыл"> Файл:1948_CPA_1242.jpg Файл:Stamp of USSR 1241.jpg Файл:Stamp of USSR 1239.jpg Файл:Stamp of USSR 1240.jpg </gallery></center> <center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1958 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл"> Файл:1958 CPA 2121.jpg Файл:1958 CPA 2122.jpg Файл:Stamp of USSR 2125.jpg Файл:Stamp of USSR 2123.jpg Файл:1958 CPA 2124.jpg </gallery></center> Айырыуса күп һанлы һәм сағыу почта маркалары серияһы Совет Ҡораллы Көстәренең 50 йыллығына сығарылды: <center><gallery perrow="4" widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1968 йыл: Совет Ҡораллы Көстәренә 50 йыл"> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3605 stamp (Lenin Addressing Vsevobuch Troops in 1919).jpg|<small>[[1919 йыл]]. В. И. Лениндың Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында Всевобуч ғәскәрҙәре алдында сығышы</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3606 stamp ('Did You Volunteer' Poster (D.Moor, 1920) and Young Red Army).jpg|<small>Һин үҙ иркең менән ғәскәргә яҙылдыңмы?</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3607 stamp (Red Army Entering Vladivostok, 1922, and Soldier's Monument in Vladivostok (Alexey Teneta)).jpg|<small> [[1922 йыл]]. Ҡыҙыл Армия частарының Владивостокка инеүе.</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3608 stamp (Dneprostroi Dam and Sculpture 'On Guard' (Leonid Sherwood, 1933)).jpg|<small>Тыныслыҡ һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары һағында</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3609 stamp ('Red Army as Liberator' Poster (Victor Koretsky, 1939) and Tanks in Western Ukraine).jpg|<small>[[1939 йыл]]. Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия халҡы Ҡыҙыл Армияны ҡаршылай</small> Файл:1968 CPA 3610.jpg|<small>[[1941 йыл]]. [[Мәскәү]] янында немец-фашист ғәскәрҙәрен тар-мар итеү</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3611 stamp (25th Anniversary of the Battle of Stalingrad, 1943. Monument (Yevgeny Vuchetich) and German Prisoners of War).jpg|<small>[[1943 йыл]]. [[Волгоград|Сталинград]] янында немец-фашист ғәскәрҙәрен тар-мар итеү</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3612 stamp (Moscow Victory Parade of 1945 and Soviet War Memorial (Yevgeny Vuchetich), Treptower Park, Berlin).jpg|<small>[[1945 йыл]]. [[Мәскәү]]ҙә [[Еңеү парады]]</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3614 sheet of 1 (Design as CPA 3613, Order of Victory and Guards Ribbon).jpg|<small>Серияның почта блогы</small> Файл:1968 CPA 3613.jpg|<small>СССР Ҡораллы Көстәренең хәрби техникаһы</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3604 stamp (Red Star and Flags of Army, Navy and Air Forces).jpg|<small>СССР Ҡораллы Көстәренең биш мөйөшлө йондоҙо һәм ғәскәри төрҙәре флагтары</small> </gallery></center> <center><gallery perrow="4" widths="350" heights="350" caption="ССР Союзының почта карточкаһы, 1978 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренең 60 йыллығы"> Файл:USSR PCWCS №55 mint.jpg|Советтар Союзының почта карточкаһы, 1978 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренең 60 йыллығы.</small> </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рус армияһы тарихы]] * [[Пётр I Армияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Справка]] Управления устройства и службы войск ГУ [[РККА]] о социальном составе РККА на 1 апреля 1926 года, от 19 февраля 1927 года. * {{Книга:Советская военная энциклопедия|2}}. * Военный энциклопедический словарь, М.: Воениздат, 1984. * Основы советского военного законодательства. Учебник / под общ. ред. С. С. Максимова, М.: [[Воениздат]], 1978. * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=469700&basename=GOPB_AZ |заглавие=Партийно-политическая работа в Красной армии. Документы, июль 1929 г. — май 1941 г |год=1985 |место=М. |издательство=[[Воениздат]]}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://www.vtoraya-literatura.com/pdf/rapoport_alekseev_izmena_rodine_1988_text.pdf |автор=Рапопорт В., [[Геллер, Юрий|Алексеев Ю.]] |заглавие=Измена Родине: Очерки по истории Красной Армии |год=1988 |место=Лондон |издательство=Overseas Pub}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=608311&basename=GOPB_AZ |заглавие=Военная элита России: Советский период, 1917—1991. Энцикл. справочник |год=2010 |место=М. |издательство=Вече}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=457974&basename=OldBook |автор=Garthoff R. L. |заглавие=Soviet Military Policy: A Historical Analysis |год=1966 |место=New York; Washington |издательство=Praeger}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=601739&basename=GOPB_AZ |автор=Жарков В. В. |заглавие=РККА 1920—1930 гг.: организационное строительство и идеологическая работа. Монография |год=2008 |место=Ярославль |издательство=Изд-во ЯГПУ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=589916&basename=GOPB_AZ |автор=Кадыров Б. Г. |заглавие=Армия и национальный вопрос (1921—1938 гг.) |год=2001 |место=Казань |издательство=Изд-во Казан. ун-та}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=462598&basename=GOPB_AZ |автор=Кадыров Б. Г. |заглавие=Национальная политика советского государства в межвоенный период (военный аспект) |год=2002 |место=Казань |издательство=ДАС}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=419104&basename=GOPB_AZ |автор=[[Печёнкин, Александр Алексеевич|Печенкин А. А.]] |заглавие=Военная элита СССР в 1935—1939 гг.: репрессии и обновление |год=2003 |место=М. |издательство=ВЗФЭИ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=315345&basename=GOPB_AZ |автор=[[Печёнкин, Александр Алексеевич|Печенкин А. А.]] |заглавие=Сталин и Военный совет |год=2007 |место=М. |издательство=ВЗФЭИ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=496372&basename=GOPB_AZ |заглавие=Художественная выставка «XV лет РККА» |год=1934 |место=М. |издательство=Изогиз}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=496854&basename=GOPB_AZ |заглавие=Художественная выставка «XX лет РККА и Военно-морского флота». Каталог |год=1938 |место=М. |издательство=[[Воениздат]]}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://militera.org/h/1/all/view.html?node=22561&sort=category&category=879&card=33075 |автор=Феськов В. И., Калашников К. А., Голиков В. И. |заглавие=Советская Армия в годы «холодной войны» (1945—1991) |год=2004 |место=Томск |издательство=Изд. Том. гос. ун-та |isbn=5-7511-1819-7}} * Стратегический очерк Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. * История второй мировой войны, 1939—1945. М., 1978. Т. 9. * Тыл Вооружённых Сил. 300 лет. Военно-ист. альбом. М.: Защитники Отчизны, 2000. * {{Книга |ref=Во Имя России |заглавие=Во Имя России. Российское государство, армия и воинское воспитание |ответственный=Под ред. В. Кулакова, В. Золотарева, В. Марущенко, С. Антюшина |год=1999 |место=М. |издательство=Русь-РКБ |страниц=352 |isbn=5-86273-020-6 |тираж=50000}} == Һылтанмалар == * [http://www.soldat.ru/ soldat.ru — страница Вооружённых Сил СССР (ВС СССР)] * [http://mil.ru/ Официальная страница Министерства обороны Российской Федерации (Минобороны России)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161125074551/http://mil.ru/ |date=2016-11-25 }} * [http://www.rkka.ru/index.htm Сайт, посвящённый РККА] * [http://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/106/982.htm ВС СССР] * [http://bse.sci-lib.com/article106982.html «ВС СССР» в БСЭ] * [http://www.rusempire.ru/component/option,com_true/Itemid,427/catid,30/func,detail/id,3458/ Форма одежды, нагрудные знаки и т.л. ВС СССР в ВЭС] * [http://cris9.armforc.ru/index.htm Вооружение, военная техника и форма одежды русской армии и ВМФ в XX веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107035350/http://cris9.armforc.ru/index.htm |date=2022-01-07 }} * [http://www.rg.ru/2010/12/23/data-site.html Статья «От „Ильи Муромца“ до „Белых Лебедей“»] // [[Российская Газета]], 23 декабря 2010 * [http://www.modnaya.ru/library/006/051.htm «О всеобщей воинской обязанности»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170527142946/http://modnaya.ru/library/006/051.htm |date=2017-05-27 }} * [[s:Закон СССР от 1.09.39 о всеобщей воинской обязанности|Закон СССР от 1.09.39 о всеобщей воинской обязанности.]] * [[s:Приказ НКО СССР от 20 июня 1940 г № 0130|Приказ НКО СССР от 20 июня 1940 г № 0130]] * [http://www.rkka.msk.ru/rbp/rbp1.shtml «Руководство для бойца пехоты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100518204623/http://www.rkka.msk.ru/rbp/rbp1.shtml |date=2010-05-18 }} * [https://web.archive.org/web/20121116084643/http://www.thexvid.com/video/32653-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4 Военный парад в СССР] * [https://web.archive.org/web/20080329072336/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/total.html Потери личного состава Вооружённых Сил России] * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 Справка-доклад Г. К. Жукова в ЦК КПСС о сокращении численности вооружённых сил СССР, 12 августа 1955 г..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709005936/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 |date=2014-07-09 }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }} * [http://www.simvolika.org/project01_81.htm Памятная медаль «В память 95-летия Вооружённых сил СССР»] {{Виды войск ВС СССР}} {{Организация Варшавского договора}} {{РККА в годы ВОВ}} [[Категория:СССР Ҡораллы көстәре]] niwif34i2ew0fw83y8awo8nmid42rpq Күфә яҙмаһы 0 188920 1307153 1218347 2026-10-09T05:31:56Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы ISIL_Caliphate_Seal.svg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 1 October 2026. 1307153 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Күфә яҙмаһы''' ({{Lang-ar|الخط كوفي}} ''әл-хат күфи'' — күфи яҙыуы; {{lang-ru|Күфическое письмо}}) — VIII быуат аҙағында [[Ираҡ]]та ике ҡала — [[Бәсра]] менән [[Әл-Күфә|Әл-Күфәгә]] нигеҙ һалынғандан һуң барлыҡҡа килгән ғәрәп яҙмаһының иң боронғо төрҙәренең береһе. Күфә яҙыуы бөтә ғәрәп каллиграфияһын артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай. == Тарихы == [[Файл:Qur'anic_Manuscript_-_Kufic_script.jpg|мини|250x250пкс|Ҡөрьән Йорто музейында һаҡланған VII быуат Ҡөрьәненең иртә күфә ҡулъяҙмаһы ]] Яҡынса XI быуатҡа тиклем күфә стиле [[Ҡөрьән]]де күсереп яҙыу өсөн ҡулланылған төп стиль була<ref name=brmu>{{cite web|title=Arabic scripts|url=http://www.britishmuseum.org/explore/online_tours/museum_and_exhibition/arabic_script/arabic_scripts.aspx|publisher=British Museum|accessdate=2013-03-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GgphJhDh?url=http://www.britishmuseum.org/explore/online_tours/museum_and_exhibition/arabic_script/arabic_scripts.aspx|archivedate=2013-05-17|deadlink=no}}</ref>. Быға асыҡ миҫал булып [[Зәңгәр Ҡөрьән]] тора. X быуаттан күфә яҙыуын яйлап еңелерәк һәм тиҙерәк ''нәсх'' тиҙъяҙмаһы ҡыҫырыҡлап сығара. Күфә яҙыуҙарын архитектура биҙәлештәрендә күрергә мөмкин. Әкренләп декоратив яҙыуҙар мәғлүмәти мәғәнәһен юғалта, һәм XIX быуаттан уларҙы эпиграфик орнамент тип атай башлайҙар<ref name="Власов">{{книга|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В.Г.]] |часть=Куфи |заглавие=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т |ссылка часть=http://slovari.yandex.ru/~книги/Словарь%20изобразительного%20искусства/Куфи/ |место=СПб. |издательство=Азбука-классика |год=2006 |том=IV |страниц=751 с: ил. + вкл}}</ref>. == Стиле == Күфи яҙыу стиле бик аныҡ, үҙенсәлекле геометрик пропорцияларҙан тора. Күфи яҙыуы горизонталь өҫлөктәрҙә яҙыуҙар өсөн ҡулланыла. Ул металл, ебәк, быяла, керамика, ағас һ. б. материалдарҙы биҙәү өсөн универсаль ысул булып тора<ref name="islamnaneve.com">{{cite web|url=http://www.islamnaneve.com/mpage.php?p=art/graph/kufi|title=Куфическое письмо|publisher=islamnaneve.com|accessdate=2013-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626194410/http://www.islamnaneve.com/mpage.php?p=art%2Fgraph%2Fkufi|archivedate=2015-06-26|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626194410/http://www.islamnaneve.com/mpage.php?p=art%2Fgraph%2Fkufi |date=2015-06-26 }}</ref> == Модификациялары == Күфи яҙыуының үҫеше уның күп модификацияларының барлыҡҡа килеүенә килтерә, шуларҙың иң сағыуҙары түбәндәгеләр: * '''Күфия әл-мүхәммәл'''; * '''Күфия әл-мозафар''' ; * '''Күфия әл-һәндәси'''<ref name="islamnaneve.com" /> <gallery> Мухаммед вмнс.png|«[[Мухаммед|Мөхәммәт]]"(шаҡмаҡ күфи) Ali kufi.svg|«[[Али ибн Әбү Талип|Али]]"(шаҡмаҡ күфи) Basmalah.gif|[[Бисмиллаһ]] </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Куфеск — европа сәнғәтендә күфи яҙыуын имитациялау == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В.Г.]]|часть=Күфи|заглавие=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т|ссылка часть=http://slovari.yandex.ru/~книги/Словарь%20изобразительного%20искусства/Куфи/|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|год=2006-2009}} {{Ислам сәнғәте}} [[Категория:Ислам сәнғәте]] [[Категория:Яҙмалар]] [[Категория:Яҙма символдары]] pjkr6kfk6q4vcnvlcvpu1ntscin31pw Сүриә (төбәк) 0 190026 1307140 1227141 2026-10-09T01:39:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307140 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Тарихи Сүриә''' (''Шам'') төбәге ({{Lang-ar|ٱلشَّام|ash-Shām}} - әш-Шам, иероглифлы лувий теле : ''сура / и'' ; {{Lang-el|Συρία}}; хәҙерге әҙәбиәттә шулай уҡ '''Бөйөк Сүриә''', '''Сүриә-Фәләстин төбәге''' йәки ''Левант'') — Урта диңгеҙҙән көнсығышҡа табан урынлашҡан территория. == Этимологияһы == «Сүриә» атамаһының иң боронғо яҙмаһы иероглифлы лувий телендә һәм финикия телдәрендә беҙҙең эраға тиклем VIII быуатҡа ҡарай. Был яҙыуҙа лувийса ''Sura/i'' һүҙе финикия теленә «[[Ассирия]]» тип тәржемә ителгән. == Тарихы == Беҙҙең эраға тиклем V быуатта [[Геродот]] өсөн Сүриә төньяҡҡа ''Галисҡа'' тиклем (хәҙерге Ҡыҙылырмаҡ йылғаһы) һәм көньяҡҡа [[Ғәрәбстан]]ға һәм [[Мысыр]]ға тиклем һуҙылған. Тарих дауамында төбәк бик күп төрлө халыҡтар контроле аҫтында була, шул иҫәптән арамейҙар, [[Боронғо Мысыр|боронғо мысырҙар]], ханаанейҙар, [[Ассирия]], [[Бабилия]] (Вавилония), [[Әһәмәниҙәр дәүләте]], [[Боронғо Греция|боронғо гректар]], [[әрмәндәр]], [[Рим империяһы]], [[Византия империяһы]], [[Хаҡ хәлифәт]], [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге]], [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]], [[Фатимиҙар хәлифәлеге]], [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәр]], Әйүбиҙәр династияһы, Мәмлүктәр солтанлығы, [[Ғосман империяһы]], [[Бөйөк Британия|(Бөйөк Британия)Берләшкән Короллек]] һәм Өсөнсө Француз республикаһы. Төбәк сиге тарих дауамында үҙгәрә һәм һуңғы тапҡыр беҙҙең көндәрҙә оҙаҡҡа һуҙылмаған Сүриә ғәрәп короллеге һәм артабан Франция менән Бөйөк Британия килешеүендә билдәләнә. Беренсе донъя һуғышынан һуң биләмә Франция һәм Бөйөк Британия мандаттарына бирелә һәм Оло Ливанға, Сирия мандаты аҫтында төрлө дәүләттәргә, Түбәнге Палестинаға һәм Трансиордания Әмирлегенә бүленә. Сүриә мандаты аҫтындағы дәүләттәр яйлап Сүриә дәүләтенә берләштерелә һәм, ниһайәт, 1946 йылда бойондороҡһоҙ Сүриәгә әүерелә. Ошо осорҙа пансүриә милләтселәре Бөйөк Сүриә төҙөү өсөн сығыш яһай. == Дини әһәмиәте == Төбәктә [[ибраһими диндәр]] өсөн мөһим урындар бар<ref name="Abu Sway 2011" /> : {| class="wikitable" !Урыны !Тасуирламаһы !Һүрәт |- |Акра |Аккола Баһаулланың ҡәбере бар, ул баһаиҙар өсөн иң изге урын булып тора<ref name="BN1966">{{Cite journal|author=National Spiritual Assembly of the United States|title=Shrine of Bahá'u'lláh|journal=418|url=https://bahai.bwc.org/pilgrimage/Intro/visit_2.asp|date=January 1966|issn=2018-12-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226061044/https://bahai.bwc.org/pilgrimage/Intro/visit_2.asp%20 |date=2018-12-26 }}</ref><ref name="Unesco2008">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1220/|title=Baháʼí Holy Places in Haifa and the Western Galilee|author=UNESCO World Heritage Centre|date=8 July 2008|access-date=8 July 2008|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903171204/http://whc.unesco.org/en/list/1220|deadlink=no}}</ref>. |[[Файл:Bahá´i_Holy_Place_Bahji_near_Akká.jpg|мини|150x150пкс]] |- |[[Алеппо]] |Алеппола [[Алеппо Бөйөк мәсете|Бөйөк мәсет]] урынлашҡан, унда [[Зәкәрийә]] ерләнгән тип иҫәпләнә<ref name="MuslimHeritage">{{Cite web|url=http://www.muslimheritage.com/article/great-mosque-aleppo|title=The Great Mosque of Aleppo {{!}} Muslim Heritage|date=24 March 2005|access-date=30 June 2016|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310215157/http://www.muslimheritage.com/article/great-mosque-aleppo|deadlink=no}}</ref>, христианлыҡта ла, [[ислам]]да ла иҫтәлекле урын<ref name="Cite quran|19|2|e=15|s=ns">{{Ҡөрьән/Цитата|19|2}}</ref><ref name="YusufAliN905">Abdullah Yusuf Ali, ''[[The Holy Qur'an: Text, Translation and Commentary]]'', Note. '''905''': «The third group consists not of men of action, but Preachers of Truth, who led solitary lives. Their epithet is: „the Righteous.“ They form a connected group round Jesus. Zachariah was the father of John the Baptist, who is referenced as „Elias, which was for to come“ (Matt 11:14); and John the Baptist is said to have been present and talked to Jesus at the Transfiguration on the Mount (Matt. 17:3).»</ref>. |[[Файл:Aleppo._Great_Mosque_(1265181739).jpg|мини|150x150пкс]] |- |Вифлеем |Вифлеемда йәһүдтәр, христиандар һәм мосолмандар өсөн мөһим урындар бар. Шуларҙың береһе — Рахиль (Рәхилә) Төрбәһе, уны бөтә өс конфессия вәкилдәре лә хөрмәт итә. Икенсеһе — христиандар хөрмәт иткән Раштыуа сиркәүе (Ғайса) һәм яҡында мосолмандар хөрмәт иткән Ғүмәр мәсете<ref name="Guidetti2016">{{Cite book|accessdate=9 April 2018}}<templatestyles src="Модуль:Template call code/styles.css"></templatestyles>{{Cite book|accessdate=9 April 2018}}</ref>. |[[Файл:Bethlehem-Nativity-122.jpg|мини|150x150пкс]] |- |[[Дамаск]] |Иҫке ҡалала [[Өмәүиҙәр мәсете]] бар<ref name="Totah2009">{{Cite journal|author=Totah|first=Faedah M.|title=Return to the origin: negotiating the modern and unmodern in the old city of Damascus|journal=1}}</ref>, ул [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр дәүерендәге]] иң ҙур һәм иң яҡшы һаҡланған мәсеттәрҙең береһе тип һанала. Унда Зәкәриәнең улы Сумдырыусы Яхъяның мәйете ята тип иҫәпләнә<ref name="Burns">Burns, 2005, p.88.</ref> ул христианлыҡта һәм исламда атаһы кеүек үк хөрмәт ителгән зат<ref name="YusufAliN905" />. Башҡа мөһим урындар: Баб әс-Сәғир<ref name="LoveDamascus">{{Cite web|url=http://www.lovedamascus.com/en/what-to-see/tourist-attractions/shaghour-jowani/004ta013/bab-al-saghir|title=Bab Al-Saghir|access-date=31 October 2017|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512212918/https://www.lovedamascus.com/en/what-to-see/tourist-attractions/shaghour-jowani/004ta013/bab-al-saghir|deadlink=no}}</ref><ref name="SPG2014">{{Cite web|url=http://www.syriaphotoguide.com/home/damascus-bab-al-saghir-cemetery-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%BA%D9%8A%D8%B1/|title=Damascus – Bab al-Saghir Cemetery (دمـشـق – مـقـبـرة الـبـاب الـصـغـيـر)|author=Demeter, D.|date=24 September 2014|access-date=12 March 2018|archive-date=2018-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229054849/http://www.syriaphotoguide.com/home/damascus-bab-al-saghir-cemetery-%d8%af%d9%85%d8%b4%d9%82-%d9%85%d9%82%d8%a8%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d8%b5%d8%ba%d9%8a%d8%b1/|deadlink=no}}</ref> Һәм Сәйед Руҡайя мәсете<ref name="SOTTOSR2008">'Summary of the Tragedy of Sayyeda Ruqayya', Booklet at Ruqayya Mosque, 2008</ref><ref name="CP2015">{{Cite web|url=http://thecompletepilgrim.com/bab-al-saghir-cemetery/|title=Bab Al-Saghir Cemetery|author=Kramer, H.|date=12 April 2015|access-date=12 March 2018|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805133058/https://thecompletepilgrim.com/bab-al-saghir-cemetery/|deadlink=no}}</ref>. |[[Файл:Umayyad_Mosque-_الجامع_الأموي.jpg|мини|150x150пкс]] |- |[[Хайфа]] |Хайфала Баб Төрбәһе урынлашҡан. Был Баһаи инаныслылар өсөн изге урын<ref name="BWNS2011">{{Cite news|publisher=Baháʼí World News Service|title=Beauty of restored Shrine set to dazzle visitors and pilgrims|url=http://news.bahai.org/story/816|date=12 April 2011|accessdate=12 April 2011|archivedate=2011-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426182506/http://news.bahai.org/story/816}}</ref>. Яҡында Кармель тауы урынлашҡан. Изге Яҙмалағы [[Илия]] фигураһы менән бәйле булғанлыҡтан, ул христиандар, друздар, йәһүдтәр һәм мосолмандар өсөн мөһим. |[[Файл:Shrine_of_the_Bab_(highres).jpg|мини|150x150пкс]] |- |Хеврон |Иҫке Ҡалала Патриархтар мәмерйәһе урынлашҡан. Унда [[Библия]] персонаждары Ибраһим пәйғәмбәр, уның ҡатыны Сара, уларҙың улы Исхаҡ, уның ҡатыны Ревекка, уларҙың улы Яҡуб һәм ҡатыны Лиә ерләнгән ерләнгән тип фараз ителә, шунлыҡтан улар ибраһими конфессияларына, шул иҫәптән мосолмандарға һәм йәһүдтәргә изге урын тип һанала<ref name="Emmett2000">{{Cite book|isbn=978-0-7425-0106-5}}</ref><ref name="Gish2018">{{Cite book|isbn=978-1-5326-6213-3}}</ref>. |[[Файл:Hebron_Grab_der_Patriarchen_(Synagoge)_C.JPG|мини|150x150пкс]] |- |Хиттин |Хиттиндан алыҫ түгел [[Шөғәйеп (пәйғәмбәр)|Шөғәйеп пәйғәмбәр]] ерләнгән. Был друздар һәм мосолмандар өсөн изге урын һанала<ref name="Union-Tribune">{{Cite book|isbn=90-04-11251-0}}</ref><ref name="Dana2003">{{Cite book|isbn=978-1-9039-0036-9}}</ref>.. |[[Файл:Nabi-shurayb.jpg|мини|150x150пкс]] |- |Иерихон / Ән-Нәби Муса |Көнбайыш ярҙағы Иерихон ҡалаһы янында ''[[Пәйғәмбәрҙәр|Нәби Мусаның]]'' ([[Муса (пәйғәмбәр)|Муса пәйғәмбәр]] ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, уны мосолмандар Муса ерләнгән урын тип иҫәпләй<ref name="O'Connor1998">{{Cite book|first=J. M.|quote=Jerome Murphy-O'Connor|page=369}}</ref> . |[[Файл:Nabi_Musa_-_panoramio.jpg|мини|150x150пкс]] |- |[[Ҡотдос|(Ҡотдос) Иерусалим]] |Бындай иҫтәлекле урындары бар: ''Храм Гроба Господня''<ref name="SacredDestinationsChristianity2010">{{Cite web|url=http://www.sacred-destinations.com/israel/jerusalem-church-of-holy-sepulchre.htm|title=Church of the Holy Sepulchre, Jerusalem|date=21 February 2010|location=Jerusalem|publisher=Sacred-destinations.com|access-date=7 July 2012|archive-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903004043/http://www.sacred-destinations.com/israel/jerusalem-church-of-holy-sepulchre.htm|deadlink=no}}</ref> ''Илау диуары'' һәм [[Әл-Аҡса мәсете]], ''Иҫке ҡала'' христианлыҡ, ислам һәм йәһүдиҙәр өсөн изге урындар һанала<ref name="Abu Sway 2011">{{Cite news|author=Mustafa Abu Sway|title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source|publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]|url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf|archivedate=28 July 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |date=28 July 2011 }}</ref>. |[[Файл:Western_Wall_In_Old_City_Of_Jerusalem_(29461011663).jpg|мини|150x150пкс]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Яҡын Көнсығыш]] [[Категория:Боронғо Яҡын Көнсығыш]] [[Категория:Сүриә географияһы]] [[Категория:Иордания географияһы]] [[Категория:Израиль тарихы]] [[Категория:Ливан тарихы]] [[Категория:Иордания тарихы]] [[Категория:Төркиә тарихы]] [[Категория:Левант тарихы]] [[Категория:Тарихи өлкәләр]] [[Категория:Сәйәси хәрәкәттәр]] [[Категория:Азия региондары]] g3nmm4p8k1fdx60tftsgsn2haz9gmni Сөғд теле 0 192228 1307141 1287532 2026-10-09T02:46:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307141 wikitext text/x-wiki {{Тел | имя = Сөғд теле | самоназвание = suγδīk (сугдик) | страны = [[Сөғд батшалығы]] (Согдиана) | регионы = | официальный язык = | регулирующая организация = | число носителей = | рейтинг = | статус = | вымер = XIV быуат башына <ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.fontanka.ru/2012/04/02/130/ |title=Владимир Лившиц: Почему в Хорезме писали на верблюжьей челюсти — Общество — Новости Санкт-Петербурга — Фонтанка.Ру |access-date=2021-02-26 |archive-date=2018-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325070450/http://www.fontanka.ru/2012/04/02/130/ |deadlink=no }}</ref> | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-европа телдәре|Һинд-европа ғаиләһе]] :[[Индоиранские языки|Һинд-иран тармағы]] ::[[Иранские языки|Иран төркөмө]] :::Төньяҡ-көнсығыш төркөмсәһе | письмо = [[сөғд яҙыуы]], [[сүриә яҙмаһы]], [[манихей яҙмаһы]] | ГОСТ 7.75–97 = сог 613 | ISO2 = sog | ISO3 = sog }} '''Сөғд теле''' (''сөғд.'' sγwδy’n’k, sγwδy’w, {{Lang-tg|забони суғдӣ}}) — хәҙерге [[Тажикстан]] һәм [[Үзбәкстан]] территорияһында, Зеравшан йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан [[Сөғд батшалығы]]нда, шулай уҡ «[[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк ебәк юлы]]» буйындағы күп һанлы сөғд колонияларының һөйләшеү теле булған [[иран телдәре]] көнсығыш иран төркөмсәһенә ҡараған үле тел. Яҙма ҡомартҡыларҙың күбеһе [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Халыҡ Республикаһының]] [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Шеңжан-Уйғыр автономиялы районындағы Турфанда]], Ганьсу ҡытай провинцияһындағы Дуньхуанда һәм [[Тажикстан|Тажикстандың]] Муг ҡәлғәһендә табылған. Тажикстанда Яғноб йылғаһы үҙәнендә йәшәгән халыҡ һөйләшкән яғноб теле согдий теленең дауамы булып тора һәм уның диалекттарының береһенә барып тоташа<ref>{{cite web |author=Roland Bielmeier |url=https://iranicaonline.org/articles/yaghnobi |title=YAGHNOBI |lang=en |website= |publisher=[[Encyclopaedia Iranica]] |date=2006 |accessdate=2020-10-17 |archive-date=2022-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313104922/https://iranicaonline.org/articles/yaghnobi |deadlink=no }}</ref><ref name="БСЭ3">{{БСЭ3 |статья=Ягнобской язык}}{{oq|ru|Ягнобский язык, язык ягнобцев. Распространён в Таджикской ССР (главным образом в долинах рр. Ягноб и Варзоб). Относится к восточной группе иранских языков. Восходит к одному из диалектов исчезнувшего согдийского языка}}</ref><ref>{{cite book|author=Paul Bergne|title=The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic|url=https://books.google.com/books?id=3coojMwTKU8C&pg=PA6#v=onepage&q&f=false|date=15 June 2007|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-84511-283-7|pages=6–}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724161131/https://books.google.com/books?id=3coojMwTKU8C&pg=PA6#v=onepage&q&f=false |date=24 July 2020 }}</ref>{{sfn|Хромов|1972|p=208}}. == Тарихы == [[Файл:British_Museum_stamp-seal_(Registration_number_1870,1210.3).jpg|справа|мини|Бер-береһенә ҡаратылған ике бюслы һәм сөғд телендә "Индамик, Заканта королеваһы"тип яҙылған мисәт, ҡушан-сәсәниҙәр осоро, б.э. 300—350 йй.. Британия музейы 119999<ref>{{Cite web|title=Stamp-seal; bezel British Museum|url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1870-1210-3|website=The British Museum|language=en|access-date=2022-06-10|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408003838/https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1870-1210-3|deadlink=no}}</ref>.]] [[Файл:Rubbing_of_Epitaph_of_the_Sa-pao_Wirkak_(Part_1).jpg|мини|Б.э. 580 йылда Ҡытайҙа вафат булған сөғд сауҙагәре һәм чиновнигы [[:en:Wirkak|Виркак]] улдары тарафынан сөғд телендә яҙылған эпитафия]] [[Файл:Sogdian_text_Manichaean_letter.jpg|справа|мини|Яҡынса IX быуаттан XIII быуатҡа тиклем Манихей кредиторы хатының сөғд телендәге тексы]] [[Файл:Manicheans.jpg|мини|Сөғд ҡулъяҙмаларын яҙыусы Манихей руханиҙары. Тарим бассейнындағы Кочо, яҡынса VIII—IX быуаттар.]] [[Файл:Sogdian_Christian_Text_Written_in_Estrangelo.jpg|справа|мини|Турфанда (IX—XI бб.) табылған эстрангело сүриә яҙмаһы хәрефтәре менән яҙылған сөғд христиан тексты ]] Сөғд теле, башҡа төньяҡ-көнсығыш иран телдәре: [[Хорезмийские языки|хорезм]] һәм [[Скифо-сарматские языки|скиф-сармат]] телдәре менән, бер уртаҡ тәү телгә ҡарай. XIX быуат аҙағында Андреас Фридрих Карл Турфан оазисында табылған манихей әҫәрҙәре буйынса телде тәүге тапҡыр идентификациялаған. Сөғд халҡы б. э. т. II—I мең йыллыҡ башында Зарафшан йылғаһы үҙәненә күсеп килә. Яулау һуғыштарынан һуң сөғдлеләр тыныс территориаль экспансияға күсә, б. э. III быуатында Бөйөк ебәк юлы буйында, Көнбайыш Ҡытай һәм Монголия оазистарында, сауҙа тораҡтары булдыра. Б. э. V быуатында сөғд телен һөйләшеүселәр [[Фирғәнә Үҙәне]]ндәге Шаш (Чач) оазисына һәм [[Етеһыу]] биләмәләренә килеп төпләнә. Ғәрәп яулап алыуҙарына тиклем, сөғд сауҙагәрҙәре даими рәүештә [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа һәм Етеһыуҙа өҙлөкһөҙ йәшәгәнлектән, сөғд теле Зарафшан үҙәненән алып биләмәләрҙә өҫтөнлөклө булған. Әүҙем сөғд сауҙаһы арҡаһында үҙәк Азия төбәгендә сөғд теле [[лингва франка]] хеҙмәтен үтәгән<ref>Например, [[Бугутская надпись]], установленная в Монголии во время первого [[Тюркский каганат|Тюркского каганата]], содержала в том числе и надпись на согдийском языке, см. [https://web.archive.org/web/20080919055526/http://kronk.narod.ru/library/klashtorny-livshiz-1971.htm]</ref>. Сөғд телендә дини әҙәбиәт әүҙем үҫешкән, манихей, будда һәм христиан текстары булдырылған һәм тәржемәләнгән. Үҙҙәренең яҙмаһы булдырылғанға тиклем, [[Уйғыр ҡағанлығы]]нда сөғд теле әҙәби тел булараҡ ҡулланылған. Иртә урта быуаттарҙа сөғдтәр сөғд, фарсы һәм парфян телдәре араһындағы айырманы аңлағандар, һәм шуның өсөн сөғд-фарсы-парфян һүҙлектәре төҙөлгән<ref>[[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]], [[Дьяконов, Михаил Михайлович|Дьяконов М. М.]], [[Лившиц, Владимир Аронович|Лившиц В. А.]] Документы из древней Нисы (Дешифровка и анализ). // Материалы Южно-Туркменской Археологической Комплексной Экспедиции, Вып. 2. — М.—Л., 1951. С. 47</ref>. Сөғд һәм төрөк телдәре бер-береһен үҙ-ара байытҡан. Муг документтарындағы сөғд текстарында төрөк теле үҙләштермәләре осрай. Мәҫәлән, «yttuku» — «посылать», «посольство», «bediz» — «резьба, орнамент» һ.б. Шунда уҡ «sozum» — «мой приказ» тигән саф төрөк һүҙе уҡыла<ref>Лившиц В. А., Согдийцы в Семиречье: лингвистические и эпиграфические свидетельства // Красная речка и Бурана. Фрунзе. 1989, с. 79-80</ref><ref>Лившиц В. А., Согдийские документы с горы Муг. Выпуск 2. Чтение. Перевод. Комментарий. Юридические документы и письма. М., 1962, с. 29, 55</ref>. VIII быуатта Урта Азияны ғәрәптәр яулағандан һуң, сөғд мәҙәниәте бөлгөнлөк кисерә, ә сөғд телен фарсы теле ҡыҫырыҡлай. X быуатҡа Сөғд халҡының күпселеге фарсы телендә аралашҡан, әммә X быуатта Шәмсетдин әл-Мөҡәддәси: «Зарафшан үҙәнендә сөғд һөйләштәре барлығына шаһитлыҡ итәм» тип яҙған. [[Ҡырғыҙстан]] территорияһында X—XI быуаттарға ҡараған сөғд яҙыуҙары табылған. XII быуатҡа төрөк телдәре бөтөнләй сөғд телен ҡыҫырыҡлап сығарған. Сөғд теле Согдиананың рәсми теле булған, [[Тажикстан]]дың Сөғд өлкәһе Айни районы составындағы Дар-Дар ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан Муг ҡәлғәһендә табылған «Сөғд донъяуи текстары» (Иҫке хаттар) — батша Деваштичтың рәсми документтары һәм хаттары йыйылмаһы шуны раҫлай. Сөғд будда текстарын һәм Сөғд манихей текстары яҙғанда ҡулланылған әҙәби тел эпиграфик ҡомартҡылар, «Иҫке хаттар» һәм сөғд христиан (мәсих) текстары яҙылған тел йәнле һөйләү теленән бер ни тиклем айырылған. Сөғд теленең Бохара һөйләше Сәмәрҡәнд сөғд теленән айырылған.<ref>Лившиц В. А. О древней согдийской письменности Бухары // Вестник древней истории, 1954, № 1.</ref> Хәҙерге ваҡытта [[Яғноб]] йылғаһы үҙәнендә сөғд теле диалекттарының береһе тип һаналған яғноб телендә һөйләшкән ҙур булмаған анклав йәшәй. == Яҙмаһы == Сөғд текстарын яҙҙырыу өсөн арамей яҙмаһынан эшләнгән үҙенең консонант яҙмаһы ҡулланылған. Христиан текстары бик күп осраҡта — сөғд фонетикаһына яраҡлаштырылған сүриә яҙмаһы варианты, ә манихей текстары арамей прототибына, йәки «милли» сөғд яҙмаһына барып тоташҡан пальмир яҙмаһының яңыртылған варианты менән яҙылған. Үҙенә яҡын булған пехлеви яҙыуындағы Pahlavi scripts кеүек, сөғд яҙыуында ла гетерография киң ҡулланылған. Яҙмала һуҙынҡыларҙың бер мәғәнәле кәүҙәләнеше булмай, шуға күрә текстарҙы тартынҡылар эҙмә-эҙлелеге буйынса ҡарау ҡабул ителгән: мәҫәлән, көнбайыш Тажикстанда Муг тауында табылған никах килешеүенән ҡатын-ҡыҙ яңғыҙлыҡ исеме '''δγwtγnch''' (''Дгудгонч'' тип уҡыу ҡабул ителгән). Шулай итеп, сөғд һүҙҙәренең фонетик йөҙөн тергеҙеү ҡыйын; күп осраҡтарҙа ғәрәп, ҡытай һәм башҡа сығанаҡтарҙағы глоссалар (йышыраҡ яңғыҙлыҡ исемдәр), шулай уҡ яғноб һәм башҡа иран телдәре материалдары ярҙам итә. Сөғд яҙмаһы туранан-тура иҫке уйғыр яҙмаһының элгәреһе булып тора, уға, үҙ сиратында, элеккесә Эске Монголияла (ҠХР-ның автономлы районы) монгол һәм эвенк телдәрен яҙҙырыу өсөн ҡулланылған иҫке монгол яҙыуы, һәм, ахыр килеп, маньчжур яҙмаһы барып тоташа. '''Сөғд яҙмаһы өлгөһө''' (транслитерацияла баш хәрефле арамей гетерограммалары) '''Транслитерация''': MN sγwδy-k MLK’ δy-w’šty-c ’t x’xsrc xwβw ’pšwnw δrwth γ-rβ nm’cyw '''Һүҙмә-һүҙ тәржемә:''' От согдийского царя Деваштича хахсарскому правителю Афшуну (желаю хорошего) здоровья (и) много приветствий… == Фонетикаһы һәм фонологияһы == Сөғд теле үле телдәргә ҡарағанлыҡтан, сөғд теленең фонетикаһы буйынса мәғлүмәттәр яҡынса ғына билдәле. === Вокализм === ==== Һуҙынҡылар ==== Сөғд телендә һуҙынҡыларҙың оҙонлоҡ буйынса оппозицияһы йәшәп килә — оҙон (ā, ē, ū и ō) һәм ҡыҫҡа (а, е, u, o) һуҙынҡылар айырыла. Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалығы йәки оҙонлоғо тамырҙың ритмик үҙенсәлектәрен билдәләй, улар, үҙ сиратында, тамырҙың морфологик характеристикаһын билдәләй. Согдий вокализмын реконструкциялауҙың төп проблемаһы — сөғд яҙмаһының консонант тәбиғәте: яҙыуҙа мотлаҡ оҙон һуҙынҡылар ғына һүрәтләнә, ҡыҫҡа һуҙынҡылар иһә даими билдәләнмәй йәки ғөмүмән билдәләнмәй. Һуҙынҡыларҙы билдәләү өсөн, семит телдәренә (иврит, арамей, ғәрәп) оҡшатып, матрес лекционис (matres lectionis) — тартынҡылар һуҙынҡылар мәғәнәһендә, өҫтәүенә ни бары өс хәреф ҡулланылған: ''йод'' (латин y хәрефе аша бирелә), ''вав'' (w) и ''алаф'' ('). Шулай итеп, төрлө өндәр бер үк тамға менән билдәләнгән: шулай итеп, ē, e, ī һәм i ''y'' менән билдәләнә, а ō, o, ū һәм u ''w'' менән билдәләнә. {| class="standard" style="text-align:center" |- ! Рәт !! colspan="2" | Алғы !!colspan="2"| Урта !! colspan="2"| Артҡы |- ! Оҙонлоғо !! Ҡыҫҡалығы !! Оҙон !! Ҡыҫҡа !! Оҙон !!Ҡыҫҡа !! Оҙон |- |- | Өҫкө күтәрелеш || {{МФА2||i}} || {{МФА2||ī}} || ({{МФА2||ɨ}}){{ref|i|1|}}|| || {{МФА2||u}}|| {{МФА2||ū}} |- | Урта күтәрелеш || {{МФА2||e}} || {{МФА2||ē}} || ({{МФА2||ə}}){{ref|e|2|}}|| || {{МФА2||o}} || {{МФА2||ō}} |- | Аҫҡы күтәрелеш || {{МФА2||a}} |||| || {{МФА2||ā}} || || |} {{ref|i|1}} [ɨ] (''айн'' хәрефе менән билдәләнә) [sp], [st], [sn] тартынҡылар берләшмәләре алдындағы позицияла ғына барлыҡҡа килә. {{ref|e|2}} [[шва]] ҡыҫҡа һуҙынҡыларының редукцияһы һөҙөмтәһендә [a], [e] һәм [u] баҫымһыҙ позицияла барлыҡҡа килә. ==== Дифтонгтар ==== Сөғд телендә икенсел [āi] һәм [āu] оҙайлы дифтонгтары булған. Боронғо иран дифтонгтары *ai һәм *au — [ē] һәм [ō] өндәренә әүерелгәндәр. Дифтонгтың икенсе ағзаһы сифатында Анусвара (назальный призвук) [ṃ] сығыш яһай алған. Боронғо ғалимдарҙың ҡайһы берҙәре, [ər], [ur], [ir] ҡыҫҡа дифтонгылар төҙөп, шундай уҡ сифатта [r] сығыш яһай алған, тип иҫәпләй. === Тартынҡылар === {| class="wikitable" |- ! !! Лабиаль !!Денталь тартынҡылар !! Альвеоляр !! Палаталь || Веляр тартынҡылар |- | Шартлаулы тартынҡылар/Аффрикаттар ||align=center | {{МФА2||p}} ({{МФА2||b}}){{ref|b|1|}} ||align=center | {{МФА2||t}} ({{МФА2||d}}){{ref|d|2|}} ({{МФА2||ʦ}}){{ref|ts|3|}} || ||align=center | {{МФА2||ʧ}}{{ref|ʧ|4|}} ({{МФА2||ʤ}}){{ref|ʤ|5}} || align=center |{{МФА2||k}} ({{МФА2||g}}){{ref|g|6|}} |- | Фрикативные тартынҡылар ||align=center |{{МФА2||f}} {{МФА2||β}} ||align=center | {{МФА2||θ}} {{МФА2||δ}} || align=center | {{МФА2||s}} {{МФА2||z}} ||align=center | {{МФА2||ʂ}}{{ref|ʂ|7}} {{МФА2||ʐ}}{{ref|ʐ|8}} || align=center |{{МФА2||x}} {{МФА2||γ}} |- | Танау тартынҡылар ||align=center | {{МФА2||m}}|| align=center | {{МФА2||n}} || || || |- | Талғын тартынҡылар || align=center | {{МФА2||w}} || || align=center | {{МФА2||r}} ({{МФА2||l}}){{ref|l|9}} ||align=center | {{МФА2||y}} ||align=center | ({{МФА2||h}}){{ref|h|10}} |} * {{ref|b|1|}} {{ref|d|2|}} {{ref|ʤ|5|}} {{ref|g|6|}} — [b], [d], [g] өндәре ярашлы рәүештә [β], [δ], [ʧ] һәм [γ] позицион аллофондары булып тора һәм [n] һәм [m] назаль тартынҡылаоынан һуң позицияһында ғына осрай. * {{ref|ts|3|}} {{ref|l|9|}} {{ref|h|10|}} өндәре тик үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә осрай. * {{ref|ʧ|4|}} {{ref|ʤ|5|}} {{ref|ʂ|7|}} {{ref|ʂ|8|}} өндәре [{{IPA|ʧ}}], [{{IPA|ʤ}}], [{{IPA|ʂ}}], [{{IPA|ʐ}}] традицион иран транскрипцияһында шуға ярашлы [č], [ĵ], [š] һәм [ž] булараҡ билдәләнә. === Ижек === Ижектең типик структураһы: CCVCC, мәҫәлән ''škwrΘ'' [škōrΘ] (''трудный''), әммә башҡа төрлө схемалар ҙа (CVC, CV, VC, CCV, VCC, CCCV, VCCC) булыуы мөмкин. Ижектең башында ла, аҙағында ла өс тартынҡынан торған [[консонант кластер]] төшөп ҡала. === Суперсегмент күренештәр === ==== Баҫым ==== Сөғд телендә баҫым ирекле, һуҙынҡылар һанына ғына бәйле, ул оҙон һуҙынҡылы беренсе ижеккә төшә. Һүҙҙәрҙең тамырында оҙон һуҙынҡы булмаһа, баҫым ялғауға (флексия) күсә. Бөтә баҫымһыҙ ҡыҫҡа һуҙынҡылар, [o] өнөнән башҡа, [ə]-гә тиклем редукциялана. ==== «Ауыр» һәм «еңел» нигеҙҙәр ==== Сөғд телендәге һүҙҙәрҙең тамырҙары ике категорияға бүленә: составында бер оҙон һуҙынҡы йәки дифтонг булған бөтә тамырҙар ҙа баҫымлы һәм «ауыр» тип атала; тик ҡыҫҡа һуҙынҡыларҙан торған тамырҙар баҫымһыҙ һәм «еңел» тип атала. «Еңел» һәм «ауыр» нигеҙҙәр ритмик закон йоғонтоһонда ята: «ауыр» нигеҙҙәр баҫымды үҙенә тарта, шуның иҫәбенә ялғауҙар, редукцияға бирелеү һөҙөмтәһендә үҙгәрә, ә «еңел» нигеҙҙәр менән улай булмай. Ошоноң арҡаһында «еңел» һәм «ауыр» нигеҙле һүҙҙәр килеш һәм зат менән төрлөсә үҙгәрә: мәҫәлән, «ауыр» нигеҙле исемдәрҙең редукцияға бирелгән ялғауҙары беленмәй башлай (айырылыуҙан туҡтай?), һәм был исемдәрҙең, алты килешле «еңел» нигеҙле һүҙҙәрҙән айырмалы, бары өс кенә килеш формаһы бар. == Морфологияһы == Сөғд теле, синтетик һәм агглютинатив телдәр һыҙаттарын берләштереп, ҡатнаш типтағы телдәр иҫәбенә инә. === Исем === ==== Килеш менән үҙгәреш ==== Сөғд телендә исемдәрҙең род категорияһы: мужской, женский һәм средний род булған, средний род юҡҡа сыға барған, һәм һүҙҙәр яйлап мужской һәм женский родҡа күсә барған. «Еңел» һәм ауыр «нигеҙҙәрҙең» килеш менән үҙгәреше принципиаль айырыла. Әгәр «еңел» нигеҙҙәрҙең 6 килеше булһа, «ауыр» нигеҙлеләрҙең, һуҙынҡы флексияларҙың редукцияһы арҡаһында, ни бары өс килеш. ''u'' и на -''ya'' «еңел» нигеҙлеләр башҡа «еңел» нигеҙлеләргә ҡарағанда килеш менән бер ни ҡәҙәр башҡараҡ үҙгәргән. "Ритмик закон"дың ғәмәлдә булыуына ҡарамаҫтан, сөғд телендә «ауыр» нигеҙҙәр флексияларын «еңел» өлгөһө буйынса төҙөү тенденцияһы булған. Һан категорияһы күплек һәм берлек һандарынан тора. Бөтә родтарҙың да күплек формалары бер иш булған үҙгәргән. ===== «Еңел» нигеҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше ===== {|class="wikitable" ! Килеш|| Мужской — ''a'' нигеҙле || Средний — ''a'' нигеҙле || Женский — ''ā'' нигеҙле || Мужской — ''u'' нигеҙле || Женский — ''ū'' нигеҙле ||Мужской — ''ya'' нигеҙле || Женский — ''yā'' нигеҙле || Күплек |- | Именительный килеш (nom). || -i || -u || -a, -e || -a || -a || -i || -yā || -ta, -īšt, -(y)a |- | Звательный килеш (voc). || -u || -u || -a || -i, -u || -ū || -iya || -yā || -te, -īšt(e), -(y)a |- | Винительный килеш (acc). || -u || -u || -u, -a || -u || -u || -(iy)ī || -yā(yī) || -tya, -īštī, -ān(u) |- | Родительный килеш (gen).- Дательный килеш (dat). || -ē || -yē || -ya || -(uy)ī || -uya || -(iy)ī || -yā(yī) || -tya, -īštī, -ān(u) |- | Местный килеш (loc). || -ya || -ya || -ya || -(uy)ī || -uya || -(iy)ī || -yā(yī) || -tya, -īštī, -ān(u) |- | Творительный килеш (instr).- Аблатив (abl). || -a || -a || -ya || -(uy)ī || -uya || -(iy)ī || -yā(yī) || -tya, -īštī, -ān(u) |} ===== «Ауыр» нигеҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше ===== «Ауыр» нигеҙле исемдәрҙең мужской һәм средний родта килеш менән үҙгәреүе айырылмай. {| class="wikitable" |- ! Килеш !! Мужской һәм средний род !! Женский род !! Күплек |- | Прямой килеш || -Ø || -Ø || -t |- | Звательный килеш || -Ø, -a || -e || -te |- | Косвенный килеш || -ī|| -ī || -tī |} ==== Сифат ==== Сифаттар исемдәр кеүек килеш менән үҙгәргән. Күпселек сифаттарҙың нигеҙе женский родта -''č'' ялғауын ала, мәҫәлән, «смешанный» сифаты: мужской род (masc.) — ''pətristē'', ләкин женский род (fem.) — ''pətrisč''. Сағыштырыу дәрәжәһе -''(i)star'' суффиксы ярҙамында булдырылған, мәҫәлән, ''murzək'' короткий — ''murzək-star'' «короче». Артыҡлыҡ дәрәжәһе ''-tar'' суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килгән. Будда дини текстарында артыҡлыҡ дәрәжәһе сағыштырыу дәрәжәһендәге сифат + ''ēw'' «один» йәки ''āδparm'' «совсем» һүҙе ярҙамында яһалған, мәҫәлән, ''ew murzək-star'' «самый короткий». === Алмаш === ==== Зат алмаштары ==== Сөғд телендә тик беренсе һәм икенсе зат алмаштары була, өсөнсө зат урынына, боронғо грек һәм иҫке славян телдәренә оҡшатып, күрһәтеүсе алмаш ҡулланылған. {| class="wikitable" |- ! Килеш !! 1 sg !! 2 sg !! 1 pl !! 2 pl |- | Прямой килеш || azu || taγu || rowspan="2" | māx(u) || rowspan="2" | šmax(u) |- | Косвенный килеш|| maná || tawa |- | Клитика (Клитик форма), <br> прямой килеш || -m || -f(i) || rowspan="2" | man || -fan |- | Клитика (Клитик форма), <br> косвенный килеш || -mi || -t(i) || -tan |} ==== Күрһәтеүсе алмаштар ==== Сөғд телендә күрһәтеүсе алмаштарҙың ике тибы: көслө дейксис һәм көсһөҙ дейксис менән, беренселәре 3-сө зат зат алмаштары һәм артиклдәр сифатында, икенселәре — күрһәтеүсе алмаштар сифатында ҡулланылған. Сөғд теленең күрһәтеүсе алмаштары, һөйләшкәндән объектҡа тиклем арауыҡҡа ҡарап, өс класҡа бүленә: проксималь (яҡын ара), медиаль (уртаса ара) һәм дисталь (ҙур ара), система әрмән һәм грузин телдәрҙекенә оҡшаш. === Ҡылым === Башҡа һинд-иран телдәрендәге кеүек, ҡылым ике нигеҙгә, хәҙерге һәм үткән заман нигеҙенә эйә, һуңғылары өҫтәлгән аугментлы хәҙерге заман нигеҙҙәре булып тора. Ритмик нигеҙҙәре, исем нигеҙҙәренә оҡшатып, еңел һәм ауыр төрҙәргә бүленә. Башҡа һинд-иран телдәрендәге кеүек, ҡылымдың ике: хәҙерге һәм үткән заман нигеҙе бар, мәҫәлән, «делать» ''kun-'' ҡылымы ''əkt-''? үткән заман нигеҙен тәшкил итә, шулай итеп, '''я делаю''' ''(azu) kunam'', ә «я сделал» — ''(azu) əktu'' кеүек яңғырай. Шулай уҡ ҡайһы бер ҡылымдар имперфекттың айырым нигеҙенә эйә. Исем нигеҙҙәр кеүек үк, ритмик нигеҙҙәр еңел һәм ауыр төрҙәргә бүленә. Ҡылымдың зат формалары һан (берлек һәм күплек) һәм зат (беренсе, икенсе, өсөнсө) категорияларына эйә. ==== Заман ==== Сөғд телендә хәҙерге, үткән, киләсәк заман һәм перфект формалары булған. ===== Хәҙерге заман ===== Хәҙерге замандың хәбәр һөйкәлеше хәҙерге заман нигеҙенә хәҙерге заман зат алмашын ҡушыу ысулы менән яһалған. Берлектәге 1-се зат «слушать» (''patγōš''-) ҡылымы презенста ''patγōšam'', берлек 2-се затта ''patγōš'' һ. б. була. '''Хәҙерге замандың зат ялғауҙары''' {|class="wikitable" ! Зат || «Еңел» нигеҙ || «Ауыр» нигеҙ |- | 1 || -ām || -am |- | 2 || -ē, (-Ø) || -Ø, -ē |- | 3 || -ti || -t |- | 1 || -ēm(an) || -ēm(an) |- | 2 || -θa, -ta || -θ(a), -t(a) |- | 3 || -and || -and |} ===== Имперфект ===== Имперфект имперфекттың зат ялғауын имперфект нигеҙенә ҡушып яһалған, әгәр ҡылымдың имперфект нигеҙе булмаһа, ялғау хәҙерге заман нигеҙенә ҡушылған. Әйтәйек, берлектә 1-се зат «слушать» (''patγōš''-) ҡылымы имперфектта — ''patγōšu'', берлектәге 2-се затта — ''patγōši'' һ.б. буласаҡ. '''Имперфекттың зат ялғауҙары''' {|class="wikitable" ! Зат || «Еңел» нигеҙ || «Ауыр» нигеҙ |- | 1 sg. || -u || -Ø, -u |- | 2 sg. || -i || -Ø, -i |- | 3 sg. || -a || -Ø |- | 1 pl. || -ēm(u), -ēm(an) || -ēm(u), -ēm(an) |- | 2 pl. || -θa, -ta || -θ(a), -t(a) |- | 3 pl. || -and || -and |} ===== Үткән заман ===== Ҡылымдың үткән заманы үткән замандың таҙа нигеҙе һәм ярҙамсы ҡылымдың зат формаһы ярҙамында барлыҡҡа килә. Күсемле ҡылымдарҙа — «быть» ''as-'', күсемһеҙ ҡылымдарҙа «иметь» ''δar-'' ҡылымы ҡулланылған. {| class="wikitable" |- ! !! colspan="2" |Күсемле ҡылым{{ref|vt|vt|}}!! colspan="2" | Күсемһеҙ ҡылым{{ref|vi|vi|}} |- ! Һан !! Берлек !! Күплек !! Берлек !! Күплек |- | 1 sg || ''wēt-δaram'' || ''wēt-δarēm'' || ''murt-im'' || ''murt-ēm'' |- | 2 sg || ''wēt-δarē'' || ''wēt-δarθ'' || ''murt-iš'' || ''murt-asθ'' |- | 3 sg || ''wēt-δari'' || ''wēt-δarant'' || ''murt-i'' || ''murt-ant'' |} * {{ref|vt|vt|}} «видеть» ҡылымы ҡулланыла, хәҙерге заман нигеҙе ''wēn'', үткән заман нигеҙе ''wēt''. * {{ref|vi|vi|}} «умирать» ҡылымы ҡулланыла, хәҙерге заман нигеҙе, ''mir'', үткән заман нигеҙе ''murt''. ==== Вид (лингвистика) ==== Сөғд телендә ҡылымдар совершенный һәм несовершенный видҡа эйә (камил һәм камил булмаған төр?) ==== Һөйкәлеш ==== Сөғд телендә хәбәр, теләк, шартлы теләк (сослагательный), бойороҡ һәм ихтималлыҡ (оптатив) һөйкәлештәре булған. ==== Зат формаһы булмаған ҡылымдар <!--Неличные формы глагола --> ==== Сөғд телендә зат формаһы булмаған (нефинитная форма) ҡылымдарға: хәҙерге һәм үткән заман сифат ҡылымдары (причастие), хәҙерге һәм үткән заман инфинитивтары, герундий һәм ҡылым сығышлы сифат (отглагольное прилагательное) ҡарай. ===== Үткән заман инфинитивы ===== Үткән заман инфинитивы үткән заман нигеҙе + -e ялғауы йәки ялғауһыҙ, мәҫәлән ''βaγt-e'' («давать», ''βaxš-'' хәҙерге заман нигеҙе) һәм ''γōβāt'' («хвалить», ''γōβ-'' хәҙерге заман нигеҙе). ===== Хәҙерге заман инфинитивы ===== Хәҙерге заман инфинитивы христиан, будда һәм манихей текстарында төрлөсә яһала (миҫал сифатында ''wēn'' «видеть» нигеҙле ҡылым ҡулланыла: * Христиан текстарында ''par'' предлогы + ''-u'' ялғаулы йәки ялғауһыҙ: ''par wēn(u)'' хәҙерге заман нигеҙе. * Манихей текстарында ''-i'' ялғаулы йәки ялғауһыҙ: ''wēn(i)'' хәҙерге заман нигеҙе ҡулланылған. * Будда текстарында нигеҙ ''-ē'': ''wēn-ē''-гә тиклем *''-aka'' суффиксы ҡушылып үҫтерелгән. ===== Герундий ===== Герундий хәҙерге заман нигеҙенә: ''βar-kya'' «приношение», ''wāβ-ki'' «говорение» ''-kya'' йәки ''-kī'' ялғауҙарын ҡушып булдырылған. == Тел материалы сығанаҡтары == Сөғд телендә яҙылған күп текстар, башлыса манихей трактаттары, әммә христиан (несториан) һәм будда дини әҫәрҙәре, шулай уҡ хужалыҡ-административ документтар («Муг тауынан хаттар») килеп еткән<ref>{{Cite web |url=http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=963 |title=Согдийские документы с горы Муг. Чтение, перевод, комментарий. Выпуск II (Юридические документы и письма). Чтение, перевод и комментарии В. А. Лившица. М., Издательство восточной литературы, 1962 |access-date=2013-02-27 |archive-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119041021/http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=963 |deadlink=no }}</ref>. == Рәсәйҙә сөғд теленекенә оҡшаған гидронимдар == Рәсәйҙәге Тулун, Куйтун һәм Нижнеудин райондарының төньяғында һәм Иркутск өлкәһенең Братский районы территорияһында (Ия һәм Уда йылғалары бассейнында) ''об'' элементтары (мәҫәлән, «Обь» йылғаһының атамаһы, был һүҙ иран телдәрендә ''һыу'' тигәнде аңлата) булған боронғо Иран гидронимдары таралған. А. П. Окладников фекеренсә, Орхон төркиҙәре һәм уйғырҙары дәүерендә иран телле халыҡтың көнсығышҡа Ангара бассейнына (ҡушылдығы Унга йылғаһы) тиклем таралыуы мөмкин. Бындай гидронимдар шулай уҡ Тажикстандағы Пяндж йылғаһы бассейнында осрай<ref>{{Cite web |url=http://padaread.com/?book=111930&pg=22 |title=М. Н. Мельхеев «Топонимика Бурятии» с. 42 |access-date=2020-09-21 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930103702/http://padaread.com/?book=111930&pg=22 |deadlink=no }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Яғноб теле == Сығанаҡтар == * Виноградова С. П. Согдийский язык // Языки мира. Иранские языки III. Восточноиранские языки. М.: Индрик, 2000. * {{книга|автор=Хромов А. Л.|заглавие=Ягнобский язык|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1972|страниц=208|серия=|тираж=|ref=Хромов}} * Skjaervo, P. [http://www.fas.harvard.edu/~iranian/Sogdian/index.html Manichaean Sogdian Primer]. Harvad. 2007. * Yoshida, Y. Sogdian // The Iranian Languages. Ed. by G. Windfuhr. L and NY: Routledge. 2009. == Һылтанмалар == * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#sogd Согдийские тексты на TITUS] * Kümmel, M. J. [http://www.indogermanistik.uni-freiburg.de/seminar/pers/kuemmel/umat/sogd.pdf Mitteliranisch II: Sogdisch]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} — грамматика согдийского языка на немецком. [https://www.academia.edu/1748444/Introduction_to_Sogdian_in_German_] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611050710/https://www.academia.edu/1748444/Introduction_to_Sogdian_in_German_ |date=2023-06-11 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Иранские языки}} [[Категория:Сөғд батшалығы мәҙәниәте]] [[Категория:Үле телдәр]] [[Категория:Урта быуаттар телдәре]] [[Категория:Боронғо телдәр]] [[Категория:Иран телдәре]] 3bz0bmnx3ytn60ruuoofuzhzx9qxozq Тайһары (ҡасаба) 0 192564 1307143 1296163 2026-10-09T03:09:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307143 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ҡасаба | русское название = Тайһары | оригинальное название =Тайсара | герб = | флаг = | lat_deg = 53.700186 | lon_deg = 58.909666 | CoordAddon = source:yandexmaps | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = [[Верхнеурал районы]] | район в таблице = Верхнеурал районы{{!}}Верхнеурал районы | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = [[Ҡырһа]] ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡырһа ауыл биләмәһе{{!}}Ҡырһа ауыл биләмәһе | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1890 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = 463 | климат = | население = {{ Население | Тайсара (посёлок)| тс }} | год переписи = {{ Население | Тайсара (посёлок) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =урыҫтар, башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 457688 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 75217833005 }} '''Тайһары''' — Рәсәйҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Верхнеурал районы|Верхнеурал районындағы]] ҡасаба. [[Ҡырһа ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географияһы == Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Башҡортостан Республикаһы менән сиккә яҡын, [[Тайһары]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге [[Верхнеурал|Верхнеуралға]] тиклем алыҫлыҡ автомобиль юлы буйлап 39 км<ref>[https://www.avtodispetcher.ru/distance/?from=Верхнеуральск&to=Тайсара Расстояние от Верхнеуральска до Тайсара на сайте www.avtodispetcher.ru]</ref>. == Этимологияһы == Крайҙы өйрәнеүсе Николай Иванович Шуваловтың топонимик һүҙлегендә атамаға: «Тайһары, ҡасаба, Верхнеурал районы. Башҡорттарҙа элек таралған Тайһары тигән төрки ир-ат исеменән, нигеҙе — һары — «жёлтый», тай — исем һүҙ төркөмөнә хас киҫәксә» тигән аңлатма бирә<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Ҡасаба [[1890 йыл]]да Тайһары тип йөрөтөлгән буш ятҡан ерҙә төҙөлгән Һәм [[Верхнеурал өйәҙе]]нең Тамъян-Түңгәүер улусына ҡараған шәхси утар урынында үҫкән<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/38979/|title=Челябинская область. Энциклопедия. В 7 томах|publisher=www.encyclopedia.ru|accessdate=2019-08-26|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826040721/http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/38979/|deadlink=no}}</ref> . == Халҡы == Халык саны динамикасы: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Гомуми демографик күрсәткечләр'''<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref> |--- class='bright' | colspan=2 | Дөйөм халыҡ һаны || colspan=2 | 2010 йылда енси состав |--- class='shadow' | 2002 || 2010 || ир-аттар || ҡатын-ҡыҙҙар |--- | 458|| 396|| 183|| 213 |} 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре: [[урыҫтар]] (74%), [[башҡорттар]] (20%).<ref>{{Citation |title=Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре 2002. |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref> == Урамдары == * Йылға аръяғы, * Киров, * Ленин, * Тыныслыҡ, * Йәштәр, * Таулы, * Келәт, * Мәктәп. == Инфраструктураһы == * Фельдшер-акушерлыҡ пункты<ref>{{Книга|заглавие=Устав муниципального учреждения здравоохранения "Верхнеуральская центральная районная больница"|ответственный=утвердил С. Н. Хабин|место=Верхнеуральск|год=2011|страницы=4|страниц=10|ссылка=http://www.verhneuralsk-crb74.ru/overview/dokumenty/ustav/Novyi%20Ustav%20CRB.doc}} {{Wayback|url=http://www.verhneuralsk-crb74.ru/overview/dokumenty/ustav/Novyi%20Ustav%20CRB.doc |date=20201027201505 }}</ref>. * Башланғыс мәктәп (Смеловка урта мәктәбе филиалы)<ref>{{Cite web|url=https://sch-smelovskaya-verhneuralsk.educhel.ru/about/info|title=Общие сведения|publisher=МОУ «Смеловская СОШ»|lang=ru|accessdate=2020-10-24|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026214625/https://sch-smelovskaya-verhneuralsk.educhel.ru/about/info|deadlink=no}}</ref>. * Балалар баҡсаһы<ref>{{Cite web|url=https://dstaisara-verhneuralsk.educhel.ru/|title=Муниципальное дошкольное образовательное учреждение «Детский сад «Колосок» п. Тайсара»|lang=ru|accessdate=2020-10-24|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215059/https://dstaisara-verhneuralsk.educhel.ru/|deadlink=no}}</ref>. == Әҙәбиәт == * Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. – Изд. 2-е, испр. и доп. – Челябинск: Южно-Уральское кн.изд-во, 1989. – 158 с. == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Населённые пункты Верхнеуральского района}} [[Категория:Верхнеурал районы тораҡ пункттары]] jwjkzhdirbe5ocs64h77bc7dbiwf851 Сөғд халҡы 0 194670 1307142 1288339 2026-10-09T02:46:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307142 wikitext text/x-wiki {{Кратное изображение | зона = right | направление = horizontal | зона_подписи = center | изобр1 = The Sogdian An Jia (contoured).jpg | ширина1 = 169 | подпись1 = Ань Цзя, б. э. 579 йылда Ҡытайҙағы Ан Цзя кәшәнәһендә һүрәтләнгән сөғд һатыусыһы һәм чиновнигы | изобр2 = Silk road figure head probably Sogdian.jpg | ширина2 = 211 | подпись2 = Фаразланғанса, сөғд кешеһе фигураһы, Суй ҡытай династияһы (581–618), Чернуски музейы, Париж }} {{Кратное изображение | зона = right | направление = horizontal | зона_подписи = center | изобр1 = Dynastie Tang Barbares.JPG | ширина1 = 120 | подпись1 = Ҡытай Тан династияһы осорондағы сөғд сауҙагәре статуэткаһы | изобр2 = Anjia tomb gate and couch, Shaanxi History Museum.jpg | ширина2 = 213 | подпись2 = Ань Цзя (安伽) кәшәнәһе ҡапҡаһы һәм эскәмйәһе, [[Төньяҡ Чжоу]] осоро сөғд дворяны (557-581 йй.)<ref>Ронг Синьцзян, «Согдийский караван, изображённый в разрезах каменного саркофага От «Могилы Ши Северного Чжоу» в «Китайской археологии». Том 6, выпуск 1, стр. 181-185, ISSN (Online) 2160-5068, ISSN (Print) 5004-4295, DOI: 10.1515 / CHAR.2006.6.1.181, январь 2006 г.</ref>; Цзя Урта Ази сауҙагәрҙәренең коммерция эштәре менән шөғөлләнгән}} '''Сөғд халҡы''' (''сөғд теле'' ''swγδ'', ''swγδ’k''}}) — Зеравшан йылға үҙәнендә — хәҙерге замандағы [[Бохара|Бохаранан]] ([[Үзбәкстан]]) [[Хужанд|Хужандҡа]] ([[Тажикстан]]) тиклемге территорияла урынлашҡан [[Сөғд батшалығы|Сөғд батшалығында]] йәшәгән иран сығышлы тарихи халыҡ. Рәсәй шәрҡиәтсеһе В. В. Бартольд һүҙҙәре буйынса, сөғдлеләрҙе, төбәккә сауҙа-мәҙәни индергән өлөшө буйынса, «[[Үҙәк Азия]] финикийлылары» тип атарға мөмкин. VI быуатта [[сөғд теле]] [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанатында]] дәүләт телдәренең береһе була.<ref>Кляшторный, С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи древней Евразии. Филологический факультет Санкт-Петербургского государственного университета, 2005.</ref>. Үҙәк Азия территорияһында ул XIV быуатҡа тиклем ҡулланыла<ref>{{Cite web |url=https://www.fontanka.ru/2012/04/02/130/ |title=Владимир Лившиц: Почему в Хорезме писали на верблюжьей челюсти — Общество — Новости Санкт-Петербурга — Фонтанка.Ру |access-date=2021-02-26 |archive-date=2018-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325070450/http://www.fontanka.ru/2012/04/02/130/ |deadlink=no }}</ref>. Соғдлеләр, көнсығыш-иран халыҡтары менән бер рәттән, Хәҙерге Бохаранан (Үзбәкстан) Хужандҡа (Тажикстан) тиклем — Зеравшан йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан<ref name=Britannica>{{cite web |author= |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |title=Tajikistan: History |lang=en |publisher=[[Encyclopedia Britannica]] |date= |accessdate=2019-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101212045237/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |archivedate=2010-12-12 |deadlink=no }}{{oq|en|The Tajiks are the direct descendants of the Iranian peoples whose continuous presence in Central Asia and northern Afghanistan is attested from the middle of the 1st millennium {{smallcaps|bc}}. The ancestors of the Tajiks constituted the core of the ancient population of Khwārezm (Khorezm) and Bactria, which formed part of Transoxania (Sogdiana). Over the course of time, the eastern Iranian dialect that was used by the ancient Tajiks eventually gave way to Persian, a western dialect spoken in Iran and Afghanistan.}}</ref><ref name="Library of Congress">[[Library of Congress]]: Country Studies; [http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html «Tajikistan — Historical & Ethnic Background»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313034843/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html |date=2018-03-13 }}:{{oq|en|Contemporary Tajiks are the descendants of ancient Eastern Iranian inhabitants of Central Asia, in particular the Soghdians and the Bactrians.}}</ref>, хәҙерге тажиктарҙың, уйғырҙарҙың<ref>{{Cite web|lang=zh-CN|url=https://uyghurbiz.org/%e7%bb%b4%e5%90%be%e5%b0%94%e7%a5%96%e5%85%88%e4%b9%8b-%e7%b2%9f%e7%89%b9%e4%ba%ba%ef%bc%88sogdian%ef%bc%89/|title=维吾尔祖先之–粟特人（Sogdian） {{!}} Ilham Tohti Institute|access-date=2023-05-28}}</ref> һәм үзбәктәрҙең ата — бабаларының береһе булып тора<ref>Народы Средней Азии и Казахстана. Т.1. Под редакцией С. П. Толстова, Т. А. Жданко, С. М. Абрамзона, Н. А. Кислякова. М., 1962, с. 82.</ref><ref>Народы России: Атлас культур и религий / отв. ред. В.А. Тишков, А.В. Журавский, О.Е. Казьмина. М.: ИПЦ «Дизайн. Информация. Картография», 2008, с.196.</ref><ref name=":0">{{Книга|ссылка=https://docviewer.yandex.ru/view/609391436/?page=1&*=eFg8NKfQJuo7CvQXYEmyTGwYefh7InVybCI6Imh0dHA6Ly9lLWxpYnJhcnkubmFtZHUudXovNjMlMjAlRDAlQTIlRDAlQjAlRDElODAlRDAlQjglRDElODUlMjAlRDElODQlRDAlQjAlRDAlQkQlRDAlQkIlRDAlQjAlRDElODAlRDAlQjgvJUQwJTk4JUQxJTgxJUQxJTgyJUQwJUJFJUQxJTgwJUQwJUI4JUQxJThGJTIwJUQwJUJGJUQxJTgwJUQwJUI4JUQxJTgxJUQxJTg1JUQwJUJFJUQwJUI2JUQwJUI0JUQwJUI1JUQwJUJEJUQwJUI4JUQxJThGJTIwJUQwJUEzJUQwJUI3JUQwJUIxJUQwJUI1JUQwJUJBJUQxJTgxJUQwJUJBJUQwJUJFJUQwJUIzJUQwJUJFJTIwJUQwJUJEJUQwJUIwJUQxJTgwJUQwJUJFJUQwJUI0JUQwJUIwLiUyMCVEMCU5MCVEMSU4MSVEMCVCQSVEMCVCMCVEMSU4MCVEMCVCRSVEMCVCMiUyMCVEMCU5MC4ucGRmIiwidGl0bGUiOiLQmNGB0YLQvtGA0LjRjyDQv9GA0LjRgdGF0L7QttC00LXQvdC40Y8g0KPQt9Cx0LXQutGB0LrQvtCz0L4g0L3QsNGA0L7QtNCwLiDQkNGB0LrQsNGA0L7QsiDQkC4ucGRmIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjYwOTM5MTQzNiIsInRzIjoxNjc5MTE2ODk5MjY0LCJ5dSI6IjMwNDQ0OTcxODE2Nzg3Nzg0NDMiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTY3OTExNjg5MyZ0bGQ9cnUmbGFuZz1ydSZuYW1lPSVEMCU5OCVEMSU4MSVEMSU4MiVEMCVCRSVEMSU4MCVEMCVCOCVEMSU4RiUyMCVEMCVCRiVEMSU4MCVEMCVCOCVEMSU4MSVEMSU4NSVEMCVCRSVEMCVCNiVEMCVCNCVEMCVCNSVEMCVCRCVEMCVCOCVEMSU4RiUyMCVEMCVBMyVEMCVCNyVEMCVCMSVEMCVCNSVEMCVCQSVEMSU4MSVEMCVCQSVEMCVCRSVEMCVCMyVEMCVCRSUyMCVEMCVCRCVEMCVCMCVEMSU4MCVEMCVCRSVEMCVCNCVEMCVCMC4lMjAlRDAlOTAlRDElODElRDAlQkElRDAlQjAlRDElODAlRDAlQkUlRDAlQjIlMjAlRDAlOTAuLnBkZiZ0ZXh0PSVEMCVCOCVEMSU4MSVEMSU4MiVEMCVCRSVEMSU4MCVEMCVCOCVEMSU4RislRDElODMlRDAlQjclRDAlQjElRDAlQjUlRDAlQkElRDElODElRDAlQkElRDAlQkUlRDAlQjMlRDAlQkUrJUQwJUJEJUQwJUIwJUQxJTgwJUQwJUJFJUQwJUI0JUQwJUIwJnVybD1odHRwJTNBLy9lLWxpYnJhcnkubmFtZHUudXovNjMlMjUyMCUyNUQwJTI1QTIlMjVEMCUyNUIwJTI1RDElMjU4MCUyNUQwJTI1QjglMjVEMSUyNTg1JTI1MjAlMjVEMSUyNTg0JTI1RDAlMjVCMCUyNUQwJTI1QkQlMjVEMCUyNUJCJTI1RDAlMjVCMCUyNUQxJTI1ODAlMjVEMCUyNUI4LyUyNUQwJTI1OTglMjVEMSUyNTgxJTI1RDElMjU4MiUyNUQwJTI1QkUlMjVEMSUyNTgwJTI1RDAlMjVCOCUyNUQxJTI1OEYlMjUyMCUyNUQwJTI1QkYlMjVEMSUyNTgwJTI1RDAlMjVCOCUyNUQxJTI1ODElMjVEMSUyNTg1JTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjYlMjVEMCUyNUI0JTI1RDAlMjVCNSUyNUQwJTI1QkQlMjVEMCUyNUI4JTI1RDElMjU4RiUyNTIwJTI1RDAlMjVBMyUyNUQwJTI1QjclMjVEMCUyNUIxJTI1RDAlMjVCNSUyNUQwJTI1QkElMjVEMSUyNTgxJTI1RDAlMjVCQSUyNUQwJTI1QkUlMjVEMCUyNUIzJTI1RDAlMjVCRSUyNTIwJTI1RDAlMjVCRCUyNUQwJTI1QjAlMjVEMSUyNTgwJTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjQlMjVEMCUyNUIwLiUyNTIwJTI1RDAlMjU5MCUyNUQxJTI1ODElMjVEMCUyNUJBJTI1RDAlMjVCMCUyNUQxJTI1ODAlMjVEMCUyNUJFJTI1RDAlMjVCMiUyNTIwJTI1RDAlMjU5MC4ucGRmJmxyPTIxMyZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnR5cGU9dG91Y2gmc2lnbj05M2ZhMWRhYWYzNDUyNGY4N2FiNmRlNmIwODE2MjkyMCZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru|автор=Ахмадали Аскаров|заглавие=История происхождения узбекского народа|ответственный=Под редакцией коллегии Академии наук р. Узбекистан|год=2018|издательство=Ташкент|страницы=12—13|страниц=683|isbn=ISBN 978-9943-25-530-2}}</ref>. Тажикстандың хәҙерге ягнобтары сөғдтәрҙең этнолингвистик вариҫтары тип һанала, ә ягноб теле сөғд диалекттарының береһенә барып тоташа<ref name="БСЭ3" />. Абруйлы сөғд халҡын өйрәнеүсе В.А. Лившиц фекеренсә, IV-VIII быуаттарҙағы сөғд сығанаҡтарында сөғдлеләр тип, бохаралыларҙы һәм кешлеләрҙе түгел, тик сәмәрҡәндлеләрҙе һәм пенджикентлеләрҙе генә атағандар, йәғни был ике төркөм, ихтимал, бер—береһен берҙәм халыҡ тип ҡарамаған<ref>Лившиц В. А., История изучения Согда // Рахмат-наме: Сборник статей к 70-летию Р. Р. Рахимова / Отв. ред. М. Е. Резван. СПб.: МАЭ РАН, 2008, с. 191—192</ref>. Билдәле шәрҡиәтсе С. Кляшторный фекеренсә, иртә урта быуат төрки яҙмалары авторҙары сөғдлеләрҙе (soddaq) бохаралыларҙан (buqaraq) айырып торған<ref>Кляшторный С. Г. Сирийское имя согдийского вельможи в древнетюркском тексте из Тувы // Тюркологический сборник 2009—2010: Тюркские народы Евразии в древности и средневековье. М.: Восточная литература, 2011. С. 199</ref>. == Тарихы == [[Файл:ForeignMerchant at the silk road.jpg|thumb|150px|Төньяҡ Ҡытайҙағы сөғд сауҙагәренең керамик фигураһы, Тан династияһы, б. э. VII быуаты]] [[Файл:Gable of the stone gate of the Tomb of An Jia with reproduction.jpg|thumb|left|upright|Ҡытайҙа сөғд сауҙагәре Юаньцзя кәшәнәһендә зороастрий утына табыныу тантанаһының һүрәтләнеше<ref>{{cite journal |last1=Jin |first1=Xu 徐津 |title=The Funerary Couch of An Jia and the Art of Sogdian Immigrants in Sixth-century China |journal=The Burlington Magazine |date=1 January 2019 |page=824 |url=https://www.academia.edu/40962371/The_Funerary_Couch_of_An_Jia_and_the_Art_of_Sogdian_Immigrants_in_Sixth_century_China |access-date=2022-06-11 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521123456/https://www.academia.edu/40962371/The_Funerary_Couch_of_An_Jia_and_the_Art_of_Sogdian_Immigrants_in_Sixth_century_China |deadlink=no }}</ref>.]] Сөғд халҡы беренсе тапҡыр б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында "Авеста"ла телгә алына. Б. э. т. VI быуатта сөғдлеләр фарсы [[Әһәмәниҙәр]] державаһы составына инә. "Донъя державаһы"ның башҡа халыҡтары кеүек үк, бактрийҙар, сөғдлеләр, парфяндар, хорезмийҙар һәм сактар фарсы батшаһына, шаһиншаһҡа, ҙур һалымдар түләгән. Фарсылар һалым түләүҙән азат ителгән, Һәм Фарсы халҡы дәүләттең башҡа өлкәләренән алынған йыйымдар иҫәбенә йәшәгән. Тарихсы Геродот фарсы батшаһы Дарий I ойошторған сатрапиялар исемлегендә XVI һалым округы составында парфяндар, согдийҙар һәм арийҙар менән бер рәттән, хорезмлыларҙы атай. Геродот, Грецияға ҡаршы сыҡҡан ксеркстың фарсы армияһы подразделениеларын араһында бактрийҙар, парфяндар, хорезмийҙар һәм сөғдлеләр отрядтарын атай. Ҡытай сығанаҡтары буйынса, б. э. II быуат аҙағында — б. э. I быуат башында Сөғд батшалығында Сәмәрҡәнд Сөғде хакимдары сығышы Чжаову, йәғни юэчжейҙар нәҫеленән булған<ref>[https://nuz.uz/svobodnoe-mnenie/32197-musulmanskie-i-kitayskie-istochniki-o-vozniknovenii-buhary-i-sogdiyskih-dinastiyah-srednevekovya.html Мусульманские и китайские источники о возникновении Бухары и согдийских династиях Средневековья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115175220/https://nuz.uz/svobodnoe-mnenie/32197-musulmanskie-i-kitayskie-istochniki-o-vozniknovenii-buhary-i-sogdiyskih-dinastiyah-srednevekovya.html |date=2023-11-15 }}</ref> Сөғдлеләр Ике Бөйөк империя — Рим (һуңыраҡ Византия) һәм Тан Ҡытайы араһында сауҙа буйынса аралашсы функцияһын үтәй. Сөғд батшалығын барып күргән ҡытай сәйәхәтсеһе Чжан Цянь былай тип яҙған: {{начало цитаты}}Кангюй (Канцзюй, Сөғд батшалығы) Даваниҙан (Фирғәнә) төньяҡ-көнбайышҡа табан 2000 ли (яҡынса 1000 км) алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы күсмә тормош рәүеше алып бара һәм йолалары менән юэчжи халҡын хәтерләтә. Улар 80 йәки 90 мең уҡсыға эйә. Был бәләкәй ил Давани менән сиктәш һәм юэчжиҙың бойондороҡһоҙлоғон таный. {{конец цитаты|источник=«[[Ши цзи]]», гл. 123, «Повествование о Давани»}} Сөғд халҡы [[Бөйөк Ебәк юлы]] буйлап алып барылған сауҙала әүҙем ҡатнаша. Сөғд батшалығында етештерелгән ҡоралды (атап әйткәндә, тимер күлдәктәр йәки һаймандар) [[ҡытайҙар]] һәм башҡа илдәрҙә йәшәүселәр һатып алған тигән мәғлүмәттәр бар<ref>О вооружении Согда VII—VIII в. — «Сообщения Республиканского историко-краеведческого музея Таджикской ССР», вып. 1, Сталинабад, 1952. С. 61-67</ref>. IV—VIII быуаттарҙа сөғд халҡы Көнсығыш менән Көнбайыш араһындағы сауҙала өҫтөнлөк менән файҙаланған, уларҙың сауҙа колониялары Сөғдтән ситтә, атап әйткәндә, хәҙерге Көнсығыш Ҡытай территорияһында табылған. [[Сөғд теле]] Ебәк юлының күп өлөшөндә лингва франка сифатында ҡулланылған, фарсы һәм ҡайһы бер төрки телдәре үҙләштермәләрендә эҙ ҡалдырған. Сөғд халҡының күршеләре менән әүҙем сауҙа бәйләнеше урта Азияла зороастризм менән бер рәттән буддизмдың таралыуына булышлыҡ итә. Үҙәк Азияның ултыраҡ халыҡтарының һәм күсмә төркиҙәрҙең ҡайһы бер матди мәҙәниәте өлкәләренең уртаҡлығы согдий ҡалалары һәм төрки ҡағандары мәнфәғәттәренең билдәле уртаҡлығы менән бәйле була. Сөғдлеләрҙең колониаль эшмәкәрлеге һәм уларҙың дала аша үткән юлдағы халыҡ-ара сауҙаһы сәйәси яҡтан отошло була һәм сөғд халҡын ҡурсалаған төрки ҡағандарға килем килтерә. [[Файл:Letter of an Arab Emir to Devashtich.jpg|thumb|150px|Муг тауында табылған Ғәрәп әмиренең Деваштичҡа хаты]] VI—VIII быуаттарҙа төркиҙәрҙең билдәле бер өлөшө сөғд юғары ҡатламына һәм идара итеү аппаратына үтеп инә. Муг документтарынан күренеүенсә, VIII быуат башына төркиҙәр Сөғд ҡала тормошонда ла етди роль уйнай. Документтарҙа сөғд ҡыҙына өйләнгән төрки юғары ҡатламы вәкиле Ут Тегин Диваштич һарайы менән тығыҙ бәйләнгәнлеге тураһында мәғлүмсәт һаҡланған<ref>17. Лившиц В. А. Согдийские документы с горы Муг. Чтение. Перевод. Комментарий. Юридические документы и письма. — М., 1962, с. 132—133</ref>. 651 йылда ғәрәптәр Фарсыла [[Сәсәниҙәр]] хакимлығына нөктә ҡуя, шунан һуң [[Мәүәрәннәһер]]гә табан хәрәкәт итә. Сөғд халҡы оҙайлы ҡаршылыҡ күрһәтә, әммә 722 йылда хөрәсән әмире Сәйет әл-Хараши яугирҙары тарафынан тулыһынса буйһондорола. Улар ҡалған яугирҙәре менән йәшеренеп, аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәткән сөғд хакимдарының береһен — Деваштичты — Муг тауындағы ҡәлғәһенән алдап сығара<ref>Согдийские тексты с горы Муг. Чтение, перевод, комментарий. Выпуск II. Юридические документы и письма. Чтение, перевод и комментарии В. А. Лившица. М., 1962.</ref>. Һуңынан төбәктә ғәрәп баҫып алыусыларына ҡаршы (атап әйткәндә, 728—729 йылдарҙа) ихтилалдар була. Сөғд халҡының ғәрәп илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшендә төркиҙәр уларҙың төп союздаштары була. Сөғд хакимы Диваштичтың Хохсар батшаһы Афарунға яҙған хатында Диваштичтың үҙен ҡаған вассалы тип иҫәпләүе тураһында мәғлүмәт бар — һүҙ, күрәһең, көнсығыш төрөктәр (тюргеши) ҡағаны тураһында бара: «Мин (Диваштич — В. Л.) шундай мәғлүмәткә эйәмен: беҙҙең сапҡындар миңә ҡағандан юғары дәрәжә һәм хөрмәт килтерҙе. Күп ғәскәр, шулай уҡ төрки, килде…»<ref>Согдийские тексты с горы Муг. Чтение, перевод, комментарий. Выпуск II. Юридические документы и письма. Чтение, перевод и комментарии В. А. Лившица. М., 1962, с.116-117.</ref> == Мәҙәниәте һәм теле == [[Файл:Camel with rider, earthenware, Tang Dynasty.JPG|thumb|Һыбайлы дөйә (һыбайлыға ышылдаусы дөйә), ҡытай керамик статуэткаһы, VII быуат аҙағы (Тан династияһы)]] {{Кратное изображение | зона = right | направление = horizontal | зона_подписи = center | изобр1 = SogdianCoin6thCentury.JPG | ширина1 = 145 | подпись1 = Согдийская монета, VI век, [[Британский музей]] | изобр2 = ChineseShapedSogdianCoinKelpin8thCenturyCE.jpg | ширина2 = 143 | подпись2 = Согдийская монета [[:en:Ancient Chinese coinage|под влиянием Китая]] из [[Кельпин]]а, VIII век, Британский музей }} Юғары үҫешкән художество традицияһына ҡарағанда, VI быуат сөғд мәҙәниәтенең иң юғары нөктәһе тип һанала. Был мәлдә сөғд халҡы, тауарҙар һатып, мәҙәниәт һәм дин тапшырып, Үҙәк Азия сауҙагәрҙәре ролендә нығына<ref>Luce Boulnois (2005), ''Silk Road: Monks, Warriors & Merchants'', Odyssey Books, pp 239—241, {{ISBN|962-217-721-2}}.</ref>. Урта быуаттарҙа Сәмәрҡәнд тирәһендәге Зарафшан үҙәне үҙенең сөғд телендәге Сәмәрҡәнд атамаһын һаҡлап ҡала<ref name="encyclopedia britannica">{{Cite EB1911|wstitle=Sogdiana}}</ref>. Британия энциклопедияһына ярашлы, урта быуат ғәрәп географтары был урынды донъяның дүрт матур төбәгенең береһе тип иҫәпләй<ref name="encyclopedia britannica" />. Сөғдтәр күпләп хәрәкәт иткән урындарҙа уларҙың теле башҡа халыҡтарға һәм уларҙың телдәренә ҙур йоғонто яһай<ref>Kazuo Enoki (1998), «Yü-ni-ch'êng and the Site of Lou-Lan», and «The Location of the Capital of Lou-Lan and the Date of the Kharoshthi Inscriptions», in Rokuro Kono (ed.), ''Studia Asiatica: The Collected Papers in Western Languages of the Late Dr. Kazuo Enoki'', Tokyo: Kyu-Shoin, pp 200, 211-57.</ref>. Мәҫәлән, ҡытайҙың Хань династияһы осоронда Луландағы Тарима ҡалаһының урындағы атамаһы Крорайна булған, бәлки, күрше эллин йоғонтоһо арҡаһында грек теленән алынғандыр. Әммә, быуаттар үткәс, б. э. 664 йылында ҡытай будда монахы Сюаньцзан уны «Нафупо» (納 縛 溥) тип билдәләй, ул, доктор Хисао Мацуда һүҙҙәре буйынса, сөғд телендә «яңы һыу» тигәнде аңлатҡан «Навапа» һүҙенең транслитерацияһы булып тора<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012), «Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC — 1398 AD)», in Victor H. Mair (ed), ''Sino-Platonic Papers'', No. 230, Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations, pp 20-21 footnote #38, ISSN 2157-9687.</ref>. === Теле === Сөғд халҡы һинд-европа телдәре ғаиләһенең бактрий һәм хорезм телдәренә туғандаш иран тармағына ҡараған сөғд телендә һөйләшкән<ref name="Iranian languages p323">{{книга |автор=C.E.Bosworth, M.S.Asimov |часть=Language situation and scripts |ссылка часть=https://books.google.com.ru/books?id=ELrRr0L8UOsC&pg=PA323#v=onepage&q&f=false |заглавие=History of Civilizations of Central Asia |оригинал= |язык=en |ссылка=https://books.google.com.ru/books?id=ELrRr0L8UOsC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |ответственный= |издание= |место=Delhi (2003) |издательство=Motilal Banarsidass Publ |год=1992 |volume=IV Part two |pages=323 |allpages=745 |серия= |isbn=8120815963 |ref= }} {{Wayback|url=https://books.google.com.ru/books?id=ELrRr0L8UOsC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |date=20210213074843 }}</ref>. Яҙыу арамей алфавитына (уңдан һулға йүнәлтелгән, өҫтәүенә һуҙынҡыларҙың күбеһе билдәләнмәгән яҙма) нигеҙләнгән. Иртә урта быуаттарҙа сөғд халҡы сөғд, фарсы һәм парфян телдәре араһындағы айырманы айырған, һәм шуға күрә сөғд-фарсы-парфян һүҙлектәре төҙөлгән<ref>Дьяконов И. М., Дьяконов М. М., Лившиц В. А. Документы из древней Нисы (Дешифровка и анализ). // Материалы Южно-Туркменской Археологической Комплексной Экспедиции, Вып. 2. — М.—Л., 1951. С. 47</ref>. Бохара сөғд теле әҙәби сөғд теленән дә, Мәүәрәннәһерҙең башҡа өлкәләре топонимияһынан да ҡайһы бер айырымлығын күрһәтә. Был айырмалыҡ лексика, һүҙьяһалыш һәм фонетиканың ҡайһы бер үҙенсәлектәренә ҡағыла.<ref>Лурье П.Б. Топонимические данные о бухарском диалекте согдийского языка // Бухарский оазис и его соседи в древности и средневековье. Санкт-Петербург, 2015, С.138</ref> Каспийҙан Тибетҡа тиклемге биләмәләрҙә оҙайлы осор дауамында сөғд теле халыҡ-ара тел була. Уның яҙмаһы уйғыр, монгол һәм маньчжур яҙмаларына нигеҙ булып торған. Сөғд теле шулай уҡ Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышындағы Тарим бассейны төбәгендәге Турфан ҡала-оазисында (хәҙерге Шеңжан) күҙәтелә. 581 йылда Монголияла яҙылған сөғд Бугут яҙыуына ҡарағанда, сөғд теле шулай уҡ боронғо гөктөркиҙәр төҙөгән Төрки ҡағанатының рәсми телдәренең береһе булған<ref name="Iranian languages p323"/><ref name="dresden 1981 p9">Mark J. Dresden (1981), «Introductory Note», in Guitty Azarpay, Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, p. 9.</ref>. Һуңыраҡ сөғд теле Сөғд территорияһынан классик фарсы (һәм уның тажик диалекты) һәм төрки телдәр менән ҡыҫырыҡлап сығарыла<ref>{{БРЭ |статья=Согдийский язык |id=3589911 |автор=С. П. Виноградова |ref= }}</ref>. Әммә сөғд (ягноб йәки яңы сөғд) теле әлегә тиклем Тажикстандың Сөғд өлкәһендә һәм Дүшәнбе тирәһендә аҙ һанлы ягноб халҡы (төрлө баһалар буйынса 2 меңдән 12 меңгә тиклем кеше һөйләшә) һәм таулы урындарҙағы Пенжикент (баһалар буйынса 500-700 кеше) телендә ҡулланыла<ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|статья=Ягнобской язык}}{{oq|ru|Ягнобский язык, язык ягнобцев. Распространён в Таджикской ССР (главным образом в долинах рр. Ягноб и Варзоб). Число говорящих на Я. я. около 2,5 тыс. человек (1970, оценка). Относится к восточной группе иранских языков. Восходит к одному из диалектов исчезнувшего согдийского языка}}</ref>{{sfn|Хромов|2005|p=513—521}}. === Үзбәк телендә сөғд теле реликттары === Билдәле шәрҡиәтсе М. Андреев фекеренсә, сөғд теленән ҡайһы бер һүҙҙәр Урта Азия төрки, ә һуңынан үзбәк теле лексикаһы составына инә, мәҫәлән, күп - күп (''үзб.'' köp), ҙур кәттә (''үзб.'' kəttə), кәлтә - ҡыҫҡа йәки бәләкәй (''үзб.'' kalta)<ref>Андреев М. С., О таджикском языке настоящего времени // Материалы по истории таджиков и Таджикистана. Сборник 1. Сталинабад: Госиздат при СНК Таджикской ССР, 1945, с. 67.</ref>. Тығыҙ төрки-сөғд бәйләнештәре төрки теленән сөғд теленә һәм, киреһенсә, сөғд теленән төрки теленә үҙләштереүгә булышлыҡ итә<ref>''Лившиц В. А.'' Согдийцы в Семиречье: лингвистические и эпиграфические свидетельства. // Красная речка и Бурана.- Фрунзе. 1989, с. 79-80</ref><ref>Дыбо, А. В., ''Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков,'' 2004</ref>. === Сәнғәте === {{Кратное изображение | зона = right | направление = horizontal | зона_подписи = center | изобр1 = Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg | ширина1 = 162 | подпись1 = Пенжикент диуарҙарында һүрәтләнгән сөғд мәжлесендә һыйланыусылар, Тажикстан, б. Э. VII быуаты | изобр2 = Fregio rosso, palazzo di varakhsha, camera 11, pareti sud ed est (parz), VII-VIII sec, 03.JPG | ширина2 = 191 | подпись2 = Хәрби фил өҫтөндә ултырған кешегә һөжүм итеүсе юлбарыҫтар һүрәте фрагменты, б. э. VII быуаты]] }} VII быуат уртаһындағы Афрасиаб һынлы сәнғәте Сәмәрҡәндтә сөғд сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк өлгөһөн күрһәтә. Көндәлек тормош күренештәрен һәм сит ил илселәренең килеүе кеүек ваҡиғаларҙы күрһәткән картиналар аристократик йорттар емереклектәрендә һаҡлана. Был һарай резиденцияларының ҡайһыһылыр Сәмәрҡәнд хакимдарының рәсми һарайы булып хеҙмәт итеү-итмәүе асыҡ түгел<ref name="автоссылка1">A. M. Belenitskii and B. I. Marshak (1981), «Part One: the Paintings of Sogdiana» in Guitty Azarpay, ''Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art'', Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, p. 47, {{ISBN|0-520-03765-0}}.</ref> Л. И. Альбаум фекеренсә, афрасиаб һынлы сәнғәтенең көнбайыш стенаһындағы фигураларҙың иң күп һанлы төркөмө төркиҙәрҙең һүрәте булып тора<ref>Альбаум Л. И., Живопись Афрасиаба. Т.: 1975, с.28</ref> Иң боронғо һаҡланып ҡалған сөғд монументаль диуар рәсемдәре V быуатҡа ҡарай Һәм Тажикстандың Пенжикент ҡалаһында урынлашҡан<ref name="автоссылка1" />. Беҙҙең көндәргә килеп еткән сәнғәт ҡомартҡыларынан беҙ сөғд йәмғиәте һәм сәйәси тарихы тураһында ғына түгел, ә боронғо сөғд ышаныуҙары тураһында ла күп нәмә беләбеҙ. Мәҫәлән, сөғд будда пантеоны боронғо иран илаһтарын үҙ эсенә ала. Етеһыуҙа дөйә балаһы эргәһендә ҡулдарын һуҙып торған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ илаһтарының ялғаныуын (Сәмәрҡәнд һәм Пенжикент һүрәттәрендә сағылыш тапҡан буддизмға тиклемге мотив) һүрәтләнгән алтын менән ялатылған сөғд бронза айылдары табылған<ref name="автоссылка1" />. Сәнғәттә төрки-сөғд үҙ-ара йоғонтоһо Б.И. Маршактың тикшеренеү предметы була. Ул сөғд сәнғәтенә һәм боронғо төрки сәнғәтенә дөйөм героик идеалды кәүҙәләндергән яҡын зооморф мотивтар хас булған, тип иҫәпләй. VI-VIII быуаттарҙағы сөғд терракота статуэткаларын өйрәнгән<ref>Маршак Б. И. Согдийское серебро. Очерки по восточной торевтике. М.: Наука, 1971, с.81</ref>. Ф. Заславская һәм В. Мешкерис шулай уҡ сөғдлеләрҙең коропластикаһында боронғо төрки тема булыуын билдәләй (төрки яугир—һыбайлыларҙың һүрәттәре) боронғо төрки тема булыуын билдәләй.<ref>Мешкерис В. А. Коропластика Согда. Душанбе: Дониш, 1977, с.57.</ref> === Кейемдәре === <gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray"> Согдиец.JPG|Афрасиабтың сөғд ир-ат кейеме ([[Сәмәрҡәнд]], Үзбәкстан). [[Тажикстан Милли музейы]], [[Дүшәнбе]]. Согдийка.JPG|Афрасиабтың сөғд ҡатын-ҡыҙ кейеме ([[Сәмәрҡәнд]], Үзбәкстан). [[Тажикстан Милли музейы]], [[Дүшәнбе]]. Согдиец 1.JPG| [[Пенжикент]] сөғд ир-ат кейеме ([[Тажикстан]]). [[Тажикстан Милли музейы]], [[Дүшәнбе]]. </gallery> Ике енестең дә кейеме яҡшы уҡ беше була, билдең һәм беләҙектең тар булыуы юғары баһалана. Сөғдлеләрҙең ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ кейемдәре элементтары оҡшаш булған. Ҡулбаш кейеме өс төҫтә, ә күлдәктәре һәм салбарҙары ғәҙәттә ҡыҙыл, аҡ төҫтә була… Өлкән ир-егеттәр һәм ҡыҙҙар кейемдәре силуэты киң яурындарҙы һыҙыҡ өҫтөнә алған һәм билгә табан тарайған; аристократ ҡатын-ҡыҙ кейеме силуэттары ҡатмарлыраҡ була. Сөғд кейеме, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тәүге элементтарын һаҡлап ҡалып, артабанғы быуаттарҙа исламлаштырыу процесын кисерә. Улар урынына сәлләләр һәм кафтандар тарала башлай<ref>{{cite web|url=http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/yatsenko.html|title=The Late Sogdian Costume (the 5th – 8th centuries)|author=Sergey A,Yatsenko|date=2003|journal=Transoxiana|accessdate=2017-09-23|lang=en|archive-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511102726/http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/yatsenko.html|deadlink=no}}</ref>. {{Кратное изображение | зона = left | направление = horizontal | зона_подписи = center | изобр1 = Central Asian Buddhist Monks.jpeg | ширина1 = 172 | подпись1 = <small>Безекликтағы Мең Будда Мәмерйәһендәге рәсемдәрҙә ике будда монахы (Турфан оазисы, Шеңжан, Ҡытай, б. э. IX быуаты). Фон Леок фекеренсә (1913), зәңгәр күҙле ҡыҙғылт-һары сәсле монах тохар булыуы мөмкин<ref>von Le Coq, Albert. (1913). [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFc-42/V-1/page/0003.html.en ''Chotscho: Facsimile-Wiedergaben der Wichtigeren Funde der Ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915144010/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFc-42/V-1/page/0003.html.en |date=2016-09-15 }}. Berlin: Dietrich Reimer (Ernst Vohsen), im Auftrage der Gernalverwaltung der Königlichen Museen aus Mitteln des Baessler-Institutes, [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-31/V-1/page-hr/0107.html.en Tafel 19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915183256/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-31/V-1/page-hr/0107.html.en |date=2016-09-15 }}. (Accessed 3 September 2016).</ref>. Шул уҡ ваҡытта Тан дәүерендәге (VII-VIII быуаттар) һәм Уйғыр ҡағанаты (IX-XIII быуаттар) [[:Файл:BezeklikSogdianMerchants.jpg|том же пещерном храме]] (№ 9) сөғдлеләрҙең фигуралары шул уҡ мәмерйә ғибәҙәтханаһындағы (no 9) һүрәттәрҙә шул уҡ төньяҡ европеоид һыҙаттарға эйә<ref name="gasparini 2014 pp134-163">Gasparini, Mariachiara. «[http://heiup.uni-heidelberg.de/journals/index.php/transcultural/article/view/12313/8711#_edn32 A Mathematic Expression of Art: Sino-Iranian and Uighur Textile Interactions and the Turfan Textile Collection in Berlin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525084750/http://heiup.uni-heidelberg.de/journals/index.php/transcultural/article/view/12313/8711#_edn32 |date=2017-05-25 }}», in Rudolf G. Wagner and Monica Juneja (eds), ''Transcultural Studies'', Ruprecht-Karls Universität Heidelberg, No 1 (2014), pp 134–163</ref><ref name="hansen 2012 p98">Hansen, Valerie (2012), ''The Silk Road: A New History'', Oxford University Press, p. 98, {{ISBN|978-0-19-993921-3}}.</ref>.</small> | изобр2 = Bezeklik caves, Pranidhi scene 14, temple 9.JPG | ширина2 = 160 | подпись2 = <small>Пранидхи күренештәре, Безекликтағы 9-сы ғибәҙәтхана (20-се мәмерйә) (Шеңжан, Ҡытай, б. э. IX быуаты) Будда алдында баш эйгән фигуралар менән. Европеоид һыҙаттары һәм йәшел күҙҙәре, шулай уҡ Сәс әниҙәр Иранында фарсы кенәздәре кейгән һул яҡтағы фигураның (йәшел кейемдә) башлыҡтары арҡаһында, Альберт фон Лекок уларҙы фарсылар менән тиңләштерә<ref>von Le Coq, Albert. (1913). [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFc-42/V-1/page/0003.html.en ''Chotscho: Facsimile-Wiedergaben der Wichtigeren Funde der Ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915144010/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFc-42/V-1/page/0003.html.en |date=2016-09-15 }}. Berlin: Dietrich Reimer (Ernst Vohsen), im Auftrage der Gernalverwaltung der Königlichen Museen aus Mitteln des Baessler-Institutes, [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFc-42/V-1/page/0109.html.en p. 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823121129/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFc-42/V-1/page/0109.html.en |date=2017-08-23 }}, [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-31/V-1/page-hr/0108.html.en Tafel 20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823115412/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-31/V-1/page-hr/0108.html.en |date=2017-08-23 }}. (Accessed 3 September 2016).</ref>. Хәҙерге ғалимдар фекеренсә, был сөғдлеләр булыуы мөмкин.<ref name="hansen 2012 p98"/>.</small> }} {{Кратное изображение | зона = right | направление = horizontal | зона_подписи = center | изобр1 = Dinastia tang, shanxi, straniero dal volto velato, 600-750 ca.JPG | ширина1 = 150 | подпись1 = <small>Йөҙөнә битлек ҡаплаған үҙенсәлекле эшләпәле сөғдлене, бәлки, дөйә ҡыуыусыны йәки хатта ғибәҙәтханала хеҙмәт иткән зороастрий руханийын һүрәтләгән (Тан династияһы) ҡытай балсыҡ фигураһы. Б. э. VIII быуаты. Йөҙ битлеге изге утты кеше һулышы менән бысратыуҙан һаҡлау өсөн ҡулланылған. (Көнсығыш сәнғәте музейы (Турин), Италия) Museum of Oriental Art (Turin)<ref>Lee Lawrence. (3 September 2011). [https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904332804576540533071105892 "A Mysterious Stranger in China"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205105151/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904332804576540533071105892 |date=2017-12-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. Accessed on 31 August 2016.</ref>.</small> | изобр2 = BezeklikSogdianMerchants.jpg | ширина2 = 265 | подпись2 = <small>Буддаға тубыҡланып бүләк итеүсе сөғдлеләр (фреска, ентекле), Безеклик, Тарим бассейнының көнсығыш өлөшөндәге Турфан янында, Ҡытай, VIII быуат</small> }} Төркиҙәрҙең Үҙәк Азиялағы өҫтөнлөклө урыны уларҙың костюмдарының популярлығына килтергән. Был осраҡта сит ҡала мөхитендә этник билдәләр декоратив элемент булараҡ сығыш яһаған. Мәҫәлән, Афрасиаб һынлы сәнғәтендә төрки кафтандарҙың итәгендә ҡабырға киҫелештәре булмай, яғалары һәм ең остары декоратив туҡыма менән көпләнгән һәм һарай кейеме стиленә ярашлы мөмкин тиклем оҙон булған. Әммә Пенжикент һынлы сәнғәтендә төрки кейемдең декоратив туҡыма менән көпләнгән ҡабырға киҫелештәре булған, итәктәре биҙәлә һәм яғаһының биҙәлеше үҙгәрә<ref>Майтдинова Г. М. Этнические знаки в раннесредневековом костюме населения Средней Азии // Средняя Азия и мировая цивилизация. Т., 1992. С. 881</ref>. === Дине === Был осорҙа Сөғд батшалығында зороастризм өҫтөнлөк итә. Төбәк халҡы араһында зороастрий аллаларынан бактрий алиһәһе Нана<ref>Tanabe, Katsumi. «Nana on Lion East and West in Sogdian Art». Orient 30 (1995): 309—334.</ref> Һәм Митра популяр була. Нана культы шумерҙан килеп сыҡҡан, ә һуңыраҡ уны аккадтар, эламиттар, арамейҙар, грек-эллинистар, мысырҙар, сүриәлеләр, һуңынан сөғдлеләр, хорезмийҙар, бактрийҙар ҡабул иткән<ref>Westenholz, Joan Goodnick. «Trading the symbols of the goddess Nanaya». In Religions and Trade, pp. 167—198. Brill, 2014.</ref>. Әммә сөғд халҡы башҡа илаһтарға ла табына. Б. э. V—VII быуаттарҙа Сөғд батшалығында мәйеттәрҙең һөйәктәре ерләнгән, был ут, һыу һәм ергә табыныу, йәғни зороастризм менән бәйле. Таҙартылған һөйәктәр махсус керамик ваза — оссуарийҙарға, йәки «һөйәксәләргә» («костницы») йыйылған, һуңынан улар ҡала диуары артында төҙөлгән кәшәнә — наустарҙа һаҡланған<ref>8. Булатова В. А., Шишкина Г. В. Самарканд — музей под открытым небом. Ташкент, 1986</ref>. Бындай традиция Иранға хас түгел, унда, күрәһең, зороастризмдың икенсе варианты өҫтөнлөк иткән. Сөғд йәмғиәте төрлө дини йүнәлештәргә (буддизм, манихейлыҡ, несторианлыҡ, зороастризм) толерантлыҡ менән айырылып торған. Сөғдлеләр һәм уларҙың теле тураһында мәғлүмәттең төп сығанаҡтары булып беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән дини текстар тора. Кипр епискобы (315—403), Изге (Свяятитель) Епифаний, Апостол Андрей Первозванный тураһында һөйләгәндә, ул Ғайса Мәсихтең Инжилын скифтарға һәм ''сөғдлеләргә'' вәғәзләгәнен күрһәтә<ref>{{Книга|автор=|заглавие=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Русская Православная Церковь. Издательство Московской патриархии|год=2001|страницы=4|страниц=528|isbn=Апостол}}</ref>. === Сөғд һәм төрки халыҡтар === Көнсығыш белгестәре мәғлүмәттәре буйынса, факттар сөғдлеләрҙең төркиҙәр менән яҡынайыуын һәм ҡушылыуын асыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, VII-VIII быуаттарҙа Сөғд батшалығынан Дуньхуанға күсеп килгән сөғдлеләр күбеһенсә төрки исемдәр йөрөткән, өҫтәүенә был исемдәрҙе улар Сөғд дәүләтендә үк алған<ref>Чугуевский Л. И., Новые материалы к истории согдийской колонии в районе Дуньхуана // Страны и народы Востока — 1971 — вып. Х. с.153</ref>. Сөғд һәм төрки телдәрен үҙ-ара байытыу процесы барған. Боронғо төрки ҡағандарының иртә эпиграфик яҙмаларында сөғд теле рәсми тел булып торған. Муг документтарының сөғд текстарында төрки теле үҙләштермәләре осрай. Мәҫәлән, «yttuku» — «йүнәлтеү», «илселек», «bediz» — «һырлау, орнамент» һәм башҡалар. Муг документтарының береһендә Пенжикент хакимы һарайында «тархан» төрки титулы теркәлгән. Унда «sozum» — «минең бойороғом», һүҙмә — һүҙ «минең һүҙем» тигән төрки һүҙ осрай<ref>Лившиц В. А., Согдийцы в Семиречье: лингвистические и эпиграфические свидетельства // Красная речка и Бурана. Фрунзе. 1989, с. 79-80</ref><ref>Лившиц В. А., Согдийские документы с горы Муг. Выпуск 2. Чтение. Перевод. Комментарий. Юридические документы и письма. М., 1962, с. 29, 55</ref>. <!-- == Известные согдийцы == * [[Александр IV Македонский]], ''[[басилевс]]'' [[Древняя Македония|Македонии]], сын [[Александр Македонский|Александра Македонского]] и [[Роксана|Роксаны]] (дочь согдийского дворянина [[Оксиарт]]а),<ref name="ahmed 2004 p61">Ahmed, S. Z. (2004), ''Chaghatai: the Fabulous Cities and People of the Silk Road'', West Conshokoken: Infinity Publishing, p. 61.</ref><ref name="livius roxane">Livius.org. «[http://www.livius.org/articles/person/roxane/ Roxane].» ''Articles on Ancient History''. Page last modified 17 August 2015. Retrieved on 29 August 2016.</ref><ref name="strachan 2008 p87">Strachan, Edward and Roy Bolton (2008), ''Russia and Europe in the Nineteenth Century'', London: Sphinx Fine Art, p. 87, {{ISBN|978-1-907200-02-1}}.</ref> сделавшая Александра IV наполовину согдийцем * [[Ань Лушань]] (安祿山)<ref name="howard 2012 p135">Howard, Michael C., ''Transnationalism in Ancient and Medieval Societies, the Role of Cross Border Trade and Travel'', McFarland & Company, 2012, p. 135.</ref>, — военный лидер согдийского (со стороны отца) и [[Древние тюрки|тюркского]] происхождения в течение [[Тан (династия)|Танской династии]] в Китае; он поднялся на первое место, сражаясь (и теряя) в пограничных войнах между 741 и 755 годами. Позже он ускорил катастрофический [[мятеж Ань Лушаня]], которая продолжался с 755 до 763 и привёл к упадку династии Тан. * {{iw|Ань Цинсу||en|An Qingxu}} (安慶緒), сын [[Ань Лушань|Ань Лушаня]] * {{iw|Ань Чонхуй||en|An Chonghui}} (安重誨), министр китайской [[Поздняя Тан|Поздней Тан]] * {{iw|Ань Конжинь||en|An Congjin}} (安從進), генерал Поздней Тан и китайской [[Поздняя Цзинь (936—947)|Поздней Цзинь (936—947)]] * {{iw|Ань Чонрон||en|An Chongrong}} (安重榮), генерал китайской Поздней Цзинь * [[Антиох I Сотер]]<ref name="magill et al 1998 p1010">Magill, Frank N. et al. (1998), ''The Ancient World: Dictionary of World Biography, Volume 1'', Pasadena, Chicago, London,: Fitzroy Dearborn Publishers, Salem Press, p. 1010, {{ISBN|0-89356-313-7}}.</ref>, — второй правитель [[Государство Селевкидов|государства Селевкидов]], который был полусогдийцем и македонским греком по его материнскому ({{iw|Апама||en|Apama}}) и отцовскому ([[Seleucus I Nicator|Селевк I Никатор]]) происхождению, соответственно * [[Апама (жена Селевка I)|Апама]]<ref name="magill et al 1998 p1010"/>, — дочь [[Спитамен]]а (смотри ниже) и жена [[Селевк I Никатор|Селевка I Никатора]], основателя [[Государство Селевкидов|государства Селевкидов]] * [[Азанес]]<ref name="dresden 2003 p1216">Mark J. Dresden (2003), «Sogdian Language and Literature», in Ehsan Yarshater, ''The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods'', Cambridge: Cambridge University Press, p. 1216, {{ISBN|0-521-24699-7}}.</ref>, — сын Артайоса, который возглавлял контингент согдийских войск в персидской армии [[Ксеркс I|Ксеркса I]] в течение [[Греко-персидская война (480—479 до н. э.)|второго персидского вторжения в Грецию]] в 480 до н. э. * [[Деваштич]]<ref>{{cite book |last=VOHIDOV |first=RAHIM|last2=ESHONQULOV |first2=HUSNIDDIN |date=2006 |title=O'ZBEK MUMTOZ ADABIYOTI TARIXI (Eng qadimgi davrlardan XVI asr oxirigacha)|url=http://n.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/ona-tili_va_adabiyot/O'zbek%20mumtoz%20adabiyoti%20tarixi%20(Rahim%20Vohidov,%20Husniddin%20Eshonqulov).pdf |location= |publisher=O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI |chapter=III-BOB X X II ASRLAR O'ZBEK ADABIYOTI 3.1. X-X II asrlardagi madaniy hayot|page=52 |isbn=}}</ref>, — правитель [[Пенджикент]]а VIII века * [[Фацзан]]<ref name="Gernet1996 2">{{cite book|author=Jacques Gernet|title=A History of Chinese Civilization|url=https://books.google.co.uk/books?id=jqb7L-pKCV8C&pg=PA278#v=onepage&q&f=false|date=31 May 1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-49781-7|pages=278–}}</ref>, — буддийский монах VII века, коллега [[Сюаньцзан]]а * [[Гурек]]<ref name="litvinski et al 1999 p459">Litvinski, B. A., A. H. Jalilov, A. I. Kolesnikov (1999), «The Arab Conquest», in ''History of Civilizations of Central Asia: Volume III, the Crossroads of Civilizations: A. D. 250—750'', eds B. A. Litvinski, Zhang Guangda, and R. Shabani Samghabadi, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited, p. 459.</ref>, — правитель [[Самарканд]]а VIII века * {{iw|Кан Сенхуй||en|Kang Senghui}} (康僧會),<ref name="Nguyen2008">{{cite book|author=Tai Thu Nguyen|title=The History of Buddhism in Vietnam|url=https://books.google.com/books?id=tUN8tC0ftJcC&pg=PA36#v=onepage&q&f=false|year=2008|publisher=CRVP|isbn=978-1-56518-098-7|pages=36–}}</ref> буддийский монах 3-го века, который жил в [[Зяоти]] (современный [[Вьетнам]]) в течение [[Эпоха Троецарствия|Эпохи Троецарствия]] * Кан Жин (康景)? — возможно согдиец, который работал во дворце [[Империя Мин|Империи Мин]] принца Цинь ({{iw|Список вассалов династии Мин (отдел Цинь Вана)||zh:明朝藩王列表 (秦王系)}}) как слуга<ref>{{cite book |last=Chen (陈) |first=Boyi (博翼) |date=2011 |chapter=10 跋《明秦府承奉正康公墓志铭》"A Sogdian Descendant?—Study of the Epitaph of Kang Jing: The Man Who Served at Ming Prince Qin's Mansion,"|title=Collected Studies on Ming History 明史研究论丛 |url=https://www.academia.edu/18786949/1.10_%E8%B7%8B_%E6%98%8E%E7%A7%A6%E5%BA%9C%E6%89%BF%E5%A5%89%E6%AD%A3%E5%BA%B7%E5%85%AC%E5%A2%93%E5%BF%97%E9%93%AD_A_Sogdian_Descendant_Study_of_the_Epitaph_of_Kang_Jing_The_Man_Who_Served_at_Ming_Prince_Qin_s_Mansion_Collected_Studies_on_Ming_History_%E6%98%8E%E5%8F%B2%E7%A0%94%E7%A9%B6%E8%AE%BA%E4%B8%9B_9_2011_283-297 |volume=9|location= |publisher=China Academic Journal Electronic Publishing House |pages=283–297 |isbn=}}</ref><ref name="中國文物硏究所">{{cite book|author=中國文物硏究所|title=新中國出土墓誌: 陜西 (no.1-2)|url=https://books.google.com/books?id=LS8aAQAAMAAJ&q=%E6%98%8E%E7%A7%A6%E5%BA%9C%E6%89%BF%E5%A5%89%E6%AD%A3%E5%BA%B7%E5%85%AC%E5%A2%93%E5%BF%97%E9%93%AD&dq=%E6%98%8E%E7%A7%A6%E5%BA%9C%E6%89%BF%E5%A5%89%E6%AD%A3%E5%BA%B7%E5%85%AC%E5%A2%93%E5%BF%97%E9%93%AD&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiHwZrWyO7OAhVFHB4KHXVvBAYQ6AEIHDAA|publisher=文物出版社}}</ref> * [[Хайдар ибн Кавус]],<ref name="RaffatʻAlavī1985">{{cite book|author1=Donné Raffat|author2=Buzurg ʻAlavī|title=The Prison Papers of Bozorg Alavi: A Literary Odyssey|url=https://books.google.com/books?id=mhmwnM9o6i4C&pg=PA85&lpg=PA85#v=onepage&q&f=false|year=1985|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-0195-1|pages=85–}}</ref> генерал [[Аббасидский халифат|Аббасидского халифата]] и [[вассал]] Аббасидов как принц [[Уструшана|Уструшаны]] в течение IX века * [[Хайдар Наср ибн Абдалла]]<ref>[[Ибн Тагриберди]] (1930), ''Nujum al-zahira fi muluk Misr wa’l-Qahira, Volume II'', Cairo: Dar al-Kutub al-Misriyya, p. 218.</ref>, — аббасидский губернатор [[Египет в составе Арабского халифата|Египта]] в течение IX века * {{iw|Ли Баою||en|Li Baoyu}} (李抱玉)<ref name="howard 2012 p135"/>, ранее известный как Чунчжань (安重璋) и [[Титулы китайской знати|облагороженный]] как герцог Чжаову [[Западная Лян (400—421)|Лян]] (涼昭武公), генерал китайской династии Тан, который воевал против восстания [[Ань Лушань|Ань Лушаня]] и [[Тибетская империя|Тибетской империи]] * {{iw|Малик ибн Хайдар||en|Malik ibn Kaydar}},<ref>Gordon, Matthew S. (2001), ''The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Samarra (A.H. 200—275/815-889 °C.E.)'', Albany, NY: State University of New York Press, p. 77, {{ISBN|0-7914-4795-2}}.</ref> 9-го века генерал Аббасидского халифата. * {{iw|Музаффар ибн Хайдар||en|Muzaffar ibn Kaydar}}, сын Хайдара Наср ибн Абдаллы (см. выше) и ещё один губернатор Египта Аббасидов в IX веке * {{iw|Оксиартес||en|Oxyartes}}<ref name="ahmed 2004 p61"/><ref name="livius roxane"/><ref name="strachan 2008 p87"/>, — согдийский военачальник из [[Бактрия|Бактрии]], последователь [[Бесс]]а, и отец [[Роксана|Роксаны]], жены [[Александр Македонский|Александра Македонского]] * [[Роксана]]<ref name="ahmed 2004 p61"/><ref name="livius roxane"/><ref name="strachan 2008 p87"/><ref>Carlos Ramirez-Faria (2007), ''Concise Encyclopedia of World History'', New Delhi: Atlantic Publishers & Distributors, p. 450, {{ISBN|81-269-0775-4}}.</ref>, — первая жена Александра Великого в IV веке до нашей эры * [[Спитамен]]<ref name="holt 1989 pp64-65">Holt, Frank L. (1989), ''Alexander the Great and Bactria: the Formation of a Greek Frontier in Central Asia'', Leiden, New York, Copenhagen, Cologne: E. J. Brill, pp 64-65 (see also footnote #62 for mention of Sogdian troops), {{ISBN|90-04-08612-9}}.</ref>, — согдийский военачальник, возглавивший восстание против Александра Македонского в конце IV века до нашей эры * [[Тархун]]<ref name="litvinski et al 1999 p459"/>, — правитель Самарканда VIII века --> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Sogdian Tribute Bearers on the Apadana Staircase 16 (Best Viewed Size "Large") (4689076272).jpg|Персеполь Ападанаһынан Әһәмәниҙәр рельефында фарсы батшаһы Дарий I-гә бүләк тапшырыусы сөғдлеләр, б. э. т. V быуат}} Файл:Sogdian New Year Festival, Northern Qi.jpg|Төньяҡ Ци династияһының ҡытай согдий саркофагында һүрәтләнгән сөғдлеләр (б. э. 550-577 йй.) Файл:Sogdien Wei Guimet.jpeg|Ҡытай (Көнсығыш Хань, б. э. 25-220 йй.) Типик сөғд башлығын кейгән Ебәк юлы сөғд карауан оҙатыусыһының керамик статуэткаһы Файл:HanForeigner3rdCentury.jpg|Сөғд яугирҙәре, Көнсығыш Хань, б. э. III быуат башы, полихром терракота. Гиме музейы, Париж Файл:Western groom figure, China, Tang dynasty, 7th century AD, gray pottery with painted ornament - Matsuoka Museum of Art - Tokyo, Japan - DSC07248.JPG|Сөғд һарай яны кешеһенең һоро керамика статуэткаһы, Ҡытай Тан династияһы, б. э. VII быуаты Файл:Westerner on a camel.jpg|Ҡытай, Көнсығыш Хань. Ике көмөрөлө (бактриан) дөйәлә һыбай сөғд сауҙагәренең фарфор статуэткаһы Файл:Tang Dynasty sancai pottery camel and man.JPG|Дөйә менән сөғдле. Сань-цай стилендәге глазурланған керамика, Тан осоро (618-907 йй.). Файл:KhunakCoin.jpg|Бохара хакимы Хунактың сүкелгән тәңкәһе, б. э. VIII быуат башы, аверсында таж кейгән хаким һәм реверсында зороастрий ут миһрабы һүрәтләнгән Файл:TarkhunSogdianCoin.jpg|Сәмәрҡәнд хакимының Тархун тәңкәһе Файл:Sogdian coins - Carpatic 02.jpg|Сөғд батшалығының тәңкәләре Файл:Noin-Ula carpet, Yuezhi fighting a SogdianNoin-Ula carpet, Yuezhi fighting a Sogdian.jpg|Юэчжи (һулда) ҡалҡан артында (уңда) сөғдле менән һуғыша, Ноин-Ула келәме, б. э. I быуаты<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf |access-date=2022-06-11 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415111655/http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf |deadlink=no }}</ref> Файл:An Jia with a Turkic Chieftain in Yurt. Xi’an, 579 CE. Shaanxi Provincial Institute of Archaeology, Xi’an.jpg|Сөғд сауҙагәре Ань Цзя төрөк юлбашсыһы менән уның тирмәһендә. Б. э. 579 й. Файл:Sogdians having a toast, with females wearing Chinese headdresses.jpg|Сөғдлеләр тост әйтә, ҡытай баш кейемендәге ҡатын-ҡыҙҙар. Аньяндың ерләү саркофагы, б. э. 550-577 йй.<ref>{{cite journal |last1=Scaglia |first1=Gustina |title=Central Asians on a Northern Ch'i Gate Shrine |journal=Artibus Asiae |date=1958 |volume=21 |issue=1 |page=17 |doi=10.2307/3249023 |jstor=3249023 |url=https://doi.org/10.2307/3249023 |issn=0004-3648}}</ref> Файл:Sogdian musicians on the tomb of Wirkak.jpg|Сөғд музыканттары һәм хеҙмәтселәре, б. э. 580 йылы Файл:Huteng dancer.jpg|Хутэндың сөғд бейеүсеһе, Сюдин ғибәҙәтханаһы пагодаһы, Аньян, Хэнань провинцияһы, Ҡытай, Тан династияһы, VII быуат Файл:Northern Zhou Dynasty Tomb of Shijun (roof reconstructed).jpg|Ҡытайҙа сөғд чиновнигының Виркака кәшәнәһе. Сианда б. э. 580 йылында, Төньяҡ Чжоу династияһы осоронда төҙөлгән. Сиань ҡала музейы. Файл:Tang Sancai Porcelain with Musicians on a Camel (no background).jpg|Тан династияһы сөғд сауҙагәрҙәренең бактрианға атланған ''сань-цай'' стилендәге статуэткаһы Файл:Piatto con decorazione di castello assediato, arg, samirechye, da bolshoe-anikovskaya, IX-X sec su orig del l'VIII sec.JPG|Иерихон ҡамауы һүрәтләнгән аников тәрилкәһе. Моғайын, Ул Етеһыуҙа урынлашҡан сөғд несториан общинаһы өсөн эшләнгәндер. </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Сөғд батшалығы]] * [[Сөғд теле]] * [[Сөғд яҙмаһы]] * [[Сөғд сәнғәте]] * [[Ягнобтар]] * [[Хутэн]] * [[Сабао (титул)]] * [[Ҡытайҙың иран телле халыҡтары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Хромов А. Л.|часть=Ягнобский язык|ссылка часть=|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия: в 3-х томах|ссылка=|ответственный=Редколлегия: [[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|В. А. Виноградов]], [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]](†), [[Солнцев, Вадим Михайлович|В. М. Солнцев]](†), [[Шахнарович, Александр Маркович|А. М. Шахнарович]](†), [[Поцелуевский, Евгений Александрович|Е. А. Поцелуевский]], Г. А. Давыдова; Рецензенты: [[Казакевич, Ольга Анатольевна|О. А. Казакевич]], Т. Б. Крючкова; [[Институт языкознания РАН]]|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2005|том=3 (С—Я)|страницы=513—521|страниц=608|серия=|isbn=5-02-011267-4, ISBN 5-02-011237-2|тираж=1200|ref=Хромов}} * {{cite magazine |last1=Alram |first1=Michael |title=Ein Schatzfund Hephthalitischer Drachmen Aus Baktrien |language=de |trans-title=A treasure discovery of Hephthalite Drachms from Bactria |magazine=Numismatische Zeitschrift |date=2008 |volume=116/117 |pages=253–268 |url=https://www.univie.ac.at/chwh/content/recentpublications/NZ_2008_ALRAM.pdf|ref=Alram}} == Һылтанмалар == * [https://sogdians.si.edu/ The Sogdians] * {{commonscat-inline}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Xgx8tizeW_o Как согдийцы покорили Азию? Или что мы знаем о Согдиане?] * [https://www.youtube.com/watch?v=fCtp7e_KIxQ Согдийцы — кто такие?] * [https://www.youtube.com/watch?v=D0KrXKUxZEU Лекция Павла Лурье о древней Согдиане] * [http://articult.rsuh.ru/articult-29-1-2018/articult-29-1-2018-yatsenko.php С. А. ЯЦЕНКО. Согдийцы в искусстве Китая начала династии Тан: критерии идентификации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240424154429/https://articult.rsuh.ru/articult-29-1-2018/articult-29-1-2018-yatsenko.php |date=2024-04-24 }} * [https://nuz.uz/svobodnoe-mnenie/32197-musulmanskie-i-kitayskie-istochniki-o-vozniknovenii-buhary-i-sogdiyskih-dinastiyah-srednevekovya.html Мусульманские и китайские источники о возникновении Бухары и согдийских династиях Средневековья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115175220/https://nuz.uz/svobodnoe-mnenie/32197-musulmanskie-i-kitayskie-istochniki-o-vozniknovenii-buhary-i-sogdiyskih-dinastiyah-srednevekovya.html |date=2023-11-15 }} {{Иранские народы}} [[Категория:Сөғдлеләр]] [[Категория:Урта Азия халыҡтары]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Боронғо халыҡтар]] [[Категория:Үзбәкстан тарихы]] [[Категория:Тажикстан тарихы]] dct9kzc3z2j1vf1exmk83jcnc1p9dk1 Таулы Алтай 0 198062 1307145 1273814 2026-10-09T03:53:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307145 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Таулы Алтай''' ({{Lang-ru|Горно-Алтайск}}, алт. Туулу Алтай) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] [[Алтай Республикаһы|Алтай Республикаһында]] урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны — {{Население|Горно-Алтайск|ф}} кеше ({{Население|Горно-Алтайск|г}}){{Население|Горно-Алтайск|с}}. == Сәғәт поясы == Таулы Алтай Красноярск ваҡыты (Krasnoyarsk Time Zone, KRAT) сәғәт поясында урынлашҡан. UTC менән айырмаһы +7:00 сәғәт тәшкил итә. Мәскәү ваҡыты менән айырмаһы +4 сәғәтте тәшкил итә һәм Рәсәйҙә MSK+4 итеп күрһәтелә. == Тарих == Ҡала статусын 1938 йылдан башлап йөрөтә. == Халыҡ == {{Население|Горно-Алтайск|гс}}Милләттәр (2010): урыҫтар (70,0%), алтайлылар (23,0%), ҡаҙаҡтар (2,3%).<ref>{{Citation|title=2010 елгы җанисәп алу базасы.|url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml|access-date=2014-12-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111042357/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |date=2017-11-11 }}</ref><ref>Милләтне әйтмәгән кешеләрне исәпләмичә</ref>, [[ҡумандылар]]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡош-Ағас]] == Тышҡы һылтанмалар == * [{{wikidata|p856|{{{сайт|}}}|plain=true}} Рәсми веб-сәхифәһе] * [http://www.mojgorod.ru/r_altaj/gornaltajsk/index.html Таулы Алтай «Минең ҡала» энциклопедияһында] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] jkmtwiortft6q63h7to97sc00w25hif Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы 0 199502 1307158 1301308 2026-10-09T06:41:56Z Баныу 28584 1307158 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Изображение = | Ширина = 220 | Описание изображения = Адель Руслан ҡыҙы [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] тигән маҡтаулы исемде тапшырыу тантанаһында, 2025 йылдың 5 майы. | Фон = вокалист | Имя = | Имя при рождении = Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы | Место рождения = [[Өфө]] | Дата рождения = 15.01.2000 | Профессии = йырсы | Годы активности = | Певческий голос = | Инструменты = [[гитара]], думбыра | Жанры = фольк-поп | Лейблы = | Награды = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы}} | Сайт = }} {{ФШ|Шәйхетдинова}} '''Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы''' ({{lang-ru|Шайхитдинова Адель Руслановна }}; [[15 ғинуар]] [[2000 йыл]]) — йырсы, башҡорт музыкаль [[AY YOLA]] төркөмө солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025). Рәсәй Forbes (Форбс) журналы Адель Шәйхетдинованы «Музыка» номинацияһында «30-ға тиклем 30» рейтингына индерә. [[2025 йыл]]дың [[14 март]]ында сыҡҡан клип «Homay» йырсы башҡарыуында донъя кимәлендәге хитҡа әүерелә. == Биографияһы == Адель Руслан ҡыҙы Шәйхетдинов 2000 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе урыҫ милләтенән, ә атаһы, Руслан Шәйхетдинов, башҡорт. Адель мәктәпкәсә йәштә [[урыҫ теле]]ндә генә һөйләшә, хәҙер йырсы инглиз телен дә белә. Адель Шәйхитдинова бала сағынан уҡ музыка менән шөғөлләнә башлай һәм мәктәп уҡыусыһы сағында уҡ бер нисә абруйлы «Вдохновение» («Илһам») һәм «Уфимская волна» («Өфө тулҡыны») конкурстарында еңеү яулай. [[2018 йыл]]да [[Ҡазан федераль университеты]]ның социаль-философия фәндәре һәм киң коммуникациялар институтының «телевидение» йүнәлеше буйынса уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ҡыҙ бер йыл [[Мәскәү]]ҙә тауыш яҙҙырыу лейблы менән эшләй, унда баш ҡала артистары өсөн текстар яҙа<ref name=":1">{{Cite news|title=Адель Шайхитдинова|url=https://24smi.org/celebrity/403618-adel-shaikhitdinova.html|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Ижады == Адель үҙенең ижад юлын [[2010 йыл]]да атаһы Руслан Шәйхетдинов менән Musume проектында дуэтта башлай, псевдонимы Musume була: япон теленән тәржемә иткәндә «ҡыҙ» тигәнде аңлата. Төркөм ике альбом сығара һәм бер нисә телевизион шоуҙа ҡатнаша. Аделдең башҡарыу стиле үҙенсәлекле: традицион башҡорт мотивтары электрон музыка менән аралаша. 2024 йылда, [[Рамаҙанов Ринат Заһир улы|Ринат Рамаҙанов]] менән берләшеп, Шәйхитдиновтар [[AY YOLA|Ay Yola]] төркөмөнә нигеҙ һала. Төркөм башҡорт эпосы «[[Урал батыр|Урал-батыр]]» менән рухландырылған этно-поп жанрында музыка башҡара<ref name=":2">{{Cite news|title=«Любовь, до которой не достать»: как выглядит Адель из Ay Yola на сцене и в обычной жизни|url=https://ufa1.ru/text/entertainment/2025/05/11/75444212/|work=ufa1.ru|date=2025-05-11|accessdate=2025-05-18}}</ref>. Homay («һомай») йыры Адель Шәйхетдиноваға ҙур популярлыҡ килтерә. Интернетта ҡыҙҙы Галь Гадот һәм Белла Хадид менән сағыштыралар, шулай уҡ модель карьераһы булмаһа ла, мода-брендтар менән бик күп килешеүҙәр һәм ҡыҙыҡлы фотоһүрәттәр тураһында һөйләйҙәр. Адель йырлап ҡына ҡалмай, [[гитара]]ла һәм [[думбыра]]ла уйнай. 2025 йылдың 14 мартында сығарылған Homay йыры «Ural-Batyr» исемле альбомдың бер өлөшө, ул шунда уҡ хит була, трек миллионлаған тыңлау йыя. Уның өҙөгө социаль селтәрҙәрҙә, айырыуса төрки телле халыҡтар араһында, тиҙ тарала тарала. Уны TikTok, YouTube Shorts һәм Reels-та ҡыҫҡа видеолар эшләүҙә һәм [[үзбәк]], [[Татарҙар|татар]], [[Төрөк теле|төрөк]], рус, [[ҡаҙаҡ]] һәм башҡа телдәргә тәржемә итеүҙә киң ҡуллана башлайҙар<ref name=":3">{{Cite news|title=Forbes включил певицу из Башкирии Адель Шайхитдинову в рейтинг «30 до 30»|author=Лейла Аралбаева|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-vklyuchil-pevitsu-iz-bashkirii-adel-shayhitdinovu-v-reyting-30-do-30-4235061|date=2025-05-14|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bash.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-yyrsy-adel-sh-yhetdinovany-30-a-tiklem-30-reytingyna-inder-e-4235226 Forbes йырсы Адель Шәйхетдинованы «30-ға тиклем 30» рейтингына индерҙе] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары]] 2qu8srrp2bhixv7t8jdfi24f0v5vuqu 1307159 1307158 2026-10-09T06:46:38Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1307159 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Изображение = | Ширина = 220 | Описание изображения = Адель Руслан ҡыҙы [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] тигән маҡтаулы исемде тапшырыу тантанаһында, 2025 йылдың 5 майы. | Фон = вокалист | Имя = | Имя при рождении = Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы | Место рождения = [[Өфө]] | Дата рождения = 15.01.2000 | Профессии = йырсы | Годы активности = | Певческий голос = | Инструменты = [[гитара]], думбыра | Жанры = фольк-поп | Лейблы = | Награды = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы}} | Сайт = }} {{ФШ|Шәйхетдинова}} '''Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы''' ({{lang-ru|Шайхитдинова Адель Руслановна }}; [[15 ғинуар]] [[2000 йыл]]) — йырсы, башҡорт музыкаль [[AY YOLA]] төркөмө солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025). Рәсәй Forbes (Форбс) журналы Адель Шәйхетдинованы «Музыка» номинацияһында «30-ға тиклем 30» рейтингына индерә. [[2025 йыл]]дың [[14 март]]ында сыҡҡан клип «Homay» йырсы башҡарыуында донъя кимәлендәге хитҡа әүерелә. == Биографияһы == Адель Руслан ҡыҙы Шәйхетдинов 2000 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе урыҫ милләтенән, ә атаһы, Руслан Шәйхетдинов, башҡорт. Адель мәктәпкәсә йәштә [[урыҫ теле]]ндә генә һөйләшә, хәҙер йырсы инглиз телен дә белә. Адель Шәйхитдинова бала сағынан уҡ музыка менән шөғөлләнә башлай һәм мәктәп уҡыусыһы сағында уҡ бер нисә абруйлы «Вдохновение» («Илһам») һәм «Уфимская волна» («Өфө тулҡыны») конкурстарында еңеү яулай. [[2018 йыл]]да [[Ҡазан федераль университеты]]ның социаль-философия фәндәре һәм киң коммуникациялар институтының «телевидение» йүнәлеше буйынса уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ҡыҙ бер йыл [[Мәскәү]]ҙә тауыш яҙҙырыу лейблы менән эшләй, унда баш ҡала артистары өсөн текстар яҙа<ref name=":1">{{Cite news|title=Адель Шайхитдинова|url=https://24smi.org/celebrity/403618-adel-shaikhitdinova.html|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Ижады == Адель үҙенең ижад юлын [[2010 йыл]]да атаһы Руслан Шәйхетдинов менән Musume проектында дуэтта башлай, псевдонимы Musume була: япон теленән тәржемә иткәндә «ҡыҙ» тигәнде аңлата. Төркөм ике альбом сығара һәм бер нисә телевизион шоуҙа ҡатнаша. Аделдең башҡарыу стиле үҙенсәлекле: традицион башҡорт мотивтары электрон музыка менән аралаша. 2024 йылда, [[Рамаҙанов Ринат Заһир улы|Ринат Рамаҙанов]] менән берләшеп, Шәйхитдиновтар [[AY YOLA|Ay Yola]] төркөмөнә нигеҙ һала. Төркөм башҡорт эпосы «[[Урал батыр|Урал-батыр]]» менән рухландырылған этно-поп жанрында музыка башҡара<ref name=":2">{{Cite news|title=«Любовь, до которой не достать»: как выглядит Адель из Ay Yola на сцене и в обычной жизни|url=https://ufa1.ru/text/entertainment/2025/05/11/75444212/|work=ufa1.ru|date=2025-05-11|accessdate=2025-05-18}}</ref>. Homay («һомай») йыры Адель Шәйхетдиноваға ҙур популярлыҡ килтерә. Интернетта ҡыҙҙы Галь Гадот һәм Белла Хадид менән сағыштыралар, шулай уҡ модель карьераһы булмаһа ла, мода-брендтар менән бик күп килешеүҙәр һәм ҡыҙыҡлы фотоһүрәттәр тураһында һөйләйҙәр. Адель йырлап ҡына ҡалмай, [[гитара]]ла һәм [[думбыра]]ла уйнай. 2025 йылдың 14 мартында сығарылған Homay йыры «Ural-Batyr» исемле альбомдың бер өлөшө, ул шунда уҡ хит була, трек миллионлаған тыңлау йыя. Уның өҙөгө социаль селтәрҙәрҙә, айырыуса төрки телле халыҡтар араһында, тиҙ тарала тарала. Уны TikTok, YouTube Shorts һәм Reels-та ҡыҫҡа видеолар эшләүҙә һәм [[үзбәк]], [[Татарҙар|татар]], [[Төрөк теле|төрөк]], рус, [[ҡаҙаҡ]] һәм башҡа телдәргә тәржемә итеүҙә киң ҡуллана башлайҙар<ref name=":3">{{Cite news|title=Forbes включил певицу из Башкирии Адель Шайхитдинову в рейтинг «30 до 30»|author=Лейла Аралбаева|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-vklyuchil-pevitsu-iz-bashkirii-adel-shayhitdinovu-v-reyting-30-do-30-4235061|date=2025-05-14|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bash.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-yyrsy-adel-sh-yhetdinovany-30-a-tiklem-30-reytingyna-inder-e-4235226 Forbes йырсы Адель Шәйхетдинованы «30-ға тиклем 30» рейтингына индерҙе] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] h7dyaakrch3tppiwcalj2a0d7npl6ld Перчаткин Борис Георгиевич 0 201373 1307146 1307095 2026-10-09T05:23:21Z Баныу 28584 /* Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу */ орфография, -сть,-ст.- вт, - фт, -зд тартынҡыларына бөткән һүҙҙәргә ялғау ҡушылғанда, -т, -ть,, -д төшөп ҡала, 1307146 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] snvoyx8qm0r4l3k8lv5d2lxxf8iu54u 1307147 1307146 2026-10-09T05:23:40Z Баныу 28584 /* Иҫкәртмә */ 1307147 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] 2ri559urzyh7rdmm6tjlnzxx7ezt0o3 1307148 1307147 2026-10-09T05:26:36Z Баныу 28584 /* Иҫкәрмә */ 1307148 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] snvoyx8qm0r4l3k8lv5d2lxxf8iu54u 1307149 1307148 2026-10-09T05:27:13Z Баныу 28584 /* Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу */ 1307149 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] jnesncp9fnky3a5mz17ihoyuw5zx0x3 1307150 1307149 2026-10-09T05:27:54Z Баныу 28584 /* АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе */ 1307150 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] cno3ales2fr3bu3m1cp9jarjwimf6td 1307151 1307150 2026-10-09T05:28:33Z Баныу 28584 /* АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе */ 1307151 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгресмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] cqplce2wvj9e886rveq1a2b4izhyq08 1307152 1307151 2026-10-09T05:31:21Z Баныу 28584 /* АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе */ 1307152 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклад әҙерләй. Доклад конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп китеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгресмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] om6440ylvwozfxsgx2rzz1z4rlkme0o 1307155 1307152 2026-10-09T05:39:07Z Баныу 28584 /* Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе */ 1307155 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы [[Фетнә|фетнә]] ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда Мәскәү Хельсинки төркөмө вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклад әҙерләй. Доклад конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп китеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгресмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] hsdsj0v5m7hptpphhwg4x8lv73pfnom 1307156 1307155 2026-10-09T05:50:40Z Баныу 28584 /* Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш */ 1307156 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы [[Фетнә|фетнә]] ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[:ru:Московская Хельсинкская группа|Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклад әҙерләй. Доклад конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп китеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгресмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] fzpzk4acmtr5t5yjch87i8au1dc1ho5 1307157 1307156 2026-10-09T05:58:20Z Баныу 28584 1307157 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы [[Фетнә|фетнә]] ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[:ru:Московская Хельсинкская группа|Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклад әҙерләй. Доклад конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп китеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгресмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] rk0s09ja9jw3smq5kyjqywxzarkplm9 Ҡалып:Potd/2026-10-09 10 201587 1307133 2026-10-08T18:09:02Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: PO boxes at the historic Chico Post Office (2024)-L1005460.jpg 1307133 wikitext text/x-wiki PO boxes at the historic Chico Post Office (2024)-L1005460.jpg kw5ffc1uuy3kr9znsnxlabhreepuxmj