Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 10221 1307172 1214088 2026-10-09T15:23:39Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307172 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сөләймән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сөләймән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 6 | lat_sec = 20 |lon_deg = 56 | lon_min = 12 | lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Нуғаҙаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Нуғаҙаҡ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 34 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453499 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205828006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сөләймән''' ({{lang-ru|Сулейманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 40 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205828006. == Тарихы == Сөләймән ауылы Бишауыл-Табын улусына ҡарай. [[XIX быуат]]та ауылда 12 йортта 61 кеше иҫәпләнгән. Ун туғыҙынсы быуаттың тәүге яртыһында йорттар һәм халыҡ һаны үҙгәрмәй тиерлек. 1850 йылда 9 йортта 90 кеше йәшәгән. Сөләймән ауылына нигеҙ һалыусының улдарының исемдәре билдәле. Уларҙың өлкәне Иманбай Сөләймәнов (1736—1818) оҙон ғүмерле була, Имәнбайҙың улының, 1760 йылғы Әбделвәғәптең улдары бик күп булған: Әбдрәхим, Мөхәмәтҡол, Фәйзулла, Хәйрулла, Хәйбулла, Сәйфулла. 1842 йылда 77 кешегә 72 бот ужым, 112 бот яҙғы иген сәселә<ref>{{ИСДБ|страница=53}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||34||14||20||41,2||58,8 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, төп милләт — башҡорттар (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Татар Нуғаҙағы]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Тюкунь): 6 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡыҙрасов Фәүҡәт Хәмиҙулла улы]] (27.09.1946), [[Физика|физик]]-[[Фән|ғалим]], юғары мәктәп һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026)<ref>{{cite web|author=Азат Гиззатуллин|datepublished=9 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-10-09/radiy-habirov-vruchil-gosudarstvennye-nagrady-rossii-i-bashkirii-4669090|title=Радий Хабиров вручил государственные награды России и Башкирии|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-09}}{{ref-ru}}</ref>. == Урамдары == * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000042.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref> == Тирә-яҡ мөхит == * Ҫалпы тауы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428 Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428 Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 10ki3b55m64pkkxgghcnsxuzudy2peg 0 10302 1307185 1213267 2026-10-09T19:39:40Z MR973 26610 /* Тарихы */ 1307185 wikitext text/x-wiki {{БМ|Мерәҫ}} {{ТП-Рәсәй|Мерәҫ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мерәҫ |изображение = Meryas.jpg |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 40 | lat_sec = 55 |lon_deg = 58 | lon_min = 19 | lon_sec = 4 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Баймаҡ районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 820 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453660 |почта индекстары = |телефон коды =34751 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80206838001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мерәҫ''' ({{lang-ru|Мерясово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 820 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453660, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206838001. == Тарихы == Ауылдың атамаһы йорт старшинаһы Мерәҫ Биктимеров исеме менән бәйле. Ул 1816 йылда [[Сыңғыҙ]] ауылынан улдары Хәсән (йорт есаулы була) һәм Әбүшахман һәм ағаһы подпоручик [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]] менән бергә күсеп килә. Күсеүселәр араһында шулай уҡ Cәғиттең улдары Әйүп, Ҡаһарман, Ҡахтаран, Зөлкәрнәй, Ғәбделваһап булалар. Уларҙан тыш үҙҙәренең балалары менән Хужабиргән Заитов, Ғөбәйҙулла Мәмәков, Ураҙбай Алтынғужин, Ишбирҙе Бараҡаев, Рәхмәтулла Ғәйетҡужин, Хәбибулла Айытҡужин, Әбделкәрим Ятанов, Сырлыбай Остыров (Астыров — Асхаров — Аскаров<ref>http://ufagen.ru/places/baymakskiy/meryasovo.html Мерясово</ref>) була<ref name="Сельские советы">Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.</ref>. 1829 йылда властар икенсе Бәхтегәрәйҙән (Манһыр) ҡаҙаҡтар Ямгурсиндарҙы (Ямантай һәм Шәрифулла), Нуртай Букановты күсерәләр. Ямантайҙың дүрт улы була — Байрамғол, Мөхәмәтшафиҡ, Мөхәмәтсәлих һәм Мөхәмәтәмин<ref name="">Сельские советы</ref>. 1834 йылда 20 йортта 123 кеше йәшәй, 1859 йылда — 29 йортта 180 кеше, 1885 йылда — 31 йортта 215 кеше, 1920 йылда — 80 йортта 360 кеше, 1989 йылда — 696 кеше, 1999 йылда — 812 кеше. Ауыл халҡы элек-электән малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 30 йортҡа 120 йылҡы малы, 245 һыйыр, 72 һарыҡ, 50 кәзә тура килгән. 1834 йылда 123 кешегә 18 длисәтинә ярауай иген сәселгән<ref name="">Сельские советы</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||655||327||328||49,9||50,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Ирәндек һыртының көнбайыш битләүендә, Аҡминде йылғаһы янында урынлашҡан<ref name="">Сельские советы</ref>. * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Сибай]]): 57 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89131}} * [https://rus.kiziltan.ru/obshestvo/23832-kk-irndek-buyynda.html Күк ирәндек буйында...]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]] [[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] ew8nit5nljd06ooqpcc89mu8mljuzm2 0 11284 1307187 1291034 2026-10-09T22:12:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307187 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Усман (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Яңы Уҫман |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Усман |төп исеме = |ил =Рәсәй |герб = |флаг = |изображение = Ава тарыуал копия.jpg |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 4 | lat_sec = 0 |lon_deg = 57 | lon_min = 39 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бөрйән районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы){{!}}Байғаҙы |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = Яңы Тарыуал<ref>[https://docs.google.com/file/d/0B6W0k7LyKFYlUWFEYTNJYmhTY1E/edit?usp=sharing Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. — Өфө:Китап, 2002 — 256 б.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 414 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453580 |почта индекстары = |телефон коды =34755 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80219809002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Усман'''<ref>дөрөҫө шулай икән</ref> ({{lang-ru|Новоусманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219809002. == Тарихы == Ауылға [[1786 йыл]]дар тирәһендә әтектәр нигеҙ һалған. [[1795 йыл]]да унда 35 ир-егет һәм 33 ҡатын-ҡыҙ менән 13 йорт булған. Килешеү буйынса Ырғыҙлы йылғаһында Вознесенка баҡыр иретеү заводына китеүсе территорияла урынлашҡан була. 1814 йылда Әтек ауылынан 15 ғаилә яңы ауылға күсеп килә. [[1878 йыл]]да 37 йорт була, унда 115 ир-егет һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. [[1920 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу ике ауылды күрһәтә: Иҫке Усманда 27 йортта 162 кеше йәшәгән, Яңы Усманда 49 йорт була, уларҙа 262 кеше йәшәй. Иң юғары рухи вазифаны Сибай ауылынан килгән Әйүп Тәүәҙилов башҡара. Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр - Үтәбай Әбдрәшитов, Урмантай Юлдашбаев, Туңғатар Ирғәлин, Ишҡужа Илбулов, Илназар Бүлтрүков. Халыҡ башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 34 йортҡа 155 ат тура килгән, һыйырҙар — 101, һарыҡтар — 22, кәзәләр — 27 баш. Ғәҙәттә, ярым күсмә халыҡта һыйырҙар һаны аттар һанынан ҡалыша. Ауылдың 190 кешеһенә 1842 йылда ужым һәм яҙғы игендең дүрттән бер өлөшө (32 бот) сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=44}}</ref>. Ауылдың ике кешеһе — Яхья Кинйәбаев һәм Сәпей Аҡкөсөкөв — 1806—1807 йылдарҙа [[Франция]] менән һуғышта ҡатнашыусылар. Генерал М. И. Платов корпусындағы дүрт башҡорт полкының хәрби хәрәкәттәре Пруссия һәм Польша биләмәһендә булған. Был хаҡта [[1810 йыл]]да Петербургта һәм Лондонда сыҡҡан китаптарында Дон казагы П. Чуйкевич һәм инглиз офицеры Роберт Вильсон яҙған. Икенсе һүҙҙәр буйынса, 1500 башҡорт дошманға ҡаршы һуғыш алып барған, улар "ҡорос шлем һәм тимер кейемдә" булған. Француз кавалерияһы менән көслө алышты тасуирлап, Р. Вильсон башҡорттарҙың "шәхси батырлығын" билдәләй, улар армияға килгәс тә, башҡа казактар менән бергә Аллер йылғаһы аша йөҙөп, француздарға ташлана. 1812 йылғы азатлыҡ һуғышында Наполеонға ҡаршы 15-се полкта ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән Яйыҡбай Яныбаев һәм Ишмырҙа Үтәғолов ҡатнаша<ref>{{Cite web |url=http://ufagen.ru/ |title=Генеалогия и архивы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2011-04-07 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514091218/http://ufagen.ru/ |deadlink=no }}</ref>. Яңы Усманда егерменсе йылдарҙа 51, 1929—1940 йылдарҙа 35—38 хужалыҡ була. 1928 йылдың сентябрь – октябрь айҙарында 6-7 хужалыҡтан торған артель ойошторола. Унда иң ярлылар һәм етемдәр берләшә. Шул уҡ йылда комсомол ячейкаһы төҙөлә. Артель председателе лә, комсомол секретары ла Малабаев Муса була. Артель әкренләп ҙурая бара һәм 1936 йылда бөтәһе лә колхозға инеп бөтә<ref>[http://www.burzyan.ru/rural_settlements_in_the_new_form/baygazinsky_village_council/istoriya.doc Яңы Усман ауылы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220323165114/http://burzyan.ru/rural_settlements_in_the_new_form/baygazinsky_village_council/istoriya.doc |date=2022-03-23 }}</ref>. == Бөгөнгөһө == Яңы Усманда төп мәктәп (Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. 2010 йылда Ҡолһарин Шәрифулла мәсет төҙөй. 2011 йылда икенсе «Хәлфетдин» мәсете асыла. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||262|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||164|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||200|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||316|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||390|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||414||215||199||51,9||48,1 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Ауыл [[Бетерә (йылға)|Бетерә]] йылғаһы буйында, Артылыш тауы янында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 35 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Байғаҙы]]): 14 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 128 км == Урамдары == * Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|улица Заки Валиди}}) * Кусимов урамы ({{lang-ru|улица Кусимова}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}}) * Муса Мортазин урамы ({{lang-ru|улица Мусы Муртазина}}) * Бетерә урамы ({{lang-ru|улица Бетеря}}) * Генерал Шайморатов урамы ({{lang-ru|улица генерала Шаймуратова}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000005.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref> == Климаты == Климаты киҫкен континенталь. Июлдең уртаса температураһы +16 градус, ғинуарҙа -17 градус һалҡын. Йылына 650-700 миллиметр яуым-төшөм яуа. == Ер-һыу атамалары == {{Колонки|3}} ;Йылғалар * Бетерә йылғаһы * Турыйылға * Ҡыҙыл балыҡ йылғаһы * Быҙау баш йылғаһы * Беләү йылғаһы * Яйҡар йылғаһы ; Ялан-сабынлыҡтар * Бешәле яланы * Буҙбейә яланы * Ҡормой яланы * Артылыш яланы * Эйәрташ яланы * Ылаш яланы * Суҡ муйыл яланы ;Тау-таштар * Ҡаршы тау * Артылыш тау {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы]] (2.02.1960) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004). * [[Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы]] (9.05.1943—17.03.2009) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980)<ref>[https://bashmusic.net/ru/teatr/teatralnye-rezhissery/nurmukhametov-anvar-abubakirovich Нурмухаметов Анвар Абубакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527004919/https://bashmusic.net/ru/teatr/teatralnye-rezhissery/nurmukhametov-anvar-abubakirovich |date=2022-05-27 }}</ref>. * [[Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙи улы]] ([[25 июль]] [[1971 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020) == Видеофильмдарҙа == *[https://yandex.ru/video/preview/?text=Новоусманово%20Бурзянского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647436392682359-5536016797617497995-sas2-0565-5f1-sas-l7-balancer-8080-BAL-2265&from_type=vast&filmId=2057718261994535605 Новая мечеть в Новоусманово] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Новоусманово%20Бурзянского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647436862256118-6444261941147173664-sas2-0989-48a-sas-l7-balancer-8080-BAL-9185&from_type=vast&filmId=9444150134142272439 Анвар Абубакирович Нурмухаметов [Версия съемок в Новоусманово]] == Ревизия материалдарында == 1834 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/54556/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Яңы Усман ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/54556/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ИСДБ|страница=44}} * [http://bashenc.online/ru/search/?q=Новоусманово Новоусманово] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бөрйән районы ауылдары}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] 2eepns6qkd5jff5zz380u8uzg7zdvpg 0 29485 1307197 678153 2026-10-10T06:04:23Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Rockstedt.png]] → [[File:DEU Rockstedt COA.svg]] PNG → SVG 1307197 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Рокштедт |төп исеме = Rockstedt |ил = Германия |герб = DEU Rockstedt COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Христиан Витценхаузен |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 4,93 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 230 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 240 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99713 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 058 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Рокштедт''' ({{lang-de|Rockstedt}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 4,93 км². Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} cn02cqykaicz8qee5rr50b09aaks5dm 0 59445 1307186 1181553 2026-10-09T21:54:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307186 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Яңы Зеландия |Оригиналь исеме=New Zealand<br>Aotearoa |Эйәлек килеш=Яңы Зеландияның |флагы=Flag of Maori.png |Герб=Coat of arms of New Zealand.svg |Гимн исеме=God Defend New Zealand |Идара итеү төрө=Конституцион монархия |lat_dir =S |lat_deg =41 |lat_min =35 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =173 |lon_min =3 |lon_sec = 0 |region = NZ |CoordScale = 5000000 |Картала=New Zealand (orthographic projection).svg |Рәсми телдәр=[[Инглиз теле|инглиз]], маори, [[жестар теле]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы=<small>[[Доминион]]: [[26 сентябрь]] [[1907]]<br>Вестминстерский статуты: [[11 декабрь]] [[1931]] ([[25 ноябрь]] [[1947]])<br>Конституционный Указ: [[13 декабрь]] [[1986]]</small> |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Бөйөк Британия]] |Баш ҡала=[[Веллингтон]] |Эре ҡалалар=Окленд, [[Веллингтон]], Крайстчёрч, Гамильтон, Данидин, Тауранга |Етәкселәрҙең вазифалары=Монарх<br>Генерал-губернатор<br>[[Премьер-министр]] |Етәкселәр=[[Елизавета II]]<br>Джерри Матепараи<br>Джон Кей |Территория буйынса урыны=75 |Территория=268 680 |% һыу өҫтө=2,1 |Халҡы буйынса урыны=122 |Халыҡ=4 443 900 |Иҫәп алыу йылы=2012 |Халыҡ тығыҙлығы=16,0 |ЭТП=146,028 млрд. |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2008 |ЭТП буйынса урыны=58 |Йән башына ЭТП=34 121 |Валюта=[[Яңы Зеландия доллары]] (NZD, Код 554) |КПҮИ = {{steady}} 0,908 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2011 |КПҮИ буйынса урыны = 5 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#090;">Бигерәк юғары</span> |Домендар=[[.nz]] |Телефон коды=64 |Сәғәт бүлкәтендә=+12 }} '''Яңы Зеландия''' ({{lang-en|New Zealand}}, маори Aotearoa) — [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан дәүләт. Яңы Зеландия ике ҙур ([[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ]]) һәм 700 тирәһе бәләкәй утрауҙан тора. Баш ҡалаһы — [[Веллингтон]]. Яңы Зеландияла 2012 йылда 4 443 900 кеше йәшәгән. Дәүләт конситуцион монархия һәм парламент демократияһы принциптарына ярашлы төҙөлгән. Яңы Зеландия донъяның иң уңышлы дәүләттәренең береһе. Рәсми телдәр — [[инглиз теле|инглиз]], маори һәм яңы зеландия ым-ишара теле. Унитар дәүләт, [[конституцион монархия]]. 17 районға бүленә, шуларҙың 9-ы Төньяҡ утрауҙа, 7-һе Көньяҡ утрауҙа, һәм берәүһе Чатем архипелагында урынлашҡан. Яңы Зеландия короллегенә Кук утрауы штаттары һәм Ниуэ, шулай уҡ Токелауҙың үҙидаралыҡһыҙ территорияһы һәм Росс Антарктида территорияһы инә. Ике ҙур утрауҙа (Төньяҡ һәм Көньяҡ) һәм [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайышында бик күп (яҡынса 700) утрауҙарҙа урынлашҡан. Яңы Зеландияның төп үҙенсәлектәренең береһе — географик изоляция. Илдең иң яҡын күршеләре: көнбайышта — [[Тасман диңгеҙе]] менән айырылған [[Австралия]] (иң яҡын ара — яҡынса 1700 км); төньяҡта — Яңы Каледония утрауҙары территориялары (яҡынса 1450 км), [[Тонга]] (яҡынса 1850 км) һәм [[Фиджи]] (яҡынса 1900 км). Үҫешкән иҡтисадлы сәнәғәт иле. 2017 йылда һатып алыу һәләте паритеты буйынса [[эске тулайым продукт]] күләме 189 миллиард [[АҠШ]] доллары тәшкил итә (йән башына яҡынса 39 000 [[АҠШ]] доллары). Аҡса берәмеге — яңы зеланд доллары. == Этимологияһы == [[Файл:Cook new zealand.jpg|thumb|right|Джеймс Кук төҙөгән Яңы Зеландияның тәүге картаһы]] Маори халҡының, бында беренсе европалылар барлыҡҡа килгәнгә тиклем бирелгән атамаһы һаҡланмаған, әммә [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ утрау]]ҙы маориҙар Те Ика-а-Мауи ({{lang-mi|Te Ika-a-Māui}}) тип атауы билдәле, уның «Мауиның балығы» тип тәржемә ителеүе ихтимал. Мауи — океанда ҙур балыҡ тотоп, һуңынан уны утрауға әйләнгәндергән маори легендаларындағы тәңре. [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ утрау]]ҙың ике киң таралған атамаһы була: Те Ваи Паунаму ({{lang-mi|Te Wai Pounamu}}) һәм Те Вака-а-Мауи ({{lang-mi|Te Waka a Māui}}){{sfn|Mein Smith|2005|p=6}}. Беренсе атамаһын «нефрит һыу» тип, ә икенсеһен «Мауиның кәмәһе» тип тәржемә итергә мөмкин. XX быуат башына тиклем Төньяҡ утрауҙы ерле халҡы Аотеароа тип йөрөтәләр, ул «оҙон аҡ болот иле» (ao = «болот», tea = «аҡ», roa = «оҙон») тип тәржемә ителергә мөмкин, ә һуңғараҡ был атама бөтә ил өсөн маори телендә дөйөм ҡабул ителгән исемгә әйләнә{{sfn|Hay, Maclagan, Gordon|2008|p = 72}}{{sfn|King|2003|p=41}. Яңы Зеландия ярҙарында булған беренсе [[европа]] дингеҙсеһе, голланд [[Абел Тасман]], Яңы Зеландия көньяғында [[Көньяҡ Америка]]ның көньяғында урынлашҡан [[Утлы Ер]] архипелагындағы шул уҡ исемле утрау менән бәйле тип уйлап, уны «Staten Landt» тип атай<ref>{{cite web|first=John|last=Wilson|title=European discovery of New Zealand – Tasman's achievement|publisher=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|date=2009-03|url=http://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/3|accessdate=2011-01-24}}</ref>. Нәҡ ошо атамаһы 1645 йылда голланд картографтары тарафынан Нидерланд провинцияларының береһе — Зеландия (нидерланд) ({{lang-nl|Zeeland}}) хөрмәтенә латинса {{lang-la2|Nova Zeelandia}} һәм голландса Nieuw Zeeland тип үҙгәртелә<ref>{{cite web | url = http://www.mapforum.com/09/9nz.htm | title = A Note on the two ‘New Zealands’ | publisher = Mapforum | accessdate = 2008-12-12 | lang = en | archiveurl = https://www.webcitation.org/616rSBaN2?url=http://www.mapforum.com/09/9nz.htm | archivedate = 2011-08-21 | deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721180956/http://www.mapforum.com/09/9nz.htm |date=2011-07-21 }}</ref><ref name="StatenLandt">{{cite web| url=http://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/3 |title=Tasman’s achievement |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |date=2007-09 |accessdate=2008-02-16 |last=Wilson |first=John}}</ref><ref>{{книга |год=1986 |часть=The Search For The Southern Land |заглавие=The New Zealand Book Of Events |место=Auckland |издательство={{Нп3|Methuen Publishing|Reed Methuen|en|Methuen Publishing}} |страницы=52—54 |язык=und |автор=Mackay, Duncan |ответственный=Fraser, B.}}</ref>. Һуңыраҡ британ диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] үҙенең яҙмаларында New Zealand тигән инглиз телендәге версияһын ҡуллана, һәм ул илдең рәсми атамаһына әйләнә. Яңы Зеландияның русса атамаһы тарихи атаманың теүәл тәржемәһе булып тора. Иртә [[европа]] картографтары утрауҙарҙы Төньяҡ, Урта (хәҙерге Көньяҡ) һәм Көньяҡ (Стюарт йәки Ракиура) тип атағандар<ref>{{книга |ссылка=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/BruJour-fig-BruJour_P001a.html |заглавие=The Great Journey: an expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846-8 |издательство=[[Королевское географическое общество|Royal Geographical Society]] |год=1851 |язык=en |автор={{Нп3|Thomas Brunner|Brunner, Thomas|en|Thomas Brunner}}}}</ref>. 1830 йылда ике төп утрау Төньяҡ һәм Көньяҡ тип атала башлай, 1907 йылға был атамалар булдырыла нығыналар<ref name="NZ name">{{cite web|first=Malcolm|last=McKinnon|authorlink=Malcolm McKinnon|title=Place names – Naming the country and the main islands|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|date=2009-11|url=http://TeAra.govt.nz/en/place-names/1|accessdate=2011-01-24}}</ref>. 2009 йылда Яңы Зеландияның географик атамалар советы төп утрауҙарҙың исемдәре бер ҡасан да формаль рәүештә билдәләнмәгән тип таба. 2013 йылда рәсми рәүештә Төньяҡ (йәки Te Ika-a-Maui) һәм Көньяҡ (йәки Te Waipounamu) тип атала<ref>{{cite press release| url=https://www.beehive.govt.nz/release/names-nz%E2%80%99s-two-main-islands-formalised| title=Names of NZ’s two main islands formalised| date=10 October 2013| first=Maurice| last=Williamson| publisher=New Zealand Government}}</ref>. Маори һәм инглиз атамалары бер-береһен алмаштырып ҡулланыуы мөмкин. == Тарихы == === Полинезия осоро === [[Файл:Polynesian Migration.svg|right|thumb|upright=1.25|Маори халҡы, моғайын, Тайвандән Меланезияға күсенгән күскенселәрҙең вариҫтарылыр, улар Йәмғиәт утрауҙарына күсеп килгәндәр, унан күскенселәрҙең бер өлөшө Яңы Зеландияға киткәндәр.<ref>{{статья |заглавие=High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia |doi=10.1073/pnas.1015876108 |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=108 |номер=5 |страницы=1815 |bibcode=2011PNAS..108.1815W |язык=en |тип=journal |автор=Wilmshurst, J. M.; Hunt, T. L.; Lipo, C. P.; Anderson, A. J. |год=2010}}</ref>]] Яңы Зеландия — иң һуңғы кешеләр менән төйәкләнгән урындарҙың береһе. Радиоуглерод анализы, урман ҡырҡыу тураһындағы дәлилдәр<ref>{{статья |doi=10.1016/S1040-6182(98)00067-6 |заглавие=Dating initial Maori environmental impact in New Zealand |издание={{Нп3|Quaternary International}} |том=59 |страницы=5—0 |язык=en |тип=journal |автор=McGlone, M.; Wilmshurst, J. M. |год=1999}}</ref> һәм маориҙарҙа ДНК-ның митохондриаль вариабеллеге<ref>{{статья |заглавие=Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=95 |номер=15 |страницы=9047—9052 |doi=10.1073/pnas.95.15.9047 |bibcode=1998PNAS...95.9047M |язык=en |тип=journal |автор=Murray-McIntosh, Rosalind P.; Scrimshaw, Brian J.; Hatfield, Peter J.; Penny, David |год=1998}}</ref> буйынса беренсе көнсығыш полинезиясылар бында 1250—1300 йылдарҙа{{sfn|Mein Smith|2005|p=6}}<ref name="PNAS2008">{{статья |заглавие=Dating the late prehistoric dispersal of Polynesians to New Zealand using the commensal Pacific rat |doi=10.1073/pnas.0801507105 |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=105 |номер=22 |страницы=7676 |bibcode=2008PNAS..105.7676W |язык=en |тип=journal |автор=Wilmshurst, J. M.; Anderson, A. J.; Higham, T. F. G.; Worthy, T. H. |год=2008}}</ref>, Көньяҡ Тымыҡ океан утрауҙарына ҙур сәйәхәттәрҙән һуң төпләнгәндәр<ref>{{статья |doi=10.1126/science.1166083 |заглавие=The Peopling of the Pacific from a Bacterial Perspective |издание=Science |том=323 |номер=5913 |страницы=527—530 |pmid=19164753 |pmc=2827536 |bibcode=2009Sci...323..527M |язык=en |тип=journal |автор=Moodley, Y.; Linz, B.; Yamaoka, Y.; Windsor, H. M.; Breurec, S.; Wu, J. -Y.; Maady, A.; Bernhöft, S.; Thiberge, J. -M.; Phuanukoonnon, S.; Jobb, G.; Siba, P.; Graham, D. Y.; Marshall, B. J.; Achtman, M. |год=2009}}</ref>, тигән һығымтаға килергә була. Яйлап күсеп килгәндәрҙең үҙ мәҙәниәте һәм теле формалаша; хеҙмәттәшлек иткән, бер-береһе менән ярышҡан һәм һуғышҡан ивиға (ҡәбиләләр) һәм хапуға (ырыуҙар) бүленәләр. Ҡайһы бер маориҙар Чатем архипелагына күсеп киләләр (уны Рекоху тип йөрөтәләр), унда айырым мәҙәниәтле мориори халҡы булып китәләр<ref>{{книга |год=1994 |часть=Moriori and Māori: The Linguistic Evidence |заглавие=The Origins of the First New Zealanders |место=Auckland |издательство={{Нп3|Auckland University Press}} |страницы=123—135 |язык=und |автор=Clark, Ross |ответственный=Sutton, Douglas}}</ref><ref>{{cite web| url=http://teara.govt.nz/en/moriori/4 |title=The impact of new arrivals |publisher=Te Ara Encyclopedia of New Zealand |last=Davis |first=Denise |date=2007-09 |accessdate=2010-04-30}}</ref>. Мориори 1835—1862 йылдарҙа маори халҡының Таранаки ивиһы баҫып алыу һәм европалылар индергән ауырыуҙар һөҙөмтәһендә тулыһынса тиерлек юҡҡа сығалар. 1862 йылда бары тик 101 мориори ғына иҫән ҡала, ә һуңғы билдәле ысын мориори Томми Соломон 1933 йылда вафат була<ref>{{cite web|first1=Denise|last1=Davis|first2=Māui|last2=Solomon|title='Moriori – The impact of new arrivals'|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|date=2009-03|url=http://TeAra.govt.nz/en/moriori/4|accessdate=2011-03-23}}</ref>. === Европа осоро === Яңы Зеландияға тәүге европалылар голланд Абел Тасман менән 1642 йылда карапта киләләр{{sfn|Mein Smith|2005|p=23}}. Урындағы халыҡ менән бәрелештәр һөҙөмтәһендә команданың дүрт ағзаһы һәләк була, кәм тигәндә бер маори карчеттан ялана<ref>{{книга |страницы=82 |заглавие=Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772 |издательство=[[Penguin Books]] |место=Auckland |isbn=0-670-83298-7 |язык=en |автор={{Нп3|Anne Salmond|Salmond, Anne|en|Anne Salmond}}}}</ref>. Европалыларҙың сираттағы килеүе 1769 йылда ғына була: британ сәйәхәтсеһе [[Джеймс Кук]] утрауҙарҙың бөтә яр буйы һыҙатын тиерлек картаға төшөрә{{sfn|Mein Smith|2005|p=23}}. Куктан һуң Яңы Зеландияға европа һәм төньяҡ америка [[кит]] аулаусылар һәм тюленгә һунар итеүселәр, шулай уҡ [[ағас]], [[аҙыҡ-түлек]], артефакттар, [[һыу]] өсөн аҙыҡ-түлек, металл ҡорал, ҡорал һәм башҡа тауарҙар менән алмашҡан сауҙа караптары килә{{sfn|King|2003|p=122}}. Был сауҙагәрҙәр маориҙарға [[картуф]] һәм [[мушкет]] алып килә, был халыҡтың ауыл хужалығы һәм хәрби йәшәү рәүешен тамырынан үҙгәртә. [[Картуф]] ышаныслы аҙыҡ сығанағына әүерелә һәм оҙайлы хәрби походтар үткәреү мөмкинлеген бирә<ref>{{статья |заглавие=Food, warfare and the impact of Atlantic capitalism in Aotearo/New Zealand |издание=Australasian Political Studies Association Conference: APSA 2004 Conference Papers |ссылка=https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf |accessdate=2011-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511142553/https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf |archivedate=2011-05-11 |deadlink=yes |язык=en |тип=journal |автор=Fitzpatrick, John |год=2004}}</ref>. 1801-1840 йылдарҙа 600-ҙән ашыу һуғышты берләштергән ҡәбилә-ара мушкет һуғыштары һөҙөмтәһендә 30 000-дән 40 000-гә тиклем маори һәләк була<ref>{{книга |заглавие=Arrows of Plague |место=Wellington |год=1972 |страницы=35 |издательство=Hick Smith and Sons |isbn=0-456-01060-2 |язык=und |автор=Brailsford, Barry}}</ref>. XIX быуат башынан христиан миссионерҙары Яңы Зеландияла төпләнә башлайҙар, аборигендарҙың күпселеген үҙ диндәренә ылыҡтыралар<ref>{{книга |заглавие=Indigenous Peoples and Religious Change |издательство=[[Brill Publishers|Brill Academic Publishers]] |часть=Broken Tongues and Foreign Hearts |место=Boston |год=2005 |isbn=978-90-04-13899-5 |страницы=71 and 73 |язык=und |автор=Wagstrom, Thor |ответственный=Brock, Peggy}}</ref>. XIX быуатта илдең автохтон халҡы тәүге контактҡа тиклемге кимәлдең 40 процентына тиклем кәмей; бының төп сәбәбе булып килтерелгән ауырыуҙар тора<ref>{{книга |заглавие=May the people live: a history of Māori health development 1900–1920 |издательство={{Нп3|Auckland University Press}} |год=1999 |isbn=978-1-86940-214-3 |страницы=18 |язык=en |автор=Lange, Raeburn}}</ref>. 1788 йылда капитан Артур Филлип, Яңы Зеландия ла ингән яңы британия колонияһы Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы вазифаһын биләй<ref name="AustHeritage">{{cite web| url = http://www.heritageaustralia.com.au/articles/features/4576-a-nation-subdivided| title = A Nation sub-divided|website = Australian Heritage| publisher = Heritage Australia Publishing| date = 2011| accessdate = 2014-12-27| archiveurl = https://web.archive.org/web/20150228231623/http://www.heritageaustralia.com.au/articles/features/4576-a-nation-subdivided| archivedate = 2015-02-28| deadlink = yes}}</ref>. [[Бөйөк Британия|Британия]] хөкүмәте Джеймс Басбиҙы 1832 йылда, төньяҡ маориҙарҙан петиция алғандан һуң, Яңы Зеландияла британия резиденты итеп тәғәйенләй<ref name = "Busby"/>. Өс йылдан һуң, Шарль де Тьерри француз ултырағы барлыҡҡа килеүен белгәс, маори ҡәбиләләре конфедерацияһы король Вильгельм IV-гә яҡлау һорап бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация ебәрә<ref name = "Busby">{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Busby, James|first=James|last=Rutherford|url=http://teara.govt.nz/en/1966/busby-james/1|accessdate=7 January 2011|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=from An Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117015401/http://teara.govt.nz/en/1966/busby-james/1 |date=17 January 2013 }}</ref>. Сыуалыштар, яңы зеланд компанияһының Яңы Зеландияла төпләнеү тәҡдиме (ул ваҡытта утрауҙарға маориҙарҙан ерҙәр һатып алыу өсөн карап ебәргән була), һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү декларацияһының бәхәсле хоҡуҡи статусы колония эштәре буйынса министрлыҡты капитан Уильям Гобсонды Яңы Зеландияға Британия суверенитетын урынлаштырыу һәм маори халҡы менән килешеү төҙөү өсөн ебәрергә мәжбүр итә<ref>{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Sir George Gipps|url=http://TeAra.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1|accessdate=7 January 2011|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=from An Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117015416/http://teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1 |date=17 January 2013 }}</ref>. Вайтанги килешеүе Бей-оф-Айлендс ҡултығында 1840 йылдың 6 февралендә менән төҙөлә<ref name = "Wilson2009">{{cite web|first=John|last=Wilson|title=Government and nation – The origins of nationhood|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|date=2009-03|url=http://TeAra.govt.nz/en/government-and-nation/1|accessdate=2011-01-07}}</ref>. Яңы Зеландия компанияһының Веллингтонда бойондороҡһоҙ тораҡ пункты булдырырға тырышыуына<ref>{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Settlement from 1840 to 1852|url=http://teara.govt.nz/en/1966/land-settlement/3|accessdate=7 January 2011|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=from An Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120200926/http://teara.govt.nz/en/1966/land-settlement/3 |date=20 January 2013 }}</ref> һәм француз күскенселәре Акароала ер һатып алырға маташыуҙарына<ref>{{cite encyclopedia|first=Bernard|last=Foster|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Akaroa, French Settlement At|url=http://teara.govt.nz/en/1966/akaroa-french-settlement-at/1|accessdate=7 January 2011|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=from An Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120154314/http://teara.govt.nz/en/1966/akaroa-french-settlement-at/1 |date=20 January 2013 }}</ref> яуап итеп, Гобсон 1840 йылдың 21 майында бөтә Яңы Зеландия өҫтөндә Британия суверенитетын иғлан итә, әммә был ваҡытҡа Килешеүҙең бөтә күсермәләренә маориҙар ҡул ҡуймаған була<ref>{{cite encyclopedia|first=K|last=Simpson|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Hobson, William – Biography|url=http://teara.govt.nz/en/biographies/1h29/1|accessdate=7 January 2011|date=September 2010|encyclopedia=from the Dictionary of New Zealand Biography|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120031625/http://teara.govt.nz/en/biographies/1h29/1 |date=20 January 2013 }}</ref>. Бынан һуң иммигранттарҙың, бигерәк тә Британиянан килеүселәр, һаны арта башлай<ref>{{cite web|first=Jock|last=Phillips|date=2010-04|title=British immigration and the New Zealand Company|url=http://teara.govt.nz/en/history-of-immigration/3|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|accessdate=2011-01-07}}</ref>. Яңы Зеландия 1841 йылдың 3 майында Яңы Көньяҡ Уэльстан айырым колонияға әйләнә<ref>{{cite web|title=Crown colony era – the Governor-General|url=http://www.nzhistory.net.nz/politics/history-of-the-governor-general/crown-colony-era|publisher=Ministry for Culture and Heritage|date=2009-03|accessdate=2011-01-07}}</ref>. 1852 йылда колония вәкиллек хөкүмәттен ала, ә ике йылдан һуң беренсе парламент ултырышы үтә<ref name = "G and N">{{cite web|first=John |last=Wilson|title=Government and nation – The constitution|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|date=2009-03|url=http://TeAra.govt.nz/en/government-and-nation/3|accessdate=2011-02-02}}</ref>. 1856 йылда колония үҙидаралыҡ ала, унда ерле халыҡҡа ҡарата сәйәсәттән башҡа бөтә эске мәсьәләләр үҙ аллы хәл ителә. Яңы Зеландия колониаль сәйәсәт буйынса контролде 1860-сы йылдар уртаһында ала<ref name = "G and N"/>. Көньяҡ утрау айырым колония төҙөргә теләүенән ҡурҡып, колония башлығы Альфред Дометт баш ҡаланы Оклендтан Кук боғаҙына күсереү тураһында ҡарар сығара<ref>{{книга |год=1980 |заглавие=Wellington Yesterday |isbn=0-86868-012-5 |издательство=John McIndoe |язык=und |автор={{Нп3|Philip Temple|Temple, Philip|en|Philip Temple}}}}</ref>. [[Веллингтон]] илдең үҙәгендә һәм уңайлы ҡултыҡта урынлашыуы өсөн яңы баш ҡала итеп һайлана. Парламенттың тәүге тапҡыр [[Веллингтон]]да ултырышы 1865 йылда була. Мигранттар һаны артыу менән ер өсөн конфликттар сыға, һөҙөмтәлә Яңы Зеландияла 1860—1870 йылдарҙағы ер һуғыштары башлана, шуның һөҙөмтәлә маориҙарҙан күп ерҙәр тартып алына<ref>{{cite web|url=http://www.nzhistory.net.nz/war/new-zealands-19th-century-wars/introduction|title=New Zealand's 19th-century wars – overview|publisher=[[Ministry for Culture and Heritage]]|date=2009-04|accessdate=2011-01-07}}</ref>. 1891 йылда илдә Джон Балланс рәйеслеге аҫтында беренсе сәйәси партия — Либераль партия власҡа килә. Һуңыраҡ Ричард Седдон етәкселегендәге либераль хөкүмәт күп кенә мөһим социаль-экономик закондар ҡабул итә. 1893 йылда Яңы Зеландия донъяла бөтә ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы биргән беренсе ил була<ref>{{cite web|first=John|last=Wilson.|title=History – Liberal to Labour|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|date=2009-03|url=http://TeAra.govt.nz/en/history/5|accessdate =2011-02-02}}</ref> һәм 1894 йылда бөтә донъяла беренсе эш биреүселәр һәм профсоюздар араһындағы бәхәстәрҙе хәл итеү буйынса беренсе закон ҡабул итә<ref>{{статья |doi=10.1111/1467-8543.00069 |издание=British Journal of Industrial Relations |том=35 |номер=4 |страницы=567—591 |заглавие=Strategy and Trade Union Effectiveness in a Neo-liberal Environment |ссылка=http://www.gurn.info/en/topics/global-trade-union-strategies-union-renewal/organizational-innovation-and-change/industrial-relations-and-labour-regulations-affecting-unions2019-structure/strategy-and-trade-union-effectiveness-in-a-neo-liberal-environment |accessdate=2011-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511134417/http://www.gurn.info/en/topics/global-trade-union-strategies-union-renewal/organizational-innovation-and-change/industrial-relations-and-labour-regulations-affecting-unions2019-structure/strategy-and-trade-union-effectiveness-in-a-neo-liberal-environment |archivedate=2011-05-11 |deadlink=yes |язык=en |тип=journal |автор=Boxall, Peter; Haynes, Peter |год=1997}}</ref>. 1898 йылда Седдон хөкүмәте [[Бөйөк Британия]] империяһында беренсе булып ҡартлыҡ буйынса пенсия тураһында закон ҡабул итә. 1907 йылда Яңы Зеландия парламенты үтенесе буйынса король Эдуард VII уны Британия империяһының доминионы тип иғлан итә<ref>''Commonwealth and Colonial Law'' by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. P. 888</ref><ref>Proclamation of 9 September 1907, S.R.O. Rev. XVI, 867.</ref>. Вестминстер статуты 1947 йылда ҡабул ителә һәм Яңы Зеландияны Британия парламентының мотлаҡ ғәмәлдәренән алып ташлай <ref name = "G and N"/>. == География == === Географик урынлашыуы === [[Файл:New Zealand 23 October 2002.jpg|thumb|right|Яңы Зеландия, космостан күренеш]] Яңы Зеландия [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайышында Полинезия өсмөйөшөндә һыу ярымшарының үҙәк төбәгендә урынлашҡан<ref name="бсэгеография">{{cite web|url=http://bse.sci-lib.com/article082070.html|title=Новая Зеландия (государство)|publisher=[[Большая советская энциклопедия]]|accessdate=2015-08-29}}</ref>. Илдең төп территорияһы Кук боғаҙы<ref name="бсэгеография"/> (иң тар урынының киңлеге 22,5 км) менән айырылған [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көнъяҡ утрау]]ҙан һәм [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ утрау]]ҙан тора<ref>{{cite web|url=http://teara.govt.nz/en/1966/cook-strait|title=The Sea Floor|publisher={{нп5|Te Ara: энциклопедия Новой Зеландии||en|Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand}}|accessdate=2015-08-29}}</ref>. Утрауҙарҙың көнбайыш ярын [[Тасман диңгеҙе]], илдең ҡалған ярҙарын [[Тымыҡ океан]] йыуа. Ике төп утрауҙан тыш, Яңы Зеландияның 700-гә яҡын утрауы бар, уларҙың күпселегендә кеше йәшәмәй. Шуларҙың иң ҙуры — Стюарт утрауы, Антипод утрауҙары, Окленд утрауы, Баунти утрауҙары, Кэмпбелл утрауҙары, Чатем архипелагы һәм Кермадек утрауҙары. Илдең дөйөм майҙаны — 268 680 км². Был уны ҙурлығы буйынса [[Италия]]ға йәки [[Япония]]ға ҡарағанда бәләкәйерәк, әммә [[Бөйөк Британия]]нан бер аҙ ҙурыраҡ итә. Яңы Зеландияның яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 15 134 километр тәшкил итә. [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көнъяҡ утрау]] — Яңы Зеландияның иң ҙур утрауы һәм ҙурлығы буйынса планетала 12-се утрау, майҙаны 150 437<ref name="www2.stats.govt.nz">{{cite web|url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/092edeb76ed5aa6bcc256afe0081d84e/54e50d25aff60a7bcc256b1e007adcb6?OpenDocument|title=Quick Facts - Land and Environment : Geography - Physical Features|website=Statistics New Zealand|year=2000|accessdate=2012-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BOkd6X9N?url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/092edeb76ed5aa6bcc256afe0081d84e/54e50d25aff60a7bcc256b1e007adcb6?OpenDocument|archivedate=2012-10-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408074526/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/092edeb76ed5aa6bcc256afe0081d84e/54e50d25aff60a7bcc256b1e007adcb6?OpenDocument |date=2013-04-08 }}</ref> км². Утрауҙа ил халҡының яҡынса дүрттән бер өлөшө йәшәй. Утрау буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан Көньяҡ Альп тауҙарының һыртын һуҙылған, уның иң бейек түбәһе (3724 м) — Кук тауы (икенсе рәсми исеме — Аораки)<ref>{{cite web|url=https://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=732|title=Southern Alps - Peakbagger.com|publisher=www.peakbagger.com|accessdate=2019-02-15}}</ref><ref>{{cite web|title=Height of NZ's tallest peak Aoraki/Mt Cook slashed by 30m|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11187423|id=1170-0777|date=2014-01-15|accessdate=2019-02-15|lang = en}}</ref>. Бынан тыш, Көньяҡ утрауҙа бейеклеге 3000 метрҙан ашыу булған тағы 18 түбә бар. Утрауҙың көнсығыш өлөшө тигеҙерәк һәм тулыһынса тиерлек ауыл хужалығы ерҙәре менән биләнгән. Утрауҙың көнбайыш ярында халыҡ күпкә кәмерәк. Бында флора һәм фауна менән кеше ҡағылмаған тәбиғәттең байтаҡ массивтары һаҡланған. Көнбайыш өлөшө шулай уҡ Көньяҡ Альп тауҙары битләүҙәренән туранан-тура [[Тасман диңгеҙе]]нә төшкән күп һанлы милли парктары, фьордтары һәм боҙлоҡтары менән билдәле. Утрауҙың иң ҙур күле — Те-Анау (ҙурлығы буйынса Яңы Зеландияла икенсе күл). Майҙаны 113 729<ref name="www2.stats.govt.nz" /> км² булған Төньяҡ утрау — ҙурлығы буйынса планетала 14-се утрау. Утрау Көньяҡ утрауға ҡарағанда күпкә тауһыҙыраҡ, һәм тораҡ пункттар һәм диңгеҙ порттары төҙөү өсөн уңайлыраҡ, шуға күрә бында күпселек ил халҡы йәшәй һәм бында илдең иң ҙур ҡалалары урынлашҡан. Төньяҡ утрауҙың иң бейек нөктәһе — 2797 метр бейеклектәге Руапеху әүҙем вулканы. Төньяҡ утрауға юғары вулкан әүҙемлеге хас: унда илдең алты вулкан зонаһынан бишәүһе урынлашҡан. Төньяҡ утрауҙың үҙәгендә Таупо күле урынлашҡан, ул Яңы Зеландияның иң ҙур күле. Унан Уаикато йылғаһы барлыҡҡа килә, уның оҙонлоғо 425 километр тәшкил итә, һәм был Яңы Зеландияның иң оҙон йылғаһы булып тора. === Рельефы === Яңы Зеландия рельефы — башлыса текә ҡалҡыулыҡтар (Төньяҡ утрауҙа) һәм тауҙар (Көньяҡ утрауҙа) менән сағылған<ref name="Walrond">{{Te Ara|http://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-1|Carl Walrond|Story: Natural environment}}</ref>. Ил территорияһының 75 проценттан ашыуы диңгеҙ кимәленән 200 метрҙан ашыу бейеклектә ята. Төньяҡ утрауҙың күпселек тауҙары 1700 м бейеклектән артмайм<ref name="Walrond"/>. Көньяҡ утрауҙың 19 түбәһенең бейеклеге 3000 метрҙан ашыум<ref name="Walrond"/>. Төньяҡ утрауҙың яр буйы райондары киң үҙәндәрҙән тора. Көньяҡ утрауҙың көнбайыш ярында фьордтар бар. Тигеҙлектәр ил территорияһының яҡынса 10 процентын биләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NOVAYA_ZELANDIYA.html|title=НОВАЯ ЗЕЛАНДИЯ {{!}} Энциклопедия Кругосвет|website=www.krugosvet.ru|access-date=2021-07-30}}</ref>. === Климаты === Яңы Зеландия климаты Төньяҡ утрауҙың төньяғындағы йылы субтропиктан, көньяҡта һәм Көньяҡ утрауҙың үҙәк райондарында уртаса һалҡын булғанға тиклем үҙгәрә; таулы райондарҙа ҡырыҫ альп климаты өҫтөнлөк итә. Бейек Көньяҡ Альп тауҙары илде икегә бүлә һәм, көнбайыш елдәргә юлды ҡамасаулап, уны ике төрлө климат зонаһына бүлә. Көньяҡ утрауҙың көнбайыш яры — илдең иң дымлы өлөшө; унан ни бары 100 километр алыҫлыҡта урынлашҡан көнсығыш өлөшө — иң ҡороһо. [[Австралия]] һәм Яңы Зеландия араһында [[Тасман диңгеҙе]] аша үткән Көнсығыш Австралия ағымы утрауҙарҙың һәм [[Австралия]]ның көнсығыш яры климатын йылыраҡ һәм дымлы, субтропик урынына тропик итә; был тропик диңгеҙ фаунаһының Австралия һәм Яңы Зеландияның көньяҡ-көнсығыш яр буйындағы субтропик райондарға таралыуына булышлыҡ итә. Яңы Зеландияның күпселек өлөшөндә яуым-төшөм йылына 600—1600 миллиметр тәшкил итә. Ҡоро йәйге осорҙан тыш, улар йыл дауамында сағыштырмаса тигеҙ бүленә. Уртаса йыллыҡ температура көньяҡта +10 °C, төньяҡта +16 °C тиклем. Иң һыуыҡ ай — июль, ә иң йылы айҙар — ғинуар һәм февраль. Яңы Зеландияның төньяғында ҡышҡы һәм йәйге температура араһындағы айырма әллә ни ҙур түгел, әммә көньяҡта һәм тау итәгендә айырма 14 °C етә. Илдең таулы райондарында бейеклек күтәрелеү менән температура ҡырҡа түбәнәйә, һәр 100 метр һайын яҡынса 0,7 градусҡа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Океания илдәре}} [[Категория:Яңы Зеландия| ]] [[Категория:Бөйөк Британияның элекке колониялары]] [[Категория:Конституциялы монархиялар]] [[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]] ig6ux67ajwljduys23w2czyumpdpgbt 0 59715 1307169 1287587 2026-10-09T14:32:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307169 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Чарлз Дарвин | Оригинал имени = ''Charles Darwin'' | Изображение = Charles Darwin 1880.jpg | Ширина = 220px | Описание изображения = 1880 йылғы фотография | Дата рождения = 12.02.1809 | Место рождения = {{ТУ|Шрюсбери|Бөйөк Британияла}}, [[Бөйөк Британия]] | Дата смерти = 19.04.1882 | Место смерти = [[Даун (район Лондона)|Даун]] (хәҙер {{ВБУ|Лондон|Лондонда}}ға инә), [[Бөйөк Британия]] | Гражданство = Бөйөк Британия | Научная сфера = [[Биология]], [[Геология]] | Место работы = [[Король географик йәмғиәте]] | Альма-матер = [[Эдинбург университеты]], [[Кембридж университеты]] | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = Эволюция тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы | Награды и премии =[[Король медале]] (1853)<br />[[Волластон медале]] (1859)<br /> [[Копли медале]] (1864) | Сайт = |Роспись = Charles Darwin Signature.svg | Викисклад = Charles Darwin }} {{Систематик | Ширина = | Долиннеевский ботаник = | Ботаник = Darwin | IPNI = 2001 | List IPNI = + | Прим_ботаник = | Зоолог = | Микробиолог = | wikispecies = }} '''Чарлз Ро́берт Да́рвин''' ({{lang-en|Charles Robert Darwin}}; [[12 февраль]] [[1809 йыл]] — [[19 апрель]] [[1882 йыл]]) — [[Англия|инглиз]] [[натуралисы]] һәм сәйәхәтсеһе, беренселәрҙән булып тере организмдарҙың дөйөм тамырҙан сығып, эволюцияға бирелгәнлеген әйтә һәм дәлилләй. [[1859|1859 йылда]] баҫылған тәүге киң хеҙмәтендә, «[[Төрҙәрҙең килеп сығышы]]» тигән китабында, Дарвин эволюция [[тәбиғи һайланыш]] һәм [[үҙгәреүсәнлек|аныҡ булмаған үҙгәрештәр]] нигеҙендә бара, тип яҙа. Ул ваҡытта Англияның ауыл хужалығында йорт ҡоштары һәм сәсеп үҫтерә торған үҫемлектәр ошолай һайлау юлы менән үрсетелгән тигән ҡараш та быға ҡеүәт биреп ебәрә. Дарвин үҙе тере сағында уҡ ғалимдарҙың күпселеге эволюцияның барлығын таныһа ла, XX быуаттың 30-сы йылдарында [[эволюцияның синтетик теорияһы]] килеп сыҡҡандан һуң ғына тулыһынса ҡабул ителә башлай<ref name="Wyhe">{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/darwin.html|title=Charles Darwin: gentleman naturalist|author=John van Wyhe|publisher=Darwin Online|lang=en|accessdate=2012-04-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yu73ONi|archivedate=2012-05-28}}</ref>{{sfn|Bowler|2003|с=178–179, 338, 347}}. Дарвин идеялары бөгөн эволюцияның синтетик теорияһы нигеҙендә ята һәм [[биология|биологиила]] төрлөлөктө аңлатыу өсөн ҡулланыла<ref>{{статья|автор=Dobzhansky, Theodosius|заглавие=Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution|ссылка=http://www.2think.org/dobzhansky.shtml|язык=en|издание=The American Biology Teacher|год=1973|том=35|страницы=125–129}}</ref>. Дарвиндың ортодоксаль шәкерттәре ([[дарвинизм]]) тип аталған йүнәлеште артабан дауам итә, үҫтерә. == Ҡыҫҡаса биографияһы == === Балалыҡ, үҫмерлек йылдары === [[Рәсем:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|150px|left|Чарлз Дарвинға 7 йәш (1816), бер йылдан әсәһе үлеп ҡалған]] [[Рәсем:Robert Darwin.jpg|thumb|150px|right|Атаһы Роберт Дарвин.]] Чарлз Дарвин [[1809|1809 йылдың]] [[12 февраль|12 февралендә]] [[Шропшир]] графлығында [[Шрусбери|Шрюсбери]] ҡалаһында , Маунт Һаус тип аталған үҙҙәренең нәҫелдән килгән имениеһында тыуа({{lang-en|[[:en:The Mount, Shrewsbury|Mount House]]}})<ref>{{cite web|url=http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|title=The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin)|author=John H. Wahlert|date=11 June 2001|work=Darwin and Darwinism|publisher=[[Baruch College]]|accessdate=2008-11-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brqWXRx|archivedate=2012-06-22}}</ref>.Атаһы хәлле кеше — табип һәм финансист [[Дарвин, Роберт Уоринг|Роберт Дарвин]], әсәһе {{нп3|Дарвин, Сьюзанн|Сьюзанн Дарвин||Susannah Darwin}} ({{lang-en2|Susannah Darwin}}), Уэджвуд ғаиләһенән({{lang-en|Wedgwood}}). Чарльз атаһы яғынан ғалим-натуралист [[Дарвин, Эразм|Эразм Дарвиндың]] һәм әсәһе яғынан рәссам [[Уэджвуд, Джозайя|Джозайя Уэджвудты]]ң ейәне. Ике ғаилә лә [[унитарианлыҡҡа]] ыңғай ҡарай, мәгәр Уэджвудтар [[англикан сиркәүе]]нә йөрөй. Атаһы Чарлзды Англикан сиркәүенә йөрөтөүгә ҡаршы булмай, шул уҡ ваҡытта малайҙың ҡалған биш ағай-энеһе әсәләре менән [[унитарианлыҡ|Унитариан сиркәүгә]] йөрөй. Һигеҙ йәшендә Дарвинда тәбиғәт тарихына һәм коллекция йыйыуға ҡыҙыҡһыныу уяна. Шул йылы уның әсәһе вафат булып ҡала. 1818 йылда ағаһы Эразм менән яҡындағы англикан пансионға {{нп3|Шрусбери мәктәбе|Шрюсбери мәктәбенә||Shrewsbury School}} ({{lang-en2|Shrewsbury School}}){{sfn|Desmond & Moore|1991|с=12–15}}{{sfn|Darwin|1958|с=21–25]}} һабаҡҡа төшә. Шул уҡ ағаһы менән [[Эдинбург университетына]] инер йылы,1825 йылдың йәйендә, ул атаһының медицина практикаһында ҡатнаша башлай. == Эволюция теорияһы == Эволюция теорияһын дәлилләү эшен ул 30 -сы йылдар аҙағында уҡ башлап ебәрә. Дарвин 1839—1843 йылдарҙа 5 томлык «Зоология» тигән хеҙмәтен баҫтыра, һуңыраҡ бер-бер артлы шәхси монографияларын донъяға сығара. Ә 1859 йылда уның «Төрҙәрҙең килеп сығыуы…» тигән ҙур күләмле хеҙмәте нәшер ителә. Был хеҙмәттә ул [[үҫемлектәр|үҫемлек]] һәм [[хайуандар]]ҙың билдәле бер тарихи осорҙа ғына барлыҡҡа килгәнлеген, уларҙың миллион йылдар дәүерендә ҙур үҙгәрештәр кисергәнлеген иҫбатлай. Ошо процесста тәбиғи һайланыштың (естественный отбор) хәл иткес ролен дәлилләй. Һуңыраҡ, 1871 йылда, ул «Кешенең барлыҡҡа килеүе һәм енси һайланыш» хеҙмәтен сығара. Юғарыла күрһәтелгән асыштарҙың һәр һайһыһы [[диалектика]] фәнен үҫтереүҙә мөһим роль уйнайҙар. Мәҫәлән, донъяла булған барлыҡ тере предметтарҙың нигеҙе бер үк. Тимәк, барлыҡ организмдар бер-береһенә тығыҙ бәйләнешкән, улар араһындағы айырма ошо [[организм]]дарҙың ҡатлаулылыҡ дәрәжәһендә генә. Шуның өҫтөнә, барлыҡ организмдар — даими үҙгәрештә, үҫештә, бер-береһенән яралыу, килеп сығыу процессында. Ә йәшәү һәр төрҙөң башҡа төрҙәр менән көрәше шарттарында яулап алына һ. б. Был мөнәсәбәттәр барыһы ла донъяла булған барлыҡ пред-меттарҙың һәм күренештәрҙең үҙ-ара тығыҙ бәйләнештә булыуҙарын, уларҙың эволюцион үзгәреш кисереп йәшәүҙәрен иҫбатлай<ref>Гыйззәтов К. Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек</ref>. == Цитаталар алынған әҙәбиәт == {{иҫкәрмәләр|2|height=200}} == Сығанаҡтар == * {{книга |автор = Bowler, Peter J. |заглавие = Evolution: The History of an Idea |издательство = University of California Press |isbn = 0-520-23693-9 |год = 2003 |ref = Bowler }} * {{книга |автор = Browne, E. Janet |часть = |ссылка часть = |заглавие = Charles Darwin: vol. 1 Voyaging |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = London |издательство = Jonathan Cape |год = 1995 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = 1-84413-314-1 |тираж = |ref = Browne }} * {{книга |автор = Darwin, Charles |часть = |ссылка часть = |заглавие = Extracts from letters to Professor Henslow |оригинал = |ссылка = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&viewtype=text&pageseq=1 |викитека = |ответственный = |издание = |место = Cambridge |издательство = [privately printed] |год = 1835 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Darwin }} * {{книга |автор = Darwin, Charles |часть = |ссылка часть = |заглавие = Narrative of the surveying voyages of His Majesty's Ships Adventure and Beagle between the years 1826 and 1836, describing their examination of the southern shores of South America, and the Beagle's circumnavigation of the globe. Journal and remarks. 1832-1836. |оригинал = |ссылка = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.3&viewtype=text&pageseq=1 |викитека = |ответственный = |издание = |место = London |издательство = Henry Colburn |год = 1839 |volume = III |pages = |allpages = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Darwin }} * {{книга |автор = Darwin, Charles |часть = |ссылка часть = |заглавие = Journal of researches into the natural history and geology of the countries visited during the voyage of H.M.S. Beagle round the world, under the Command of Capt. Fitz Roy, R.N. |оригинал = |ссылка = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F20&viewtype=text&pageseq=1 |викитека = |ответственный = |издание = 2d edition |место = London |издательство = John Murray |год = 1845 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Darwin }} * {{книга |автор = Darwin, Charles |часть = |ссылка часть = |заглавие = The life and letters of Charles Darwin, including an autobiographical chapter |оригинал = |ссылка = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LifeandLettersandAutobiography.html |викитека = |ответственный = ed. Darwin, Francis |издание = |место = London |издательство = John Murray |год = 1887 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Darwin }} * {{книга |автор = Darwin, Charles |часть = |ссылка часть = |заглавие = The Autobiography of Charles Darwin 1809–1882 |оригинал = |ссылка = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LifeandLettersandAutobiography.html |викитека = |ответственный = Nora Barlow |издание = |место = London |издательство = Collins |год = 1958 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Darwin }} * {{книга |автор = Desmond, Adrian; Moore, James. |заглавие = Darwin |ссылка = |ответственный = |место = London |издательство = Michael Joseph, Penguin Group |год = 1991 |том = |страниц = |страницы = |isbn = 0-7181-3430-3 |ref = Desmond & Moore }} * {{книга |автор = Keynes, Richard |часть = |ссылка часть = |заглавие = Charles Darwin’s zoology notes & specimen lists from H.M.S. Beagle |оригинал = |ссылка = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1840&viewtype=text&pageseq=1 |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Cambridge University Press |год = 2000 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Keynes }} * {{книга |автор = Keynes, Richard |часть = |ссылка часть = |заглавие = Charles Darwin's Beagle Diary |оригинал = |ссылка = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&viewtype=text&pageseq=1 |викитека = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Cambridge University Press |год = 2001 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Keynes }} * {{книга |автор = von Sydow, Momme |часть = Darwin – A Christian Undermining Christianity? On Self-Undermining Dynamics of Ideas Between Belief and Science |ссылка часть = http://www.psych.uni-goettingen.de/abt/1/sydow/von_Sydow_(2005)_Darwin_A_Christian_Undermining_Christianity.pdf |заглавие = Science and Beliefs: From Natural Philosophy to Natural Science, 1700–1900 |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = David M. Knight, Matthew D. Eddy |издание = |место = Burlington |издательство = Ashgate |год = 2005 |volume = |pages = 141–156 |allpages = |серия = |isbn = 0-7546-3996-7 |тираж = |ref = von Sydow }} * {{книга |автор = van Wyhe, John |часть = |ссылка часть = |заглавие = Darwin: The Story of the Man and His Theories of Evolution |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = London |издательство = Andre Deutsch Ltd |год = 2008 |volume = |pages = |allpages = |серия = |isbn = 0-233-00251-0 |тираж = |ref = van Wyhe }} * {{книга |автор = Ч. Дарвин |часть = |ссылка часть = |заглавие = Сочинения |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = пер. С. Л. Соболя под ред. акад. В. Н. Сукачева |издание = |место = М |издательство = Изд. АН СССР |год = 1959 |том = 9 |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |ref = Дарвин }} == Библиография == {{викитека|:en:Author:Charles Robert Darwin|Текстың төп нөхсәһе {{ref-en}}}} [[:en:Charles Darwin|Charles Darwin в en.wikipedia.org]] мәҡәләһе буйынса * 1836: ''A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. — BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.''' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/tahiti.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215011355/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/tahiti.html |date=2006-02-15 }} * 1839: ''Journal and Remarks'' ([[The Voyage of the Beagle]]) * ''Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle'': published between [[1839]] and [[1843]] in five volumes by various authors, Edited and superintended by Charles Darwin: information on two of the volumes — : 1840: ''Part I. Fossil Mammalia'', by [[Richard Owen]] [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/zoology.html (Darwin’s introduction)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215011419/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/zoology.html |date=2006-02-15 }} : 1839: ''Part II. Mammalia'', by [[George Robert Waterhouse|George R. Waterhouse]] [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/zoology.html (Darwin on habits and ranges)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215011419/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/zoology.html |date=2006-02-15 }} * 1842: ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' [http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2690] * 1844: ''Geological Observations of Volcanic Islands'' [http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3054], [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/observations-geologiques-sur-les-iles-volcaniques/ (French version)] * 1846: ''Geological Observations on South America'' [http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3620] * 1849: ''Geology'' from ''A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty’s Navy: and adapted for travellers in general.'', John F.W. Herschel ed. [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/geology.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215011413/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/geology.html |date=2006-02-15 }} * 1851: ''A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_lepadidae/lepadidae01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215011436/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_lepadidae/lepadidae01.html |date=2006-02-15 }} * 1851: ''A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_lepadidae/fos.lep.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212045754/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_lepadidae/fos.lep.html |date=2006-02-12 }} * 1854: ''A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_balanidae/balanidae_fm.html] * 1854: ''A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ? of Great Britain'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_balanidae/fos.balanidae.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215011443/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_balanidae/fos.balanidae.html |date=2006-02-15 }} * 1858: ''[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection|On the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]]'' * 1859: ''[[The Origin of Species|On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life]]'' * 1862: ''On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/orchids/orchids_fm.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215011429/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/orchids/orchids_fm.htm |date=2006-02-15 }} * 1868: ''Variation of Plants and Animals Under Domestication'' [http://www.esp.org/books/darwin/variation/facsimile/title3.html (PDF format)], [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/variation-of-animals-and-plants-under-domestication-v1/ Vol. 1], [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/variation-of-animals-and-plants-under-domestication-v2/ Vol. 2] * 1871: ''[[The Descent of Man and Selection in Relation to Sex]]'' * 1872: ''The Expression of Emotions in Man and Animals'' [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-expression-of-emotion-in-man-and-animals/] * 1875: ''Movement and Habits of Climbing Plants'' [http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2485] * 1875: ''Insectivorous Plants'' [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/insectivorous-plants/] * 1876: ''The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom'' [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-effects-of-cross-and-self-fertilisation/] * 1877: ''The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species'' [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-different-forms-of-flowers-on-plants/] * 1879: «Preface and 'a preliminary notice'» in Ernst Krause’s ''Erasmus Darwin'' [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/erasmus.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306082045/http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/erasmus.html |date=2005-03-06 }} * 1880: ''The Power of Movement in Plants'' [http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-power-of-movement-in-plants/] * 1881: ''The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms'' [http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2355] [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&vid=LCCN04010736&id=IHcQHUAXg3oC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=Vegetable+Mould] * 1887: ''Autobiography of Charles Darwin'' (Edited by his Son Francis Darwin) [http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2010] * 1958: ''Autobiography of Charles Darwin'' (Barlow, unexpurgated) == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Дарвин, Чарлз Роберт}} * {{БСЭ3|автор=Л. Я. Бляхер|Дарвин Чарлз Роберт|7}} * {{книга | автор = | часть = статья | ссылка часть = | заглавие = Столетие рождения Чарльза Дарвина 1809-1909 г. | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = журнал Пробуждение №5 | место = Петербург | издательство = | год = 1909 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = | серия = | isbn = | тираж = | ref = }} * [[s:en:1911 Encyclopædia Britannica/Darwin, Charles Robert|1911 Encyclopædia Britannica/Darwin, Charles Robert]] {{ref-en}} * {{Citation | last = Anonymous | first = | author-link = | publication-date = | date = | year = 1882 | title =Obituary: Death Of Chas. Darwin | periodical =[[:en:The New York Times]] | issue =21 April 1882 | url =http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0212.html | accessdate =2008-10-30 }} * {{Citation | last = Arrhenius | first = O. | date =October 1921 | title = Influence of Soil Reaction on Earthworms | periodical = Ecology | issue = Vol. 2, No. 4 | pages = 255–257 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0012-9658%28192110%292%3A4%3C255%3AIOSROE%3E2.0.CO%3B2-P | accessdate =2006-12-15 }} * {{Citation | last = Balfour | first =J. B. | date = 11 May 1882 | title = [[:s:Transactions & Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh/Obituary Notice of Charles Robert Darwin|Obituary Notice of Charles Robert Darwin]] | periodical = Transactions & Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh | issue = 14 | pages = 284–298 | accessdate =2008-10-30 }} * {{Citation | last = Bannister | first =Robert C. | year = 1989 | title = Social Darwinism: Science and Myth in Anglo-American Social Thought. | publication-place = Philadelphia | publisher = Temple University Press | isbn =0-87722-566-4}} * {{Citation | last = Bowler | first = Peter J. | author-link = :en:Peter J. Bowler | year = 1989 | title =The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society | publication-place = Baltimore | publisher = Johns Hopkins University Press | isbn =0-485-11375-9 }} * {{Citation | last = Browne | first = E. Janet | author-link = :en:Janet Browne | year = 2002 | title = Charles Darwin: vol. 2 The Power of Place | publication-place = London | publisher = Jonathan Cape | isbn = 0-7126-6837-3 }} * {{Citation | last = Darwin | first = Charles | author-link = | year = 1842 | publication-date = 1909 | contribution =Pencil Sketch of 1842 | contribution-url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F1556&pageseq=33 | editor-last = Darwin | editor-first = Francis | editor-link = Francis Darwin | title =The foundations of The origin of species: Two essays written in 1842 and 1844. | publisher = Cambridge University Press | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1556&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{Citation | last = Darwin | first = Charles | author-link = | last2 = Wallace | first2 = Alfred Russel | author2-link = Alfred Russel Wallace | year = 1858 | title =[[:en:On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]] | edition = | volume = | series = Zoology 3 | publication-place = | publisher = Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London | pages = 46–50 | accessdate =2008-10-30 }} * {{Citation | last = Darwin | first = Charles | author-link = | year = 1859 | title =[[:en:On the Origin of Species]] by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition =1st | publication-place = London | publisher =John Murray | url =http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate =2008-10-24 }} * {{Citation | last = Darwin | first = Charles | author-link = | year = 1868 | title = The variation of animals and plants under domestication | publication-place = London | publisher = John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F880.1&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate = 2008-11-01 }} * {{Citation | last = Darwin | first = Charles | author-link = | year = 1871 | title =The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex | edition =1st | publication-place = London | publisher =John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_TheDescentofMan.html | accessdate =2008-10-24 }} * {{Citation | last = Darwin | first = Charles | author-link = | year = 1872 | title =[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals]] | publication-place = London | publisher =John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1142&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate =2008-11-04 }} * {{Citation | last = Desmond | first = Adrian J. | author-link = | year = 2004 | contribution = Darwin | title = Encyclopaedia Britannica | edition = DVD | publication-place = | publisher = }} * {{Citation | last = FitzRoy | first = Robert | author-link = :en: Robert Fitzroy | year = 1839 | title = Voyages of the Adventure and Beagle, Volume II | publication-place = London | publisher = Henry Colburn | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.2&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate =2008-11-04 }} * {{Citation | last = Freeman | first = R. B. | year = 1977 | title = The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist | publication-place = Folkestone | publisher = Wm Dawson & Sons Ltd | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A1&viewtype=text&pageseq=1 | accessdate =2008-11-04 }} * {{Citation | last = Hart | first = Michael | author-link = :en:Michael Hart | year = 2000 | title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History | publication-place = New York | publisher = Citadel }} * {{Citation | last = Kotzin | first = Daniel | year = 2004 | title = Point-Counterpoint: Social Darwinism | publisher = Columbia American History Online | url = http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html | accessdate = 2008-11-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719072856/http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html |date=2011-07-19 }} * {{Citation | last = Lamoureux | first = Denis O. | date =March 2004 | title =Theological Insights from Charles Darwin | periodical =Perspectives on Science and Christian Faith | volume = 56 | issue = 1 | pages =2–12 | url =http://www.asa3.org/ASA/PSCF/2004/PSCF3-04Lamoureux.pdf |format=PDF| accessdate =2008-11-22 }} * {{Citation | last = Leff | first = David | year = 2000 | title = About Charles Darwin | url = http://www.aboutdarwin.com/darwin/WhoWas.html | accessdate = 2008-11-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html |date=2015-10-24 }} * {{Citation | last = Leifchild | year =1859 | title =Review of `Origin' | periodical =[[:en:Athenaeum (magazine)|Athenaeum]] | issue =No. 1673, 19 November 1859 | url =http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=image&itemID=CUL-DAR226.1.8&pageseq=1 | accessdate =2008-11-22 }} * {{Citation | last = Lucas | first = J. R. | year = 1979 | title = Wilberforce and Huxley: A Legendary Encounter | periodical = The Historical Journal | volume = 22 | issue = 2 | pages = 313–330 | url = http://users.ox.ac.uk/~jrlucas/legend.html | accessdate = 2008-11-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410081122/http://users.ox.ac.uk/%7Ejrlucas/legend.html |date=2011-04-10 }} * {{Citation | last = Miles | first = Sara Joan | year = 2001 | title =Charles Darwin and Asa Gray Discuss Teleology and Design | periodical =Perspectives on Science and Christian Faith | volume = 53 | pages =196–201 | url =http://www.asa3.org/ASA/PSCF/2001/PSCF9-01Miles.html | accessdate =2008-11-22 }} * {{Citation | last = Moore | first = James | author-link = :en:James Moore (biographer) | year = 2005 | title = Darwin — A 'Devil’s Chaplain'? | publisher = American Public Media | url = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-11-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227014518/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf |date=2008-02-27 }} * {{Citation | last = Moore | first = James | author-link = :en:James Moore (biographer) | year = 2006 | title = Evolution and Wonder - Understanding Charles Darwin | series = Speaking of Faith (Radio Program) | publisher = American Public Media | url = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml | accessdate = 2008-11-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222020720/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml |date=2008-12-22 }} * {{Citation | last = Owen | first = Richard | author-link = :en:Richard Owen | year = 1840 | editor-last = Darwin | editor-first = C. R. | title = Fossil Mammalia Part 1 | series =The zoology of the voyage of H.M.S. Beagle | publication-place = London | publisher = Smith Elder and Co }} * {{Harvard reference | Surname1 = Paul | Given1 = Diane B. | Chapter = Darwin, social Darwinism and eugenics | Editor = Hodge, Jonathan and Radick, Gregory | Year = 2003 | Title = The Cambridge Companion to Darwin | Publisher = Cambridge University Press | Location = Cambridge | Pages = 214–239 | ID = ISBN 0-521-77730-5 }} * {{Citation | last = Smith | first = Charles H. | title = Alfred Russel Wallace on Spiritualism, Man, and Evolution: An Analytical Essay | year = 1999 | url = https://web.archive.org/web/20081205020823/http://www.wku.edu/~smithch/essays/ARWPAMPH.htm | accessdate = 2008-12-07 }} * {{Citation | last = Sulloway | first =Frank J. | author-link = :en:Frank Sulloway | date =Spring 1982 | year = 1982 | title =Darwin and His Finches: The Evolution of a Legend | periodical = Journal of the History of Biology | volume = 15 | issue = 1 | pages =1–53 | url =http://www.sulloway.org/Finches.pdf | accessdate =2008-12-09}} * {{Harvard reference | Surname1 = Sweet | Given1 = William | Year = 2004 | Title = Herbert Spencer | Publisher = Internet Encyclopedia of Philosophy | URL = http://www.iep.utm.edu/s/spencer.htm }} Retrieved on 2006-12-15 * {{Citation | last = Wilkins | first = John S. | year = 1997 | title =Evolution and Philosophy: Does evolution make might right? | publisher =TalkOrigins Archive | url = http://www.talkorigins.org/faqs/evolphil/social.html | accessdate =2008-11-22 }} * {{Citation | last = Wilkins | first = John S. | year = 2008 | contribution =Darwin | editor-last = Tucker | editor-first = Aviezer | title =A Companion to the Philosophy of History and Historiography | series =Blackwell Companions to Philosophy | pages =405–415 | publication-place =Chichester | publisher =Wiley-Blackwell | isbn =1-4051-4908-6 }} * {{Citation | last = van Wyhe | first = John | title = Mind the gap: Did Darwin avoid publishing his theory for many years? | journal = Notes and Records of the Royal Society | volume = 61 | issue = | pages = 177–205 | date = 27 March 2007 | doi = 10.1098/rsnr.2006.0171 | url= http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A544&pageseq=1 | accessdate =2008-02-07 }} * {{Harvard reference | Surname1 = Yates | Given1 = Simon | Year = 2003 | Title = The Lady Hope Story: A Widespread Falsehood | URL = http://www.talkorigins.org/faqs/hope.html | Publisher = TalkOrigins }} Retrieved on 2006-12-15 == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Чарлз Дарвин |Викитека = Чарлз Дарвин |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Charles Darwin |Метавики = |Тема = Чарлз Дарвин }} {{Rodovid|3360}} * [http://darwin-online.org.uk/ Полное собрание сочинений Ч. Дарвина на darwin-online.org.uk] * [http://charles-darwin.narod.ru/ Труды Дарвина и статьи о его жизни на русском и английском языках] * Полная переписка Дарвина на сайте проекта [http://www.darwinproject.ac.uk/ «Darwin Correspondence Project»] {{ref-en}} * [http://darwin200.narod.ru/ «Современные проблемы эволюционной биологии» — Международная научно-методическая конференция, посвящённая 200-летию со дня рождения Ч. Дарвина и 150-летию выхода в свет «Происхождения видов…»] * [http://sbio.info/list.php?c=obbdarvin Эволюционная теория Ч. Дарвина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317102319/http://sbio.info/list.php?c=obbdarvin |date=2013-03-17 }} * [http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-origin-of-species/ The Origin of Species Charles Darwin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003145126/http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-origin-of-species/ |date=2013-10-03 }} * [http://books.atheism.ru/gallery/darwin/ Страница Чарлза Дарвина в библиотеке «Философия и атеизм»] * [http://www.ecuadors.org/galapagos/ Galapagos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060225224225/http://www.ecuadors.org/galapagos/ |date=2006-02-25 }} * [http://www.darwinadventure.com/galapagos-charles-darwin.htm Дарвин, Чарлз Роберт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714161050/http://www.darwinadventure.com/galapagos-charles-darwin.htm |date=2006-07-14 }} * [http://www.polit.ru/author/2009/02/13/darvin.html Алексей Куприянов. Дарвин: пора прощаться] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217114557/http://polit.ru/author/2009/02/13/darvin.html |date=2009-02-17 }} * [http://bio.1september.ru/view_article.php?ID=200900306 Названы именем Дарвина] [[Категория:Чарльз Дарвин| ]] [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Британия биологтары]] [[Категория:Эволюционистар]] [[Категория:Бөйөк Британия сәйәхәтселәре]] [[Категория:XIX быуат биологтары]] [[Категория:Донъя тирәләй сәйәхәт итеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]] [[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Франция фәндәр академияһы ағзалары]] [[Категория:Венгрия фәндәр академияһы ағзалары]] [[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]] {{scientist-stub}} ec92wbsxfqbl9lzl29bw7d6sds0c3re 0 59931 1307206 1187531 2026-10-10T10:20:22Z Shirshikay 48080 /* Административ-территориаль ҡоролошо */ 1307206 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Русское название = Әлмән районы |Оригинальное название = Альменевский район |Герб = Coat of Arms of Almenevskiy rayon (Kurganskaya oblast).jpg |Флаг = Flag of Almenevsky rayon (Kurgan oblast).png |Гимн = |Описание герба = Әлмән районы гербы |Описание флага = Әлмән районы нербы |Страна = {{RUS}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Статус = [[муниципаль район]] |Входит в = {{s|[[Рәсем:Flag of Kurgan Oblast.svg|50px]] [[Ҡурған өлкәһе]]}} |Включает = {{s|12 [[ауыл биләмәһе]]}} |Столица = [[Әлмән (Ҡурған өлкәһе)|Әлмән]] ауылы |Образование = 1965 |Упразднение = |Глава = Сөләймәнов Дамир&nbsp;Ярулла улы |Название главы = Район башлығы |Глава2 = Белоусов Анатолий&nbsp;Федорович |Название главы2 = Район Думаһы рәйесе |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = урыҫ теле | Население = {{ Население | Альменевский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Альменевский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ({{ Население | Альменевский район | ч }} * 100 / {{ Население | Курганская область | ч }} round 2) }} | Место по населению = 22 | Плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ({{ Население | Альменевский район | ч }} / 2486.00 round 2) }} }} |Место по плотности = |Национальный состав = [[урыҫтар]] — 40 %, <br /> [[башҡорттар]] — 33 %, <br /> [[татарҙар]] — 23 %<ref>[http://www.oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/almenevskii/ Альменевский район / Курганская областная Дума<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111015331/http://www.oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/almenevskii/ |date=2011-11-11 }}</ref> |Конфессиональный состав = мосолмандар, христиандар |Площадь = 2486,00<ref name='37_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst37/DBInet.cgi?pl=8006001 Курганская область. Общая площадь земель муниципального образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725213423/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst37/DBInet.cgi?pl=8006001 |date=2015-07-25 }}</ref> |Процент от площади = |Место по площади = 20 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Карта = Әлмән районы.svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = 35242 |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = 45 |Сайт = |Категория в Commons = |Примечания = |Название параметра1 = [[ОКАТО]] |Параметр1 = {{ОКАТО|37202}} }} '''Әлмән районы''' ({{lang-ru|Альменевский район}}) — [[Ҡурған өлкәһе]]ндәге [[муниципаль берәмек]]. Административ үҙәге — [[Әлмән (Ҡурған өлкәһе)|Әлмән]] ауылы. == Географияһы == Район [[Ҡурған өлкәһе]]нең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. [[Силәбе өлкәһе]] һәм өлкәнең [[Сафакүл районы (Ҡурған өлкәһе)|Сафакүл]], [[Щучье районы (Ҡурған өлкәһе)|Щучье]], [[Шумиха районы (Ҡурған өлкәһе)|Шумиха]], [[Мишкә районы (Ҡурған өлкәһе)|Мишкә]], [[Ҡуртамыш районы (Ҡурған өлкәһе)|Ҡуртамыш]] һәм [[Целинный районы (Ҡурған өлкәһе)|Целинный]] райондары менән сиктәш. == Тарихы == Революциянан һуң район территорияһы [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ялан кантоны]] составына инә, ә 1923 йылда [[Урал өлкәһе (РСФСР)|Урал өлкәһе]] Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, буласаҡ район биләмәләре [[Ялан-Ҡатай районы]]на , ә 1934 йылда [[Ялан-Ҡатай районы]] [[Силәбе өлкәһе]] составына инә. 1940 йылда Ялан-Ҡатай районы [[Әлмән (Ҡурған өлкәһе)|Әлмән]] һәм [[Сафакүл районы|Сафакүл]] райондарына бүленә. 1943 йылда был райондар [[Ҡурған өлкәһе]] составында була. 1963 йылда Әлмән районы бөтөрөлөп, 1965 йылда яңынан тергеҙелә. == Халҡы == {{ Население | Альменевский район }} {{ Население | Альменевский район | д }} ; Милли составы 2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы районда башлыса [[урыҫтар]] (40 %), [[башҡорттар]] (32,8 %), [[татарҙар]] (23,4 %) йәшәй<ref name="kurganstat.ru">{{cite web|url=http://www.kurganstat.ru/perepis_obslel/vpn2010/Pages/Itogi.aspx|title=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Курганской Области - Веб-страницы - Itogi|accessdate=2013-03-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHzPp2I7|archivedate=2013-03-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014021645/http://www.kurganstat.ru/perepis_obslel/vpn2010/Pages/Itogi.aspx |date=2013-10-14 }}</ref>. Район искен татарҙары төркөмөнөң тығыҙ йәшәгән ере. Улар нигеҙлегән ауылдар: Әлмән, Иванков (Аманкүл), Өскүл, Тоҙауыл, Вишняк (Сейәле), Алакүл ауылдарында көн күрә. Башҡорт ауылдарының иң эреләре: Тәңрекүл, Юламан, Асҡар, Зәйнәкәй (Зәйнеғәбдин), Мир (Ҡатай), Убалы, Шәрип, Искәндәр, Ҡаҙаҡҡол, Подъяс (Бүҙаяҙ), Байғәнә, Бохар (Айыу аулы), Поляна (Иҫке Юламан) һәм башҡа кесерәк ауылдар. Башҡорт Республикаһының [[Ялан кантоны]] булған саҡта Тәңрекүл (Тарғул) кантон үҙәге булып торған. Көньяҡ-көнбайыш яғында бер нисә урыҫ ауылы ултырған: Парамон, Рыбное, Чистое. Шулай уҡ ҡайһы бер ауылдарҙа ҡаҙаҡтар (Мир һәм Ягодное) һәм сыуаштар (Аҫҡар) күпләп йәшәйҙәр. == Административ-территориаль ҡоролошо == Район составына 12 [[ауыл биләмәһе]] (ауыл советтары) керә, улар 33&nbsp;ауылды берләштерә: {{Автонумерация | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Ауыл биләмәләре | Заголовок3 = Административ үҙәк | Заголовок4 = Тораҡ<br />пункттар<br />һаны | Заголовок5 = Халҡы | Заголовок6 = Майҙан,<br />км² | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число | |[[Бороздинка ауыл советы]] | [[Бороздинка]] | 4 | {{ Население | Бороздинский сельсовет | тс }} | 305,60<ref name='37_8006001'/> | |[[Иванково ауыл советы (Әлмән районы)|Иванково ауыл советы]] | [[Иванково (Әлмән районы)|Иванково]] | 3 | {{ Население | Иванковский сельсовет (Альменевский район) | тс }} | 236,90<ref name='37_8006001'/> | |[[Казенное ауыл советы]] | [[Казенное (Әлмән районы)|Казенное]] | 3 | {{ Население | Казенский сельсовет | тс }} | 133,57<ref name='37_8006001'/> | |[[Малышево ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Малышево ауыл советы]] | [[Малышево (Ҡурған өлкәһе)|Малышево]] | 3 | {{ Население | Малышевский сельсовет (Курганская область) | тс }} | 270,74<ref name='37_8006001'/> | |[[Парамоново ауыл советы]] | [[Парамоново (Ҡурған өлкәһе)|Парамоново]] | 2 | {{ Население | Парамоновский сельсовет | тс }} | 102,80<ref name='37_8006001'/> | |[[Рыбное ауыл советы]] | [[Рыбное (Әлмән районы)|Рыбное]] | 1 | {{ Население | Рыбновский сельсовет | тс }} | 100,54<ref name='37_8006001'/> | |[[Тәңрекүл ауыл советы]] | [[Тәңрекүл]] | 4 | {{ Население | Танрыкуловский сельсовет | тс }} | 282,30<ref name='37_8006001'/> | |[[Чистое ауыл советы (Әлмән районы)|Чистое ауыл советы]] | [[Чистое (Әлмән районы)|Чистое]] | 1 | {{ Население | Чистовский сельсовет (Альменевский район) | тс }} | 93,97<ref name='37_8006001'/> | |[[Шәрип ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Шәрип ауыл советы]] | [[Мир (Ҡурған өлкәһе)|Мир]] | 4 | {{ Население | Шариповский сельсовет (Курганская область) | тс }} | 318,80<ref name='37_8006001'/> | |[[Әлмән ауыл советы]] | [[Әлмән (Ҡурған өлкәһе)|Әлмән]] | 1 | {{ Население | Альменевский сельсовет | тс }} | 37,56<ref name='37_8006001'/> | |[[Юламан ауыл советы]] | [[Юламан (Ҡурған өлкәһе)|Юламан]] | 4 | {{ Население | Юламановский сельсовет | тс }} | 257,66<ref name='37_8006001'/> | |[[Ягодное ауыл советы (Әлмән районы)|Ягодное ауыл советы]] | [[Ягодное (Ҡурған өлкәһе)|Ягодное]] | 3 | {{ Население | Ягоднинский сельсовет (Альменевский район) | тс }} | 345,56<ref name='37_8006001'/> }} <br /> {{Автонумерация | Оформление = standard sortable | Название = Әлмән районы тораҡ пункттарының исемлеге | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Халҡы | Заголовок4 = Муниципаль берәмек | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Алакүл (Әлмән районы)|Алакүл]] | {{ Население | Алакуль (Альменевский район) | тс }} | [[Малышево ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Малышево ауыл советы]] | | [[Асҡар (Ҡурған өлкәһе)|Асҡар]] | {{ Население | Аскарово (Курганская область) | тс }} | [[Юламан ауыл советы]] | | [[Байғана]] | {{ Население | Байганино | тс }} | [[Шәрип ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Шәрип ауыл советы]] | | [[Бороздинка]] | {{ Население | Бороздинка | тс }} | [[Бороздинка ауыл советы]] | | [[Бохара (Ҡурған өлкәһе)|Бохара]] | {{ Население | Бухарово (Курганская область) | тс }} | [[Юламан ауыл советы]] | | [[Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)|Бишнәк]] | {{ Население | Бишнәк (Ҡурған өлкәһе) | тс }} | [[Ягодное ауыл советы (Әлмән районы)|Ягодное ауыл советы]] | | [[Зәйнәкәй]] | {{ Население | Зеникай | тс }} | [[Казенное ауыл советы]] | | [[Иванково (Әлмән районы)|Иванково]] | {{ Население | Иванково (Альменевский район) | тс }} | [[Иванково ауыл советы (Әлмән районы)|Иванково ауыл советы]] | | [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]] | {{ Население | Искандарово (Курганская область) | тс }} | [[Бороздинка ауыл советы]] | | [[Казенное (Әлмән районы)|Казенное]] | {{ Население | Казенное (Альменевский район) | тс }} | [[Казенное ауыл советы]] | | [[Киләй-Ҡаҙаҡҡол]] | {{ Население | Килей-Казаккулово | тс }} | [[Казенное ауыл советы]] | | [[Ковыльное (Ҡурған өлкәһе)|Ковыльное]] | {{ Население | Ковыльное (Курганская область) | тс }} | [[Иванково ауыл советы (Әлмән районы)|Иванково ауыл советы]] | | [[Крутой Лог (Ҡурған өлкәһе)|Крутой Лог]] | {{ Население | Крутой Лог (Курганская область) | тс }} | [[Тәңрекүл ауыл советы]] | | [[Ҡаҙаҡҡол (Ҡурған өлкәһе)|Ҡаҙаҡҡол]] | {{ Население | Казаккулово (Курганская область) | тс }} | [[Тәңрекүл ауыл советы]] | | [[Майлыҡ]] | {{ Население | Майлык | тс }} | [[Бороздинка ауыл советы]] | | [[Малышево (Ҡурған өлкәһе)|Малышево]] | {{ Население | Малышево (Курганская область) | тс }} | [[Малышево ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Малышево ауыл советы]] | | [[Мир (Ҡурған өлкәһе)|Мир]] | {{ Население | Мир (Курганская область) | тс }} | [[Шәрип ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Шәрип ауыл советы]] | | [[Озерное (Әлмән районы)|Озерное]] | {{ Население | Озерное (Альменевский район) | тс }} | [[Юламановский сельсовет]] | | [[Өскүл]] | {{ Население | Учкулево | тс }} | [[Малышево ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Малышево ауыл советы]] | | [[Парамоново (Ҡурған өлкәһе)|Парамоново]] | {{ Население | Парамоново (Курганская область) | тс }} | [[Парамоново ауыл советы]] | | [[Подъясово]] | {{ Население | Подъясово | тс }} | [[Тәңрекүл ауыл советы]] | | [[Поляна (Ҡурған өлкәһе)|Поляна]] | {{ Население | Поляна (Курганская область) | тс }} | [[Шәрип ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Шәрип ауыл советы]] | | [[Рыбное (Әлмән районы)|Рыбное]] | {{ Население | Рыбное (Альменевский район) | тс }} | [[Рыбное ауыл советы]] | | [[Солнечная (Ҡурған өлкәһе)|Солнечная]] | {{ Население | Солнечная (Курганская область) | тс }} | [[Ягодное ауыл советы (Әлмән районы)|Ягодное ауыл советы]] | | [[Тузово (Ҡурған өлкәһе)|Тузово]] | {{ Население | Тузово (Курганская область) | тс }} | [[Иванково ауыл советы (Әлмән районы)|Иванково ауыл советы]] | | [[Тәңрекүл]] | {{ Население | Танрыкулово | тс }} | [[Тәңрекүл ауыл советы]] | | [[Убалы (Ҡурған өлкәһе)]] | {{ Население | Убалино | тс }} | [[Парамоново ауыл советы]] | | [[Чистое (Әлмән районы)|Чистое]] | {{ Население | Чистое (Альменевский район) | тс }} | [[Чистое ауыл советы (Әлмән районы)|Чистое ауыл советы]] | | [[Шәрип (Ҡурған өлкәһе)|Шәрип]] | {{ Население | Шарипово (Курганская область) | тс }} | [[Шәрип ауыл советы (Ҡурған өлкәһе)|Шәрип ауыл советы]] | | [[Щучанка]] | {{ Население | Щучанка | тс }} | [[Бороздинка ауыл советы]] | | [[Әлмән (Ҡурған өлкәһе)|Әлмән]] | {{ Население | Альменево (Курганская область) | тс }} | [[Әлмән ауыл советы]] | | [[Юламан (Ҡурған өлкәһе)|Юламан]] | {{ Население | Юламаново (Курганская область) | тс }} | [[Юламан ауыл советы]] | | [[Ягодное (Ҡурған өлкәһе)|Ягодное]] | {{ Население | Ягодное (Курганская область) | тс }} | [[Ягодное ауыл советы (Әлмән районы)|Ягодное ауыл советы]] }} [[Файл:Administrative Map of Almenevsky Municipal Okrug in Bashkir language.png|thumb|center|400px|Әлмән муниципаль округының административ картаһы]] == Иҡтисады == Район иҡтисады ауыл хужалығы аҙыҡ-түләге бәйле. Район иҡтисадына иң ҙур өлөш индереүсе предприятие булып Юламан ауылындағы «Зауралский» ауыл хужалығы коперативы тора. Ул иген культуралары игеүгә һәм һыйыр малдары үрсетеүгә ҡулайлашҡан. == Билдәле шәхестәре == * [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһын нигеҙләшеүселәрҙең береһе. * [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы]] — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре докторы. * [[Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы]] — башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе. * [[Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы]] — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. * [[Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы]] — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт хөкүмәте ағзаһы. * Зарипов Хөсәйен Ғабдурахман улы — Дан орденының тулы кавалеры. * Ғатауллин Ғәйнетдин Зәйнетдин улы — татар шағиры. * Дарбаев Курман Ергали улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/17800-almenevskij-rajon}} * [http://admalmenevo.ru/ Официальный сайт Альменевского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231185716/http://admalmenevo.ru/ |date=2012-12-31 }} * [http://www.oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/almenevskii/ Район на сайте Курганской областной Думы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111015331/http://www.oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/almenevskii/ |date=2011-11-11 }} {{-}} {{Әлмән районы тораҡ пункттары‎}} {{Ҡурған өлкәһе}} [[Категория:Әлмән районы|*]] {{Kurgan-obl-geo-stub}} r0xv58pt28v9p27tmohkbj7ba4zchtu 0 66839 1307205 1291340 2026-10-10T10:01:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307205 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = |Оригинальное название = Әшә районы |Герб = Coat of Arms of Asha (Chelyabinsk oblast).png |Флаг = Flag of Asha (Chelyabinsk oblast).png |Описание флага = Флагы |Страна = {{RUS}} |Гимн = |Статус = |Входит в = [[Силәбе өлкәһе]] |Включает = 9 берекмә |Столица = Әшә ҡалаһы |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = [[12 ноябрь]] [[1960]] |Глава = Чистяков Виктор Владимирович |Название главы = район башлығы |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = | Население = {{ Население | Ашинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Ашинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Ашинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 2 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Ашинский район | ч }} / 2792 round 2 ) }} |Место по плотности = |Национальный состав = урыҫтар, татарҙар, башҡорттар |Конфессиональный состав = |Площадь = 2&nbsp;792 |Место по площади = 15 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Ashinsky_rayon.png |ЧасовойПояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Код автомобильных номеров = 74, 174 |Сайт = http://аша-район.рф |Примечания = }} '''Әшә районы''' — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге район. [[Башҡортостан]]дын баш ҡалаһы [[Өфө]]нән 100 км алыҫлыҡта ята. Район, Минйәр районы үҙгәртелгәс, 1960 йылда ойошторола. == География == Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — [[Салауат районы]], төньяк-көнбайышта — [[Нуриман районы]], көньяк-көнбайышта — [[Архангел районы]], көнбайышта -[[ Иглин районы]]) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе [[Ҡытау-Ивановск районы]] менән сиктәш. == Халҡы == {{ Население | Ашинский район | Оформление=standard| Столбцов=7}} <br /> {{ Население | Ашинский район | д }} Милли состав<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Итоги::Челябинскстат<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150609063630/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2015-06-09 }}</ref>: [[урыҫтар]] — 81,6 %; [[татарҙар]] — 8,6 %; [[башҡорттар]] — 6,3 %; [[мариҙар]] — 1 %; башҡа милләт вәкилдәре — 2,5 %; == Иҫтәлекле урындар== *[[Игнатьев мәмерйәһе]] (Игнат, Игнатов, Игнатиевская, Алыҫ, Серпиевский, Ямаҙы-Таш булараҡ билдәле) — эзбизле мәмерйә. Мәмерйә тураһында тәүге мәғлүмәттәрен 1762 йылда баҫылып сыҡҡан "Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү" китабында [[Рычков Пётр Иванович]] яҙа. Мәмерйә хәҙерге исемен Игнат ҡарт буйынса бирелде, ул легендалар буйынса мәмерйәлә XIX быуатта йәшәгән. Игнатьевский мәмерйәлә кешеләр палеолит дәүере һүрәттәрен һаҡлаған диуары бар. == Административ ҡоролошо == [[Файл:Aerial view of Asha, Ural, Russia.jpg|мини|270px|<center>Әшә ҡала биләмәһе<center>]] [[Файл:Asha mountain, Russia, Chelyabinsk region.JPG|мини|270px|<center>Әшә ҡала биләмәһе янында тау<center>]] [[Файл:Sim river and Ignateva cave.jpg|мини|270px|[[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]] Игнатьев мәмерйәһе янында. Әшә районы]]. Районда 9 берекмә, 23 йәшәү пункты бар. {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Берекмә !Үҙәк ! Торлаҡ пункттар <br />һаны ! Халыҡ һаны <br />(2002), кеше. |- | 1 | [[Әшә ҡала биләмәһе]] | Әшә | style="text-align:right" |- | style="text-align:right" |33 926 |- | 2 | Минйәр ҡала биләмәһе | Минйәр ҡалаһы | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |11 251 |- | 3 | Эҫем ҡала биләмәһе | Эҫем ҡалаһы | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |16 504 |- | 4 | Кропачево ҡасаба биләмәһе | [[Кропачево]] ҡасабаһы | style="text-align:right" |- | style="text-align:right" |5 290 |- | 5 | Биянка ауыл биләмәһе | Биянка | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |281 |- | 6 | Ерал ауыл биләмәһе | Ерал | style="text-align:right" |3 | style="text-align:right" |1 086 |- | 7 | Илек ауыл биләмәһе | Илек | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |357 |- | 8 | Точильнин ауыл биләмәһе |Точильный | style="text-align:right" |3 | style="text-align:right" |254 |- | 9 | Уҡ ауыл биләмәһе | Уҡ | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |2 012 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&&pa=categories&cid=4 Энциклопедия Ашинского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131073816/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&&pa=categories&cid=4 |date=2009-01-31 }} * [https://web.archive.org/web/20220511130000/https://www.xn----7sbab9byagn3e.xn--p1ai/ Сайт администрации Ашинского муниципального района] * [http://www.gorod-asha.ru Сайт бесплатных частных объявлений по Ашинскому району] {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Әшә районы]] ekc91q6lprc63y9i6uqcj8p2kz6m0l4 0 67366 1307171 1306349 2026-10-09T14:51:56Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307171 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''27 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 270-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 271-се). Йыл аҙағына тиклем 95 көн. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Туризм]] көнө. ** Һаңғырауҙар көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе). === ''Рәсми булмаған'' === * {{comment|Ысын дуҫлыҡ көнө.|День дружбана}} ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Бельгия}} [[Бельгия]]: [[Француз теле]]ндә һөйләшеүселәр берләшмәһенең милли мәҙәниәт көнө. * {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Телевидение]] көнө. * {{Флагификация|Россия}} ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * [[Ульяновск өлкәһе]]: [[Казактар]] көнө. * [[Яҡут (Саха) Республикаһы]]: Дәүләтселек көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Машина эшләүселәр көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе). ** Тәрбиәселәр һәм мәктәпкәсә [[белем]] биреү хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Словакия}}: Тимер юлсылар көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1863 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе балалар баҡсаһы асыла. * [[1885 йыл]]: [[Харьков]]та Көньяҡ Рәсәй технологик институты (Южнороссийский технологический институт) — Рәсәй империяһындағы беренсе юғары техник уҡыу йорто асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1905 йыл]]: [[Альберт Эйнштейн]] билдәле E=mc² формулаһын баҫтыра. * [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Интерпол]]ға инә. * [[1991 йыл]]: ВЛКСМ-дың ғәҙәттән тыш XXII съезы йәштәр ойошмаһының үҙ-үҙен таратыуы тураһында ҡарар ҡабул итә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хөсәйенова Физа Сәләх ҡыҙы]] (1930), терапевт-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1965—1995 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1986 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1981—1986 йылдарҙа Башҡортостан терапевтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1983), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Бәрҫеүәнбаш]] ауылынан. * [[Берлин Александр Александрович]] (1940), физик-ғалим, физик-химик. 1963 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Н. Н. Семёнов исемендәге Химик физика институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан лабратория мөдире, 1993 йылдан — директор урынбаҫары, 1996 йылдан — директоры; бер үк ваҡытта 1996 йылдан Мәскәү физик-техник институтының химик физика кафедраһы мөдире. 2006 йылдан «Все материалы. Энциклопедический справочник», 2004 йылдан «Клеи. Герметики. Технологии» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002). Химия фәндәре докторы (1974), профессор (1980). В. А. Каргин исемендәге премия (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның дәүләт премияһы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2004) лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1999). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вагин Владимир Геннадьевич]] (1945—15.7.2016), [[спорт]]сы-[[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], тренер. 1993 йылдан олимпия резервының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Өсбәйгелә [[РСФСР]] чемпионы (1972), икебәйгелә көмөш (1973—1974) һәм өсбәйгелә бронза (1970) призёры, ырғымда РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1971). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004) һәм иң яҡшы тренеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1971). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы кавалеры (2006). * [[Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы]] (1965), отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (2002), йәмәғәт эшмәкәре. 1982 йылдан Совет Армияһында, 1992— 2006 йылдарҙа Рәсәй Армияһында. 1987—1988 йылдарҙа [[Афған һуғышы|Афғанстанда]] һәм 1995—1996, 1999—2000 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2006 йылдан [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы Геройы|Рәсәй Федерацияһы]] Геройҙарына ярҙам итеү төбәк йәмәғәт фондының вице-президенты, президиум ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәбитов Кашаф Фәррәх улы]] (1921—5.04.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]], [[майор|гвардия майоры]]; 1965 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, 1971—1989 йылдарҙа ҡаланың эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, милиция полковнигы. I (1985) һәм II (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Совет милицияһы отличнигы (1975), ҡаланың почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)|Үрге Юлдаш]] ауылынан. * [[Фролов Александр Павлович]] (1921—10.10.1994), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, [[майор]] (1945). [[Советтар Союзы Геройы]] (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Мичурин районының Заворонежское ауылынан. 1950 йылдарҙан [[Башҡортостан]]да йәшәй. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гулина Эльвира Александровна]] (1936—21.01.2012), [[малсылыҡ|малсы]], йәмәғәтсе. 1960—1988 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] [[Благовещен районы]]ның «Степановка» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы (1976—1980) һәм унынсы (1981—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Ике тапҡыр [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1981, 1982). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]ның [[Нальчик]] ҡалаһынан. * [[Ҡыҙрасов Фәүҡәт Хәмиҙулла улы]] (1946), [[Физика|физик]]-[[Фән|ғалим]], юғары мәктәп һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Сөләймән (Ауырғазы районы)|Сөләймән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Рыбаков Сергей Гаврилович]] (1867—28.12.1921), этнограф, фольклорсы. [[Башҡорт]] халыҡ [[музыка]]һы өлгөләрен йыйыусы һәм өйрәнеүсе. * [[Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы]] (1902—7.02.1985), педагог. 1919 йылдан хәҙерге [[Баймаҡ районы]] һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, уҡытыу бүлеге мөдире һәм директоры; 1930—1932, 1936 һәм 1942—1953 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1946), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1951) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәримский Әнүр Муса улы]] (1932—8.10.1993), [[фән|ғалим]]-[[Философия|философ]], 1967—1993 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан. * [[Аҙнағолов Вансит Кинйә улы]] (1937—29.03.2011), [[Журналистика|журналист]]. 1970—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] [[Выбор (гәзит)|«Ленинский путь»]] (1990 йылдан [[«Выбор» гәзите]]) мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987) һәм [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән (1968) бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Мәләүез районы]]ның хәҙерге ваҡытта Салауат ҡалаһы эсендә ҡалған [[Ҡоҙаҡай (Салауат ҡалаһы)|Ҡоҙаҡай]] ауылынан. * [[Маскулов Рамзит Мөнир улы]] (1957), [[архитектура|архитектор]]. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы; 2012 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһы генераль планы ғилми-тикшеренеү һәм проект институты директорының беренсе урынбаҫары. 1987 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) архитекторы. Сығышы менән [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Яңы Ҡыйышҡы]] ауылынан. * [[Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1962), [[әҙәбиәт]] белгесе, юғары мәктәп педагогы, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Сирбай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[Тымыҡ океан]] флоты бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. * [[Ноғоманов Ғилем Ноғоман улы]] (1923—2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Краснокама районы]] «Ағиҙел», «Мир» һәм «Ҡыҙыл таң» колхоздарының элекке рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сауыҙбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтйәнов Рәшит Әүәл улы]] (1923—2016), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, милиция капитаны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1960 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] эске эштәр бүлегенең участка инспекторы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Рысай (Учалы районы)|Рысай]] ауылынан. * [[Иванов Леонид Маркович]] (1928—19.05.1996), [[музыка]]нт, хәрби дирижёр, [[Педагогика|педагог]]. 1961—1995 йылдарҙа [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика музыкаль тәрбиә биреү интернат-гимназияһы]] (1978—1988 йылдарҙа директор урынбаҫары), бер үк ваҡытта [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1960—1980‑се йылдарҙа республика тынлы оркестрҙар марш‑парадтарының баш дирижёры. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). * [[Романов Анатолий Александрович]] (1948), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]-ҙең хәрби хеҙмәткәре. 1995 йылда [[Рәсәй Федерацияһы]] эске эштәр министры урынбаҫары — эске ғәскәрҙәр командующийы һәм Федерал ғәскәрҙәрҙең Чечнялағы берләштерелгән төркөмө командующийы. Генерал-полковник (1995), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1995). [[Һарытау]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаларының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Илькин (Бәләбәй районы)|Михайловка]] ауылынан. * [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (1958), [[Металлургия|металлург]]. 1978—1995 йылдарҙа [[Баймаҡ]] машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. * [[Смирнов Михаил Иванович]] (1958), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[яҙыусы]]. 1979 йылдан [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең рәссам-биҙәүсеһе, 1993—2003 йылдарҙа «Ағиҙел» сәләмәтлек комбинаты рәссамы. [[Рәсәй]]ҙең Балалар һәм үҫмерҙәр яҙыусылары берекмәһе ағзаһы. Халыҡ-ара ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. * [[Сәлимов Ниязбай Булатбай улы]] (1958), [[Филология|филолог]]-[[фән|ғалим]], [[Журналистика|журналист]], яҙыусы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли архивының директор урынбаҫары. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] Башҡарма комитеты ағзаһы (1995—2015). [[Филология]] фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). [[Жәлил Кейекбаев]] (1992) һәм [[Мәжит Ғафури]] (2006) исемендәге премиялар лауреаты. [[Ғафури районы]]ның почётлы гражданы (2021). * [[Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы]] (1973), [[бейеү]]се. 1991—2015 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ (2000) артисы. * [[Нагаев Никита Васильевич]] (1993), [[Зәғифлек|зәғиф]] [[спорт]]сы. [[Фехтование]] буйынса олимпия резервының [[Өфө]]ләге спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. [[Токио]]лағы 2021 йылғы [[Паралимпия уйындары]]ның [[бронза]] призёры. Рәсәйҙең спорт мастеры (2010) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2021). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләклдәнеүсе (2021). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Кириков Сергей Васильевич]] (1899—27.08.1984), ғалим-зоогеограф, эколог. 1937—1947 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның ғилми бүлек мөдире. Биология фәндәре докторы (1947). * [[Дадай Сергей Иеронимович]] (1914—1988), төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1980 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының 5-се һәм 6-сы төҙөлөш идаралыҡтары начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1975). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) кавалеры. [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Тверь өлкәһе]]нең [[Торжок]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйетгәрәев Халит Ғәбделкәрим улы]] (1939–2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2000 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1993). * [[Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы]] (1949), журналист. 1975 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2000), [[Ауырғазы районы]]ның [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты. * [[Лоҡманов Давид Дамостан улы]] (1959), ғалим-иҡтисадсы. 1986 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1995—2001 йылдарҙа бухгалтер хисабы, аудит һәм финанс факультеты, 2005—2006 йылдарҙа — мәғлүмәт технологиялары һәм идара итеү факультеты деканы, 2009 йылдан — иҡтисад теорияһы һәм социология кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Үкәрле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:27 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1880]]: [[Беззубова Фёкла Игнатьевна]], [[Эрзәндәр|эрзә]] халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе. * [[1976]]: Франческо Тотти, [[Италия]] [[футбол]]сыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1984]]: Аврил Лавин, [[Канада]] йырсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:27 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1891]]: Иван Гончаров, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. * [[1937]]: [[Хафиз Ҡушаев]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[БАССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының 3-cө рәйесе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937]]: [[Афзал Таһиров]], яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) Рәйесе (1931—1937). * [[1944]]: [[Сергей Прокудин-Горский]], Рәсәй империяһы фотографы. * [[2016]]: [[Абдулхаҡ Игебаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]]. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И27]] [[Категория:27 сентябрь]] levqumtgtxsbdnpp3uno6gbrefrvgb2 0 67635 1307184 1287000 2026-10-09T19:12:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307184 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Эрнест Резерфорд | Оригинал имени = Ernest Rutherford | Изображение = | Дата рождения = 30.8.1871 | Место рождения = Спринг Грув, [[Яңы Зеландия]] | Дата смерти = 19.10.1937 | Место смерти = {{МестоСмерти|Кембридж|Англияла}}, [[Англия]] | Гражданство = {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]<br />{{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]] | Научная сфера = [[физика]] һәм [[химия]] | Место работы = Макгилла университеты<br />Манчестер университеты | Альма-матер = Кентербер университеты<br />Кембридж университеты | Научный руководитель = [[Томсон, Джозеф Джон|Дж. Дж. Томсон]] | Знаменитые ученики = [[Капица Пётр Леонидович|П. Л. Капица]]<br />[[Марк Олифант]]<br />[[Патрик Блэкетт]]<br />[[Ганс Гейгер]]<br />[[Фредерик Содди]]<br />[[Уолтон Эрнест Томас Синтон|Эрнест Уолтон]]<br />[[Чедвик Джеймс|Джеймс Чедвик]]<br />[[Джон Кокрофт]]<br />[[Эдуард Эплтон]]<br />[[Отто Ган]] | Известен как = Йәҙрә физика «атаһы» | Награды и премии = {{Нобелевская медаль}} Химия Нобель премия (1908)<br />Румфорда миҙал (1905)<br />Эллиотт Крессон миҙал (1910)<br />Маттеуччи миҙал (1913)<br />Копли миҙал (1922)<br />Франклин миҙал (1924) {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Заслуг (Великобритания)}}{{!!}}{{Рыцарь-бакалавр}} {{!}}} }} '''Эрне́ст Ре́зерфорд''' ({{lang-en|Ernest Rutherford}}; [[30 август]] [[1871 йыл]], Спринг Грув, [[Яңы Зеландия]] — [[19 октябрь]] [[1937 йыл]], [[Кембридж]]) — [[Бөйөк Британия|Британия]] [[физика|физигы]], сығышы менән [[Яңы Зеландия]]нан. Химия буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (1908). 1911 йылда үҙенең билдәле альфа-киҫәксәләрҙең таралыуы тәжрибәһе менән атомдарҙа ыңғай зарядлы ядро һәм уның тирәләй тиҫкәре зарядлы электрондар барлығын иҫбат итә<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/trefil/18|title=Опыт Резерфорда|publisher=Elementy.Ru|accessdate=2014-04-30}}</ref>. Тәжрибә һөҙөмтәләре нигеҙендә атомдың планетар моделен төҙөй. Лондон король йәмғиәте ағзаһы (1903) һәм президенты (1925—1930)<ref>{{RS id|NA8278|Rutherford; Ernest (1871 - 1937); Baron Rutherford of Nelson}}</ref>, Париж фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1927; 1921 йылдан корреспонденты)<ref>[https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-depuis-la-creation-de-l-Academie-des-sciences/les-membres-du-passe-dont-le-nom-commence-par-r.html Les membres du passé dont le nom commence par R]{{ref-fr}}</ref>, Рәсәй фәндәр академияһының сит ил ағза-корреспонденты (1922) һәм почётлы ағзаһы (1925)<ref>{{Сотрудник РАН|51912|Эрнеста Резерфорда}}</ref>. == Биография == [[Файл:Ernest Rutherford Arms.svg|мини|upright=0,8|Эрнест Резерфорд гербы]] Эрнест Резерфорд 1871 йылдың 30 авгусында [[Яңы Зеландия]]ла Көньяҡ утрауҙа, Нельсон ҡалаһына яҡын урынлашҡан Спринг-Грув ({{lang-en|Spring Grove}}) ҡасабаһында, етен үҫтереүсе фермер ғаиләһендә тыуған. Атайы — Джеймс Резерфорд, [[Перт (Шотландия)|Перт]] (Шотландия) ҡалаһынан күсеп килә. Әсәйе — Марта Томпсон, Хорнчёрч ҡалаһынан (Эссекс графлығы, Англия). Ул ваҡытта башҡа шотландтар Квебеккә күсә (Канада), ләкин Резерфордтың ғаиләһенә уңыш йылмаймай, һәм пароходҡа түләүһеҙ билетте хөкүмәт Канадаға тиклем түгел, ә Яңы Зеландияға тиклем бирә. Эрнест ғаиләлә ун ике баланан дүртенсе булып тыуа. Иҫ китерлек хәтергә, баһадирҙарса һаулыҡҡа һәм көскә эйә була. Башланғыс мәктәпте, мөмкин булған 600 балдан 580 балл йыйып, бик яҡшы тамамлай һәм Нельсон колледжында уҡыуын дауам итер өсөн 50 фунт стерлинг премия ала. Сираттағы стипендия уға [[Крайстчерч]]та Кентербери-колледжында уҡыуын дауам итергә мөмкинлек бирә <ref>{{cite web |url=http://www.alhimik.ru/great/reserford.html |title=Биография Эрнеста Резерфорда |author=Н.С. Рукк |accessdate=2009-08-19 |archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. Ул ваҡыттарҙа Кентербери-колледжы 150 студенты һәм барлығы 7 профессоры булған бәләкәй университет була<ref name=kapitsa1938/>. Резерфорд фән менән мауыға һәм беренсе көндән үк тикшеренеү эштәре башлай<ref name=kapitsa1938/>. Уның 1892 йылда яҙылған магистрлыҡ хеҙмәте «Магнетизация железа при высокочастотных разрядах» тип атала. Хеҙмәте юғары йышлыҡтағы радио тулҡындарын асыуға арнала, уларҙың барлығын 1888 йылда немец физигы [[Герц, Генрих Рудольф|Генрих Герц]] иҫбат итә. Резерфорд магнитлы детектор тип аталған приборҙы, беренсе электромагнит тулҡындарҙы ҡабул иткестәрҙең береһен уйлап таба һәм эшләй. 1894 йылда университетты тамамлағандан һуң, Резерфорд бер йыл дауамында урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй<ref name=kapitsa1938/>. Британияның колонияларҙа йәшәгән талантлы йәш подданныйҙарына ике йылға бер тапҡыр 1851 йылғы Бөтә Донъя күргәҙмәһе исемендәге айырым Стипендия — 150 фунт йылына бирелә<ref>(Д. Данин, «Резерфорд»)</ref>, был уға фәндә артабан үрләр өсөн Англияға килергә мөмкинлек бирә. 1895 йылда Резерфорд был стипендияны, башта был стипендия тәғәйенләнгән кеше — Маккларен, унан баш тартҡанға күрә, ала. Шул уҡ йылдың көҙөндә, Бөйөк Британияға тиклем параходҡа билеткә аҡса бурысҡа алып, Резерфорд Англияға Кембридж университетының Кавендиш лабораторияһына килә һәм уның директоры Джозеф Джон Томсондың беренсе докторанты булып китә. 1895 йыл башҡа университетты тамамлаған студенттар (Дж. Дж. Томсондың инициативаһы буйынса) Кембридж лабораторияларында фәнни эшен дауам итә алған тәүге йыл була. Резерфорд менән бергә был мөмкинлек менән, Кавендиш лабораторияһына яҙылып, [[Мак-Леннан, Джон Каннингэм|Джон Мак-Леннан]], [[Таунсенд, Джон Сили|Джон Таунсенд]] һәм [[Ланжевен, Поль|Поль Ланжевен]] файҙаланалар. Ланжевен менән Резерфорд бер бүлмәлә эшләй һәм уның менән дуҫлаша, был дуҫлыҡ уларҙың ғүмеренең ахырына тиклем дауам итә<ref name=kapitsa1938/>. Шул уҡ 1895 йылда Мэри Джорджина Ньютон (1876—1945) — Резерфорд үҙе йәшәгән пансион хужабикәһе ҡыҙы менән йәрәшә. Туй 1900 йылда [[Крайстчерч]] англикан сиркәүендә була<ref>[http://www.stuff.co.nz/the-press/christchurch-life/560019/Family-history-in-from-the-cold Family history in from the cold.]</ref><ref>[http://anglicantaonga.org.nz/News/Tikanga-Pakeha/New-lease-of-life-for-historic-Chch-church Historic St Paul’s Church in the Christchurch suburb of Papanui is being fully restored.]</ref><ref>{{cite encyclopedia|first=A.H.|last=McLintock|encyclopedia=An Encyclopaedia of New Zealand|title=Rutherford, Sir Ernest (Baron Rutherford of Nelson, O.M., F.R.S.)|edition=1966|date=18 September 2007|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/rutherford-sir-ernest/1|publisher=Te Ara – The Encyclopedia of New Zealand|isbn=978-0-478-18451-8|accessdate=2 April 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203225115/http://www.teara.govt.nz/en/1966/rutherford-sir-ernest/1 |date=3 December 2011 }}</ref>, ә 1901 йылдың 30 мартында уларҙың ҡыҙы — Эйлин Мэри (1901—1930) тыуа, аҙаҡ ул астрофизик Ральф Фаулерҙың ҡатыны булып китә. Резерфорд радиотулҡындар йәки Герц тулҡындары детекторы менән шөғөлләнергә, физика буйынса имтихан тапшырырға һәм магистр дәрәжәһе алырға планлаштыра. Ләкин алдағы йылда Бөйөк Британияның дәүләт почтаһы Маркониға ошо уҡ эшкә аҡса бүлгән булып сыға һәм Кавендиш лабораторияһын финанслауҙан баш тарта. Стипендияһы ашауға ла етмәгәнлектән, Резерфорд вынужден был начать Дж. Дж. Томсонда рентген нурҙары тәьҫирендә газдарҙың ионлашыу процесы темаһы буйынса репетитор һәм ассистент булып эшләй башларға мәжбүр була. Томсон менән бергә Резерфорд газ ионлашҡанда токтың туйыныу күренешен аса<ref name=kapitsa1938/>. 1898 йылда Резерфорд [[альфа-киҫәксәләр|альфа-]] һәм [[бета-нурҙар]]ҙы аса. Бер йылдан һуң [[Вийяр, Поль Ульриш|Поль Вийяр]] [[гамма-нурланыш]]ты аса (бындай типтағы ионлаштырыусы нурланыштың исемен, тәүге икәүһенеке кеүек үк, Резерфорд тәҡдим итә). 1898 йылдың йәйенән ғалим яңы ғына асылған уран һәм торийҙың [[радиоактивлыҡ|радиоактивлыҡ күренешен]] өйрәнә башлай. Көҙ Резерфорд Томсондың тәҡдиме буйынса, 5 кешелек конкурсты еңеп сығып, Монреалда (Канада) [[Макгилл университеты]] профессоры вазифаһын биләй, хеҙмәт хаҡы йылына 500 фунт стерлинг йәки 2500 Канада доллары тәшкил итә. Был университетта Резерфорд, ул ваҡытта химия факультетының кесе лаборанты, [[Содди, Фредерик|Фредерик Содди]] менән һөҙөмтәле хеҙмәттәшлек итә, аҙаҡ (Резерфорд кеүек үк) химия буйынса Нобель премияһы лауреаты була (1921). 1903 йылда Резерфорд һәм Содди радиоактив тарҡалыу процесында элементтарҙың әүерелеүе тураһында революцион идея тәҡдим итәләр һәм уны иҫбат итәләр. 1905 йылдың сентябрендә Монреалгә лабораторияға Германиянан Отто Ган, буласаҡ химия буйынса Нобель прамияһы лауреаты, Резерфордҡа бер йылға уҡырға килә. Радиоактивлыҡ өлкәһендә үҙенең хеҙмәттәре арҡаһында киң билдәлелек алғас, Резерфорд һорау ҙур булған ғалим булып китә һәм донъяның төрлө илдәренең ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә эшләргә бик күп тәҡдимдәр ала. 1907 йылдың яҙында ул Канаданан китә һәм [[Манчестер]]ҙа (Англия) [[Манчестер университеты|Виктория университетында]] профессор эшмәкәрлеген башлай, бында уның эш хаҡы яҡынса 2,5 тапҡыр юғары була. 1908 йылда Резерфордҡа «радиоактив матдәләр химияһында элементтарҙың тарҡалыуы өлкәһендә үткәрелгән тикшеренеү эштәре өсөн» [[химия буйынса Нобель премияһы]] тапшырыла. Ғалимды 1903 йылда [[Лондон король йәмғиәте]] ағзаһы итеп һайлау тормошонда мөһим һәм күңелле ваҡиға булып тора, ә 1925-1930 йылдарҙа ул йәмғиәттең президенты посын биләй. 1931—1933 йылдарҙа Резерфорд [[физика институты]] президенты була. 1914 йылда Резерфорд дворян титулына лайыҡ була. 12 февралдә [[Букингем һарайы]]нда король уны рыцарҙар сафына ала: ул һарай кешеһе мундиры кейгән һәм ҡылыс таҡҡан була. 1931 йылда раҫланған үҙенең геральдик гербын, Англия пэры барон Резерфорд Нельсон Яңы Зеландия символы — киви ҡошо менән ослап ҡуя. Герб һүрәте — экспонентаның һүрәте (графигы) — радиоактив атомдарҙың һанының ваҡыт үтеү менән кәмеү процесын характерлаусы кәре һыҙыҡ. 1931 йылда Резерфорд 1921 йылда [[Кавендиш лабораторияһы]]на эшкә алған [[Капиц, Пётр Леонидович|Петр Капица]] өсөн лабораторияның махсус бинаһын төҙөүгә 15 мең фунт стерлинг аҡса юллап ала<ref name="Тебенькова">{{статья |автор=Марина Тебенькова |заглавие=Пётр Капица. Принцип «конструктивного творчества» |ссылка=https://zanauku.mipt.ru/2019/07/08/pyotr-kapitsa-printsip-konstruktivnogo-tvorchestva/ |издание=За науку |тип=журнал |год=2019 |месяц=07 |число=08 |номер= |страницы= |issn=}}</ref>. Капица Резерфордҡа «[[Крокодил]]» тип исем таға. «Был хайуан бер ҡасан да артҡа боролмай һәм шуға күрә Резерфордтың зирәклеген һәм уның алға ынтылышлы үрләүен символлаштыра», — тип асыҡлыҡ индерә Капица аҙағыраҡ<ref name="Тебенькова" />. Ф. Кедров «Капица: жизнь и открытия» китабында икенсе фараз килтерә<ref>{{книга |автор=Ф. Кедров |заглавие=Капица: жизнь и открытия |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=Московский рабочий |год=1979 |страниц= |страницы= |isbn= |ref=Кедров}}</ref>: «Эш шунда, Резерфордтың тауышы көслө була һәм ул уның менән идара итә белмәй. Коридорҙа кемделер осратҡан Резерфордтың көслө тауышы лабораторияларҙағы кешеләрҙе уның яҡынайыуы тураһында иҫкәрткән, һәм хеҙмәткәрҙәр „фекерҙәрен төйнәп“ өлгәргәндәр. Был Капицаға Резерфордты Крокодил тип атарға нигеҙ булған. Быны популяр булған балалар китабы геройы, будильник йотҡан Крокодил менән ассоциация тип аңлаталар. Уның текелдәүе балаларҙы ҡурҡыныс януар яҡынайыуы тураһында иҫкәртә». 1933 йылдың февралендә Кембриджда лаборатория тантаналы рәүештә асыла. 2 ҡатлы бинаның арҡыры стенаһында ташта бөтә стенаны тултырып крокодил соҡоп эшләнгән була. Уны Капицаның заказы буйынса ул ваҡыттағы билдәле скульптор Эрик Гилл эшләй. Резерфорд үҙе был мин үҙем тип аңлата. Инеү ишеген крокодил формаһындағы алтын ялатылған асҡыс менән асалар<ref>{{статья |автор=В. З. Бульванкер |заглавие=Крокодил в конверте |ссылка= |издание=[[Квант (журнал)|Квант]] |тип=журнал |год=1987 |месяц= |число= |том= |номер=6 |страницы=14 |issn=}}</ref><ref name="Тебенькова" />. Эрнест Резерфорд 1937 йылдың 19 октябрендә, көтөлмәгән ауырыу — бүҫер ҡыҫылыуы — сәбәпле ҡапыл эшләнгән операциянан һуң дүрт көн үткәс 66 йәшендә вафат була<ref name=kapitsa1938>(Капица, 1938)</ref>. Ул [[Вестминстер аббатлығы]]нда, Ньютон, Дарвин һәм Фарадей ҡәберҙәре менән йәнәш ерләнә<ref>http://to-name.ru/biography/ernest-rezerford.htm — Эрнест Резерфорд. Биография</ref><ref>www.e-reading-lib.org/chapter.php/94407/110/Danin_-_Rezerford.html — Краткая хронология жизни и деятельности Эрнста Резерфорда</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/SC0710/S00029.htm|title=New Zealand Scientists Part of Nobel Award|last=|first=|date=2007-10-16|lang=en|publisher=[[:en:Scoop (website)|Scoop]]|accessdate=2012-07-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/696suoSK8?url=http://www.scoop.co.nz/stories/SC0710/S00029.htm#|archivedate=2012-07-12|deadlink=no}}{{ref-en}}</ref>. == Радиоактивлыҡ күренешен өйрәнеү == [[Файл:radioaktivnoe_izluchenie.jpg|мини|left|Радиоактив нурланыштың ҡатмарлы составын өйрәнеү схемаһы. 1 — радиоактив препарат, 2 — ҡурғаш цилиндр, 3 — фотопластинка.]] Радиоактив элементтар асылғас уларҙың физик үҙенсәлектәрен өйрәнеү башлана. Резерфорд радиоактив нурланыштың ҡатмарлы составын аса. Тәжрибә былай үткәрелә. Радиоактив препарат ҡурғаш цилиндрҙың тар ғына каналының төбөнә урынлаштырыла, ҡаршыһына фотопластинка ҡуйыла. Каналдан сыҡҡан нурланыш юлына магнит ҡыры тәьҫир итә. Бөтә ҡоролма вакуум эсенә урынлаштырыла. Магнит ҡырында нурланыш өс өлөшкә бүленә. Нурланыштың ике өлөшө магнит ҡырында айырыла, был уларҙың заряды булыуын күрһәтә. Өсөнсө өлөшө тураға тарала. Ыңғай зарядлы нурланыш [[альфа-нурҙар]], тиҫкәре заядлы нурланыш — [[бета-нурҙар]], нейтраль нурланыш — [[гамма-нурҙар]] исемен ала. Альфа-нурланыш үҙенсәлектәрен Резерфорд түбәндәге тәжрибә ярҙамында өйрәнә. Альфа-өлөшсәләр юлына, билдәле ваҡыт эсендә үткән зарядтарҙы һанай трған, Гегер счётчигын ҡуя. Альфа-өлөшсәләрҙең дөйөм зарядын һәм миҡдарын белеп, бер өлөшсәнң зарядын иҫәпләп сығара. Ул ике элементар зарядҡа тигеҙ була. Магнит ҡырында киҫәксәнең ситкә тайпылыуы буйынса заряд һәм массаның сағыштырмаһын билдәләй. Бер элементар зарядҡа бер атом масса берәмеге тура килә. Шулай итеп, ике элементар альфа-өлөшсәгә дүрт атом масса беләмеге тура килә. Тимәк, альфа-нурланыш — гелий ядролары ағымы. 1920 йылда Резерфорд протон массаһына тигеҙ заряды булмаған — нейтрон булыуы тураһын фаразлай. Эксперименталь рәүештә был киҫәксә булыуын билдәләп булмай. Уның барлығын эксперименталь рүештә 1923 йылда Джеймс Чедвик иҫбатлай. === Радиоактив үҙгәреш === Торийҙың радиоактив үҙенсәлеге нигеҙендә Резерфорд химик элементтарҙың радиоактив үҙгәреүен аса һәм аңлатып биә. Ғалим, ябыҡ ампулала торий активлығы даими ҡалыуын, әгәр препаратҡа әкрен генә һауа өргәндә уның активлыға кәмеүенә иғтибар итә. Альфо-өлөшсәләр менән торий радиоактив газ бүлеп сығары тигән фараз әйтелә. Резерфорда һәм уның коллегеһы Фредерика Содди хеҙмәттәре 1902—1903 йылдарҙа «Philosophical Magazine» мәҡәләләрендә нәшер ителә. Былмәҡәләләрҙә авторҙар алған мәғлүмәттәрҙе анализлап, химик элементтар бер элементтан икенсе элементҡа әүерелә тигән нитижәгә килә. {{начало цитаты}}Атом әүерелеше нәтижәһендә, физик һәм химик үҙенсәлектре менән тулыһынса беренсе матдәнән айырылған, өр-яңы матдә барлыҡҡа килә{{конец цитаты|источник=Э. Резерфорд, Ф. Содди}} Ул ваҡытта атомдың бүленмәҫ киҫәксә булыу тураһында мәғлимәт йәшәп килә. Был күренеште ғалимдар матдә составында яңы эдементтар булыуы менән аңлата. Тик ваҡыт был аңлатыуҙың яңлыш булыуын күрһәтә. Артабынғы физик һәм химиктарҙың тикшереүҙәре элементтарҙың бер-береһенә әүрелеү законын аса<ref>http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/radioaktivnie_prevrashcheniya.html?page=0,0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125731/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/radioaktivnie_prevrashcheniya.html?page=0,0 |date=2016-03-04 }} — РАДИОАКТИВНЫЕ ПРЕВРАЩЕНИЯ|Энциклопедия Кругосвет</ref> ==== Радиоактив тарҡалыу законы ==== Торий тултырылған һауыттан һауаны һурып алып Резерфорд торий эманацияһын (хәҙер торон, Родон-220 исеме менән билдәле газ, родон изапобы) ала. Был газдың ионлаштырыу һәләтен тикшерә. Был газдың активлығы минут һайын ике мәртәбә түбәнәйеүе билдәле була. Радиоактив матдәләрҙең активлығын ваҡыт үҙгәрешендә өйрәнеп, ғалим ''радиоактив тарҡалыш законын'' аса. Химик элементтарҙың ядроһы бик тотороҡло икәне билдәле була, уларҙы емереү өсөн өеүәтле энергия сарыф итергә кәрәк, тип тәҡдим итә Резерфорд. [[Азот]] атомы ядроһы — яһалма рәүештә беренсе үҙгәртелгән атом. Ҙур энергиялы ''Альфа-киҫәксәләр'' бомбаһына тотоп, водород атомы ядроһы — протондар барлыҡҡа килеүен аса ғалим Резерфорд. [[Файл:Rezerford ustanovka.png|мини|upright=1.2| ɑ-киҫәксәләрҙе таратыу тәжрибәһе схемаһы. 1 — радиоактив препарат, 2 — ҡурғаш цилиндр, 3 — фольгаға уралған тикшерелеүсе материал, 4 — Цинк сульфаты ZnS менән ялатырған ярам үтә күренмәле экран, 5 — микроскоп.]] == Ҡыҙыҡ мәғлүмәт == * Эрнест Резерфорд атом ядроһы асты һәм ядер энергетика турала негатив фекер әйте. == Хәтер == [[Файл:Statue of Ernest Rutherford.JPG|right|thumb|240px|Эрнест Резерфордтың бала сағы скульптураһы. [[Яңы Зеландия]]лағы мемориал]] Резерфорд донъяла иң хөрмәтле ғалимдарҙың береһе<ref>P. P. O’Shea: ''Ernest Rutherford. His Honours and Distinctions''. In: ''Notes and Records of the Royal Society of London''. Band 27, Nummer 1, 1972, S. 67 ([[doi:10.1098/rsnr.1972.0009]]).</ref>. 1914 йылда [[Георг V]] Резерфордҡа рыцарь-бакалавр сифатында рыцарь почётлы дворян титулы бирә,<ref>''[[The London Gazette]]''. Nummer 28806, 24. Februar 1914, S. 1546 ([http://www.london-gazette.co.uk/issues/28806/pages/1546 PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117193157/http://www.london-gazette.co.uk/issues/28806/pages/1546 |date=2012-01-17 }})</ref>. 1925 йылда принял его<ref>''The London Gazette''. Nummer 33007, Supplement, 1. Januar 1925, S. 3 ([http://www.london-gazette.co.uk/issues/33007/supplements/3 PDF]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref> Бөйөк Британияның Орден Заслуг йәмғиәте ағзаһы итеп ҡабул итә, ә 1931 йыолда Резерфордты<ref>''The London Gazette''. Nummer 33675, Supplement, 1. Januar 1931, S. 1 ([http://www.london-gazette.co.uk/issues/33675/supplements/1 PDF]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref> барон итеп тәғәйенләй. Эрнест Резерфорд хөрмәтенә аталғандар: * [[химик элементтарҙың периодик системаһы]]нда 104-се номерлы химик элемент — [[Резерфордий]], беренсе тапҡыр 1964 йылда синтезлана һәм был исемде 1997 йылда ала (быға тиклем «Курчатовий» исеме менән йөрөтөлә); * [[Резерфорд — Эплтон лабораторияһы]], [[Бөйөк Британия]]ның милли лабораторияларының береһе, 1957 йылда асылған; * астероид [[(1249) Резерфордия]]; * Айҙың кире яғындағы кратер Резерфорд исемен йөрөтә; * [[Бөйөк Британия]] физика институтының Резерфорд исемендәге миҙалы һәм премияһы; * Канаданың Король йәмғиәтенең Резерфорд мемориаль миҙалы (Rutherford Memorial Medal); * Яңы Зеландия Король йәмғиәтенең Резерфорд миҙалы {{en|Rutherford Medal (Royal Society of New Zealand)}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == === Ғалимдың рус телендәге хеҙмәттәре === * {{статья|автор=Резерфорд Э.|заглавие=Нуклеарное строение атома|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1921/2/e/|издание=Успехи физических наук|год=1921|том=2|номер=2}} * {{статья|автор=Резерфорд Э.|заглавие=Биография альфа-частицы|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1924/2/f/|издание=Успехи физических наук|год=1924|том=4|номер=2-3}} * {{статья|автор=Резерфорд Э.|заглавие=Естественное и искусственное разложение элементов|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1925/1/c/|издание=Успехи физических наук|год=1925|том=5|номер=1-2}} * {{статья|автор=Резерфорд Э.|заглавие=Атомные ядра и их превращения|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1928/1/d/|издание=Успехи физических наук|год=1928|том=8|номер=1}} * {{статья|автор=Резерфорд Э.|заглавие=Дискуссия о строении атомного ядра|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1929/5/c/|издание=Успехи физических наук|год=1929|том=9|номер=5}} * {{статья|автор=Резерфорд Э., Чадвик Дж. и др.|заглавие=Дискуссия о структуре атомного ядра|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1932/5/b/|издание=Успехи физических наук|год=1932|том=12|номер=5-6}} * {{статья|автор=Резерфорд Э.|заглавие=Современная алхимия|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1938/1/b/|издание=Успехи физических наук|год=1938|том=19|номер=1}} * {{книга |автор = Резерфорд, Э. |заглавие = Избранные научные труды |часть = Радиоактивность. |год = 1971 |издательство = Наука |место = М. |ответственный=Отв. ред. Г.Н.Флеров. Сост. и ред. перевода Ю.М.Ципенюк. |серия =Классики науки }} * {{книга |автор = Резерфорд, Э. |заглавие = Избранные научные труды |часть = Строение атома и искусственное превращение элементов. |год = 1972 |издательство = Наука |место = М. |ответственный= Отв. ред. Г.Н.Флеров. Сост. и ред. перевода Ю.М.Ципенюк. |серия = Классики науки }} === Уның тураһында === * {{статья|автор=Капица П.Л.|заглавие=Воспоминания о проф. Э. Резерфорде|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1938/1/a/|издание=Успехи физических наук|год=1938|том=19|номер=1}} * {{книга |ответственный = Под редакцией Пётра Леонидовича Капицы |заглавие = Резерфорд — учёный и учитель. К 100-летию со дня рождения |год = 1973 |место = М. |издательство = Наука }} * {{книга |автор = Данин Даниил Семёнович |заглавие = Резерфорд |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 1966 }} == Һылтанмалар == * Д. Данин [http://zzl.lib.ru/catalog/16_r.shtml «Резерфорд»], 1967, 1968. (ЖЗЛ) * Капица П. Л. [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/KAPITZA/KAP_05.HTM Мои воспоминания о Резерфорде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206080811/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/KAPITZA/KAP_05.HTM |date=2010-12-06 }} (Речь, произнесенная в Лондонском Королевском обществе 17 мая 1966 года) * Капица П. Л. [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/KAPITZA/KAP_12.HTM Роль выдающегося ученого в развитии науки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107220606/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/KAPITZA/KAP_12.HTM |date=2012-01-07 }} (Доклад на открытии Международного коллоквиума, посвященного 100-летию со дня рождения Э. Резерфорда. 20 августа 1971) * [http://n-t.ru/nl/hm/rutherford.htm Резерфорд (Rutherford), Эрнест. Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116105628/http://n-t.ru/nl/hm/rutherford.htm |date=2013-01-16 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=i0wE935ZRXA Опыт Резерфорда (кинофрагмент)] * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/R/REZERFORD_Ernest/_Rezerford_E..html Труды] [[Категория:Рыцарь-бакалаврҙар]] [[Категория:Бөйөк Британия физиктары]] [[Категория:Яңы Зеландия ғалимдары]] [[Категория:Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]] [[Категория:РФА мөхбир ағзалары (1917—1925)]] [[Категория:СССР ФА почётлы ағзалары]] [[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Маттеуччи миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Химик элементтарҙы беренсе асыусылар]] [[Категория:Вильгельм Экснер миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] {{scientist-stub}} ewkx1vya8ogs6bfj4a6e2io8kva7jia 0 82700 1307182 1303074 2026-10-09T18:47:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307182 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} [[Файл:1997 El Nino TOPEX.jpg|right|thumb|1997 йылғы Эль-Ниньо (TOPEX)]] '''Эль-Ни́ньо''' ({{lang-es|El Niño}} — сабый ир бала, малай) йәки '''Көньяҡ осцилляция''' ({{lang-en|El Niño/La Niña — [[:en:Southern Oscillation#Southern Oscillation|Southern Oscillation, ENSO]]}}) — [[Тымыҡ океан]]дың [[экватор]] өлөшөндә һыуҙың өҫкө ҡатламының климатҡа ярайһы уҡ көслө йоғонто яһай торған [[температура]] тирбәлеше. Тарыраҡ мәғәнәлә '''Эль-Ниньо''' — Көньяҡ осцилляцияның йылынған өҫкө ҡатлам һыуҙарының көнсығышҡа күсеүенән торған фазаһы. Был осорҙа пассаттар көсһөҙләнә йәки бөтөнләй тынып ҡала, Тымыҡ океандың көнсығышында, [[Перу]] ярҙары буйында, апвеллинг әкренәйә. Осцилляцияның ҡапма-ҡаршы фазаһы '''Ла-Нинья''' ({{lang-es|La Niña}} — сабый ҡыҙ бала, ҡыҙсыҡ) тип атала. Осцилляцияның ғәҙәти оҙайлығы — 3—8 йыл, ләкин Эль-Ниньоның көсө һәм дауамлылығы ғәмәлдә төрлө була. Әйтәйек, 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 һәм 1997—1998 йылдарҙа Эль-Ниньоның бик ҡеүәтле фазалары теркәлгән, ә, мәҫәлән, 1991—1992, 1993, 1994 йылдарҙа был күренеш йыш ҡабатлана һәм көсһөҙ була. Эль-Ниньо 1997—1998 йй. айырыуса көслө була һәм донъя йәмәғәтселеге менән матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә. Шул осорҙа уҡ Көньяҡ осцилляция менән климаттың глобаль үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеш хаҡында теориялар тарала. 1980-се йылдар башынан алып Эль-Ниньо шулай уҡ 1986—1987 һәм 2002—2003 йылдарҙа ла хасил була. == Тасуирламаһы == Перуҙың көнбайыш яры буйындағы шарттар ҡәҙимге ваҡытта һыуҙы көньяҡтан ҡыуып килтергән Перу ағымы менән билдәләнә. Ағым көнбайышҡа боролған ерҙә, экватор буйлап, тәрән сөңгөлдәрҙән планктонға бай һалҡын һыуҙар ҡалҡа, был океанда тормоштоң әүҙем үҫешен тәьмин итә. Һалҡын ағым үҙе Перуҙың был өлөшөндә климаттың ҡоролоғон билдәләй һәм сүлдәр барлыҡҡа килтерә. Пассаттар һыуҙың өҫкө йылы ҡатламын Тымыҡ океандың көнбайыш зонаһына ҡыуалай, ә унда йылы тропик бассейн (ЙТБ) барлыҡҡа килә. Унда һыу 100—200 м<ref name="nature.web.ru">[http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&amp;uri=index.html Научная Сеть. Феномен Эль-Ниньо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130051043/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&uri=index.html |date=2018-11-30 }}</ref> тәрәнлеккә тиклем йылынған. Уолкерҙың атмосфералағы әйләнеше, пассаттар рәүешендә күренеп, Индонезия төбәге өҫтөндәге түбән баҫым менән берлектә Тымыҡ океан кимәленең был урында уның көнсығышына ҡарағанда 60 сантиметрға бейегерәк булыуына килтерә. Ә һыу температураһы бында 29 — 30&nbsp;°C етһә, Перу ярҙарында 22 — 24&nbsp;°C тәшкил итә. Ләкин Эль-Ниньо башланһа, бөтәһе лә үҙгәрә. Пассаттар көсһөҙләнә, ЙТБ йәйелеп китә, һәм Тымыҡ океандың ифрат ҙур майҙанында һыу температураһы күтәрелә. Перу тирәһендә һалҡын ағым көнбайыштан Перу ярҙарына табан хәрәкәт иткән йылы һыу массаһы менән алмашына, апвеллинг йомшара, аҙыҡһыҙлыҡтан балыҡ ҡырыла, ә көнбайыш елдәре сүл яғынан дымлы һауа массалары, хатта ташҡындар яһарлыҡ ҡойма ямғырҙар килтерә. Эль-Ниньоның һөжүме атлантик тропик циклондарҙың әүҙемлеген кәметә. == Асыу тарихы == «Эль-Ниньо» термины тәү башлап 1892 йылда телгә алына, капитан ''Камило Каррило'' [[Лима]]ла Географик йәмғиәт конгресында [[Перу]] моряктары йылы төньяҡ ағымын «Эль-Ниньо» тип атауҙары, сөнки уның католиктар Раштыуаһы алдынан айырыуса һиҙелерлек булыуы тураһында хәбәр итә. 1893 йылда ''Чарльз Тодд'' [[Һиндостан]] менән [[Австралия]]ла ҡоролоҡтоң гел бер ваҡытта булыуы тураһында фараз әйтә. 1904 йылда ''Норман Локьер'' ҙа шуны билдәләй. Перу яр буйындағы йылы төньяҡ ағымы менән был илдәге ташҡындар араһындағы бәйләнеш хаҡында 1895 йылда ''Пезет'' менән ''Эгуигурен'' да хәбәр итә. Тәү башлап Көньяҡ осцилляция күренештәрен 1923 йылда ''Гилберт Томас Уолкер'' тасуирлай. Нәҡ ул «Көньяҡ осцилляция», «Эль-Ниньо» һәм «Ла-Нинья» тигән терминдарҙы индерә, Тымыҡ океандың экватор яны өлөшөндәге атмосферала зональ конвекцион әйләнеште тикшерә, был күренешкә уның исеме ҡушыла. Оҙаҡ ваҡыттар был күренеште төбәктеке генә һанап, уға бер кем дә тейешле иғтибар бирмәй. XX быуат аҙағында ғына Эль-Ниньоның планета климаты менән бәйләнештәре асыҡлана. == Күләм тасуирламаһы == Әлеге ваҡытта күләм тасуирламаһы өсөн Эль-Ниньо һәм Ла-Нинья күренештәре [[Тымыҡ океан]]дың экватор өлөшөндә өҫкө ҡатламдың 5 айҙан да кәм булмаған ваҡыт эсендәге температура аномалиялары тип билдәләнә, был аномалиялар һыу температураһының 0,5&nbsp;°C дәүмәлендә юғарыға (Эль-Ниньо) йәки түбәнгә (Ла-Нинья) тайпылыуында сағыла. Эль-Ниньоның тәүге билдәләре: # [[Һинд океаны]], [[Индонезия]] һәм [[Австралия]] өҫтөндә һауа баҫымының артыуы. # Таити, Тымыҡ океандың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәре өҫтөндә баҫымдың кәмеүе. # Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә пассаттарҙың йомшарыуы, хатта туҡталыуы һәм ел йүнәлешенең көнбайышҡа боролоуы. # Перуҙа йылы һауа массаһы, Перу сүлдәрендә ямғырҙар. Перу ярҙарында һыу температураһының 0,5&nbsp;°C күтәрелеүе иһә Эль-Ниньо барлыҡҡа килеүҙең шарты ғына тип ҡарала. Ғәҙәттә был аномалия бер нисә аҙна тора ла эҙһеҙ генә юғала. Бары тик биш айлыҡ аномалия ғына Эль-Ниньо күренеше тип билдәләнә һәм, балыҡ тотоу күләменең кәмеүенә килтереп, төбәк иҡтисадына һиҙелерлек зыян яһай. Эль-Ниньоның тасуирламаһы өсөн шулай уҡ Көньяҡ осцилляция индексы файҙаланыла ({{lang-en|Southern Oscillation Index, SOI}}). Ул Таити менән Дарвин (Австралия) өҫтөндәге баҫым айырмаһы булараҡ хисаплап сығарыла. Индекстың кире ҡиммәттәре — Эль-Ниньо, ә ыңғай ҡиммәттәре Ла-Нинья тураһында шаһитлыҡ ҡыла. == Башланғыс осорҙары һәм билдәләре == [[Файл:MJO 5-day running mean through 1 Oct 2006.png|thumb|right|250px|Ховмюллерҙың Мадден-Джулиан осцилляцияһын һүрәтләүсе диаграммаһы. Биш көнлөк үҙгәреүсән уртаса дәүмәл [6]. Вертикаль күсәр — ваҡыт (өҫтән аҫҡа ҡарай арта), горизонталь күсәр — оҙонлоҡ. Юғарғы һул мөйөштән аҫҡы уң мөйөшкә контурҙар көнбайыштан көнсығышҡа хәрәкәтте күрһәтә.]] Сәбәптәре тулыһынса асыҡланып бөтмәһә лә, Эль-Ниньоның уның состав өлөштәре {{не переведено 3|Уолкерҙың атмосфера әйләнеше|Уолкер әйләнеше||Walker circulation}} булып торған пассаттарҙың бер нисә ай буйы көсһөҙләнеүенән башланыуы билдәле. {{не переведено 3| Кельвин тулҡындары|Кельвин тулҡындары||Kelvin wave}} Тымыҡ океандан экватор буйлап хәрәкәт итә һәм Көньяҡ Америка янында йылы һыу массивын барлыҡҡа килтерә, ғәҙәттә бында апвеллинг (океандың тәрәндәге һыуҙарының өҫкә күтәрелеүе) һөҙөмтәһендә океанға түбән температуралар хас. Пассаттарҙың көсһөҙләнеүе, уларға көслө көнбайыш елдәренең ҡаршы тороуын да иҫәпкә алғанда, ишле циклон (экваторҙан көньяҡҡа һәм төньяҡҡа) хасил итергә һәләтле, был да буласаҡ Эль-Ниньо<ref>{{cite web|url=http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html|date=2005-09-06|accessdate=2010-05-31|title=El Niño Watch from Space|author=Tim Liu|publisher=[[НАСА]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731235021/http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html |date=2009-07-31 }}</ref> билдәһе булып тора. Тымыҡ океан йылыны һыуытыуҙың мөһабәт системаһы булып тора, һауа массалары системаларының хәрәкәте лә уға бәйләнгән. Тымыҡ океан температураһының үҙгәреүе бөтә донъялағы һауа торошона йоғонто яһай<ref name="Stewart Oceanography El Niño">{{cite web|url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/heatbudgets.htm|title=El Niño and Tropical Heat|last=Stewart|first=Robert|date=2009-01-06|work=Our Ocean Planet: Oceanography in the 21st Century|publisher=Department of Oceanography, Техасский университет A&M|accessdate=2009-07-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWVqVDQ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913002823/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/heatbudgets.htm |date=2009-09-13 }}</ref>. Ямғыр фронттары океандың көнбайыш өлөшөнән Америка яғына күсә, шул уҡ ваҡытта Индонезияла һәм Һиндостанда ҡоро көндәр урынлаша<ref>{{cite web|url=http://science.nasa.gov/headlines/y2002/05mar_kelvinwave.htm|title=A Curious Pacific Wave|date=2002-03-05|accessdate=2009-07-24|author=Dr. Tony Phillips|publisher=National Aeronautics and Space Administration|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWWLumZ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726164811/http://science.nasa.gov/headlines/y2002/05mar_kelvinwave.htm |date=2009-07-26 }}</ref>. {{не переведено 3|Джейкоб Бьеркнес|||Jacob Bjerknes}}, норвег-американ метеорологы, 1969 йылда, Тымыҡ океандың көнбайышындағы аномаль йылы зона көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәр араһындағы температура айырмаһын кәметергә һәм шуның менән йылы һыуҙарҙы көнбайышҡа ҡыуыусы пассаттарҙы көсһөҙләндерергә мөмкин, тигән фараз әйтеп, Эль-Ниньоны өйрәнеүгә үҙ өлөшөн индерҙе. Ошоноң һөҙөмтәһендә көнбайыш йүнәлештә йылы һыу массалары арта<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/elnino/reach/1969.html|author=Nova|publisher=Public Broadcasting Service|year=1998|accessdate=2009-07-24|title=1969|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWWxlQy|archivedate=2013-05-11}}</ref>. Йылы массаларҙың, Тымыҡ океандағы экваториаль һыуҙар өҫтөндә йыйылып, һуңынан Эль-Ниньо барышында аҫҡа төшөүен һүрәтләгән бер нисә модель тәҡдим ителде<ref>{{cite book| author = De-Zheng Sun| coauthors = James B. Elsner| title = Nonlinear Dynamics in Geosciences: 29 The Role of El Niño—Southern Oscillation in Regulating its Background State| url = http://www.springerlink.com/content/r48078945n5w086v/| accessdate = 2009-07-24| year = 2007| publisher = Springer| isbn = 978-0-387-34917-6| doi = 10.1007/978-0-387-34918-3}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Эль-Ниньо үтеп киткәс, йылы туплау зонаһы артабан бер нисә йыл буйы «заряд йыйырға» тейеш, шунан һуң ғына сираттағы осцилляция тормошҡа аша ала<ref>{{cite journal|url=http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0442(2000)013%3C1987%3AAFIOTR%3E2.0.CO%3B2|title=A Further Investigation of the Recharge Oscillator Paradigm for ENSO Using a Simple Coupled Model with the Zonal Mean and Eddy Separated|author=Soon-Il An and In-Sik Kang|year=2000|accessdate=2009-07-24|journal=Journal of Climate|pages=1987–93|volume=13|issue=11|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<1987:AFIOTR>2.0.CO;2|issn=1520-0442|bibcode=2000JCli...13.1987A }} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ''Мадден-Джулиан осцилляцияһы'' Эль-Ниньоның тура сәбәпсеһе түгел, ләкин ул кәрәгенән артыҡ мул яуым-төшөм зонаһын 30-60 көн дауамында көнбайыштан көнсығышҡа табан тропик бүлкәт буйлатып ҡыуалай, шунлыҡтан Эль-Ниньо менән Ла-Ниньяның үҫеш тиҙлегенә һәм ҡеүәтенә бер нисә юл менән йоғонто яһауы ихтимал<ref>{{cite web|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/precip/CWlink/MJO/MJO_1page_factsheet.pdf|title=Madden Julian Oscillation Impacts|author=Jon Gottschalck and Wayne Higgins|date=2008-02-16|accessdate=2009-07-24|publisher=Climate Prediction Center|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWXTja7|archivedate=2013-05-11}}</ref>. Мәҫәлән, көнбайыштан килгән һауа ағымдары, Мадден-Джулиан осцилляцияһы барлыҡҡа килтергән түбән атмосфера баҫымы өлкәләре араһынан үтеп, экваторҙан төньяҡҡа һәм көньяҡҡа циклонлы әйләнештәр барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Был циклондар көсәйһә, Тымыҡ океандың экватор өлөшөндәге көнбайыш елдәр ҙә көсәйә һәм көнсығышҡа табан шыла, шулай итеп, улар ҙа Эль-Ниньоны үҫтереүҙә ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html|title=El Niño Watch from Space|author=Air-Sea Interaction & Climate|publisher=Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology|date=2005-09-06|accessdate=2009-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731235021/http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html |date=2009-07-31 }}</ref>. Мадден-Джулиан осцилляцияһы шулай уҡ көнсығыш йүнәлештә тарала торған Кельвин тулҡындарының (ингл. Kelvin wave) сығанағы булырға мөмкин {{не переведено 3|Волна Кельвина|волн Кельвина||Kelvin wave}}, үҙ сиратында улар Эль-Ниньо тарафынан көсәйтелә, һөҙөмтәлә бер-береһен көсәйтеү барлыҡҡа килә<ref name="Eisenman2005">{{cite journal |last=Eisenman |first=Ian |coauthors=Yu, Lisan; Tziperman, Eli |year=2005 |title=Westerly Wind Bursts: ENSO's Tail Rather than the Dog? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-climate_2005-12-15_18_24/page/n25 |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=24 |pages=5224–38 |doi=10.1175/JCLI3588.1 |bibcode = 2005JCli...18.5224E }}</ref> . == Көньяҡ осцилляция == [[Файл:ENSO - normal.svg|thumb|Нормаль Тымыҡ океан һыҙмаһы: экватор елдәре йылы һыу массивтарын көнбайышҡа ҡыуа. Һыуыҡ һыуҙар Көньяҡ Америка ярҙары буйлап күтәрелә. Thermocline — термоклин, equator — экватор, convective loop — конвекцион элмәк (NOAA/PMEL/TAO)]] [[Файл:ENSO - El Niño.svg|thumb|Эль-Ниньо барлыҡҡа килеү шарттары: Йылы һыу массивы Көньяҡ Америка ярҙарына йүнәлә. Сөңгөлдән һыуыҡ һыу күтәрелмәү йылыныуға килтерә.]] [[Файл:ENSO - La Niña.svg|thumb|Ла-Нинья барлыҡҡа килеү шарттары: Йылы һыуҙар ғәҙәттәгенән көнбайышҡараҡ шыла.]] Көньяҡ осцилляция Эль-Ниньоның атмосфералағы компоненты булып тора һәм Тымыҡ океандың көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөндәге һыуҙар араһында атмосфераның Ер өҫтөнә яҡын ҡатламдарында һауа баҫымының тирбәлештәренән ғибәрәт. Осцилляцияның дәүмәле Көньяҡ осцилляция индексы ярҙамында иҫәпләнә ({{lang-en|Southern Oscillation Index, SOI}}). Индекс Таити менән Дарвин (Австралия)<ref name="Aus">{{cite web|publisher=Бюро метеорологии|title=Climate glossary - Southern Oscilliation Index (SOI)|url=http://www.bom.gov.au/climate/glossary/soi.shtml|date=2002-04-03|accessdate=2009-12-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWXtpUC|archivedate=2013-05-11}}</ref> тапҡырында ер өҫтөндәге һауа баҫымының айырмалары нигеҙендә иҫәпләп сығарыла. Эль-Ниньо кире ҡиммәтле индекс ваҡытында күҙәтелә, был Таитиҙа һәм Дарвинда баҫым айырмаһының минималь булыуын аңлата. Түбән атмосфера баҫымы ғәҙәттә — йылы һыуҙар өҫтөндә, ә юғарыһы һыуыҡ һыуҙар өҫтөндә яһала, йылы һыуҙар өҫтөндә йылдам конвекция барыуы бының өлөшләтә сәбәпсеһе булып тора. Эль-Ниньо Тымыҡ океандың тропик өлөшөнөң үҙәк һәм көнсығыш өлкәләрендә оҙайлы йылы осорҙар тип ҡабул ителә. Был Тымыҡ океан пассаттары көсһөҙләнеүгә һәм көнсығыш һәм төньяҡ Австралия өҫтөндә яуым-төшөм кимәле кәмеүгә сәбәпсе булып тора. === Уолкерҙың атмосфера әйләнеше === Эль-Ниньо барлыҡҡа килтерә торған шарттар булмаған осорҙарҙа Уолкер әйләнеше ер өҫтөнә яҡында ҡояш йылытҡан һыу һәм һауа массивтарын көнбайышҡа ҡыуыусы көнсығыш пассаттар рәүешендә билдәләнә. Был шулай уҡ Перу менән Эквадор ярҙары буйында апвеллинг барлыҡҡа килтерә, һөҙөмтәлә туҡлыҡлы матдәләргә бай һыуҙарҙы өҫкә сығара һәм балыҡты күбәйтә. Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә был осорҙарҙа һауа торошо түбән баҫымлы, йылы, дымлы була, артыҡ дым тайфундар һәм йәшендәр барлыҡҡа килтерә. Ошо күсеүҙәр һөҙөмтәһендә был осорҙа көнбайыш өлөштә океан кимәле 60 сантиметрға юғарыраҡ була<ref>{{cite web|last=Pidwirny|first=Michael|title=Chapter 7: Introduction to the Atmosphere|work=Fundamentals of Physical Geography|publisher=physicalgeography.net|date=2006-02-02|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7z.html|accessdate=2006-12-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWYgXYg|archivedate=2013-05-11}}</ref><ref>{{cite web | title =Envisat watches for La Niña | publisher =BNSC via the Internet Wayback Machine | date =2011-01-09 | url =http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 | accessdate =2007-07-26 | archiveurl =http://web.archive.org/web/20080424113710/http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 | archivedate =2008-04-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424113710/http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 |date=2008-04-24 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Tropical Atmosphere Ocean Array: Gathering Data to Predict El Niño|work=Celebrating 200 Years|publisher=NOAA|date=2007-01-08|url=http://celebrating200years.noaa.gov/datasets/tropical/welcome.html|accessdate=2007-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWZn1ct|archivedate=2013-05-11}}</ref><ref>{{cite web|title=Ocean Surface Topography|work=Oceanography 101|publisher=JPL|date=2006-07-05|url=http://sealevel.jpl.nasa.gov/gallery/presentations/oceanography-101/ocean101-slide14.html|accessdate=2007-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWadVtQ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414022153/http://sealevel.jpl.nasa.gov/gallery/presentations/oceanography-101/ocean101-slide14.html |date=2009-04-14 }}{{cite web | title =Annual Sea Level Data Summary Report July 2005 - June 2006 | work =The Australian Baseline Sea Level Monitoring Project | publisher =Bureau of Meteorology | url =http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf | format =PDF | accessdate =2007-07-26 | archiveurl =http://web.archive.org/web/20070807235141/http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf | archivedate =2007-08-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807235141/http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf |date=2007-08-07 }}</ref>. == Төрлө төбәктәрҙең климатына йоғонтоһо == [[Көньяҡ Америка]]ла Эль-Ниньо йоғонтоһо сағыуыраҡ күренә. Атап әйткәндә, Перуҙың төньяҡ яр буйында һәм Эквадорҙа йылы һәм үтә дымлы йәйге осор (декабрҙән февралгәсә) ошо күренешкә бәйле. Эль-Ниньо ҡеүәтле булғанда көслө ташҡындар яһала. Мәҫәлән, 2011 йылдың ғинуарында шулай булды. Көньяҡ [[Бразилия]] һәм төньяҡ [[Аргентина]] ла ғәҙәттәгенән дымлыраҡ осорҙо кисерә, ләкин ул нигеҙҙә яҙ һәм иртә йәй күҙәтелә. [[Чили]] үҙәгендә мул ямғырлы йылы ҡыш була, ә [[Перу]] менән [[Боливия]]ла ҡайһы берҙә был төбәккә хас булмағанса ҡар яуа. [[Амазонка]] йылғаһы бассейнында, [[Колумбия]]ла һәм Үҙәк Америка илдәрендә һауа торошо ҡорораҡ һәм йылыраҡ була. [[Индонезия]]ла дымлылыҡ кәмей, урман янғындары сығыу ихтималлығы арта. [[Филиппин]] менән төньяҡ [[Австралия]]ға ла ҡағыла был. Июндән авгусҡаса ''Квинсленд''та, ''Виктория''ла, ''Яңы Көньяҡ Уэльс''та һәм көнсығыш ''Тасмания''ла көндәр ҡоро тора. [[Антарктида]]ла ''Антарктика ярымутрауы''ның, ''Росс Ерҙәре''нең, Беллинсгаузен һәм Амундсен диңгеҙҙәренең көнбайышы ҙур күләмле ҡар һәм боҙ менән ҡаплана. Баҫым үҫә һәм һауа йылына. [[Төньяҡ Америка]]ла, ҡағиҙә булараҡ, Урта Көнбайышта һәм [[Канада]]ла ҡыш йылыраҡ килә. Үҙәк һәм көньяҡ ''Калифорния''ла, [[Мексика]]ның төньяҡ-көнбайышында һәм [[АҠШ]]-тың көньяҡ-көнсығышында дымлылыҡ арта, ә АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш штаттарына ҡоролоҡ килә. Ла-Нинья ваҡытында, киреһенсә, Урта Көнбайышта ҡоролоҡ арта. Эль-Ниньо шулай уҡ атлантик ғәрәсәттәрҙең әүҙемлеген кәметә. Көнсығыш [[Африка]]ла, шул иҫәптән [[Кения]], [[Танзания]] һәм ''Аҡ Нил'' бассейнында, марттан майғаса оҙаҡҡа һуҙылған ямғырлы миҙгелдәр бара. Декабрҙән февралгә тиклем Африканың көньяҡ һәм үҙәк төбәктәре, нигеҙҙә [[Замбия]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] һәм [[Ботсвана]], ҡоролоҡтан интегә. Эль-Ниньоға оҡшаш күренеш ҡайһы берҙә Атлантик океанда күҙәтелә, унда Африканың экваториаль яр буйында һыу йылына, ә [[Бразилия]] яр буйында һыуына. Шул уҡ ваҡытта был әйләнештең Эль-Ниньо менән бәйләнеше лә бар. == Һаулыҡҡа һәм социумға йоғонтоһо == Эль-Ниньо экстремаль һауа торошо шарттарына сәбәпсе була, улар эпидемия төҫөн ала торған ауырыуҙар барлыҡҡа килеү йышлығы циклдары менән бәйләнгән. Эль-Ниньо серәкәйҙәр аша йоға торған ауырыуҙар — малярия, денге биҙгәге һәм Рифт үҙәне биҙгәге таралыу хәүефе артыу менән бәйле. Малярия барлыҡҡа килеү циклдары Һиндостанда, Венесуэлала һәм Колумбияла Эль-Ниньоға бәйле. Австралияның көньяҡ-көнсығышында Ла-Нинья арҡаһында башлана торған көслө ямғырҙарҙан һәм ташҡындарҙан һуң барлыҡҡа килеүсән австралий энцефалиты (Муррей үҙәне энцефалиты — MVE) тоҡаныуҙары менән бәйләнеше күҙәтелә. Эль-Ниньо арҡаһында 1997—1998 йылдарҙағы Кенияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм [[Сомали]]ҙың көньяҡ өлөшөндә экстремаль яуым-төшөмдән һуң башланған ''Рифт үҙәне биҙгәге'' сағыу миҫал булып тора<ref>{{cite web|url=http://www.allcountries.org/health/el_nino_and_its_health_impact.html|title=El Niño and its health impact|work=Health Topics A to Z|accessdate=2011-01-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/65PyLjvyP|archivedate=2012-02-13}}.</ref> Шулай уҡ климаты Эль-Ниньо менән бәйле булған илдәрҙә һуғыштар һәм граждандар бәрелештәренә лә Эль-Ниньо сәбәпсе булыуы ихтимал, тип һанала. 1950—2004 йылдар мәғлүмәттәрен өйрәнеү күрһәтеүенсә, был осорҙағы граждандар бәрелештәренең 21 % Эль-Ниньо менән бәйле. [[Граждандар һуғышы]] башланыу ихтималлығы Эль-Ниньо йылдарында Ла-Нинья йылдарына ҡарағанда ике тапҡырға юғарыраҡ. Бәлки, климат менән хәрби хәрәкәттәр араһында бәйләнеш эҫе йылдарға хас уңыш булмау арҡыры ғәмәлләшәлер<ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v476/n7361/full/nature10311.html | author=Hsiang, S. M. , Meng, K. C. & Cane, M. A. | title=Civil conflicts are associated with the global climate | journal=Nature | year=2011 | volume=476 | pages= 438–441 | doi=10.1038/nature10311 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/news/2011/110824/full/news.2011.501.html | author=Quirin Schiermeier | title=Climate cycles drive civil war | journal=Nature | year=2011 | volume=476 | pages= 406–407 | doi=10.1038/news.2011.501 }}</ref>. == Һуңғы осраҡтар == Эль-Ниньо 2006 йылдың<ref>{{cite news|first=Rene|last=Pastor|title=El Niño climate pattern forms in Pacific Ocean|url=http://www.usatoday.com/weather/climate/2006-09-13-el-nino_x.htm|work=USA Today|date=2006-09-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715010106/http://www.usatoday.com/weather/climate/2006-09-13-el-nino_x.htm |date=2012-07-15 }}</ref> сентябренән 2007 йылдың башына тиклем күҙәтелде<ref>{{cite news |first=Seth |last=Borenstein |title=There Goes El Niño, Here Comes La Niña |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/28/tech/main2523483.shtml |work=CBS News |date=2007-02-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502035433/http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/28/tech/main2523483.shtml |date=2013-05-02 }}</ref>. Һөҙөмтәлә 2007 йыл ҡоролоғо аҙыҡ-түлектең ҡиммәтләнеүенә килтерҙе һәм шул арҡала [[Мысыр]]ҙа, [[Камерун]]да һәм [[Гаити Республикаһы|Гаити]]ҙа ижтимағи сыуалсыҡтарға сәбәпсе булды.<ref name="autogenerated1">[http://www.agroxxi.ru/zhurnal-agroxxi/fakty-mnenija-kommentarii/azija-gotovitsja-zaschischatsja-ot-ugrozy-yel-nino.html Азия готовится защищаться от угрозы Эль-Ниньо — AgroXXI<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_0</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114074049/https://www.agroxxi.ru/zhurnal-agroxxi/fakty-mnenija-kommentarii/azija-gotovitsja-zaschischatsja-ot-ugrozy-yel-nino.html |date=2018-01-14 }}</ref> АҠШ-тың Океан һәм атмосфера тикшеренеүҙәре милли идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, Эль-Ниньо Тымыҡ океандың экваториаль өлөшөндә 2009 йылдың июнендә башланған, 2010 йылдың ғинуар — февралендә иң бейек нөктәһенә еткән. Һыуҙың үтә юғары температураһы 2010 йылдың майына тиклем һаҡлана, шунан түбән ҡиммәткә күсә (Ла-Нинья) һәм 2012 йылдың апреленә нормаль ҡиммәткә әйләнеп ҡайта. Эль-Ниньо был юлы Һиндостанда һуңғы дүрт тиҫтә йылдағы иң аяуһыҙ ҡоролоҡтоң сәбәпсеһе булды.<ref name="autogenerated1" /> 2014 йылдың июнендә [[Бөйөк Британия]]ның Метеорология хеҙмәте ([[:en: Met Office]]) 2014 йылда Эль-Ниньо үҫеү ихтималлығы юғары булыуы тураһында хәбәр иткәйне. БМО Эль-Ниньоның октябрҙә башланыу ихтималлығы — 80 % һәм августа уҡ башланыу мөмкинлеге 60 % булыуы тураһында белдергәйне. Был Һиндостанда муссон ямғырҙарының әҙәйеүенә һәм, шуның эҙемтәһе булараҡ, уңыштар түбәнлегенә килтерергә тейеш ине. Шулай уҡ Индонезия һәм Австралия ла зыян күрер, ә Төньяҡ һәм Көнбайыш [[Европа]]ла ҡыш һыуыҡ булыр тип көтөлгәйне. Көньяҡ Америка һәм көнсығыш [[Океания]] илдәрендә яуым-төшөм күләме арта, тимәк, ташҡындар һәм ишелмәләр хәүефе лә көсәйә. АҠШ-тың көнбайыш штаттары ғәҙәттә ҡоролоҡтан яфа сикһә, уларға көслө ямғырҙар вәғәҙә ителде.<ref>[http://lenta.ru/news/2014/07/02/elnino/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Эль-Ниньо приведет к глобальным климатическим катаклизмам<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_1</span>]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * César N. Caviedes, 2001. ''El Niño in History : Storming Through the Ages'' ([http://www.upf.com University Press of Florida]) * Brian Fagan , 1999. ''Floods, Famines, and Emperors : El Niño and the Fate of Civilizations'' (Basic Books) * Michael H. Glantz, 2001. ''Currents of change'' , ISBN 0-521-78672-X * Mike Davis, ''Late Victorian Holocausts: El Niño Famines and the Making of the Third World'' (2001), ISBN 1-85984-739-0 * Всеволод Бернштейн, ''Эль-Ниньо'' (2011), ISBN 978-5-91709-009-2 * S. M. Hsiang, K. C. Meng, M. A. Cane. Civil conflicts are associated with the global climate // Nature. 2011. V. 476. P. 438—441. * Quirin Schiermeier (2011). «Climate cycles drive civil war». Nature476: 406—407. doi:10.1038/news.2011.501. == Һылтанмалар == {{навигация|Тема=Эль-Ниньо}} * [http://www.elnino.info El-Niño-Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510145510/http://www.elnino.info/ |date=2015-05-10 }} * [http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=35&amp;id=142&amp;Itemid=259 El-Niño-Info на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117175434/http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=35&id=142&Itemid=259 |date=2012-01-17 }} * [http://www.oceanolog.ru/modules/smartsection/item.php?itemid=14/ Оceanolog]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Эль-Ниньо граждандар һуғышына этәргес булырға мөмкин * [http://www.realclimate.org/index.php/archives/2006/05/el-nino-global-warming/ RealClimate.org: ''El Niño and Global Warming (engl.)'' ] * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/ The El Nino Theme Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091106112619/http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/ |date=2009-11-06 }} Explains El Nino and La Nina, provides real time data, forecasts, animations, FAQ, impacts and more. * [http://www.elnino.noaa.gov NOAA El Nino Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219080451/http://www.elnino.noaa.gov/ |date=2015-02-19 }} * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/el-nino-story.html The El Nino Story] * [http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/ensostuff/ensoyears.shtml ENSO events 1951 — present] * [http://www.noaanews.noaa.gov/stories2004/s2317.htm NOAA announces 2004 El Niño] * [http://www.limaperunet.com/climate/climateall.html The Climate of Peru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304095831/http://www.limaperunet.com/climate/climateall.html |date=2012-03-04 }} * [http://www.bom.gov.au/lam/glossary/soid.htm Southern Oscillation Index (SOI)] * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/05_06/FLOW.HTM Эль-Ниньо-Ла-Нинья: механизмы формирования] * [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&amp;s=121204000 Феномен Эль-Ниньо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044037/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&s=121204000 |date=2016-03-05 }} * 3 март, 2006 й. Халыҡ-ара Метеорология Ойошмаһы Ла-Нинья башланыуы тураһында хәбәр итте. [http://news.yahoo.com/s/nm/20060303/sc_nm/weather_un_nina_dc (Reuters/YahooNews)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090131233134/http://www.zn.ua/3000/3100/29222/ Эль-Ниньо һауа торошон яһай] [[Категория:Климат үҙгәреү]] [[Категория:Тропик метеорология]] [[Категория:Океанология]] [[Категория:Тәбиғәт күренештәре]] [[Категория:Климатология]] 1oe2v9v5rb22mo2j8jormhee28azf44 0 84464 1307192 1303476 2026-10-10T02:44:17Z ~2026-54401-64 49136 /* Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре */ Эстәлек өҫтәдде 1307192 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}} |род деятельности=журналист }} {{Фамилиялаш|Сәғитов}} '''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005). == Биографияһы == Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә. Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990). 1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы. 1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән "Башҡортостан" телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була. 2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе<ref>[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы. * Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. * [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы. == Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре == «Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе.Бөгөнгө көндә "Ашҡаҙар" радиоһында "Заман заңы", "Беҙҙең донъя" тапшырыуҙарын эҙерләй һәм алып бара. Шөғөлләнгән төп өлкәләре - ижтимағи-сәйәси мәсьәләләр, тарих һәм тел үҫеше. === «Асыҡ студия» === {{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}} == Әҙәби ижады == Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе. == Китаптары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. * Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә. * Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә. * Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. * Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. <ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}</ref>. * Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. <ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. * Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә. * Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә. * Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә. * Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. * Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә. }} == Йыйынтыҡтарҙа == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. * Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә. * Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // "Мин йөрәгем белән язам..." Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. * Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль. * Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль. * Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль. * Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль. * Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года. * Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года. * «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года. * «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года. * Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл. * Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года. * Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года. * Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года. * Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август. * Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль. * А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27. * Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март. * Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май. * Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август. * Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь. * Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март. * Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4. * Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май. * Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май. * «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь. * Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май. * Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март. * Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь. * Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12. * Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль. * Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март. * Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март. * Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май. * «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь. * Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь. * Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь. * Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь. * Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь. * Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2. * Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2. * Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль. * Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель. * «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март. * Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май. * Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август. * Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь. * Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12. * Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль. * Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль. * Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май. * Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май. * Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь. * Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь. * Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август. * Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август. * Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь. * Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь. * Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь. * Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь. * Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь. * Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар. * Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2. * Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль. * Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март. * Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель. * Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель. * Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель. * Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль. * Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11. * 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь. * 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь. * Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар. * Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1. * Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март. * Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель. * В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5. * Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6. * «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь. * Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7. * Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8. * Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август. * Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8. * Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9. * Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9. * Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь. * Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10. * Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь. * Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11. * Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь. * Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48. * Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}} * Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12. * Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря. * Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар. * Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1. * Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // "Башҡортостан календары", 2013. 31 ғинуар бите. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2. * Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2. * Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2. * «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2. * Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3. * «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь. * Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10. * Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь. * Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь. * Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь. * Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь. * Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12. * Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар. * Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1. * Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль. * Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль. * Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль. * Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март. * Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март. * Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3. * Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май. * Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь. * Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6. * Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль. * Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август. * Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь. * Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь. * Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11. * Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь. * Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар. * Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год. * Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март. * Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель. * Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь. * Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь. * Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август. * Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август. * Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август. * Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь. * Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь. * Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь. * Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь. * Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль. * Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март. * Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г. * Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май. * Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6. * «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6. * Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь. * Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар. * Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2. * Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март. * Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март. * Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март. * Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. * Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август. * Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь. * Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар. * Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель. * Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г. * Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь. * Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август. * Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь. * Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь. * Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар. * Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар. * Һүҙе барҙың үҙе бар // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 14 ғинуар бите. * Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь. * Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791). * Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август. * Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август. * Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь. * "Емерге"не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь. * Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь. * Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь. * Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь. * Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь. * Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь. * Биләһен һәм биҙәһен // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 23 ноябрь бите. * Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь. * Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль. * Барыр юлын белгән — бәхетле // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март. * Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель. * "Мин йөрәгем менән яҙам..." «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь. * Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август. * Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // "Йәшлек" гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь. * Көнүҙәк, телдә биҙәк // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь. * Ил йөҙөнә сыҡҡанда // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь. * Һәр кем йөкмәр йөк түгел // "Йәшлек" гәзите, 2023 йыл, ғинуар. * "Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем" // "Башҡортостан" гәзите, 2023 йыл, 13 июнь. * "Бала һәр саҡ мохтаж остазға" // "Ватандаш" журналы, 2023 йыл, октябрь. * "Өҫтән, юғары көстән" // "Башҡортостан" гәзите, 2024 йыл, 15 март. * "Тере жан бит ул сүз" // "Кызыл таң" гәзите, 2024 ел, 15 март. * "Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай" // "Ватандаш" журналы, 2024 йыл, март. * Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // "Киске Өфө" гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель. * "Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала" // "Ағиҙел" журналы, 2024 йыл, апрель. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 1-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, сентябрь. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 2-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, октябрь. * "Кеше булып ҡалыу баҡсаһы" // "Башҡортостан" гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь. * "Өндәмә генә түгел" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 3 февраль. * "Туған тел - халыҡтың күңеле лә, йөрәге лә, күҙе лә..." // "Ватандаш" журналы, 2026 йыл, июль. * "Ҡаяларға ҡарап барамын" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 4 август. <!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --> == Әҙип тураһында матбуғатта == {{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель. * «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь. * Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}} * «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль. * Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май. * Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май. * «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}} * Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август. * По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан", 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь. * Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь. * Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь. * Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь. * «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября. * Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь. * Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь. * За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май. * Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь. * Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351). * Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март. * Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372). * Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель. * «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март. * Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3. * Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5. * Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август. * Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь. * Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь. * Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар. * Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель. * Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель. * Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель. * Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь. * Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь. * Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь. * Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Лотфуллина С. "Арыҫлан"да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011. * [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар. * [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь. * Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь. * Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}} * Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль. * Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // "Башҡортостан календары", 2014 йыл, 14 март. * Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3. * Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3. * Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4. * «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5. * Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май. * Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь. * [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль. * Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март. * «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель<ref name="БИ" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}</ref>. * Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май. * Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752). * Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март. * Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // "Башҡортостан календары", 2019 йыл, 14 март бите. * Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель. * [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}. * Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5. * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6. * Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011). * Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль. * Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11. * Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}} * Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}} * Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА "Башинформ", 22 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март. }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{refbegin|2}} * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}} </ref> * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының "Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн" Маҡтау билдәһе (2024). * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019) * «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019) * Рәсәй Журналистар союзының "Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек" Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017) * «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024) * Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012) * 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016) * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020) * «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020) * «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020) * Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021) * Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға "СМИротворец" Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы "Ватандаш" журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024). * Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған "Агро комплекста" республика конкурсында 3 урын (2024). * Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй "Лес-пресс" конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024). * "Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн" Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025). * "Вместе Медиа. Контент" федераль конкурсының "Иң яҡшы радио алып барыусыһы" номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. {{refend}} }} * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Башкирская энциклопедия [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}} * Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная > Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}} * {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}} * {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }} * [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] 8kew7qmga7c7wimjd1l1djnjtgzuvzy 1307193 1307192 2026-10-10T02:44:28Z Viyowoyero-vya-Malaŵi 49137 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-54401-64|~2026-54401-64]] ([[User talk:~2026-54401-64|talk]]) to last version by ~2026-47683-13 1307193 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}} |род деятельности=журналист }} {{Фамилиялаш|Сәғитов}} '''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005). == Биографияһы == Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә. Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990). 1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы. 1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән "Башҡортостан" телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була. 2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе<ref>[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы. * Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. * [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы. == Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре == «Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе. === «Асыҡ студия» === {{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}} == Әҙәби ижады == Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе. == Китаптары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. * Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә. * Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә. * Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. * Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. <ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}</ref>. * Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. <ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. * Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә. * Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә. * Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә. * Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. * Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә. }} == Йыйынтыҡтарҙа == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. * Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә. * Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // "Мин йөрәгем белән язам..." Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. * Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль. * Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль. * Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль. * Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль. * Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года. * Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года. * «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года. * «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года. * Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл. * Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года. * Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года. * Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года. * Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август. * Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль. * А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27. * Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март. * Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май. * Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август. * Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь. * Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март. * Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4. * Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май. * Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май. * «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь. * Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май. * Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март. * Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь. * Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12. * Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль. * Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март. * Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март. * Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май. * «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь. * Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь. * Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь. * Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь. * Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь. * Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2. * Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2. * Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль. * Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель. * «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март. * Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май. * Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август. * Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь. * Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12. * Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль. * Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль. * Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май. * Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май. * Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь. * Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь. * Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август. * Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август. * Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь. * Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь. * Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь. * Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь. * Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь. * Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар. * Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2. * Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль. * Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март. * Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель. * Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель. * Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель. * Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль. * Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11. * 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь. * 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь. * Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар. * Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1. * Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март. * Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель. * В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5. * Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6. * «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь. * Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7. * Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8. * Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август. * Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8. * Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9. * Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9. * Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь. * Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10. * Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь. * Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11. * Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь. * Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48. * Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}} * Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12. * Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря. * Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар. * Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1. * Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // "Башҡортостан календары", 2013. 31 ғинуар бите. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2. * Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2. * Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2. * «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2. * Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3. * «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь. * Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10. * Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь. * Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь. * Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь. * Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь. * Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12. * Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар. * Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1. * Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль. * Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль. * Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль. * Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март. * Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март. * Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3. * Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май. * Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь. * Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6. * Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль. * Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август. * Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь. * Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь. * Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11. * Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь. * Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар. * Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год. * Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март. * Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель. * Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь. * Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь. * Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август. * Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август. * Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август. * Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь. * Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь. * Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь. * Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь. * Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль. * Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март. * Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г. * Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май. * Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6. * «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6. * Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь. * Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар. * Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2. * Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март. * Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март. * Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март. * Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. * Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август. * Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь. * Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар. * Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель. * Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г. * Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь. * Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август. * Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь. * Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь. * Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар. * Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар. * Һүҙе барҙың үҙе бар // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 14 ғинуар бите. * Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь. * Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791). * Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август. * Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август. * Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь. * "Емерге"не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь. * Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь. * Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь. * Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь. * Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь. * Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь. * Биләһен һәм биҙәһен // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 23 ноябрь бите. * Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь. * Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль. * Барыр юлын белгән — бәхетле // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март. * Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель. * "Мин йөрәгем менән яҙам..." «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь. * Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август. * Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // "Йәшлек" гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь. * Көнүҙәк, телдә биҙәк // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь. * Ил йөҙөнә сыҡҡанда // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь. * Һәр кем йөкмәр йөк түгел // "Йәшлек" гәзите, 2023 йыл, ғинуар. * "Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем" // "Башҡортостан" гәзите, 2023 йыл, 13 июнь. * "Бала һәр саҡ мохтаж остазға" // "Ватандаш" журналы, 2023 йыл, октябрь. * "Өҫтән, юғары көстән" // "Башҡортостан" гәзите, 2024 йыл, 15 март. * "Тере жан бит ул сүз" // "Кызыл таң" гәзите, 2024 ел, 15 март. * "Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай" // "Ватандаш" журналы, 2024 йыл, март. * Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // "Киске Өфө" гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель. * "Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала" // "Ағиҙел" журналы, 2024 йыл, апрель. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 1-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, сентябрь. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 2-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, октябрь. * "Кеше булып ҡалыу баҡсаһы" // "Башҡортостан" гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь. * "Өндәмә генә түгел" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 3 февраль. * "Туған тел - халыҡтың күңеле лә, йөрәге лә, күҙе лә..." // "Ватандаш" журналы, 2026 йыл, июль. * "Ҡаяларға ҡарап барамын" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 4 август. <!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --> == Әҙип тураһында матбуғатта == {{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель. * «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь. * Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}} * «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль. * Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май. * Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май. * «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}} * Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август. * По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан", 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь. * Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь. * Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь. * Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь. * «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября. * Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь. * Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь. * За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май. * Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь. * Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351). * Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март. * Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372). * Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель. * «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март. * Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3. * Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5. * Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август. * Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь. * Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь. * Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар. * Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель. * Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель. * Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель. * Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь. * Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь. * Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь. * Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Лотфуллина С. "Арыҫлан"да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011. * [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар. * [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь. * Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь. * Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}} * Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль. * Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // "Башҡортостан календары", 2014 йыл, 14 март. * Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3. * Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3. * Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4. * «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5. * Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май. * Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь. * [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль. * Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март. * «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель<ref name="БИ" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}</ref>. * Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май. * Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752). * Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март. * Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // "Башҡортостан календары", 2019 йыл, 14 март бите. * Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель. * [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}. * Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5. * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6. * Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011). * Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль. * Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11. * Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}} * Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}} * Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА "Башинформ", 22 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март. }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{refbegin|2}} * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}} </ref> * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының "Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн" Маҡтау билдәһе (2024). * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019) * «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019) * Рәсәй Журналистар союзының "Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек" Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017) * «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024) * Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012) * 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016) * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020) * «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020) * «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020) * Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021) * Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға "СМИротворец" Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы "Ватандаш" журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024). * Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған "Агро комплекста" республика конкурсында 3 урын (2024). * Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй "Лес-пресс" конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024). * "Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн" Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025). * "Вместе Медиа. Контент" федераль конкурсының "Иң яҡшы радио алып барыусыһы" номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. {{refend}} }} * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Башкирская энциклопедия [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}} * Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная > Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}} * {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}} * {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }} * [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] hp98otluuesbllhsd8u9963t18k2po2 1307194 1307193 2026-10-10T02:57:48Z ~2026-54401-64 49136 /* Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре */ Эстәлек тулыландырылды 1307194 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}} |род деятельности=журналист }} {{Фамилиялаш|Сәғитов}} '''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005). == Биографияһы == Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә. Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990). 1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы. 1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән "Башҡортостан" телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була. 2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе<ref>[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы. * Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. * [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы. == Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре == «Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе. Бөгөнгө көндә "Ашҡаҙар" радиоһында "Беҙҙең донъя", "Заман заңы" тапшырыуҙарын алып бара. Шөғөлләнгән төп өлкәләре - ижтимағи-сәйәси мәсьәләләр, тарих һәм тел. === «Асыҡ студия» === {{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}} == Әҙәби ижады == Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе. == Китаптары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. * Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә. * Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә. * Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. * Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. <ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}</ref>. * Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. <ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. * Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә. * Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә. * Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә. * Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. * Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә. }} == Йыйынтыҡтарҙа == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. * Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә. * Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // "Мин йөрәгем белән язам..." Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. * Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль. * Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль. * Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль. * Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль. * Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года. * Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года. * «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года. * «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года. * Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл. * Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года. * Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года. * Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года. * Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август. * Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль. * А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27. * Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март. * Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май. * Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август. * Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь. * Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март. * Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4. * Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май. * Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май. * «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь. * Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май. * Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март. * Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь. * Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12. * Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль. * Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март. * Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март. * Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май. * «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь. * Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь. * Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь. * Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь. * Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь. * Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2. * Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2. * Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль. * Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель. * «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март. * Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май. * Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август. * Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь. * Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12. * Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль. * Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль. * Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май. * Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май. * Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь. * Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь. * Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август. * Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август. * Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь. * Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь. * Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь. * Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь. * Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь. * Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар. * Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2. * Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль. * Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март. * Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель. * Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель. * Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель. * Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль. * Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11. * 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь. * 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь. * Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар. * Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1. * Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март. * Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель. * В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5. * Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6. * «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь. * Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7. * Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8. * Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август. * Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8. * Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9. * Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9. * Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь. * Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10. * Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь. * Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11. * Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь. * Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48. * Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}} * Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12. * Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря. * Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар. * Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1. * Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // "Башҡортостан календары", 2013. 31 ғинуар бите. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2. * Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2. * Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2. * «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2. * Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3. * «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь. * Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10. * Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь. * Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь. * Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь. * Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь. * Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12. * Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар. * Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1. * Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль. * Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль. * Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль. * Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март. * Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март. * Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3. * Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май. * Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь. * Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6. * Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль. * Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август. * Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь. * Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь. * Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11. * Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь. * Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар. * Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год. * Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март. * Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель. * Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь. * Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь. * Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август. * Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август. * Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август. * Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь. * Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь. * Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь. * Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь. * Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль. * Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март. * Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г. * Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май. * Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6. * «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6. * Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь. * Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар. * Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2. * Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март. * Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март. * Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март. * Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. * Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август. * Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь. * Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар. * Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель. * Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г. * Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь. * Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август. * Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь. * Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь. * Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар. * Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар. * Һүҙе барҙың үҙе бар // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 14 ғинуар бите. * Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь. * Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791). * Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август. * Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август. * Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь. * "Емерге"не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь. * Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь. * Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь. * Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь. * Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь. * Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь. * Биләһен һәм биҙәһен // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 23 ноябрь бите. * Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь. * Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль. * Барыр юлын белгән — бәхетле // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март. * Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель. * "Мин йөрәгем менән яҙам..." «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь. * Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август. * Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // "Йәшлек" гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь. * Көнүҙәк, телдә биҙәк // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь. * Ил йөҙөнә сыҡҡанда // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь. * Һәр кем йөкмәр йөк түгел // "Йәшлек" гәзите, 2023 йыл, ғинуар. * "Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем" // "Башҡортостан" гәзите, 2023 йыл, 13 июнь. * "Бала һәр саҡ мохтаж остазға" // "Ватандаш" журналы, 2023 йыл, октябрь. * "Өҫтән, юғары көстән" // "Башҡортостан" гәзите, 2024 йыл, 15 март. * "Тере жан бит ул сүз" // "Кызыл таң" гәзите, 2024 ел, 15 март. * "Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай" // "Ватандаш" журналы, 2024 йыл, март. * Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // "Киске Өфө" гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель. * "Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала" // "Ағиҙел" журналы, 2024 йыл, апрель. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 1-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, сентябрь. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 2-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, октябрь. * "Кеше булып ҡалыу баҡсаһы" // "Башҡортостан" гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь. * "Өндәмә генә түгел" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 3 февраль. * "Туған тел - халыҡтың күңеле лә, йөрәге лә, күҙе лә..." // "Ватандаш" журналы, 2026 йыл, июль. * "Ҡаяларға ҡарап барамын" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 4 август. <!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --> == Әҙип тураһында матбуғатта == {{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель. * «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь. * Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}} * «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль. * Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май. * Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май. * «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}} * Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август. * По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан", 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь. * Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь. * Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь. * Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь. * «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября. * Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь. * Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь. * За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май. * Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь. * Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351). * Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март. * Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372). * Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель. * «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март. * Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3. * Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5. * Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август. * Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь. * Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь. * Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар. * Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель. * Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель. * Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель. * Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь. * Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь. * Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь. * Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Лотфуллина С. "Арыҫлан"да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011. * [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар. * [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь. * Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь. * Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}} * Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль. * Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // "Башҡортостан календары", 2014 йыл, 14 март. * Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3. * Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3. * Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4. * «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5. * Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май. * Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь. * [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль. * Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март. * «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель<ref name="БИ" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}</ref>. * Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май. * Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752). * Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март. * Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // "Башҡортостан календары", 2019 йыл, 14 март бите. * Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель. * [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}. * Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5. * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6. * Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011). * Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль. * Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11. * Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}} * Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}} * Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА "Башинформ", 22 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март. }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{refbegin|2}} * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}} </ref> * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының "Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн" Маҡтау билдәһе (2024). * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019) * «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019) * Рәсәй Журналистар союзының "Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек" Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017) * «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024) * Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012) * 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016) * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020) * «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020) * «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020) * Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021) * Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға "СМИротворец" Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы "Ватандаш" журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024). * Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған "Агро комплекста" республика конкурсында 3 урын (2024). * Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй "Лес-пресс" конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024). * "Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн" Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025). * "Вместе Медиа. Контент" федераль конкурсының "Иң яҡшы радио алып барыусыһы" номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. {{refend}} }} * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Башкирская энциклопедия [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}} * Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная > Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}} * {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}} * {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }} * [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] cwonjoqgx8e1epq23a2avfewybu5oeq 0 95363 1307173 1291660 2026-10-09T15:33:00Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307173 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Зиннур Хәйҙәр улы Шиһапов | Оригинал имени = | Изображение = Шигапов.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 11.09.1965 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Миәкә районы}} [[Елдәр]] ауылы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{USSR}} → {{Флагификация|Российская Федерация}} | Научная сфера = биология, ботаника, генетика | Учёная степень = биология фәндәре докторы |Учёное звание = профессор | Место работы = [[РФА Өфө фәнни үҙәгенең Ботаника баҡса-институты|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Ботаника баҡса-институты]]<ref name="ББИ">[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956665 Кто есть кто в РБ → Карточка персоны Шигапов Зиннур Хайдарович]{{ref-ru}}</ref> | Альма-матер = [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = | Сайт = ufabotgarden.ru }} '''Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы''' ([[11 сентябрь]] [[1965 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Генетика|генетик]]. 1998 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы [[РФА Өфө фәнни үҙәгенең Ботаника баҡса-институты]] директоры<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2520-botanika-ba-sa-instituty|Ботаника баҡса-институты|автор=Кучеров Е. В., Хәйретдинов С. С.}}</ref> һәм бер үк ваҡытта 2017 йылдың декабренән — Өфө фәнни үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/news/1090926-v-ufimskom-nauchnom-tsentre-ran-novyy-rukovoditel/ В Уфимском научном центре РАН — новый руководитель. {{Башинформ}}, 2017, 11 декабрь]{{ref-ru}}{{V|11|12|2017}}</ref>. Биология фәндәре докторы (2006), профессор. == Биографияһы == Зиннур Хәйҙәр улы Шиһапов 1965 йылдың 11 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Миәкә районы]] [[Елдәр]] ауылында тыуған. 1987 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н «урман хужалығы» һөнәре буйынса «отлично» ға тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген ОБЦ-ла башлай. 1989 йылдан Ботаника баҡсаһы—институтында, шул иҫәптән: * 1994 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; * 1995 йылдан — үҫемлектәр генетикаһы һәм цитологияһы лабораторияһы мөдире<ref>[http://xn--80aacn2csgej.xn--p1ai/laboratoriya-genetiki-i-tsitologii-rastenij/ Ботанический сад-институт Уфимского научного центра Российской академии наук Лаборатория генетики и цитологии растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131140921/http://xn--80aacn2csgej.xn--p1ai/laboratoriya-genetiki-i-tsitologii-rastenij/ |date=2016-01-31 }}{{ref-ru}}</ref>; ** 1996 йылдан — директор урынбаҫары; * 1998 йылдан Ботаника баҡсаһы—институты директоры<ref name="ББИ" />, бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Өфө фәнни үҙәгенең рәйес урынбаҫары, ә 2017 йылдың декабренән — Өфө фәнни үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы<ref name="БИ" />. == Фәнни эшмәкәрлеге == 1993 йылда «биология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә, 2005 йылда, «Внутривидовая изменчивость и дифференциация видов семейства Pinaceae на Урале» тигән темаға диссертация<ref>[http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=07NLR_VU1&search_scope=default_scope&docId=07NLR_LMS000951000&fn=permalink Автореф. дис. на соиск. учен. степ. д-ра биол. наук специальность 03.00.05 — Российская национальная библиотека]{{ref-ru}}</ref> яҡлап, «биология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә эйә була. Биология фәндәре докторы, профессор Зиннур Шиһаповтың ғилми-тикшеренеү эштәре урман генетикаһы, йәғни ағастарҙың төп үҙенсәлектәре һәм билдәләренең быуындан быуынға күсеүе һәм үҙгәреүе, шулай уҡ уларҙың селекцияһына — яңы төрҙәрен сығарыу мәсьәләләренә арналған. Дөйөм генофондҡа эйә булған һәм айырым территория биләгән төрҙәрҙең биологик үҙенсәлектәрен тикшереп, ағастарҙы яңы урынға күсереп ултыртыу, уларҙың тамырланып һәм ерегеп китеү барышын (интродукция) өйрәнеп, ул үҫемлектәрҙең, тәү сиратта ылыҫлы ағастарҙың генфондын һаҡлау проблемаларын күҙаллай. Ғалим [[Көньяҡ Урал]]да үҫкән себер шыршыһының, Сукачёв ҡарағасының һәм ҡарағайҙың популяцион-генетик структураһын асыҡлаған. Орлоҡ биреүсе урман плантацияларының торошона генетик анализ яһап, ағас үҫемлектәренең генофондың яҡшыртыу, уларҙы һаҡлау һәм үрсетеү буйынса фәнни яҡтан нигеҙләнгән тәҡдимдәр эшләгән. Зиннур Шиһаповтың һаналған темаларға арналған 100-гә яҡын мәҡәләһе төрлө ғилми йыйынтыҡтарҙа донъя күргән һәм алты китабы нәшер ителгән. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең ике диссертация советы ағзаһы. * Өфө фәнни үҙәге Биология институтының Ғилми совет ағзаһы. * Рәсәйҙең Ботаника баҡсалары советы ағзаһы. * Урал һәм Волга буйы Ботаника баҡсалары советының бюро ағзаһы. * Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең үҫемлектәрҙе һаҡлау комиссияһы ағзаһы. * Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге йәштәр дәүләт премиялары буйынса комиссия ағзаһы. * Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Йәмәғәт советы ағзаһы. * Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең Башҡортостан республика бүлексәһе президиумы ағзаһы. == Китаптары һәм ғилми хеҙмәттәре == * Валерий Путенихин, Гульфия Фарукшина, Зиннур Шигапов. Лиственница Сукачёва на Урале. Изменчивость и популяционно-генетическая структура. — М., Наука, 2004. — 280 с. ISBN 5-02-006371-1{{ref-ru}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы]] (2026)<ref>{{cite web|author=Азат Гиззатуллин|datepublished=9 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-10-09/radiy-habirov-vruchil-gosudarstvennye-nagrady-rossii-i-bashkirii-4669090|title=Радий Хабиров вручил государственные награды России и Башкирии|lang=ru |publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-09}}{{ref-ru}}</ref> * Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумының һәм Һөнәри союз советының Почёт грамотаһы; * Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте Үҙәк советы президиумының Почёт грамотаһы; * Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почёт грамотаһы; * Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Почёт грамотаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|74594}}{{V|9|09|2022}} * [http://www.ufaras.ru/?part_id=340,373 Уфимский научный центр Российской Академии наук. Научные кадры / Шигапов Зиннур Хайдарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910153308/http://www.ufaras.ru/?part_id=340,373 |date=2016-09-10 }}{{ref-ru}} * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956665 Кто есть кто в РБ → Карточка персоны Шигапов Зиннур Хайдарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305145709/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956665 |date=2016-03-05 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан генетиктары]] [[Категория:Башҡортостан ботаниктары]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]] j1ndy4jl9qqtovouzh4llr85u9n3vwv 0 102144 1307168 1151982 2026-10-09T14:22:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307168 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Чад |Национальное название = fr/Lac Tchad/en/Lake Chad |Изображение = LakeChadCameroonTown.jpg |Подпись = Чад күле буйындағы ҡасаба ([[Камерун]]) |Координаты = 13/12/27/N/14/1/36/E |CoordScale = |Страны = Чад/Камерун/Нигер/Нигерия |Высота над уровнем моря= ≈240<ref name="Дмитревский1" /> |Длина = |Ширина = |Площадь = 1350 <small>(2005 г.)</small><ref name="Odada" /> |Объём = 72<ref name="ilec" /> |Длина береговой линии = 500—800<ref name="ilec" /> |Наибольшая глубина = 10—11<ref name="ilec" /> |Средняя глубина = 1,5<ref name="ilec" /><ref name="crisis" /> |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = |Площадь водосбора = ≈1 млн.<ref name="Дмитревский1" /> |Впадающие реки = Шари (йылға) |Вытекающая река = Бахр-әл-Газаль (вади) |Позиционная карта = 0 |Вставка = {{ПозКартаР |Чад |caption= |label= |lat_deg=13.181423 |lon_deg=14.1 |width=280 |float= |centr=4 |alt=physical |areas=physical |rama=1 |ramacolor=#ff0000 |ramawidth=35 |ramaheight=60 |rotate=-50 |radius=15 }} }} {{БМ|Чад (мәғәнәләр)}} '''Чад''' ({{lang-fr|Lac Tchad}}, {{lang-en|Lake Chad}}, [[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]] ''Бар-эс-Салам'') — Үҙәк Африкалағы тымыҡ реликт күле. == География == [[Чад]], [[Камерун]], [[Нигер]] һәм [[Нигерия]] территорияларының сигендә [[Сахара сүллеге]]нең Чад уйпатында урынлашҡан. Бик һирәк булған аномаль күл кимәленең күтәрелеүе ваҡытында һыу ''Бахр-әл-Газаль'' йылғаһы үҙәне буйлап аға башлай<ref name="Дмитревский2" />. Күл бассейныны майҙаны яҡынса 1 млн км², шуның яҡынса 700 мең км² майҙаны Шари йылғаһы бассейнына тура килә<ref name="Дмитревский1" /><ref name="Дмитревский2" />. [[Файл:ShrinkingLakeChad-1973-1997-EO.jpg|thumb|250px|2001 йылғы Ерҙең яһалма юлдашы фотоһүрәте. Күк — һыу өҫтө, йәшел — үләндәр. Юғарыла — 1973, 1987 һәм 1997 йылдарҙағы фотоһүрәттәр.]] Чад күле аҙ һыулы<ref>{{геословарь|http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo3/geo-5329.htm|title=Чад}}</ref>. Уртаса тәрәнлеге яҡынса 1,5<ref name="ilec" /><ref name="crisis" />—2<ref name="Дмитревский1" /><ref name="Дмитревский2" /> м. Ҡушылдыҡтары: Шари, Мбули<ref name="karta" /> (Мбулу<ref name="ЭСБЕ" />), Комадугу-Йобе. Күлдең көнсығыш өлөшөндә Будума, Карка һәм Кури утрау төркөмдәре урынлашҡан<ref name="ЭСБЕ" />. Чад күлендә 179 төр балыҡ тереклек итә<ref name="Hughes1992">{{cite book|last=Hughes,|first=R. H.|title=A Directory of African Wetlands|url=http://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC|accessdate=17 November 2015|year=1992|publisher=IUCN|isbn=9782880329495|page=463}}</ref>. Чад күле — төбәктә мөһим һыу сығанағы булып тора<ref name="spravochnik" />. Күлдә балыҡ тотоу үҫешкән. Шари һәм Комадугу-Йобе йылғаларының тамаҡтары араһында суднолар йөрөшлө. 1960-сы йылдарҙан алып күл майҙаны кәмей барыуы күҙәтелә. 1963 йылда күлдең майҙаны — 25 мең км², 1973 йылда — 15,4 мең км², 1982 йылда — 2,3 мең км², 1994 йылда — 1,7 мең км². 1980-се йылдарҙа һәм 1990-сы йылдар башында ирригация өсөн күлдең һыуын ҡулланыу 4 тапҡыр арта<ref name="unep">{{cite web|url=http://www.unep.org/dewa/vitalwater/article116.html|title=Lake Chad: almost gone|date=2008|work=VITAL WATER GRAPHICS. An Overview of the State of the World’s Fresh and Marine Waters - 2nd Edition|publisher=UNEP|lang=en|accessdate=2015-09-18}} {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20081216142751/http://www.unep.org/dewa/vitalwater/article116.html |date=2008-12-16 }}</ref>. 2006 йылға ҡарата Чад күле 26 тапҡырға әҙәйгән һәм кибеүен һаманда дауам итә<ref name="rg.ru" />. Һуңғы мең йыллыҡта Чад күленең етенсе тапҡыр кибеүе тураһында билдәле<ref name="rg.ru" />. [[Конго (йылға)|Конго]] бассейны йылғаһы [[Убанги]]ҙан күлгә һыу үткәреү проекттары төҙөлә<ref name="rg.ru" /><ref>[http://eprints.jcu.edu.au/4918/1/Lemoalle_et_al_WorldWater_Congres_2008.pdf Мировой водный конгресс 2008]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs= <ref name="Дмитревский1">{{книга |автор= Дмитревский Ю. Д. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Внутренние воды Африки и их использование. |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Ленинград |издательство= Гидрометеоиздат |год=1967 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 380 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref> <ref name="Odada">{{cite web|last1=Odada|first1=Eric O.|last2=Oyebande|first2=Lekan|last3=Oguntola|first3=Johnson A.|url=http://www.worldlakes.org/uploads/06_Lake_Chad_27February2006.pdf|title=Lake Chad: Experiences and Lessons Learned Brief|publisher=International Lake Environment Committee (ILEC) Foundation|accessdate=2008-02-15 |format=PDF |work=Managing lakes and their Basins for Sustainable Use|year=2005 |ref=harv }}</ref> <ref name="ilec">{{cite web |work=World Lakes Database |year=1983 |url=http://wldb.ilec.or.jp/data/databook_html/afr/afr-02.html |title=Lake Chad |publisher=International Lake Environment Committee (ILEC) |ref={{sfnref|World Lakes Database|1983}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120180949/http://wldb.ilec.or.jp/data/databook_html/afr/afr-02.html |date=2015-11-20 }}</ref> <ref name="crisis">{{cite journal |journal=WaterNews |date=24 June 2008 |title = Vanishing Lake Chad—a water crisis in central Africa |url = http://www.circleofblue.org/waternews/world/vanishing-lake-chad-a-water-crisis-in-central-africa/ | doi = |ref={{sfnref|WaterNews|2008}} }}</ref> <ref name="Дмитревский2">{{книга |автор= Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Озера Африки |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Ленинград |издательство= Гидрометеоиздат |год=1979 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 184 |серия= |isbn= |тираж= 35 000 |ref= }}</ref> <ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Чад||том=XXXVIII|страницы=362|ref=}}</ref> <ref name="karta">{{карта|D-33-В|scale=1:500000}}</ref> <ref name="spravochnik">{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Африка: энциклопедический справочник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Анатолий Громыко |издание= 2-е изд |место= |издательство= Советская энциклопедия |год=1986—1987 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 1344 |серия= |isbn= |тираж= 57 000|ref= }}</ref> <ref name="rg.ru">{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.rg.ru/2014/05/01/ozero-site.html|title=Как исчезает озеро Чад|format=|work=|publisher=rg.ru|accessdate=2015-11-17|lang=|description=}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * Barth, «Reisen und Entdeckungen in Nord- und Centralafrika» (Гота, 1855—58); * Beadle L. С., The inland waters of tropical Africa, L., 1974. * Nachtigal, «Sahara und Sudan» (Б. и Лпц., 1879—89). * {{книга |автор= Дмитревский Ю. Д. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Внутренние воды Африки и их использование. |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Ленинград |издательство= Гидрометеоиздат |год=1967 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 380 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. |часть= |ссылка часть= |заглавие= Озера Африки |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Ленинград |издательство= Гидрометеоиздат |год=1979 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 184 |серия= |isbn= |тираж= 35 000 |ref= }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Чад||том=XXXVIII|страницы=362|ref=}} * {{ВТ-БСЭ|Чад||том=|страницы=|ref=}} == Һылтанмалар == * {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%20%28%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%29/}} * {{cite web|url=http://earthshots.usgs.gov/LakeChad/LakeChad|title=Lake Chad, West Africa: 1963, 1973, 1987, 1997, 2007.|last=Campbell|first=Robert Wellman|date=2008|publisher=USGS|lang=en|accessdate=2010-01-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/65J8twAhe|archivedate=2012-02-09}} * {{cite web|url=http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-02.html|title=Lake Chad|publisher=International Lake Environment Committee|lang=en|accessdate=2010-01-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/65J8uX5Ne|archivedate=2012-02-09}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225142308/http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-02.html |date=2012-02-25 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=1242&eocn=image&eoci=related_image Lake Chad as seen from Apollo-7 in 1968] * {{cite web |last=Stewart |first=Robert |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/environment-book/dyingseas.html |title=Dustiest places on Earth—dead and dying seas |work=Environmental Science in the 21st Century. A New Online Environmental Science Book for College Students |date=28 July 2009 |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430005629/http://oceanworld.tamu.edu/resources/environment-book/dyingseas.html |date=30 April 2016 }} * {{cite journal |last1=Drake |first1=Nick |first2=Charlie |last2=Bristow |year=2006 |url=https://web.archive.org/web/20210115030923/https://www.geog.ox.ac.uk/research/climate/projects/bodex/bodele_shorelines.pdf |title=Shorelines in the Sahara: geomorphological evidence for an enhanced monsoon from palaeolake Megachad |journal=The Holocene |volume=16 |issue=6 |pages=901–911 |ref=harv |doi=10.1191/0959683606hol981rr}} [[Категория:Африка күлдәре]] [[Категория:Сик буйы күлдәре]] [[Категория:Сахара]] 7hf0luqbrdxovc3tmhzc1w7v6tfnxs9 0 103049 1307207 1302510 2026-10-10T10:39:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307207 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Германия империяһы<br>Бөйөк Германия империяһы |самоназвание = {{lang-de|Deutsches Reich}} <small>(1933—1943)</small><br>{{lang-de|Großdeutsches Reich}} <small>(1943—1945)</small> |статус = Диктатура |флаг = Flag of German Reich (1935–1945).svg |описание_флага = Өсөнсө рейх Флагы |герб = Reichsadler.svg |описание_герба = Өсөнсө рейх Гербы |карта = German Reich 1942.svg |описание = {{Legend|#008000|Германия{{ref+|name=также аннексированные территории|К|}}}} {{Legend|#55c255|<small>Рейхскомиссариаттар</small>}} {{Legend|#a5dfa5|<small>Хәрби администрациялар</small>}} |type_before = Элек булған һәм баҫып алынған дәүләттәр<ref>Чехословакия, Франция, Югославия, Черногория короллеге (1941—1944)), СССР тулыһынса баҫып алынмай</ref> |p1 = Веймар республикаһы |flag_p1 = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |p2 = Саар (Милләттәр Лигаһы) |flag_p2 = Flag of Saar 1920-1935.svg |p3 = Беренсе Австрия Республикаһы |flag_p3 = Flag of Austria.svg |p4 = Чехословакия |flag_p4 = Flag of Czechoslovakia.svg |p5 = Клайпеда крайы |flag_p5 = Flag of Lithuania.svg |p6 = Ирекле Данциг ҡалаһы |flag_p6 = Flag of the Free City of Danzig.svg |p7 = Поляк Республикаһы (1918—1939) |flag_p7 = Flag of Poland.svg |p8 = Дания |flag_p8 = Flag of Denmark.svg |p9 = Норвегия |flag_p9 = Flag of Norway.svg |p10 = Люксембург |flag_p10 = Flag of Luxembourg.svg |p11 = Нидерланды |flag_p11 = Flag of the Netherlands.svg |p12 = Бельгия |flag_p12 = Flag of Belgium (civil).svg |p13 = Өсөнсө Француз республикаһы |flag_p13 = Flag of France.svg |p14 = Югославия короллеге |flag_p14 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg |p15 = СССР |flag_p15 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |образовано = 1933 йылдың 24 марты |ликвидировано = 1945 йылдың 23 майы |s1 = Оккупацияланған Германияның Совет зонаһы |flag_s1 = Flag of the Soviet Union 1923.svg |s2 = Оккупацияланған Германияның Америка зонаһы |flag_s2 = US flag 48 stars.svg |s3 = Оккупацияланған Германияның Британия зонаһы |flag_s3 = Flag of the United Kingdom.svg |s4 = Оккупацияланған Германияның Франция зонаһы |flag_s4 = Flag of France.svg |s5 = Чехословакия |flag_s5 = Flag of Czechoslovakia.svg |s6 = Польша Халыҡ Республикаһы |flag_s6 = Flag of Poland.svg |s7 = Люксембург |flag_s7 = Flag of Luxembourg.svg |s8 = Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы |flag_s8 = Flag of SFR Yugoslavia.svg |s9 = Австрияның оккупация зоналары |flag_s9 = Flag_of_Austria.svg |девиз = {{lang-de|Ein Volk, ein Reich, ein Führer}}<br />(«Бер халыҡ, бер империя, бер башлыҡ») |столица = Берлин |города = Берлин, Вена, Һамбург, Мюнхен |язык = нимес теле |форма_правления = ''де-юре'': президент-парламент республикаһы<ref>Согласно «Веймарской конституции» Германии, формально действовавшей в стране в период 1933—1945 гг.</ref> ''де-факто'': автократия<ref>[http://sovencyclopedia.ru/?aid=544 Автократия]</ref><ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/gosudarstvo-i-politika/avtokratiya АВТОКРАТИЯ|Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821091229/http://krugosvet.ru/enc/gosudarstvo-i-politika/avtokratiya |date=2013-08-21 }}</ref> |валюта = ''рейхсмарка'' |дополнительный_параметр = Гимн |содержимое_параметра = «Немецтар йыры» |площадь = 633.786 км² (1938 й.)<br />696.265 км² (1941 й.) |население= 90 млн. (1941 йылға Ер халҡының 4 проценты) |титул_правителей = Фюрер |правитель1 = Адольф Һитлер |год_правителя1 = 1934—1945 |титул_правителей2 = Рейхспрезидент |правитель2 = Пауль фон Һинденбург |год_правителя2 = 1925—1934 |титул_правителей3 = |правитель3 = Карл Дёниц |год_правителя3 = 1945 |титул_правителей4 = Рейхсканцлер |правитель4 = Адольф Һитлер |год_правителя4 = 1933—1945 |титул_правителей5 = |правитель5 = Йозеф Һеббельс |год_правителя5 = 1945 |титул_правителей6 = |правитель6 = Иоганн фон Крозиг |год_правителя6 = 1945 |религия = донъяуи дәүләт<ref>формаль эшләгән 1933—1945 йй. Веймар конституцияһының ст. 137 статьяһы</ref> |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} '''Өсөнсө рейх''' ({{lang-de|Drittes Reich}}, ''Өсөнсө империя, Өсөнсө держава''; {{lang-ru|Тре́тий рейх, Третья империя, Третья держава}}) — [[1933 йыл]]дың [[24 март]]ынан [[1945 йыл]]дың [[23 май]]ына тиклемге осорҙа Германия империяһының рәсми булмаған исеме<ref>[http://www.nazireich.net/forum/viewtopic.php?t=4116&sid=8bc8d649c69ac977ef80bd859b5a272b [[Адольф Гитлер]]гә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм бер ни менән сикләнмәгән власть (диктатура) урынлаштырыу өсөн нигеҙ биргән «Ғәҙәттән тыш вәкәләттәр тураһында» (тулыһынса «Халыҡтың һәм дәүләттең ауыр хәлен еңеп сығыу тураһында») Законын (1933) ҡабул итеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514081612/http://www.nazireich.net/forum/viewtopic.php?t=4116&sid=8bc8d649c69ac977ef80bd859b5a272b |date=2013-05-14 }}</ref><ref>Дата шартлы алынған. [http://www.hrono.ru/organ/3reich.html Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Өсөнсө рейхтың ойошторолоу көнө итеп шулай уҡ 1933 йылдың 30 ғинуары ла күрһәтелә]</ref>. [[Германия|Немец дәүләтенең]] [[1871 йыл]]дың [[18 ғинуар]]ынан [[1943 йыл]]дың [[26 июнь|26 июненә]] тиклемге рәсми атамаһы — Германия империяһы ({{langi|de|Deutsches Reich}}), ә [[1943 йыл]]дың [[26 июнь|26 июненән]] [[1945 йыл]]дың [[23 май]]ына тиклем — ''Бөйөк Германия империяһы'' ({{langi|de|Großdeutsches Reich}}). Немец телендә бер власҡа буйһонған ерҙәрҙе аңлатҡан «рейх» һүҙе ғәҙәттә «империя» тип, ә ҡайһы саҡта, текстағы мәғәнәнән сығып, батшалыҡ («царство») йәки «держава» тип тә [[тәржемә]] ителә. Әҙәбиәттә һәм тарихнамәлә йыш ҡына националь-социалистик Германия һәм фашист Германияһы (фашистик Германия) тигән һүҙ бәйләнештәр ҙә ҡулланыла. Германия был осорҙа бер партиялы система һәм милли социализм идеологияһы өҫтөнлөк иткән тоталитар<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/794/%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B Национал-социализм]</ref> дәүләт була. [[Йәмғиәт]]тең бөтә яҡтары ла контролдә тотола. Өсөнсө рейх Милли-социалистик немец эшселәр партияһын етәкләгән һәм үҙенең 1945 йылдың 30 апрелендәге үлеменә ҡәҙәр алмашһыҙ дәүләт башлығы булған (рәсми титулы — «фюрер һәм рейхсканцлер») [[Адольф Гитлер]]ҙың власы менән туранан-тура бәйле. Үҙенең аяуһыҙлығы йәһәтенән Гитлер режимы бөтә тоталитар режимдарҙы, шул иҫәптән [[Португалия]]лағы Антониу ди Оливейр Салазарҙың һәм [[Испания]]лағы Франциско Франконың уң диктатураларын да, [[СССР]]-ҙағы [[Сталин]]дың һул диктатор режимын да уҙып китә. 1938 йылдан Өсөнсө рейхтың тышҡы сәйәсәте территориаль-сәйәси экспанцияға ынтылыш менән билдәләнә: [[1938 йыл]]дың мартында ''Беренсе Австрия Республикаһы'' баҫып алына<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/AUSTRIA.HTM VIVOS VOCO: А. О. Наумов, «АНШЛЮС АВСТРИИ В 1938 ГОДУ КАК КРИЗИС ВЕРСАЛЬСКОЙ СИСТЕМЫ»]</ref>, [[1938]] йылдың сентябре — [[1939]] йылдың мартында Германия [[Чехия]]ны һәм Клайпеда крайын үҙенә ҡуша<ref>''1938 йылғы Мюнхен килешеүе''</ref>, вермахтың 1939 йылғы Польшаға хәрби кампанияһы нәтижәһендә ''Ирекле Данциг ҡалаһы'' һәм ''Польша биләмәләренең бер өлөшө'' Германияға ҡушылдырыла<ref name="Eberhardt">{{китап|автор=Piotr Eberhardt|заглавие=Political Migrations in Poland, 1939–1948|год=2006|pages=24}}</ref>, 1941 йылда [[Люксембург]] Германия тарафынан көсләп үҙенә ҡушылдырыуға (аннексия)ға дусар ителә. Төрлө сит биләмәләрҙе көсләп берләштереү аҙаҡтан да дауам итә. [[Икенсе донъя һуғышы]]ның тәүге йылдары Германия өсөн үтә уңышлы була. 1942 йылға ул континенталь [[Европа]]ның күп өлөшөндә ([[Испания]], [[Португалия]], [[Швейцария]] һәм [[Швеция]]нан башҡа) контроль урынлаштыра: биләмәләрҙең бер өлөшө баҫып алынған булһа, ҡайһылары де-факто бойондороҡло дәүләт берәмектәренә әйләнә (мәҫәлән, быға тиклем үҙ аллы булған Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте). Хатта Германияның союздаштары һаналған [[Болгария]] менән [[Финляндия]] ла бары тик өлөшләтә генә үҙ аллы сәйәсәт алып бара<ref>Baryshnikov 2003; Juutilainen 2005, p. 670; Ekman, P-O: Tysk-italiensk gästspel på Ladoga 1942, Tidskrift i Sjöväsendet 1973 Jan.-Feb., pp. 5-46.</ref>. Әммә 1943 йылда һуғыш барышында Гитлерға ҡаршы коалиция файҙаһына һынылыш була, ә 1945 йылдың ғинуарынан хәрби хәрәкәттәр Германияның һуғышҡа тиклемге биләмәләренә күсә. 1945 йылдың 23 майында союзниктар тарафынан ''рейхспрезидент Карл Дёниц етәкләгән Фленсбург хөкүмәте'' таратылғандан һуң Өсөнсө рейх йәшәүҙән тулыһынса туҡтай. == Термин == === Килеп сығышы === [[Файл:28 Nazi Germany 1940.jpg|thumb|right|250px|СССР-ҙа 1940 йылда сығарылған Донъя атласында нацистик Германия картаһы. Өсөнсө рейх (Генерал-губернаторство) «Германияның дәүләт мәнфәғәттәре өлкәһе» («Область государственных интересов Германии») тип билдәләнгән.]] Немец телендәге ''«рейх»'' һүҙен ({{lang-de|Das Reich}}) ''«дәүләт»'' йәки ''«империя»'' (урыҫса «государство» йәки «империя») тип тәржемә итеп була, әммә мәғәнә яғынан ул «держава» атамаһына күпкә яҡыныраҡ. [[Немец теле|немецсә]] ул шулай уҡ мистик ерлектә «батшалыҡ» (урыҫса «царство») аңлатмаһын да бирә: «''Dein Reich komme''» — «Pater noster» ({{lang-ru|Да придет Царствие Твое}})<ref name="autogenerated1">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Linguist/Klemp/18.php В.Клемперер. LTI: язык Третьего Рейха. Записная книжка филолога]</ref>. Тәү башта германдар (алмандар) тарафынан был атама [[Рим Империяһы]]на бирелгән булһа, аҙаҡтан ул "[[Герман милләтенең Изге Рим империяһы]]"на (урыҫса «Священная Римская Империя германской нации]]» тағыла. Артабан ''«рейх»'' һүҙе немец ерҙәрен берләштергән дөйөм герман дәүләте атамаһы булараҡ ҡулланыла башлай ҙа инде (нәҡ шул сәбәптән Веймар Республикаһы ла рәсми рәүештә «Рейх» тип исемләнә. Ҡасандыр бары тик мистик юҫыҡта ғына ҡулланылған «Өсөнсө рейх» («Третье царство») һүҙ бәйләнешенә сәйәсәтсәйәси мәғәнәне тәүге тапҡыр [[милләтселек]] ҡараштарында торған немец [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]] һәм [[тәржемә]]сеһе Артур Мёллер ван ден Брук һала: [[1923 йыл]]да нәшер ителгән китабын ул шулай атай. Уның раҫлауҙарынса, 962—[[1806]] йылдарҙа йәшәгән «[[Герман милләтенең Изге Рим империяһы]]» — Беренсе рейх, ә [[1871]] йылда иғлан ителеп, [[1918]] йылда ҡолатылған Германия империяһы — Икенсе рейх була. Мёллер ван ден Брук фекеренсә, Өсөнсө рейх — идеаль пангерман дәүләте, һәм ул көсһөҙ [[Веймар республикаһы]]на алмашҡа килергә тейеш. Һитлер нәҡ ошо идеяны үҙенә ҡулланыуға ала ла инде. Уның авторы, әлбиттә Һитлер хаҡында әллә ни юғары ҡараш-фекерҙә булмай һәм 1925 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала<ref>{{мәҡәлә |автор = Мазарчук Д.В. |заглавие = Консервативные революционеры Веймарской Германии о государственности и праве |ссылка = http://law-news.ru/up/u16/page_30.html |издание = Право и политика |год = 2005 |номер = 6 }}</ref>. == Тарихы == 1929—1930 йылдарҙағы донъя иҡтисади {{comment|кризисы|көрсөгө}} Веймар республикаһы аҙағының башы була. 1932 йәйенә үк эшһеҙҙәр һаны 6 миллионға етә. Илдәге сәйәси хәл-торош киҫкен радикаллаша. Германия Коммунистар партияһы яҡлылар һаны үҫә — 1932 йылғы һайлауҙарҙа компартия үҙ тарихында тәүге тапҡыр иң ҙур һөҙөмтәгә (1919 й. — 1933 й.) — 16,9 % тауыш — өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта компартияның роле күтәрелеү эре капиталдың мәнфәғәттәренә ҡаршы килә. Әммә {{comment|Национал-социалистик немец эшселәр партияһының|НСДАП}} да популярлығы арта. 1932 йылдың июлендә национал-социалистар күберәк — 37 % тауыш йыя. Ләкин хөкүмәт төҙөү өсөн был да етмәй. Шуның өсөн 1932 йылдың ноябренә яңы һайлауҙар тәғәйенләнә, һәм унда НСДАП тағы ла кәмерәк — 34 % тауыш ала. 1932 йыл дауамында президент Пауль фон һинденбург [[Гитлер|Һитлер]]ға бер нисә тапҡыр хөкүмәт составына инеүҙе, шул иҫәптән вице-канцлер посын тәҡдим итә. Ләкин ул фәҡәт рейхсканцлер вазифаһына ғына ризалаша, шулай уҡ бер НСДАП ағзаһына эске эштәр рейхсминистры һәм үҙенә хөкүмәт башлығы булараҡ ғәҙәттән тыш вәкәләттәр талап итә. Фәҡәт 1933 йылдың ғинуар аҙағында ғына Һинденбург Һитлерҙың шарттарына ризалаша. [[1933 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында [[Адольф Һитлер]] рейхсканцлер була. === Федератив ҡоролошто {{comment|юҡҡа сығарыу|ликвидация}} === Веймар конституцияһы Германияла федератив ҡоролош урынлаштырған, ил территорияһы үҙҙәренең [[конституция]]лары һәм власть органдары булған ике өлкәгә (ергә) бүленгән. [[1933 йыл]]дың 7 апрелендә үк «Ерҙәрҙе рейх менән {{comment|унификациялау|бер төргә килтереү}}» ({{lang-de|Zweites Gesetz zur Gleichschaltung der Länder mit dem Reich}}) тигән Икенсе закон ҡабул ителгән, уның буйынса Германия ерҙәрендә империя {{comment|наместниктары|урындағы идара башлыҡтары}}" — (рейхсштатгальтер, {{lang-de2|Reichsstatthalter}}) институты индерелгән. Наместниктарҙың бурысы булып, ғәҙәттән тыш вәкәләттәр (шуның иҫәбендә ландтагты, министр-президент етәкләгән ер хөкүмәтен таратыу һәм формалаштырыу хоҡуғы ла) биреп, урындағы власть органдарында етәкселек итеү торған. [[1934 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында ҡабул итегән «Рейхтың яңынан ҡоролошо тураһында» Законы буйынса ({{lang-de2|Gesetz über den Neuaufbau des Reichs}}) ерҙәрҙең суверенитеты юҡҡа сығарылған, бөтөн ерҙәрҙә лә ландтагтар таратылған. Германия унитар дәүләткә әйләнгән. 1935 йылдың ғинуарында империя наместниктары илдең ерҙәрендә хөкүмәттең даими вәкилдәре булып торған. 1937 йылдың 1 апрелендә Любек ирекле ҡала статусын юғалтҡан һәм Шлезвиг-Гольштейн составына индерелгән. Рейхсраттар (герман парламентының юғары палатаһы, Веймар конституцияһы буйынса ерҙәрҙең вәкилдәр органы) тәүҙәрәк тулыһынса тиерлек вәкәләтһеҙ тороп ҡалған, 1934 йылдың февралендә {{comment|юҡҡа сыҡҡан|ликвидирован}}«. Ошо уҡ йылда крейстагтар һәм гемайндераттар юҡҡа сығарылған. === {{comment|Германия коммунистар партияһын|ГКП}} һәм {{comment|Германия социал-демократик партияһын|СДПГ}} тыйыу === 1933 йылдың февралендә компартия тыйылған (1933 йылдың 27 февлалендә рейхстагты яндырыуҙа коммунистарҙы ғәйепләгәндәр), ә уның активистарына ҡаршы репрессиялар башланған. 1933 йылдың 3 мартында ГКП председателе Эрнст Тельман ҡулға алынған. 300 мең ГКП ағзаһының (1933 йыл башына) яртыһы тиерлеге эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән, зиндандарға һәм концлагерҙарға ябылған, унар меңләгәне үлтерелгән. Коммунистар социал-демократтар менән {{comment|подпольела|йәшерен}} эшләгәндә, антинацистик {{comment|Ҡаршы тороу хәрәкәте|Движение Сопротивления}}» сиктәрендә нацистик хөкүмәткә көрәш алып барғандар. 1943 йылдың июлендә Германия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты инициативаһы буйынса СССР территорияһында «Азат Германия» милли комитеты барлыҡҡа килгән. [[1933 йыл]]дың 1 февралендә Веймар республикаһы рейхстагы таратылған. [[1933 йыл]]дың 4 февралендә ҡабул ителгән ''«Немец халҡын яҡлау тураһында»'' рейхспрезидент Декреты оппозицион гәзиттәрҙе һәм {{comment|күмәк халыҡ алдында асыҡ сығыштарҙы|публичные выступления}} тыйыуға нигеҙ булып торған. Сәбәп сифатында 27 февралдә Рейхстагты яндырыуҙы файҙаланып, Һитлер күмәк халыҡты ҡулға алыуҙы ойошторған. Төрмәләрҙә урын етмәгәнлектән, концентрацион лагерҙар ойошторолған. Яңынан һайлауҙар тәғәйенләнгән. 1933 йылдың 5 мартында рейхстагҡа һайлауҙарҙа НСДАП еңеү яулаған. Коммунистар өсөн бирелгән тауыштар {{comment|ғәмәлдән сығарылған|были аннулированы}}. Яңы рейхстаг үҙенең [[23 март]]тағы беренсе ултырышында {{comment|үткән число менән|задним числом}} Һитлерҙың ғәҙәттән тыш вәкәләттәрен хуплаған. === Нацификация === Интеллигенцияның бер өлөшө сит илдәргә ҡасҡан. 1933 йылдың 14 июлендә ҡабул ителгән закон буйынса<ref>[http://www.verfassungen.de/de/de33-45/parteien33.htm Gesetz gegen die Neubildung von Parteien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221214838/http://www.verfassungen.de/de/de33-45/parteien33.htm |date=2008-12-21 }} {{Ref-de}} — «In Deutschland besteht als einzige politische Partei die Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei»</ref> нацист партияһынан тыш, ҡалған бөтөн партиялар тыйылған. Әммә, уң партиялар активистары ҡулға алыныу түгел, хатта НСДАП составына ингәндәр. Профсоюздар таратылған һәм тыйылған. Улар урынына Һитлерҙың бер көрәштәше рейхсляйтер Роберт Лей башында торған Герман хеҙмәт фронты барлыҡҡа килгән. {{comment|Забастовкалар|эш ташлауҙар}} тыйылған. [[1934 йыл]]дың июнь аҙағында Һитлер социалистик рухлы «икенсе революция» һәм «халыҡ армияһы» төҙөүҙе талап иткән башында штаб начальнигы Эрнст Рём торған СА Штурм отрядтарының юғары етәкселеген {{comment|юҡҡа сығарған|ликвидировал}}. Һитлер СА етәкселеген тыуған илгә хыянатта ғәйепләгән һәм уларҙы дәүләт дошманы тип иғлан иткән. «Оҙон бысаҡтар төнө» тип аталған ошо ваҡиғаларҙа СА-ға һәм уның етәкселегенә бер мөнәсәбәте лә булмаған нацистарға ярамаған бик күп кешеләр юҡ ителгән. Шулай итеп элекке рейхсканцлер Курт фон Шлейхер һәм Һитлерҙың партия буйынса элекке урынбаҫары Грегор Штрассер үлтерелгән. Бөйөк депрессия тамамланғанлыҡтан, барлыҡ оппозицияны һәм {{comment|критиканы|тәнҡитләүселәрҙе}} юҡҡа сығарғанлыҡтан, эшһеҙлекте бөтөргәнлектән, милли тойғоларҙа уйнаусы пропаганда арҡаһында, ә һуңғараҡ — территориялар яулағанлыҡтан, Һитлер үҙенең популярлығын арттырған. Бынан тыш, ул иҡтисадта ҙур уңыштарға өлгәшкән. Айырым алғанда, Һитлер осоронда Германия ҡорос һәм алюминий етештереү буйынса донъяла беренсе урынға сыҡҡан. [[1936 йыл]]да Германия һәм Япон империяһы араһында Антикоминтерн пакты төҙөлгән. [[1937 йыл]]да уға [[Италия]], [[1939 йыл]]да — [[Венгрия]] һәм [[Испания]] ҡушылған. [[1938 йыл]]дың 9 ноябрендә «Гәлсәр төн» тигән атама менән билдәле Йәһүдтәрҙе ҡырыу ойошторолған. Был ваҡыттан бирле йәһүдтәрҙе күпләп әсир итеү һәм юҡ итеү башланған<ref name="Euronews">[http://ru.euronews.com/2013/11/09/germany-marks-75-years-since-beginning-of-holocaust-at-kristallnacht/ Euronews: «Хрустальная ночь» длиной в несколько лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815084538/https://ru.euronews.com/2013/11/09/germany-marks-75-years-since-beginning-of-holocaust-at-kristallnacht |date=2020-08-15 }}</ref>. 1938 йылда рейх составына [[Австрия]] (ҡара: Аншлюс), 1938 йылдың октябендә — Судет, ә 1939 йылдың мартында — [[Чехословакия]] (ҡара: 1938 йылғы Мюнхен килешеүе) ингән. 1939 йылда Германия һәм Советтар Союзы араһында бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү совет-герман һәм Дуҫлыҡ һәм сиктәр буйынса герман-совет килешеүе төҙөлгән. Молотов — Риббентроп Пакты йоғонтоһо йылдарындағы Совет-герман сәйәси мөнәсәбәттәре шулай уҡ 1939 йылғы Герман-совет сауҙа һәм хәрби-техник сферала килешеүе менән үҫтерелгән. 1940 йылдың сентябрендә Германия Япония һәм Италия менән 1940 йылда килешеп төҙөгән {{comment|Берлин пакты|Тройственный пакты}}на, «Үҙәк» илдәре һәм уларҙың союздаш ағзалары сифатында, яңы илдәр һәм марионетка дәүләттәре ҡушылған. 1940 йылдың ноябрендә Германия Советтар Союзына «Үҙәк» державалар араһына инергә тәҡдим яһаған. Совет хөкүмәте, СССР мәнфәғәттәре сфераһына [[Румыния]], [[Болгария]] һәм [[Төркиә]]не индереү шарты менән, ризалыҡ биргән<ref>[http://militera.lib.ru/docs/0/1941-1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110105071235/http://militera.lib.ru/docs/0/1941-1.html |date=2011-01-05 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://militera.lib.ru/docs/0/1941-1.html|id=20120201}} № 172. Беседа председателя Совнаркома, наркома иностранных дел СССР В. М. Молотова с рейхсканцлером Германии А. Гитлером в Берлине 12 ноября 1940 г.</ref>, әммә бындай талаптар германдар яғынан кире ҡағылған. === Һуғышҡа саҡлы һәм һуғыш ваҡытында Өсөнсө рейх иҡтисады === {{Main|Экономика Третьего рейха}} Идара итеүҙең тәүге йылдарында нацистарҙың уңышы [[Адольф Һитлер]]ҙың тышҡы сәйәсәттәге ҡаҙанышына, артыҡ ҡан ҡоймай яулап алыуҙарына ғына түгел, Германияның иҡтисади яңынан үҫешенә, таянған. Партия әйләнәһендә лә һәм ҡайһы бер сит ил иҡтисадсылары яғынан да был уңыштар мөғжизә кеүек баһаланған. Эшһеҙлек, һуғыштан һуңғы Германияны ҡәһәрләү 1932 йылдағы 6 миллион кешенән дүрт йыл үтеүгә тулы булмаған миллионға саҡлы аҙайған. 1932 йылдан 1937 йылға саҡлы сәнәғәт етештереүе 102 %-ҡа үҫкән, табыш ике тапҡырға артҡан. Сәнәғәт һаман шәберәк үҫешкән. Нацистар идара итеүҙең тәүге йылы дауамында иҡтисади сәйәсәтте билдәләүҙә Ялмар Шахт мөһим роль уйнаған (Адольф Һитлер ғәмәлдә бөтөнләй ҡыҫылмаған), ул бөтөн йәмәғәт эштәре фронтын киҫкен арттырыу һәм хосуси эшҡыуарлыҡты {{comment|ҡыҙыҡһындырыу|стимуллаштырыу}} юлы менән эшһеҙҙәрҙе эшле иткән. Эшһеҙҙәргә махсус вексель ярҙамында дәүләт кредиты бирелгән. Компанияларҙың һалымдар шаҡтай кәмегәнлектән, уларҙың капитал һалыуҙарҙары киңәйгән һәм мәшғүллектең стабиль үҫеше тәьмин ителгән. Германияның яңынан үҫешенең ысын нигеҙе булып, 1934 йылдан нацист режимының, эшҡыуарҙар һәм эшселәрҙең тырышлығын хәрбиҙәрҙең көсөргәнешенә тура килтереп, өр-яңынан ҡоралландырылыуы торған. Нацистар «хәрби иҡтисад» тип атаған Германия иҡтисады маҡсатлы рәүештә һуғыш ваҡытында ла һәм тыныс тормошта ла һуғышҡа йүнәлтелеп ҡоролған булған. Ялмар Шахттың финанс эштәрен ҡора белеү оҫталығы Германияны һуғышҡа әҙерләүҙе аҡсалата тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. Банкноталар баҫтырыу уның хәйләһенең бер төрө генә булған. Шахт валюта менән шундай махинациялар бороп ебәргән, сит ил иҡтисадсылары иҫәпләп сығарғанса, немец маркаһы бер ваҡытта 237 төрлө курсҡа эйә булған. Ул Өсөнсө рейх өсөн иҫ китмәле отошло булған унлаған ил менән тауар әйләнеше буйынса килешеү төҙөй алған, һәм, хатта ортодоксаль иҡтисадсылар ғәжәпләнерлек нимәне: ниндәйҙер илгә ни тиклем күп бурыслыһың, шул тиклем уның менән бизнес йәйелдерергә мөмкин тигәнде, уңышлы күһәткән. 1935 йылдан 1938 йылға саҡлы Шахт яңынан тыуҙырған иҡтисад бары тик яңынан ҡоралландырыуҙы финанслау маҡсатында файҙаланылған һәм 12 миллиард марка менән баһаланған. 1936 йылда дүртйыллыҡ планды эшләүҙе һәм тапшырыуҙы Шахт урынына иҡтисад «диктаторы» булып киткән, был өлкәлә Һитлер нисек бер нимә лә аңламаған, шул дәрәжәлә наҙан булған Вильгельм Герман Герингтың ҡәтғи контроленә биреү айҡанлы, Германия тоталь хәрби иҡтисад системаһына күскән. Дүртйыллыҡ пландың маҡсаты булып 4 йыл дауамында Германияны, һуғыш була ҡалһа, үҙен тулыһынса тәьмин итә алған һәм хәрби блокада быуа алмаған илгә әйләндереү торған. Импорт минимумға саҡлы ҡыҫҡартылған, хаҡтарға һәм эш хаҡына ҡаты контроль урынлаштырылған, дивидендтар йыллыҡ 6 %-ҡа саҡлы сикләнгән, үҙ сеймалынан синтетик каучук, туҡыма, яғыулыҡ һәм башҡа продукция етештереү буйынса ҙур заводтар төҙөлгән. Герман Герингтың фәҡәт үҙ мәғдәненән генә ҡорос эшләп сығарған гигант заводтары ҡалҡып сыҡҡан. Немец иҡтисады тулыһынса һуғыш мәнфәғәттәренә мобилизацияланған, ә килемдәре ҡапыл юғары күтәрелгән сәнәғәтселәр хәрби машина механизмына әүерелгәндәр. Шахттың эшмәкәрлеге сикләүҙәр һәм ҙур {{comment|отчёттар|иҫәп-хисап ҡағыҙҙары}} төҙөү менән тотҡарланған. 1937 йылда Ялмар Шахтты, башта иҡтисад министры, ә 1939 йылда Рейхсбанк президенты постарында Вальтер Функ алмаштырған. Дөйөм һәм тулайым алғанда, Икенсе бөтөн донъя һуғышында Германия үҙ иҡтисадын тулы пар менән ҡыуған, шуға ҡарамаҫтан Өсөнсө рейх оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр алып барырға әҙер булмаған. Сеймал менән тәьмин итеү бик ныҡ сикләнгән булған. Хәрби етештереү дәүмәле лә {{comment|бик бәләкәй|минималь}} булған. Эшсе көстәр яғынан хәле лә бөтөн һуғыш дауамында һан яғынан да, сифат яғынан да ҡәнәғәтләнерлек булмаған. Ләкин барса проблемаларға ҡарамай, немец ойошҡанлығы һәм дәүләт аппаратының тоталь контроле аҫтында, иҡтисадты кәрәк рельсҡа ҡуя алғандар. Һуғыштың бөтөн йылдары дауамында, 1945 йылға саҡлы, хәрби етештереү өҙлөкһөҙ үҫкән. Шулай уҡ йылдар үтеү менән хәрби сәнәғәт өлөшө лә үҫкән, 1940 йылда валовый продукцияның 15 % кәмерәге, 1941 йылда — 19 %, 1942 йылда — 26 %, 1943 йылда — 38 %, 1944 йылда — 50 %<ref name="павлов" />. Техник яҡтан ҡоралланыуҙы финанслау Германияла бик юғары кимәлгә еткерелгән. Иҡтисад менән идара итеүгә һәм ойоштороуға, һәм шулай уҡ валюта сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҡағылғанда, бик күп хата ебәрелгән булған. Беренсе донъя һуғышына ҡарағанда дөйөм хәрби сығымдарҙы ҡаплау һалымдарының өлөшө ҙурыраҡ булһа ла, артыҡ дәрәжәлә һатып алыу һәләте проблемаһын хәл итеп булмаған. Вклад яһаусыны 90%-лыҡ дәүләт кредиторына әйләндергән кредитҡа биреү методы ҡыҫҡа сроклы бурыстың системалы рәүештә артыҡ үҫешенә, инфляция үҫешенә һәм финанслауҙың был системаһы нигеҙҙәренең емерелеүенә килтергән. Өсөнсө рейхтың иҡтисад системаһы эшмәкәрлеген йомғаҡлағанда, ҡыйыу рәүештә былай тип әйтергә мөмкин, 30-сы йылдарҙағы беренсе донъя һуғышынан һуңғы Германияның бындай иҡтисади үҫеше нигеҙҙә немец халҡы тормошоноң бөтөн аспекттарын тоталь контролгә алыу, аяуһыҙ закондар сығарыу һәм мәжбүри хеҙмәт арҡаһында ғына булыуы мөмкин булған<ref>Омельченко Всеобщая история государства и права</ref><ref>Имперская трудовая повинность в нацистской Германии (1933—1945) Ерин М. Е., Ермаков А. Е. ISBN 5-230-20568-7</ref>, ләкин «локомотивты тиҙләтеп, конструкторҙар тормозға баҫыу мөмкинлеген иҫәпкә алмаған». [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанға саҡлы Германия менән СССР 1939 йылда төҙөлгән етди герман-совет сауҙа, иҡтисади һәм хәрби-техник хеҙмәттәшлеге тураһында килешеүенә ҡул ҡуйған булған. === Икенсе донъя һуғышы === {{Main|Икенсе донъя һуғышы}} [[1939 йыл]]дың 1 сентябрендә немец ғәскәрҙәре Польшаға баҫып ингән. Бөйөк Британия һәм Франция Германияға һуғыш иғлан иткән. 1939—1941 йылдар дауамында Германия Польшаны, Данияны, Норвегияны, Люксембургты, Нидерландыны, Бельгияны, Францияны, Грецияны, Югославияны тар-мар иткән. 1941 йылдың 22 июнендә Германия Советтар Союзы территорияһына баҫып ингән һәм уның күпмелер өлөшөн яулаған. Германияға эшселәр көсө етмәгән. Бөтөн оккупацияланған территорияларҙа ялланған {{comment|эшсе көстәрен|[[остарбайтерҙар]]}} вербовкалау башланған. Славян территорияларында эшкә яраҡлы күмәк халыҡты мәжбүри тейәп алып китеү ойошторолған. Францияла ла шулай уҡ эшселәрҙе мәжбүри алып китеү тормошҡа ашырылған, һәм уларҙың Германиялағы хәле ирекле ялланған һәм тотҡон аралығында торған. Шуға ҡарамаҫтан, немец ҡатын-ҡыҙҙары хеҙмәтен {{comment|производствола|етештереү өлкәһендә}} файҙаланмау тураһындағы күрһәтмә ғәмәлдә ҡалған, һәм бик һирәк осраҡта ғына уларҙың иғтибары йорт хужалығынан ситкә йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта {{comment|көсөргәнешле рәүештә|интенсивно}} ситтән килтерелгән эшселәр көсө файҙаланылған. [[1944 йыл]]дың авгусында уҡ Германияла хужалыҡтың төрлө өлкәләрендә 8 миллионға яҡын сит ил кешеһе хеҙмәт иткән. Сәнәғәттә улар дөйөм иҫәптең сиреген тәшкил иткән. Күпселеге (өсөнсө өлөшө)- 2,5 миллионы СССР гражданы булған, 1,7 миллионы — поляктар, 1,3 миллионы — француздар, 600 000 — итальяндар. эшселәрҙең 2 миллионы хәрби тотҡон һәм 650 000 — заключенными концентрацион лагерҙар тотҡоно, күпселектә — хәрби сәнәғәттә хеҙмәт иткән йәһүд булған. Советтар Союзынан һәм Польшанан килтерелгән эшселәрҙең яртыһына яҡыны уртаса йәше 20 йәш булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған<ref name="MK">Martin Kitchen . The Cambridge Illustrated History of Germany:-Cambridge University Press 1996 ISBN 0-521-45341-0</ref>. Германия еңелгәндән һуң эшселәрҙең байтағы союзниктар администрацияһы тарафынан тыуған илдәренә, шул иҫәптән Советтар Союзына ҡайтарылған. Репатриацияны ойоштороуҙа, һуңынан Нюрнберг процесында ғәйепләүсе булып сығыш яһаған һәм Көнсығыш Европаның миллионлаған халҡын<ref name="NP">Der Nürnberger Hauptkriegsverbrecherprozess 18.Oktober 1945 −1.Oktober 1946 . 2 Auflage- Herausgeber: Stiftung Topographie des Terrors. Druck DMP Digital — & Offsetdruck GmbH. 2006 ISBN 3-9807205-2-7</ref> Советтар Союзына ҡайтарып ебәреүгә ярҙам иткән, инглиз юрисы [[Дин]] (Dean) ҙур роль уйнаған<ref name="DL">''Reinhard Pözorny(Hg)''Deutsches National-Lexikon- DSZ-Verlag. 1992. — ISBN 3-925924-09-4</ref>. Оккупацияланған территорияларҙа ҡурҡытыу режимы урынлаштырылған. Кисектермәҫтән йәһүдтәрҙе, ә ҡайһы бер райондарҙа (башлыса, СССР территорияһында) — партизан хәрәкәтен {{comment|булдырмау|профилактикалау}} маҡсатында урындағы йәһүд булмаған халыҡты ла күпләп ҡырыу башланған. Германия һәм башҡа оккупацияланған территорияларҙа концентрацион лагерҙар, үлем лагерҙары һәм хәрби тотҡондар лагерҙары һаны артҡан. Оккупацияланған территорияларҙа немец администрацияһы ҡулланған террор методы урындағы халыҡ менән хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлеген бирмәгән, Польшала, Белоруссияла һәм Югославияла партизан хәрәкәте үҫеүенә килтергән. Яйлап партизан һуғышы СССР территорияһының һәм и славян илдәренең яуланған ерҙәрендә, һәм шулай уҡ Грецияла һәм Францияла киң йәйелдерелгән. Данияла, Норвегияла, Нидерландыла, Бельгияла, Люксембургта оккупацион режим йомшағыраҡ булған, шуның өсөндөр ҙә нацистарға ҡаршы сығыштар аҙыраҡ булған. Германияла һәм Австрияла шулай уҡ айырым {{comment|йәшерен ойошмалар|подпольные организации}} эш алып барған. 1944 йылдың 20 июлендә вермахтың бер төркөм генералдары тарафынан Һитлерҙы үлтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған уңышһыҙ {{comment|нацизмға ҡаршы түңкәрелеш ойоштороуға тырышыуы|Заговор 20 июля}} йәки йәшерен һүҙ ҡуйышыуы билдәле. Был {{comment|йәшерен һүҙ ҡуйышыу|заговор}} һуңғараҡ «Генералдар һүҙ ҡуйышыуы» тип аталған. Күп офицерҙарҙы, хатта йәшерен һүҙ ҡуйышыуға туранан-тура мөнәсәбәте булмағандарын да, язалап үлтергәндәр. 1944 йылда сеймал етешмәүҙе немецтар ҙа тоя башлаған. Һитлерға ҡаршы коалиция илдәре авиацияһы ҡалаларҙы бомбаға тотҡан. Англия һәм АҠШ авиацияһы Гамбург һәм Дрезденды тулыһынса тиерлек емергән. Армияһының шәхсән составын күп юғалтыу арҡаһында 1944 йылдың октябрендә урындағы халыҡты, шул иҫәптән ҡарттарҙы һәм үҫмерҙәрҙе, мобилизациялау юлы менән фольксштурм отрядтары ойошторолған. Киләсәктә партизан-диверсия эшен йәйелдереү маҡсатына «Вервольф» ополчениеһы отрядтары булдырылған. [[1945 йыл]]дың [[7 май]]ында Реймста, икенсе көндө совет яғы [[Берлин]]да (Карлсһорст) {{comment|ҡабатлап хәбәр иткән|продублированный}} Германияның бер һүҙһеҙ капитуляцияһы хаҡында актҡа ҡул ҡуйылған. [[9 май]] хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатҡан көн тип иғлан ителгән<ref name="MK"/>. Артабан, [[23 май]]ҙа Фленсбургта, Өсөнсө рейх хөкүмәте ҡулға алынған. == Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо == {{main|Административно-территориальное устройство Третьего рейха}} [[Файл:NS administrative Gliederung 1944.png|thumb|400px|<center>Рейхтың һәм бойондороҡло территорияларҙың 1944 йылғы административ бүленеше.]] Өсөнсө Рейх территорияһы 17 ергә (''Land'') (1937 й. — 16), ерҙәр райондарға (''Landkreis'') һәм ерҙәргә буйһонған ҡалаларға (''Stadtkreis''), райондар общиналарға (''Landgemeinde'') һәм ҡалаларға (''Stadtgemeinde'') бүленгән. Ерҙәр башында империя наместниктары (''Reichsstatthalter'') торған, ерҙәрҙең башҡарма органдары булып империя наместнигы тәғәйенләгән премьер-министрҙан (''Ministerpräsident'') һәм ер министрҙарынан (''Landesminister'') торған ер хөкүмәттәре (''Landesregierung'') торған, ауыл райондары менән империя наместниктары тәғәйенләгән ландраттар (''Landrat'') идара иткән, ҡала райондары һәм ҡала общиналары менән — ландраттар тәғәйенләгән бургомистрҙар (''Buergermeister''), ауыл общиналары менән — старосталар (''Gemeindevorsteher'') идара иткән. 1934 йылдың 30 ғинуарына саҡлы ерҙәрҙең закон сығарыу органдары — ер сеймдары (''Landtag''), 1935 йылдың 30 ғинуарына тиклем райондарҙың вәкәләтле органдары — район сеймдары (''Kreistag''), ҡалаларҙа — депутаттарҙың ҡала йыйылыштары (''Stadtverordnetenversammlung''), общиналарҙа — община вәкиллектәре (''Gemeindevertretung'') булған. Рейх составына Өсөнсө рейхтың территориаль-сәйәси экспансияһы барышында индерелгән һәм башлыса этник немецтар йәшәгән территориялар рейх составына рейхсгау — империя округтары статусында ингән. [[Австрия]] ете рейхсгауға бүленгән булған, Судет өлкәһе, Көнбайыш Пруссиялағы Данциг өлкәһе һәм Вартеланд (үҙәге Познанда булған польша өлкәһе) айырым рейхсгау булып торған. [[Чехия]] территорияһының ҙур өлөшөндә Богемия һәм Моравия протектораты ([[1939 йыл]]дан) бойондороҡло дәүләт ҡоролошо булған. Протекторат башында [[Адольф Һитлер]] үҙе тәғәйенләгән рейхспротектор торған. Польшаны оккупациялағандан һуң, уның территорияһында рейх составына инмәгән Өсөнсө рейхтың генерал-губернаторлығы барлыҡҡа килгән. Оккупацияланған территорияларҙың икенсе өлөшөндә башҡа типтағы бойондороҡло административ-территориаль ойоштормалар — рейхскомиссариаттар барлыҡҡа килгән. Барлығы 5 рейхскомиссариат булдрылған, тағы ла 4 булдырыу планлаштырылған. Ысынында барлыҡҡа килтерелгән рейхскомиссариаттар: * Нидерланды рейхскомиссариаты (1940—1945) * Норвегия рейхскомиссариаты (1940—1945) * Украина рейхскомиссариаты (1941—1944) * Остланд рейхскомиссариаты (1941—1944) * Бельгия-Төньяҡ Франция рейхскомиссариаты (1944) Планлаштырылған рейхскомиссариаттар: * Московия рейхскомиссариаты * Дон-Волга рейхскомиссариаты * Кавказ рейхскомиссариаты * Төркөстан рейхскомиссариаты == Дәүләт ҡоролошо == Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — герман халҡының Фюреры һәм рейхсканцлеры (''Führer und Reichskanzler des deutschen Volkes''), 1934 йылдың 2 авгусына саҡлы халыҡ һайлаған рейхспрезидент (''Reichspräsident'') вазифаһы булған, рейхсканцлер тәғәйенләгән башҡарма органы — рейхсканцлер һәм министрҙарҙан (''Reichsminister'') торған империя хөкүмәте (''Reichsregierung'') закондар сығара алған, закондар сығарыусы орган — Рейхстаг (''Reichstag'') һәм 1934 йылдың 14 февраленә саҡлы ер хөкүмәттәре тарафынан тәғәйенләнгән Рейхсрат (''Reichsrat'') альтернативаһыҙ һайлауҙарҙа (1933 йылда альтернативалы һайлауҙарҙа) халыҡ тарафынан һайланған. Берҙән-бер легаль партия — Национал-социалистик немец эшселәр партияһы (НСДАП), 1933 йылдың 14 июленә саҡлы шулай уҡ консерватив монархия — Германия милли халыҡ партияһы, либераль реваншист — Германия халыҡ партияһы, консерватив демократик — Германия үҙәк партияһы, либераль демократик — Радикаль-демократик партиялары булған. == Хоҡуҡ системаһы == {{see also|Концентрационные лагеря Третьего рейха}} Иң юғары суд инстанцияһы — Империя суды (''Reichsgericht''), апелляцион инстанция судтары — юғары ер судтары (''Oberlandesgericht''), беренсе инстанция судтары — ер судтары (''Landgericht''), низшее звено суд системаһының түбәнге {{comment|быуыны|звеноһы}} — участка судтары (''Amtsgericht''), административ юстицияһы юғары суд инстанцияһы — Империя административ суды (''Reichsverwaltungsgericht''), административ юстицияһы апелляция инстанцияһы суды — юғары ер административ судтары (''Oberlandesverwaltungsgericht''), административ юстицияһы беренсе инстанция суды — ер административ судтары (''Landesverwaltungsgericht''), хәрби юстицияһы юғары суд инстанцияһы — Империя хәрби суды (''Reichskriegsgericht''), административ юстицияһы апелляция инстанцияһы суды — юғары хәрби судтары (''Oberkriegsgericht''), административ юстицияһы беренсе инстанцияһы судтары — хәрби судтар (''Kriegsgericht''), сәйәси юстиция суды — халыҡ суды (''Volksgericht''). == Ҡораллы көстәре == {{main|Вермахт}} * Ҡоро ер ғәскәри көстәре — «Оборона көстәре» ({{lang-de|Heer}}) * Хәрби-диңгеҙ көстәре — {{comment|«Кригсмарине»|Хәрби флот}} ({{lang-de|Kriegsmarine}}) * Хәрби-һауа көстәре — {{comment|«Люфтваффе»|Һауа һаҡсылары}} ({{lang-de|Luftwaffe}}) Дөйөм хәрби бурыс нигеҙендә комплектланғандар. == Символикаһы == {{main|Нацистская символика|Фашистская символика|Униформа Третьего рейха}} Свастикалы империя бөркөттәре нацист власы символдары булған. * Өсөнсө рейх флагы * Өсөнсө рейх гербы * Өсөнсө рейх гимны * Нацист сәләмләүе * {{comment|Свастика|Баш-баштары тура мөйөштән һулға ҡаратып бөгөлгән тәре рәүешендәге билдә}} ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Вермахт символикаһы''. {{TODO}} == Нацист идеологияһы == {{main|Национал-социализм}} * [[Расизм]], антисемитизм, реваншизм, аҡтыҡҡы милләтселек, нордицизм, раса гигиенаһы (евгеника); * Анти[[марксизм]], антикоммунизм, антибольшевизм, мистицизм, неприятие [[демократия]]ны танымау; * Тоталитаризм, Милитаризм, юлбашсылыҡ принцибы; * Башлыса хәрби экспансия иҫәбенә «Йәшәү биләмәләрен» киңәйтеү идеяһы һәм сәйәсәте («Көнсығышта йәшәү биләмәләре»); == Нацист пропагандаһы == {{main|Национал-социалистическая пропаганда}} [[Файл:Наглядная пропаганда в Германии.1938.jpg|thumb|275px|Германияла күргәҙмә пропаганда, 1938 й. (Нюрнберг, стеналағы фреска). 2010 йылғы фото.]] НСДАП, власть өсөн көрәшендә халыҡ яғынан таяныс табыу маҡсатында, пропаганданың мөһим ролен файҙаланған, әммә Өсөнсө рейх, 12 йыл йәшәү дәүерендә, фәҡәт пропагандаға ғына таянған тип әйтеп булмай. Нацист Германияһында, йыш ҡына шулай тиһәләр ҙә, ул ғына режимдың берҙән-бер таянысы булмаған. Нацист режимы пропагандаһы үҙен бағышлаған төп революцион {{comment|дәғүәле|претенциозлы}} бурысы булып, «халыҡ берләшмәһе» (Volksgemeinschaft) һәм синыфтарҙың ысын гармонияһын булдырыу торған. Шуға ҡарамаҫан, пропаганданың уңышын уның фәҡәт йәмғиәттең ҡарашын һәм мөнәсәбәтен радикаль рәүештә үҙгәртә алыу һәләте менән генә үлсәргә кәрәкмәй. Ул ҡайһы берҙә ҡараштарҙы {{comment|трансформациялап|күсереп}} ҡына ҡалмаған, әлегә саҡлы булғандарын нығытҡан. Һәм пропаганданың эффективлығы күберәк булһын өсөн ул, кемдең ҡараштары өлөшләтә боҙолған булған, шуларҙы бик һаҡ ҡына итеп үҙенә кәрәк ағымға йүнәлтеүҙә ҡулланған<ref>''Полякова А. А.'' [http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 Пропаганда войны в кинематографе Третьего Рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304223352/http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 |date=2014-03-04 }}. Ирис Групп, М., 2010, с. 12</ref>. Синфи составы буйынса НСДАП хеҙмәтсәндәр партияһы булғанлыҡтан, ул шәхестең хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм был шәхестең йәмғиәт вәкиле булараҡ танылыуы менән бәйләнгән бөгөнгө көндә лә дөйөм кешелек баһалаған ҡиммәттәргә таянған. Һәм шуны үҙенең пропаганда эшмәкәрлегендә файҙаланған. Был идеологияны төп таратыусылар интеллигенция (уҡытыусылар) булған. Нацист пропагандаһының йоғонтоһо тураһында түбәндәге мәғлүмәт һөйләй: бөтөн хеҙмәтсән халыҡ 46,3 % булһа, шулар араһынан эшсе НСДАП ағзалары — 5,1 %. Хеҙмәткәрҙәр — (Angestellte) тейешенсә 12 % һәм 12,5 %; уҡытыусылар (Lehrer) — 29,4 % һәм 0,9 %; чиновниктар (Beamte) — 18,7 % һәм 3,7 %; эшҡыуарҙар (Selbständige) — 14,9 % һәм 9,8 %; крәҫтиәндәр — 12 % һәм 6,6 %; башҡалар — 1,2 % һәм 20,2 %. Һөҙәмтәлә НСДАП ағзалары бөтөн хеҙмәтсәндәрҙән 7,3 %, ә бөтөн халыҡтан − 3,8 % тәшкил иткән. Партияның үҙенең ижтимағи составы бындай булған: унда эшселәр 30,3 % тәшкил иткән, йәғни, партияның атамаһына — Национал-Социалистик Немец Эшсе Партияһы — тап килгән иң вәкәләтле ижтимағи төркөм булған. Хеҙмәткәрҙәр проценты 19,4 % тәшкил иткән; уҡытыусылар — 3,4 %; чиновниктар партия составының 9 % тәшкил иткән; эшҡыуарҙар — 19 %; крәҫтиәндәр — 10,2 %; башҡалар — 3,2 %. Бөтөн партия ағзаларының дөйөм һанынан төрлө һөнәр хеҙмәтсәндәре 94,5 % тәшкил иткән, һәм [[1935 йыл]]дың 1 ғинуарына улар 2 495 000 кеше булған. НСДАП йәшәгән бөтөн ваҡыт эсендә бүтән шуға оҡшаған статистика баҫылмаған<ref name="HB">Heinz Bergschicker. Deutsche Chronik 1933—1945. Ein Zeitbild Faschistischen Diktatur. 3.Auflage. страница 52, Berlin :Verlag der Nation, 1981</ref>. == Нацизм осоронда фән һәм техника == {{main|Наука и техника Третьего рейха}} Германияла университеттар һәм юғары техник уҡыу йорттары системаһын үҙ эсенә алған бик ҙур фәнни сектор булған. Шулай уҡ "Кайзер Вильгельм йәмғиәте"нең фәнни-тикшеренеү институттары ла уға ҡараған. Бөтә был учреждениелар ойоштороу яғынан Фән, тәрбиә һәм мәғариф министрлығына ингән. Меңләгән ғалимды йәлеп иткән был селтәрҙә фәндең төрлө өлкәләре (физика, химия, тау һәм ҡорос-суйын ҡойоу эше, медицина һ. б.) вәкилдәрен үҙ эсенә алған фәнни-тикшеренеү советы булған. Фәнни советтың һәр бер ағзаһы берҙәм профилле ғалимдар төркөмөнә етәкселек иткән һәм үҙ төркөмөнөң эштәрен планлаштырырға һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирергә тейеш булған. Шундай уҡыу ғилми-тикшеренеү ойошмаһы менән бер рәттән абсолют бойондороҡһоҙ сәнәғәт фәнни-тикшеренеү ойошмаһы, йәки «сектор» булған. Союздаш ғәскәрҙәр, 1945 йылда был фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегенең һөҙөмтәләрен үҙләштергәндән һуң ғына, уның оло әһәмиәтен асыҡлаған. Бында бик күп аҡсаға, үҙ заманындағы техник талаптарға яуап бирерлек юғары квалификациялы белгестәргә һәм аппаратураға эйә булған, йыш ҡына, фәнни эҙләнеүҙәрҙе тормошҡа ашырырлыҡ кәрәкле шарттары булмаған институт лабораторияларына ҡарағанда, күберәк етештереүсәнлек менән эшләгән предприятиелар лабораториялары, мәҫәлән IG Farben|«Фарбен», Carl Zeiss|«Цейсс», Siemens|«Сименс», Osram|«Осрам», AEG|«Телефункен» концерндары һәм күп башҡа предприятиелар ҡараған. Улай ғына ла түгел, нацистар власҡа килгәндән һуң, «донъяға ҡарашты тикшереү» программаһы һөҙөмтәһендә Германияның юғары уҡыу йорттарының 1500-ҙән артыҡ доценты эштән сығарылған. Был, немец ғалимдарының үҙҙәренең фекеренсә, дәүләт масштабында фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлеген {{comment|яйға һалыу|координациялау}} эшенә фәҡәт зыян ғына килтергән. Юғары уҡыу йорттары тикшеренеү төркөмдәре менән сағыштырғанда, айырым {{comment|сәнәғәт|промышленные}} лабораториялары ҙур уңышҡа өлгәшһә лә, власҡа килгән нацистар элекке тәртиптәрҙе үҙгәрткән. Сәнәғәт фәнни-тикшеренеү ойошмаһы министрлыҡтар, дәүләт фәнни-тикшеренеү советы йәки контингенттар мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһынған берәй төрлө ведомство ярҙамына мохтаж булмаған бойондороҡһоҙ структураға әйләндерелгән. Ойошма, ишектәре ябыҡ килеш, үҙе өсөн эшләгән. Бының эҙемтәһе булып, ниндәйҙер юғары уҡыу йорто тикшеренеүсе ғалимы сәнәғәт лабораторияларында алып барылған тикшеренеүҙәр, асыштар һәм камиллаштырыуҙар тураһында белеү генә түгел, хатта шундай эш алып барыла, тип уйлап та ҡарамаған. Концерндар, {{comment|көнәркәшлек|конкуренция}}те күҙ уңында тотоп, үҙ ғалимдары уйлап табыуҙарын һәм асыштарын йәшерен сер итеп һаҡлау отошло булғанлыҡтан, шулай эшләгән. Сәнәғәт тикшеренеү төркөмдәренән һәм юғары уҡыу йорттарының ғилми лабораторияларынан тыш, өсөнсө ҙур фәнни ойошма булып ҡораллы көстәрҙең фәнни-тикшеренеү аппараты торған. Ләкин был аппарат та берҙәм түгел, ә ҡораллы көстәрҙең төрлө төрҙәре буйынса тарҡалған булған. Һуғыш ваҡытында Альберт Шпеер министрлығы ҙур абруйға эйә булған. Һуғыш осоронда институттар һәм лабораторияларҙың сеймал, {{comment|белгестәр|кадрҙар}} һәм йыһаздар алыу мөмкинлеге ҡаты ҡыҫҡарғанлыҡтан, ил сәнәғәте бик күп ҡорал идаралыҡтары заказдарын көс-хәл менән ҡәнәғәтләндерә алған саҡта, был министрлыҡҡа ашығыс рәүештә, ниндәй кәрәкмәгән тип табылған тикшеренеү эштәрен туҡтатыу, ҡайһыларын «мөһим хәрби әһәмиәткә эйә», тип артабан дауам итеү, ә ҡайһыларына «һуғыш өсөн хәл иткес әһәмиәтле» булғанлыҡтан, өҫтөнлөк бирерлек вәкәләттәр тапшырылған. "Ҡоһор возмездие ҡоралы"нан һәм башҡа {{comment|яңы|новатор}} хәрби һәм фәнни асыштарҙан тыш, Өсөнсө рейх, һуғыштан һуң {{comment|көрсөккә|тупикка}} терәлгән {{comment|ядро ҡоралы|Немец ядро программаһы йәки Уран проекты}} булдырыу өҫтөндә эшләгән. Германия ғалимдарының бындай эш һөҙөмтәһе, ҡайһылыр дәрәжәлә, Һитлерға ҡаршы коалиция илдәренең был өлкәлә фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлек башлауына этәргес биргән. == Дине == Диндарҙар — католиктар һәм протестанттар. Иң ҙур протестант деноминацияһы — Немец евангелие сиркәүе (''Deutsche Evangelische Kirche''). Эргәһендә империя сиркәү комитеты (''Reichskirchenausschuss'') һәм империя синоды (''Reichssynode'' эшләгән империя епискобы (''Reichsbischof'') тарафынан идара ителгән. Булдырылған ваҡытҡа ҡарата 30 (1934 йылдың аҙағында — 23-тән) {{comment|урындағы|поместный}} сиркәүҙән (''Landeskirche'') торған: * Иҫке Пуссия союзы евангелие {{comment|сиркәү|кирха}}е (''Evangelische Kirche der altpreußischen Union'') (Пруссия), 1934 йылға саҡлы уға: ** Ольденбург ярымкантоны Биркенфельд евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche im oldenburgischen Landesteil Birkenfeld'') (Ольденбург, Биркенфельд ярымкантоны) ҡараған. * Мекленбург евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherischen Landeskirche Mecklenburgs'') (Мекленбург), 1934 йылға саҡлы уға: ** Мекленбург-Шверин евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche von Mecklenburg-Schwerin'') ** Мекленбург-Штрелиц евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche von Mecklenburg-Strelitz'') ҡараған. * Любек евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche in Lübeck'') (1937 йылға саҡлы — Любек дәүләтенең евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche im Lübeckischen Staate'')) (Любек) * Һамбург дәүләтенең евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche im Hamburgischen Staate'') (Һамбург) * Бремен евангелие сиркәүе (''Bremische Evangelische Kirche'') (Бремен) * Ольденбург евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche in Oldenburg'') (Ольденбург) * Ольденбург ярымкантоны Любек евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche des oldenburgischen Landesteils Lübeck'') (Ольденбург, Любек ярымкантоны) * Анһальт евангелие сиркәүе (''Evangelische Landeskirche Anhalts'') (Анхальт) * Брауншвейг евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Braunschweigische evangelisch-lutherische Landeskirche'') (Брауншвейг) * Липпе поместный сиркәүе (''Lippische Landeskirche'') (Липпе) * Шаумбург-Липпе евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche Schaumburg-Lippe'') (Шаумбург-Липпе) * Һессен-Нассау евангелие поместный сиркәүе (''Evangelischen Landeskirche Nassau-Hessen'') 1933 йылда түбәндәгеләрҙе берләштергән: ** Һессен евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Hessen'') (Һессен) ** Нассау евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Nassau'') (Пруссия, Һессен-Нассау провинцияһы, Висбаден административ округы) ** Майндағы Франкфурт евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche Frankfurt am Main'') (Пруссия, Һессен-Нассау провинцияһы, Висбаден административ округы, Майндағы Франкфурт ҡала районы) * Кургессен-Вальдек евангелие сиркәүе (''Evangelischen Kirche von Kurhessen-Waldeck'') 1934 йылда түбәндәгеләрҙе берләштергән: ** Һессен-Кассель евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Hessen-Kassel'') (Пруссия, Һессен-Нассау провинцияһы, Кассель административ округы) ** Вальдек евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Waldeck'') * Һанновер евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche Hannovers'') (Пруссия, Һанновер провинцияһы) * Шлезвиг-Һольштейн евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Landeskirche Schleswig-Holstein'') (Пруссия, Шлезвиг-Гольщтейн провинцияһы) * Тюрингия евангелие сиркәүе (''Thüringer evangelische Kirche'') (Тюрингия), 1934 йылда уға: ** Өлкән линиялы Рёйс евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche in Reuß ältere Linie'') ингән. * Ирекле Саксония дәүләтенең евангелие-лютеран поместный сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Landeskirche des Freistaats Sachsen'') (Саксония) * Баден берләшкән евангелие-протестант поместный сиркәүе (''Vereinigte evangelisch-protestantische Landeskirche Badens'') (Баден) * Вюртемберг евангелие поместный сиркәүе (''Evangelische Landeskirche in Württemberg'') (Вюртемберг) * Рейндың уң яғындағы Баварияла евангелие-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-lutherische Kirche in Bayern rechts des Rheins'') (Бавария) * Бавария евангелие-реформат сиркәүе (''Evangelisch-reformierte Kirche in Bayern'') (Бавария) * Пфальц берләшкән протестант-евангелие-христиан сиркәүе (''Vereinigte Protestantisch-Evangelisch-Christliche Kirche der Pfalz'') (Бавария, Пфальц районы) == Өсөнсө рейхта спорт == === XI йәйге Олимпиада === {{main|Летние Олимпийские игры 1936}} Һитлер һәм нацистар власҡа килгәнсегә тиклем Германия баш ҡалаһы 1936 йылғы XI Олимпия уйындарын үткәреү урыны итеп һайланған булған. [[1933 йыл]]да нацист прессаһы, «йәһүдтәр тантана итәсәк фестиваль» тип атап, буласаҡ уйындарға {{comment|хыянатсыл|провокацион}} һөжүм ойошторған. Әммә Һитлер, [[Олимпия уйындары]] донъя йәмәғәтселеге аңында режимдың престижын {{comment|ысынлап|реаль}} күтәререн аңлап ҡалғанлыҡтан, бар төрлө тәнҡит туҡтатылған. Уйындарҙы уҙғарыу әҙерлеге киң йәйелдерелгән. Хөкүмәт, тиҫтәләгән спорт объекттары төҙөү маҡсатында, 25 млн рейхсмарка аҡса бүлгән. Бюджеттың төп өлөшө Берлинда ҙур Олимпия стадионын төҙөүгә тотонолған. Олимпиада алдынан, башҡа илдәр яғынан {{comment|уйындар үткәреүҙе туҡтатыу|бойкот}} булдырмау маҡсатында йәһүдтәргә түҙеп ҡарау мөнәсәбәтен күрһәтергә ҡарар ителгән.<ref>[[Васильченко, Андрей Вячеславович|Васильченко Андрей]]. Нордические олимпийцы. Спорт в Третьем рейхе</ref>. Олимпия уйындарын асыу церемонияһында 110 меңдән артыҡ кеше ҡатнашҡан. Тәүге көндә үк ныҡ ҡыуанған немецтар йәҙрә ташлауҙа беренсе юғары награданы яулаған Һанс Вёлькены сәләмләгәндәр. Был спортсы еңел атлетикала олимпия алтынын яулаған тарихтағы тәүге немец булған. Вёльке һәм өсөнсө урын яулаған Герхард Шток кисектермәйсә, фюрерҙың шәхси ҡотлауҙарын ҡабул итеү өсөн, кисектермәйсә Адольф Һитлер ложаһына саҡыртылған. Шул уҡ көндә һөңгө ырғытыу ярыштатында немка Тилли Флейшер алтын олимпия миҙалына лайыҡ булған. Көндөң икенсе яртыһында өс американлы, Корнелиус Джонсон, Дэйв Ольбриттон һәм Делос Турбер (һуңғы икәүһе ҡара тәнле булған) бейеклеккә һикереү ярыштарында еңгәндән һуң, Һитлер стадиондан киткән: Олимпия комитеты вәкилдәре Һитлерға, үҙенең ложаһында еңеүсе немец спортсыларына ғына түгел, айырмай, бар еңеүселәргә лә бындай хөрмәт күрһәтергә тейешлеген иҫкәрткәндәр. Бынан һуң Һитлер ложаһында еңеүселәрҙе хөрмәтләү бөтөнләй туҡтатылған. Һитлер шундай мөнәсәбәтен Огайолағы Уэслиан университеты еңел атлеты Джесси Оуэнсҡа ла — был ҡара тәнле американлы яулаған дүрт алтын миҙал уны Олимпиаданың ысын геройына әйләндергән — күрһәткән. Ярыштарҙың өсөнсө көнөнә Оуэнс 100 ''м'' (10,3 ''сек.'') араға йүгереүҙә олимпия рекордын ҡуйған, ә икенсе иртәгә оҙонлоҡҡа һикереүҙә, немец атлеты Луц Лонгты еңеп, икенсе юғары наградаға эйә булған. Тағы ла бер көн үтеүгә Оуэнс 200 ''метрҙы'' 20,7 ''секундта'' үтеп, яңы олимпия рекордын ҡуйған. Олимпия комитеты вәкилдәре Һитлерға һәр бер еңеүсене ҡотларға йә береһен дә ҡотламаҫҡа тигән киҫәтеү эшләгән булғандар: был моментта фюрер, трибунала торһа ла, американлыға өсөнсө алтын миҙалды бирер алдынан стадиондан сығып киткән. Рейхсканцлер береһен дә ҡотламауҙы артығыраҡ күргән<ref>Hyde Flippo, [http://german.about.com/library/blgermyth10.htm The 1936 Berlin Olympics: Hitler and Jesse Owens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513073947/http://german.about.com/library/blgermyth10.htm |date=2011-05-13 }}, German Myth 10, german.about.com</ref><ref>Rick Shenkman, [http://hnn.us/articles/571.html ''Adolf Hitler, Jesse Owens and the Olympics Myth of 1936''] February 13, 2002 from History News Network (article excerpted from Rick Shenkman’s ''Legends, Lies and Cherished Myths of American History'', William Morrow & Co, 1988 ISBN 0-688-06580-5)</ref>. Һуңғараҡ Оуэнс Һитлерҙың ҡыланышы түгел, ә президент Рузвельттың ҡотламауы уның күңелен киткәнен таныған: дүрт тапҡыр алтын миҙалға лайыҡ булған спортсыға АҠШ президенты хатта телеграмма ла ебәрмәгән (спортсы һуңғы алтын миҙалын 400 ''метрлыҡ'' эстафетала еңгәне өсөн алған); Рузвельт та, Трумен да Олимпиаданан һуң спортсыны Аҡ Йортта ҡабул итмәгән<ref>{{Cite book |first=Jeremy |last=Schaap |title=Triumph: The Untold Story of Jesse Owens and Hitler's Olympics |url=https://archive.org/details/triumphuntoldsto00jere |location=New York |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2007 |isbn=9780618688227 }}</ref>. Оуэнс һәм тиҫтәләгән ҡара тәнле америка спортсыларының уңышы Адольф Һитлерҙы ҡатмарлы хәлгә ҡуйған. Арий раса теорияһы буйынса, икенсе сортлы тип раҫланған кешеләр ярыш еңеүселәре булған. Уларҙың яҡын ата-бабалары джунглиҙарҙа тәүтормош ҡоролошонда йәшәгән тип иҫәпләнгән, әммә «цивилизациялы аҡ спортсылар» менән сағыштырғанда, улар физик яҡтан көслөрәк булып сыҡҡан. Һитлер ярыштар ғәҙел булманы, һәм ҡара тәнле спортсыларҙы артабанғы ярыштарға ҡушырға кәрәкмәҫ тигән рәсми булмаған фекер әйткән. Немец спортсылары уңышҡа өлгәшкән бөтөн ярыштарҙы ла ул ҙур күтәренкелек рухында, илһамланып һәм ләззәтләнеп күҙәткән. == Мәҙәниәте == Нацистар [[Германия]]ла власҡа килгәндән һуң, [[1933 йыл]]дың сентябрендә пропаганда һәм халыҡ мәғарифы министры Пауль Йозеф Һеббельс етәкләгән Империя мәҙәниәт палатаһы булдырылған. Национал-социализм мәнфәғәттәренә Германиялағы тормоштоң бөтөн сфераларын сәйәси буйһондороу концепцияһына ярашлы, был органдың төп бурысы булып «сәнғәт кешеләре» эшмәкәрлеген идеологик контролгә алыу торған. Палата составына мәҙәниәттең төрлө йүнәлештәре өсөн яуап биргән ете бүлексә (театр, кинематограф, әҙәбиәт, пресса, музыка, һынлы сәнғәт, радио тапшырыуҙары) ингән. Мәҙәниәт эшмәкәрҙәре был бүлексә ағзалары булып киткән, ағзалыҡ мотлаҡ булған. Нацист власы ҡолатылғандан һуң, немец сәнғәте [[идеология]] һәм цензура бығауҙарынан арына алмай оҙаҡ аҙапланған. === Байрамдары === * 30 ғинуар — Власҡа эйә булыу көнө; * 24 февраль — НСДАП-ҡа нигеҙ һалған көн; * 16 март — Батырҙарҙы иҫкә алыу көнө; * 20 апрель — Фюрерҙың тыуған көнө; * 1 май — Хеҙмәт милли көнө; * Майҙың икенсе йәкшәмбеһе — Әсә көнө; * 22 июнь — Йәйге ҡояш торошо көнө; * Көҙ (уңыш йыйыу тамамланғандан һуң) — Уңыш көнө; * 9 ноябрь — Һыра путчы йыллығын байрам итеү; * 22 декабрь — Ҡышҡы ҡояш торошо көнө<ref>Энциклопедия Третьего рейха. М., 1996</ref>. === Сәнғәте === {{comment|Тоталитар эстетика|Дегенератив сәнғәт}} Бөтөн тоталитар дәүләттәрҙең дә сәнғәтенең маҡсаты булып абстракт героиканы һынландырыу, ә әҫәрҙәре йыш ҡына күҙгә бәрелеп тороусы ҙур дәүмәлдәре менән айырылып тора. Гигантизм һәм яланғаслыҡ тоталитар дәүләттең кеше индивидуаллеген баҫа торған ҡөҙрәтен сағылдырыу сараһы булараҡ файҙаланылған<ref name="IdM">Inszenierung der Macht, Neue Gesellschaft für Bildende Kunst, Berlin. ISBN 3 88940 0108</ref>. ==== {{comment|Һынлы һүрәт сәнғәте|Живопись}} ==== [[Адольф Һитлер]], рәссам булараҡ, үҙен һынлы сәнғәтте нескә баһалаусы һәм белеүсе итеп һанағанлыҡтан, был палата һынлы сәнғәткә айырым иғтибар бүлгән. Адольф XX быуат һынлы һүрәт жанрҙарына: импрессионизмға, кубизмға һ.б. кире ҡарашта булған һәм бындай ижадты «дегенератив сәнғәт» тип атаған. Һитлер «Фёлькише» ({{lang-de|völkisch}} — халыҡсан) (Германияның ауыл тормошо ҡоролошон һәм көнкүрешен һүрәтләү, ауыл пасторалдәре) жанрына өҫтөнлөк биргән,{{comment|ысынбарлыҡ|реаль}} һәм героик жанрҙар, романтизм яҡлы булған. [[1936 йыл]]да музейҙарҙан күренекле рәссамдар [[Винсент Ван Гог]]тың, Поль Гогендың, Поль Сезанндың, [[Пабло Пикассо]]ның картиналары алынған, ә Германияла йәшәгән күренекле һәм билдәле рәссамдар Василий Васильевич Кандинский, Оскар Кокошка, Пауль Клее илдән китергә мәжбүр булған. ==== Скульптураһы ==== [[Файл:ArnoBrekerDiePartei.jpg|thumb|250px|right|Партия. НСДАП рухын һынландырған Арно Брекер статуяһы]] Өсөнсө рейх сәнғәтендә ҡатын-ҡыҙҙың яланғас тәнен һынландырыу пропаганда маҡсаттарына хеҙмәт иткән, һәм яланғаслыҡ тамашасыға тәьҫир итеүҙе көсәйтеү һәм дауамлы тәьҫир итеү өсөн ҡулланылған. Нацизм идеологияһы сиктәрендә яланғас ҡатын-ҡыҙ 1920-се йылдарҙағы көрсөктән аҙаҡ нацист диктатураһы урынлаштырған гармония һәм тыныслыҡ кәүҙәләнеше булараҡ ҡабул ителгән. Бынан тыш, бындай һүрәтләүҙәр Еңеү аллегорияһы ролендә файҙаланылған. Әммә, авторҙар артыҡ эксгибиционизмға тартылыуҙа ғәйепләүҙәрҙән ҡурҡҡанғалыр, ахыры, был һүрәтләнештәр анатомик күҙлектән ысынбарлыҡты боҙа<ref name="IdM" />. ==== Архитектураһы ==== {{основная статья|Архитектура эпохи национал-социализма в Германии}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1979-105-02, Berlin, Ehrenhof der Neuen Reichskanzlei.jpg|thumb|250px|Берлин. Рейхсканцелярияның яңы бинаһы.]] Архитектура сәнғәте лә нацист етәкселегенең өҫтөн күргән әйберҙәре — неоклассицизмдың грандиоз монументаль формалары — тәьҫирен үҙендә һынап ҡараған. Нацист архитекторҙарының идеологик күрһәтмәләренә фёлькише ({{lang-de|völkische Traditionen}} — халыҡ традицияларын һаҡлап) традицион немец материалдарынан (шымартылған таштан, граниттан, ағастан) төҙөргә һәм норд классицизмы традицияларын үҫтерергә — ҡаршы килгәнлектән, нацист необарокко архитектураһында {{comment|яңынан тыуыу|возрождение}} тураһында һөйләү кәрәкмәй. Миҫал сифатында «орден һарайҙары» Фогельзангты һәм Зонтгофенды, [[Мюнхен]]дағы һәләк булған яугирҙар мемориалын, Берлиндағы Олимпия стадионын, яңы рейхсканцелярия бинаһын, шулай уҡ Альберт Шпеерҙың тормошҡа ашмай ҡалған проектын килтерергә була. Бөтөн нацист биналарына уртаҡ һыҙаттар хас: улар традицион герман империя төҙөлөш материалдарынан — шымартылған таштан, граниттан, ағастан эшләнгән. Модернист тимер-бетон һәм быяла конструкциялары производство биналарын төҙөгәндә файҙаланылған. Бөтөн эре нацист биналарына тиерлек бик күп, тура мөйөшлө таш колонналар йәки сығынтылар күҙгә бәрелеп торған вертикаль һыҙыҡтар хас. Тәҙрә уйымдары ғәҙәттә периметр буйынса ҙур булмаған таш сығынты менән ҡаймаланған. Йыш ҡына осраҡтарҙа фасад яғында түшәмде һәм тәҙрәләрҙе {{comment|ауыр|массивный}} тура мөйөшлө таш аралыҡ айырған. Дөйөм алғанда, бөтөн рәсми нацист биналары тиерлек бер идея йөрөткән: киң һәм ауыр ҡыйыҡ аҫтында ҡеүәтле таш структурала бик күп кескәй (тәҙрәләр). Был дәүләттең етерлек аңлайышлы идеологияһын үҙ эсенә һыйҙырған: бер кеше ул ваҡ, ләкин ул — бөйөк һәм ҡөҙрәтле дәүләт бинаһының (ә дәүләт үҙенең ауыр ҡыйығы менән иҙә баҫыуы ла бар) бер өлөшө. Ғәҙәти торлаҡ йорттарының архитектураһы, киреһенсә, ябайлығы һәм тыйнаҡлығы менән айырылып торған. Өсөнсө рейх осоронда төҙөлгән торлаҡ йорттарҙың, ҡағиҙә булараҡ, тәҙрәләре тар (бер тәҙрә йә ике тәҙрә), диуарҙары шыма (ҡайһы берҙә декоратив паннолы), осло башлы ҡыйыҡтары черепица менән ябылған. Бар ерҙә лә арзан фатирлы (мәҫәлән, Лейпциг эргәһендәге Таух ҡаласығының үҙәк өлөшөн төҙөү) яңы торлаҡ райондары төҙөлгән. Хакимиәт биналары ла, торлаҡ йорттар бар булған нацист власы символдары — {{comment|тәреле|свастикалы}} империя ҡарағоштары һәм {{comment|үҙенсәлекле|специфичные}} скульптуралар менән биҙәлгән. === Әҙәбиәте === Нацист [[Германия]]һы осоронда сәнғәттең был йүнәлеше ҙур идеологик баҫым аҫтында булған. По приказу Пауль Йозеф Һеббельстың [[1933 йыл]]дың 10 май бойороғо менән герман ҡалалары урамдары һәм майҙандарында сығарып ташлап рәхимһеҙ рәүештә яндырылған сит ил һәм немец классиктарының әҫәрҙәренән усаҡтар дөрләгән. Германияла нацист власы осоронда дүрт әҙәби жанр: фронт проза, партия әҙәбиәте, раса прозаһы һәм патриотик проза йәшәү хоҡуғы алған. Бик ҡаты идеологик сикләүҙәр арҡаһында күренекле әҙәбиәт вәкилдәре, мәҫәлән Томас Манн һәм Һенрих Манндар, [[Эрих Мария Ремарк]], Лион Фейхтвангер, Арнольд Цвейг һ.б. Германиянан сит илдәргә күсеп киткәндәр эмигрировали, ә шулай ҙа тыуған илендә тороп ҡалғандары, мәҫәлән, Һауптман, Һанс Фаллада, Келлерман, барыбер, булған сиктәргә ҡушылып китә алмаған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупацияланған СССР территорияларында Өсөнсө рейх тарафынан сығарылған матбуғат баҫмалары һәм шуға ярашлы әҙәбиәт, нигеҙҙә, Икенсе донъя һуғышында алып барылған пропагандистик эстәлекле булған. === Театры === Сәнғәттең был йүнәлешендә властарҙың иң тәүге саралары булып театрҙарҙан барса йәһүдтәрҙе ҡыуыу булған. Шулай, [[Берлин]]дағы Немец театрының етәксеһе режиссёр Рейнхардт Макс Германияла йәшәй алмаған һәм унан күсеп киткән. Шулай уҡ драматургтар Бертольт Брехт, Фридрих Август Вольф, Эрнст Толлер илдән {{comment|киткән|эмигрировали}}. Театрҙарҙа раса доктринаһы менән һуғарылған пьесалар ҡуйылған. === Кинематографы === {{main|Кинематограф Третьего рейха}} Әҙәбиәт һәм театрҙар кеүек, кино етештереү ҙә цензура һәм баҫым аҫтында торған. Немец режиссёры Фриц Ланг, һуңғараҡ Һолливуд йондоҙона әйләнгән немец актрисаһы [[Марлен Дитрих]] илдән ҡасып киткән. Был осорҙа Лени Рифеншталь — кинорежиссёр-документалист — Германия (немец) кинематографы тарихына ингән бер нисә кинотаҫма төшөргән: * 1935 йыл — «Ихтыяр триумфы» * 1938 йыл — «Олимпия» фильмы. Фильм 1936 йылда Берлинда уҙғарылған Йәйге Олимпия уйындарына бағышланған. Икенсе донъя һуғышы йылдарында Германияла {{comment|вермахтың|ҡораллы көстәрҙең}} һуғышсан рухын күтәргән фильмдар киң сығарылған. Улар, башҡа бөтөн кинотаҫмалар кеүек үк, ҡаты идеологик тикшереү үткән. === Музыкаһы === Нацистар власҡа килгән ваҡытта Германияла эшһеҙлек 30 %, ә музыканттар араһында 60 % тәшкил иткән. Бөтөн музыканттар араһында йәһүдтәр бары тик 5 % ҡына тәшкил итһә лә, ысынында иһә дирижёрҙар, импресарио араһында йәһүдтәр — немец кенә түгел, поляк, австрия, чех, венгр йәһүдтәре — байтаҡ булған. Тап ошоно яңы хөкүмәт бар яуызлыҡтың тамыры "йәһүд баҫып алыуы"нда тип аңлатҡан. Йәһүд сығышлы музыканттарҙы симфоник оркестрҙар составынан һәм опера труппаларынан ҡыуып сығарыу башланған. Берлин филармонияһы оркестры дирижёры Бруно Вальтер, Берлин операһы оркестры дирижёры һәм етәксеһе Отто Клемперер эмиграцияға китергә мәжбүр булған, Берлин Юғары музыка мәктәбе профессоры композитор Арнольд Шёнберг эштән киткән. Йәһүд булмаған немец музыканттары араһынан тик бер кеше — дирижёр Вильгельм Фуртвенглер генә {{comment|ҡаршы тороу|протест}} белдергән. Ул «Фоссише цайтунг» (1933 йылдың 11 апреле) гәзитендә Йозеф Геббельсҡа асыҡ хатын баҫтырып сығарған. Мэтью Бойден (Рихард Штраустың биографы) «Фуртвенглер үҙенең дирижёр подиумынан тыш әллә ниндәй батыр ҙа түгел һымаҡ, һәм был позицияһы уны тағы ла батырыраҡҡа әйләндерҙе» тип яҙған. Был хатта, атап әйткәндә, түбәндәгеләр яҙылған: {{цитата|Музыкала, икмәк менән картуфҡа ҡулланылған кеүек, квоталар мөмкин түгел. Әгәр концерттар бер нисек тә лайыҡ һәм бик шәп булмаһа — тамашасылар унда йөрөүҙән туҡтаясаҡ. Шул сәбәпле музыканың сифаты идеология менән билдәләнмәй. Был сәнғәттең һаҡланып ҡалыу сере.<br> Әгәр йәһүдтәр менән көрәш тирә-йүндәгеләргә насар тәьҫир иткән тамырҙары булмаған деструктив элементтарға йүнәлгән булһа, — шул саҡта ғына был көрәш ғәҙел. Ләкин әгәр был {{comment|һөжүм|атака}} ысын художниктарға ҡаршы йүнәлтелһә — был беҙҙең мәҙәниәт мәнфәғәтендә түгел. Ысын артист — һирәк күренеш, һәм бер ил дә, хәҙер Германияла үҙ профессияһы менән шөғөлләнә алмаған Бруно Вальтер, Отто Клемперер, Райнхард һ.б кеүек артистарҙан, баш тартыуҙы үҙенә рөхсәт итмәйәсәк.}} Һеббельс, шулай уҡ гәзит аша, кисектермәйсә, Фуртвенглер протесына ҡырҡа яуап биргән. {{цитата|Һуңғы 14 йыл дауамында Германия музыканттары үҙҙәренең йәһүд {{comment|көнәркәштәре|конкуренттары}} тарафынан өндәшмәүгә дусар ителделәр.}} Бының менән параллель рәүештә көтмәгәндә [[1933 йыл]]дың 28 майында раса ҡараштары буйынса берҙән-бер ҡабул итерлек донъя кимәлендәге сит ил дирижёры Артуро Тосканини Байройтҡа, йыл һайын ойошторолған шәхсән Адольф Һитлер патронатлыҡ иткән вагнер фестиваленә килеүҙән баш тартҡан. Был нацистар престижына ҡаты һуҡҡан, сөнки нацизмдың {{comment|юл асыусыһы|предтеча}} һаналған Вагнер музыкаһын башҡарыу «яңы германлылар» тәрбиәләү өсөн кәрәкле мөһим дәүләт бурысы тип иғлан ителгән. Киң йәйелдерелгән бәхәс һәм Германияның эре опера, театр һәм музыка коллективтарында кадрҙарҙы урындарынан күп һанлы {{comment|алмаштырып ҡуйыу|перестановка}} йомғағы булып Империя музыкаль палатаһы (Империя мәҙәниәте палатаһы бүлеге) Президенты посына күренекле композитор Рихард Штраустың (Байройтта Тосканиниҙы һәм Берлинда Вальтерҙы алмаштырған), ә вице-президент посына Вильгельм Фуртвенглерҙың тәғәйенләнелеүе ҡыҙыҡлы булған.<br /> Музыкаль палатаға бөтөн композиторҙар, артистар, концерт агентлыҡтары, һәүәҫкәр музыкаль йәмғиәттәр, нәшриәтселәр, һатыусылар һәм музыка ҡоралдары яһаусылар буйһонған. 1934 йылда, Берлин Шпорт Паласындағы митинг ваҡытында, Һеббельс, үҙе әйтмешләй, «йәһүд интеллектуаль принциптарын {{comment|йоҡторған|инфицирован}}» композитор Пауль Һиндемитҡа ябырылған. Һиндемиттың «Матис рәссам» операһы премьераһы тыйылған. Вильгельм Фуртвенглер, быға {{comment|ҡаршы булғанын күрһәтеп|в знак протеста}}, Империя музыкаль палатаһы вице-президенты һәм Берлин операһының баш дирижёры посынан {{comment|баш тартҡан|отставкаға сыҡҡан}}. 1935 йылда Дрезденда Рихард Штраустың «Аҙ һүҙле ҡатын» операһы премьераһы алдынан композитор {{comment|иғланда|афишала}} либреттист — йәһүд сығышлы австрия яҙыусыһы Стефан Цвейгтың исемен күрһәтеүҙе талап иткән. Цвейгҡа яҙған хатында Штраус национал-социалистарҙы тәнҡитләгән һәм уларҙың сәнғәттәге принциптарын ҡабул итмәүен асыҡ әйтеп биргән. Хат гестапоға эләккән. Штраус посынан төшөрөлгән.<br /> 1935 йылдан 1945 йылға саҡлы күренекле музыкаль эшмәкәр, тәнҡитсе, теоретик Петер Раабе Империя музыкаль палатаһының президенты булған. Шул саҡтан башлап Империя музыка палатаһы рейхта иң либераль булып һаналған. Петер Раабе, ижади сыҙамлығын хакимлыҡ иткән власҡа тулыһынса лояллеге менән яраштырып, рейхтың музыкаль тормошон етәкләгән. Өсөнсө рейх дәүерендә [[Адольф Һитлер]] яратҡан [[Рихард Вагнер]] музыкаһы иң популяр һәм рәсми танылған музыка булған. Шуның менән бергә башҡа күп илдәр, шул иҫәптән совет композиторҙарының әҫәрҙәре башҡарылған, замана немец композиторҙарына ла (Карл Орф, Рихард Штраус, Һанс Пфицнер, Һаас, Эгк, Вагнер-Регени һ.б.) етерлек иғтибар бүленгән. Шул уҡ ваҡытта немец йәһүд композиторҙары Джакомо Мейерберҙың һәм Феликс Мендельсондың музыкаль әҫәрҙәрен башҡарыу ҡәтғи тыйылған булған. Германияның музыкаль тормошон донъя кимәлендәге дирижёрҙарҙың иҫ киткес {{comment|сәсмәләре|россыпь}} биҙәгән. Һис шикһеҙ, иң сағыу һәм күренеклеһе Вильгельм Фуртвенглер (Берлиндағы күп кенә коллективтарҙан тыш, 1937 йылдан Байройт фестивален дә һәм 1930 йылдан 1945 йылға саҡлы Вена симфоник оркестрын да етәкләгән) булған. Унан башҡа тағы ла түбәндәгеләр: * Һерберт фон Караян — австрия дирижёры, нацист партияһы ағзаһы, Германияның әһәмиәте буйынса икенсе урында торған симфоник оркестрының — Берлин дәүләт капеллаһының етәксеһе булған. * Һанс Кнаппертсбуш — Мюнхендың генеральмузикдиректоры, Фуртвенглерҙың төп ижади көндәше. * Һерман Абендрот — Берлиндың генеральмузикдиректоры, национал-социалистар хакимлыҡ иткән бөтөн осорҙа донъяның иң һәйбәт оркестрҙарының береһе — "Гевандһаус Лейпциг оркестры"ның етәксеһе булған. * Һанс Шмидт-Иссерштедт — 1935 йылдан 1942 йылға саҡлы — Һамбург дәүләт операһының баш дирижёры, икенсе йылдан — Берлин Немец операһы директоры, артабан — Берлин генеральмузикдиректоры. * Ойген Йохум — 1942 йылға саҡлы Һамбург дәүләт операһының икенсе дирижёры, артабан баш дирижёр. * шулай уҡ Клеменс Краусс, Метью Шнайдер, Карл Бём, Һанс Росбауд, Һермс Ниль. Ошо данлыҡлы дирижёрҙар менән йәнәш Германияның опера йырсылары торған. Шулар араһында иң күренеклеләре: Элизабет Шварцкопф, И. Зеефрид, Маргарете Клозе, Анна фон Мильденбург, Марта Мёдль, Рудольф Бокельман, Элизабет Һрюммер, Х. Вильдебрун. Данлыҡлы инструменталистар ҙа лайыҡлы өлөш индергән: Һеорг Куленкампф (скрипка), Вальтер Гизекинг (фортепиано), Пауль Һрюммер (виолончель), Кристиан Дёберайнер (гамба), В. Штросс (скрипка), Х. Вальха (орган). === Наградалары === {{main|Награды Третьего рейха}} Бөтә наградалар дөйөм милләттеке булған (власҡа нацистар килгәнгә саҡлы, бөтә наградалар фәҡәт территориаль характерҙа булған — уларҙы ер хөкүмәттәре тапшырған). Традицион наградалар, яңы атрибутикаға ярашлы, үҙгәрештәргә дусар ителгән һәм яңы наградалар системаһы эшләнгән. Икенсе донъя һуғышы башланғанға саҡлы Һитлер шәхсән бөтөн төр наградаларҙы үҙе тәғәйенләгән һәм тапшырған, артабан был хоҡуҡ ғәскәрҙәргә, команда составтарының төрлө кимәлдәренә тапшырылған. Юғары командирҙар тейеш булғанлыҡтан, Рыцарь {{comment|тәреһе|крест}} кеүек награданы фюрер шәхсән үҙе тапшырған. === Радио тапшырыуҙары === * Оҙон тулҡынлы радиостанция — Deutschlandfunk/Deutschlandsender («Германия радиоһы») * Урта тулҡынлы радиостанция — Reichsprogramm («Имперская программа»), үҙ эсенә региональ {{comment|өҫтәмәләр| вставки}} ҙә индергән ** «Кёнигсберг империя радиоһы» Reichssender Königsberg (Көнсығыш Пруссия, Померанияның көнсығыш өлөшө) Калининград (телерадиокомпания) ** «Бреслау империя радиоһы» Radio Wrocław/Reichssender Breslau (Юғарғы Силезия, Түбәнге Силезия) ** «Берлин империя радиоһы» Rundfunk Berlin-Brandenburg/Reichssender Berlin (Бранденбург һәм Ҙур Берлин) ** «Лейпциг империя радиоһы» Mitteldeutscher Rundfunk/Reichssender Leipzig (Саксония, Тюрингия, Саксония провинцияһы, Анһальт) ** «Һамбург империя радиоһы» Norddeutscher Rundfunk/Reichssender Hamburg (Һанновер, Шлезвиг-Һольштейн, Һамбург, Бремен, Любек, Шаумбург-Липпе, Брауншвейг, Ольденбург, Мекленбург, Померанияның көнбайыш өлөшө) ** «Кёльн империя радиоһы» Westdeutscher Rundfunk/Reichssender Köln (Вестфалия, Липпе, Рейн провинцияһының төньяҡ өлөшө) ** «Франкфурт империя радиоһы» hr1/Reichssender Frankfurt (Һессен, Һессен-Нассау) ** «Мюнхен империя радиоһы» Bayern 1/Reichssender München (Бавария) ** «Саарбрюккен империя радиоһы» Saarländischer Rundfunk/Reichssender Saarbrücken (Саарланд) * Ҡыҫҡа тулҡынлы радиостанция — Deutsche Welle/Überseesender * Deutscher Fernsehfunk/Deutscher Fernseh-Rundfunk метрлы тулҡындарҙа телеканалы фәҡәт Берлинда ғына, көнөнә 2-шәр сәғәт күрһәткән == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация |Портал = Нацистская Германия |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Тема = Третий рейх }} * Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо * Германия донъя баш ҡалаһы * «Үҙәк» илдәре һәм уларҙың союздаштары * Фашист символикаһы * Өсөнсө рейхтың иҡтисады ** Остарбайтерҙар * Нацист Германияһында тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш * Өсөнсө рейхта халыҡ мәғарифы * Ҡаршы тороу хәрәкәте (Германия) * Һитлер кабинеты * Үткәндәрҙең хаталарын {{comment|еңеп сығыу|преодоление}} * Дүртенсе рейх * Сигнал (журнал, 1940—1945) == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар һәм әҙәбиәт == * Полякова А. А. [http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 Пропаганда войны в кинематографе Третьего Рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304223352/http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 |date=2014-03-04 }}. — М., 2013 — 2-ое изд. — 204 с. — ISBN 978-5-91146-829-3 * Зинченко В. П. Drittes Reich.— Киев: Издательский дом «Нева», 2004. — 480 с. — (Секретные материалы). — 3500 экз. — ISBN 5-7654-3707-9. * [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html Г. Филатов. «История фашизма в Западной Европе»]. * [http://scepsis.ru/library/id_2735.html ''Галкин А. А.'' Германский фашизм / Отв. ред. Б. И. Коваль; АН СССР. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Наука, 1989. — 352 с.] — ISBN 5-02-008986-9. * [http://www.lib.ru/POLITOLOG/okkultnac.txt Гудрик-Кларк Н. Оккультные корни нацизма]. М.: Евразия,1993. — {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-85233-003-18}} * Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма. — М.: Наука, 1973. ** Том 1 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-01.htm Подготовка и развертывание нацистской агрессии в Европе 1933—1941 гг]; ** Том 2 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-02.htm Агрессия против СССР. Падение «третьей империи»]. * [http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 Лица Третьего рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224180956/http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 |date=2009-12-24 }} * [[Мадиевский, Самсон Абрамович|Мадиевский С.]] [http://scepsis.ru/library/id_932.html «Народное государство» Гитлера] * [http://www.drittereich.info Материалы о политике, войсках, лидерах, знаках различия, униформе и военных традициях армии Германии времен Третьего рейха] * [http://anenerebe.w.pw/ Аненербе: рассекреченные файлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108225824/http://anenerebe.w.pw/ |date=2014-01-08 }} / В. В. Цибулькин, И. П. Лысюк. — М.: [б. в.], 2010. — 288 с. — ISBN 2000070166833. * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Нацистское государство |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3707-9 |тираж = 3500}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Арийская культура |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4041-X |тираж = 4000}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Социализм Гитлера : (Очерк истории и идеологии) |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3523-8 |тираж = 4000}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: до критической черты |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 384 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4339-7 |тираж = 4000}} * {{книга |автор = Пленков О.Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: кризис и крах: Вермахт, война и немецкое общество |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 512 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4347-8 |тираж = 4000}} * [http://www.weaponplace.ru/reih.php Оружие Третьего рейха] * [http://scepsis.ru/library/id_471.html Уолкер М. Наука при национал-социализме] * [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Richard%20Breitman%20McDonald%20Papers.pdf Шваниц В. Г. Америка и Третий рейх =''America and the Third Reich''.]{{ref-en}} * ''Ширер,Уильям . Взлет и падение Третьего рейха. — <abbr>М.</abbr>, [[1991]]. — ISBN 5-203-00475-7. (The Rise and Fall of the Third Reich'' (1960)) * Мосякин А. Г. Ограбленная Европа. Вселенский круговорот сокровищ. — СПб.: Амфора, 2014. — 414 с. — ISBN 978-5-367-03200-0 {{Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо|nocat=1}} {{Адольф Һитлер}} {{Германия тарихы}} [[Категория:Өсөнсө рейх]] == Әҙәбиәт һәм һылтанмалар == * Полякова А. А. [http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 Пропаганда войны в кинематографе Третьего Рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304223352/http://www.polyakova-arina.com/#!-/cnm7 |date=2014-03-04 }}. — М., 2013 — 2-ое изд. — 204 с. — ISBN 978-5-91146-829-3 * Зинченко В. П. Drittes Reich.— Киев: Издательский дом «Нева», 2004. — 480 с. — (Секретные материалы). — 3500 экз. — ISBN 5-7654-3707-9. * [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html Г. Филатов. «История фашизма в Западной Европе»]. * [http://scepsis.ru/library/id_2735.html ''Галкин А. А.'' Германский фашизм / Отв. ред. Б. И. Коваль; АН СССР. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Наука, 1989. — 352 с.] — Служебная: BookSources/5020089869|ISBN 5-02-008986-9. * [http://www.lib.ru/POLITOLOG/okkultnac.txt Гудрик-Кларк Н. Оккультные корни нацизма]. М.: Евразия,1993. — ISBN (с опечаткой) = 5-85233-003-18 * Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма. — М.: Наука, 1973. ** Том 1 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-01.htm Подготовка и развертывание нацистской агрессии в Европе 1933—1941 гг]; ** Том 2 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-02.htm Агрессия против СССР. Падение «третьей империи»]. * [http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 Лица Третьего рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224180956/http://www.nazireich.net/index.php?option=com_content&task=section&id=49&Itemid=77 |date=2009-12-24 }} * Мадиевский С. [http://scepsis.ru/library/id_932.html «Народное государство» Гитлера] * [http://www.drittereich.info Материалы о политике, войсках, лидерах, знаках различия, униформе и военных традициях армии Германии времен Третьего рейха] * [http://anenerebe.w.pw/ Аненербе: рассекреченные файлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108225824/http://anenerebe.w.pw/ |date=2014-01-08 }} / В. В. Цибулькин, И. П. Лысюк. — М.: [б. в.], 2010. — 288 с. — ISBN 2000070166833. * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Нацистское государство |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3707-9 |тираж = 3500}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Арийская культура |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4041-X |тираж = 4000}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Социализм Гитлера : (Очерк истории и идеологии) |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2004 |страниц = 480 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-3523-8 |тираж = 4000}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: до критической черты |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 384 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4339-7 |тираж = 4000}} * {{китап |автор = Пленков О. Ю. |заглавие = Третий Рейх. Война: кризис и крах: Вермахт, война и немецкое общество |ссылка = | место = СПб |издательство = Издательский дом «Нева» |год = 2005 |страниц = 512 |серия = Секретные материалы |isbn = 5-7654-4347-8 |тираж = 4000}} * [http://www.weaponplace.ru/reih.php Оружие Третьего рейха] * [http://scepsis.ru/library/id_471.html Уолкер М. Наука при национал-социализме] * [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Richard%20Breitman%20McDonald%20Papers.pdf Шваниц В. Г. Америка и Третий рейх =''America and the Third Reich''.]{{ref-en}} * Мосякин А. Г. Ограбленная Европа. Вселенский круговорот сокровищ. — СПб.: Амфора, 2014. — 414 с. — Special:BookSources/9785367032000|ISBN 978-5-367-03200-0 {{Өсөнсө рейхтың административ-территориаль ҡоролошо|nocat=1}} {{Адольф Һитлер}} {{Германия тарихы}} [[Категория:Өсөнсө рейх]] [[Категория:Германия тарихы]] [[Категория:Адольф Гитлер]] mdvrojv53yuhanjgtx0o9v6108285i8 0 109129 1307178 1186558 2026-10-09T18:16:01Z Айсар 10823 /* Хәтер */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1307178 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Миҙхәт Закир улы Шакиров | оригинал имени = | изображение = Shakirov Midhat.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | должность = [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары | порядок = | флаг = | периодначало = [[15 июль]] [[1969]] | периодконец = [[23 июнь]] [[1987]] | предшественник = [[Зыя Нурый улы Нуриев]] | преемник = [[Равмер Хәсән улы Хәбибуллин]] | дата рождения = 5.10.1916 | место рождения = [[Рәсәй империяһы]], {{ТУ|Өфө губернаһы}}, {{ТУ|Өфө}} ҡалаһы | дата смерти = 1.05.2004 | место смерти = [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Башҡортостан]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | партия = КПСС (1944 йылдан) | награды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}} {{!}} {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}}{{Орден Ленина}}{{!}} {{!}} {{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}} | автограф = }} {{фамилиялаш|Шакиров}} '''Шакиров Миҙхәт Закир улы''' ([[5 октябрь]] [[1916 йыл]] — [[1 май]] [[2004 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары эшмәкәре. 1944 йылдан ВКП(б) ([[КПСС]]) ағзаһы. 1969—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). == Биографияһы == Миҙхәт Закир улы Шакиров 1916 йылдың 5 октябрендә [[Рәсәй империяһы]] [[Өфө губернаһы]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Милләте [[башҡорт]]. Атаһы — күренекле [[башҡорт теле|башҡорт тел]] белгесе һәм педагог [[Закир Шакир улы Шакиров]] (1881—1968; [[Ҡарасайылға]] ауылынан), әсәһе — ''Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы'' (Ябалаҡ ауылынан). Ҡартатаһы ''Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәнов'' (1853/54—1920-се йылдар башы) сығышы менән [[Иҫке Таҙлар]] ауылы [[башҡорттар]]ынан ([[типтәр]] ҡатламынан) булған, 1880 йылда Ҡарасайылға ауылы мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөғәллиме итеп тәғәйенләнгән; уның ҡатыны ''Ғәлимә Нурмөхәмәт ҡыҙы Вәлитова'' (1861/62—?) тоҡомло почёт гражданины титулына эйә булған [[мишәр]] ғаиләһенән сыҡҡан{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=12—15}}. Шәжәрәһе: Әмәт → Фәйзулла (1746—1807) → Зәйнулла (1783/84—?) → Шәрәфетдин (1799/1800—?) → Мөхәмәтйән (1825—?) → Мөхәмәтшакир (1853/54—1920-се йылдар башы) → Мөхәмәтзакир (1881—1968) → Миҙхәт{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=16—18}}<ref>{{книга|автор=|заглавие= Материалы к родословной М. З. Шакирова. // История башкирских родов. Тазлар. Том 14 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, А. М. Зайнуллин, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова | ссылка= https://bashkirica.com/upload/iblock/566/566892d9ffd8076c933b7043e19ceece.pdf| ответственный = | место = Уфа| издательство =ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат| год = 2015| том = | страниц = 208| страницы =205-207| isbn = 978-5-85051-651-2| ref=ИБР}}</ref>. Өфө ҡалаһының 11-се урта мәктәбенең ете классын тамамлағандан һуң, 1932 йылда урындағы паровоз ремонтлау заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһына уҡырға инә. Бында слесарь һөнәрен үҙләштерә һәм 1934 йылда Өфө паровоздар ремонтлау заводында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1936 йылда [[Брянск|Бежеца (Орджоникидзеград)]] машиналар эшләү институтының механика-технология факультетына уҡырға инә. Институтты 1941 йылда, иретеп йәбештереү буйынса инженер-механик һөнәре алып, тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыр алдынан Ворошиловград паровоз эшләү заводына ебәрелә, августа завод Өфөгә эвакуацияланан. Өфөгә ҡайтҡас, эвакуацияланған Харьков электромеханика заводы базаһында йәйелдерелгән коммутацион аппаратура етештереүсе 656-сы оборона заводында эшләй башлай, бындағы вазифалары: * баш механик бүлеге инженеры (1942 йылдың ғинуары — 1943 йылдың ғинуары) * баш механик урынбаҫары һәм өлкән инженер (1943 йылдың ғинуары — ноябре) * заводтың баш механигы (1943 йылдың ноябре — 1945 йылдың сентябре) * етештереү начальнигы урынбаҫары (1945 йылдың сентябре — 1947 йылдың сентябре){{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=73—74}}. 1944 йылдың декабрендә ВКП(б) сафына ҡабул ителә. 1945 йылдың июне — сентябрендә [[Германия]]ла командировкала була: [[Дрезден]], [[Лейпциг]] һәм башҡа ҡалаларҙа немец предприятиеларының йыһаз-ҡорамалдары һәм етештереүҙе ойоштороу менән таныша{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=76—77}}. 1947 йылдың 15 сентябренән декабргә тиклем ВКП(б)-ның Өфө ҡалаһы Ленин район комитетының кадрҙар буйынса секретары булып эшләй. Артабан 1948 йылдың 15 октябренә ҡәҙәр [[Башҡортостан АССР-ы]]ның Урындағы сәнәғәт министрлығында баш инженер вазифаһын башҡара. Һуңынан «[[Башнефть]]» берекмәһенең Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеү контораһының геофизик оҫтахана-лабораторияһы мөдире итеп тәғәйенләнә, ә 1950 йылдың 15 сентябренән ошо оҫтахана нигеҙендә төҙөлгән «Геофизприбор» заводының тәүге директоры була{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=76—77}}. 1950 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһы Молотов районы Советына депутат һәм СССР нефть сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзы башҡарма комитетының ағзаһы итеп һайлана{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=76—77}}. 1952 йылдың 17 октябренән — магистраль газ үткәргестәр төҙөү, газ һәм нефть промыслаларын тәртипкә килтереү менән шөғөлләнгән 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығының етәксеһе итеп ҡуйыла{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=79}}. 1954 йылдың 12 октябренән — СССР Госгазпромының «Нефтепроводмонтаж» тресының баш инженеры. Был вазифаларҙа эшләгәндә Миҙхәт Шакиров «[[Шкапов]] — [[Ишембай]] — [[Магнитогорск]]», «[[Һарытау]] — [[Түбәнге Новгород|Горький]]», [[Бохара]] — [[Урал тауҙары|Урал]] газ үткәргестәре, «[[Туймазы]] — [[Омск]] — [[Иркутск]]» нефть үткәргесе һәм башҡа магистраль газ- һәм нефть үткәргестәрҙе төҙөп сафҡа индереүҙә туранан-тура ҡатнаша. 1962 йылда СССР Главгаз делегацияһы составында газ үткәргестәр төҙөүҙә яңы технологиялар менән танышыу өсөн [[АҠШ]]-ҡа бара{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=90—91}}. 1963 йылдың 2 ноябренән 1969 йылға тиклем КПСС-тың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары вазифаһын башҡара. 1963 йылдың 23 ноябрендә — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=95}}. 1966 йылда СССР Юғары Советы депутаты, ә 1967 йылда [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты һәм уның Президиумының ағзаһы итеп һайлана{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=112}}. 1969 йылдың июленән 1987 йылдың июненә тиклем — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы. Ауыл хужалығын үҫтереүҙәге, 1980 йылда һәм унынсы биш йыллыҡта ашлыҡ һәм игенселектең башҡа продуктарын етештереү һәм дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 23 апрелендәге 3-сө Указы менән Миҙхәт Шакировҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының 1987 йылдың 23 июнендәге пленумында Миҙхәт Шакиров, пенсияға китеүе менән бәйле, биләгән вазифаһынан бушатыла. Быға «Правда» гәзитенең Башҡорт АССР-ы буйынса үҙ хәбәрсеһе Владимир Прокушевтың ошо баҫмалағы оло шау-шыу ҡуптарған «Преследование прекратить...» исемле мәҡәләһе сәбәпсе була<ref>[http://www.krasrab.com/archive/2013/01/12/04/view_article Красноярский рабочий<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810223022/http://www.krasrab.com/archive/2013/01/12/04/view_article |date=2020-08-10 }}</ref>. Миҙхәт Закир улы 2004 йылдың 1 майында Өфөлә вафат була, ҡаланың Мосолман зыяратында ерләнгән. == Ғаиләһе == Ҡатыны Ләлә Ғимран ҡыҙы (1921—2000) менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләп үҫтерәләр. Улы [[Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы|Рәфҡәт]] (3.05.1945), техник фәндәр докторы, профессор. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.02.1981). * Биш [[Ленин ордены]] (18.11.1964, 1971, 1976, 1981, 1986) * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (16.04.1957, 25.05.1961). * Почётлы нефтсе (1986) * Почётлы транспорт эшләүсе (1996) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1998). * «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946) == Хәтер == * 2026 йылдың 9 октябрендә Өфөнөң Энгельс урамында Миҙхәт Шакировҡа һәйкәл асыла<ref name="АГ">{{cite web|author=Азат Гиззатуллин|datepublished=9 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/articles/social/2026-10-09/v-ufe-otkryli-pamyatnik-midhatu-shakirovu-4669135|title=В Уфе открыли памятник Мидхату Шакирову|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-09}}{{ref-ru}}</ref>. * 2016 йылдың 31 октябрендә Өфөлә дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Миҙхәт Шакировтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған тантаналы йыйылыш үткәрелә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/915812-rustem-khamitov-my-obyazany-chtit-pamyat-takikh-lyudey-kak-midkhat-zakirovich-shakirov/. ИА «Башинформ», 2016, 31 октябрь]{{V|31|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * 2016 йылдың 31 октябрендә Өфөлә Миҙхәт Шакиров исеме менән аталасаҡ сквер урынында тәүге таш һалына<ref>[http://www.bashinform.ru/news/915704-v-ufe-zalozhen-kamen-na-meste-budushchego-skvera-imeni-midkhata-shakirova/ В Уфе заложен камень на месте будущего сквера имени Мидхата Шакирова. ИА «Башинформ», 2016, 31 октябрь]{{V|31|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * 7 октября 2016 года в Национальном музее Республики Башкортостан, в рамках мероприятий посвященных 100- летнему юбилею советского государственного и партийного деятеля, первого секретаря Башкирского обкома КПСС, Героя Социалистического Труда Мидхата Закировича Шакирова, прошла Всероссийская научно-практическая конференция «История Башкортостана: прошлое, настоящее и будущее» с открытием выставки «М.З.Шакиров и его эпоха» и презентацией книги «Первый секретарь обкома: М.З.Шакиров»<ref>[http://www.museumrb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=773:vystavka-m-z-shakirov-i-ego-epokha Выставка «М.З.Шакиров и его эпоха». Министерство культуры Республики Башкортостан. Государственное бюджетное учреждение культуры и искусства Республики Башкортостан «Национальный музей Республики Башкортостан». Официальный сайт. 7 октября 2016]{{V|30|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * В Уфе 100-летие видного государственного деятеля Мидхата Шакирова отметят научной конференцией<ref>[http://www.bashinform.ru/news/903758-v-ufe-100-letie-vidnogo-gosudarstvennogo-deyatelya-midkhata-shakirova-otmetyat-nauchnoy-konferentsie/. ИА «Башинформ», 2016, 3 октябрь]{{ref-ru}}{{V|03|10|2016}}</ref>. * Өфөнөң [[Энгельс]] урамындағы 1-се йорт фасадына Геройҙың барельефы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла<ref>[http://img-fotki.yandex.ru/get/5630/36256508.2b/0_6d913_915a7908_orig]{{V|19|09|2016}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=|заглавие= Первый секретарь обкома: М. З. Шакиров / ИИЯЛ УНЦ РАН | ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство =Китап| год = 2016| том = | страниц = 400| страницы =| isbn = 978-5-295-06510-1| ref= Первый секретарь обкома}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|star=Labor|id=9031}} * {{БЭ|95579}}{{V|2|09|2022}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5e36e2de308e5914fb49b8c4/pervyi-sekretar-bashkirskogo-obkoma-5ec0233cbe2dce5b920f2fc1?&utm_campaign=dbr Первый секретарь Башкирского обкома. Сайт Яндекс-Дзен. 17 мая 2020 года]{{ref-ru}}{{V|17|05|2020}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] on2rgkffmxgs7sw1jtvd47xlgvyjh29 1307179 1307178 2026-10-09T18:20:48Z Айсар 10823 /* Хәтер */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307179 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Миҙхәт Закир улы Шакиров | оригинал имени = | изображение = Shakirov Midhat.jpg | ширина = 200px | описание изображения = | должность = [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары | порядок = | флаг = | периодначало = [[15 июль]] [[1969]] | периодконец = [[23 июнь]] [[1987]] | предшественник = [[Зыя Нурый улы Нуриев]] | преемник = [[Равмер Хәсән улы Хәбибуллин]] | дата рождения = 5.10.1916 | место рождения = [[Рәсәй империяһы]], {{ТУ|Өфө губернаһы}}, {{ТУ|Өфө}} ҡалаһы | дата смерти = 1.05.2004 | место смерти = [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Башҡортостан]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | партия = КПСС (1944 йылдан) | награды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}} {{!}} {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}}{{Орден Ленина}}{{!}} {{!}} {{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}} | автограф = }} {{фамилиялаш|Шакиров}} '''Шакиров Миҙхәт Закир улы''' ([[5 октябрь]] [[1916 йыл]] — [[1 май]] [[2004 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары эшмәкәре. 1944 йылдан ВКП(б) ([[КПСС]]) ағзаһы. 1969—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). == Биографияһы == Миҙхәт Закир улы Шакиров 1916 йылдың 5 октябрендә [[Рәсәй империяһы]] [[Өфө губернаһы]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Милләте [[башҡорт]]. Атаһы — күренекле [[башҡорт теле|башҡорт тел]] белгесе һәм педагог [[Закир Шакир улы Шакиров]] (1881—1968; [[Ҡарасайылға]] ауылынан), әсәһе — ''Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы'' (Ябалаҡ ауылынан). Ҡартатаһы ''Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәнов'' (1853/54—1920-се йылдар башы) сығышы менән [[Иҫке Таҙлар]] ауылы [[башҡорттар]]ынан ([[типтәр]] ҡатламынан) булған, 1880 йылда Ҡарасайылға ауылы мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөғәллиме итеп тәғәйенләнгән; уның ҡатыны ''Ғәлимә Нурмөхәмәт ҡыҙы Вәлитова'' (1861/62—?) тоҡомло почёт гражданины титулына эйә булған [[мишәр]] ғаиләһенән сыҡҡан{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=12—15}}. Шәжәрәһе: Әмәт → Фәйзулла (1746—1807) → Зәйнулла (1783/84—?) → Шәрәфетдин (1799/1800—?) → Мөхәмәтйән (1825—?) → Мөхәмәтшакир (1853/54—1920-се йылдар башы) → Мөхәмәтзакир (1881—1968) → Миҙхәт{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=16—18}}<ref>{{книга|автор=|заглавие= Материалы к родословной М. З. Шакирова. // История башкирских родов. Тазлар. Том 14 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, А. М. Зайнуллин, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова | ссылка= https://bashkirica.com/upload/iblock/566/566892d9ffd8076c933b7043e19ceece.pdf| ответственный = | место = Уфа| издательство =ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат| год = 2015| том = | страниц = 208| страницы =205-207| isbn = 978-5-85051-651-2| ref=ИБР}}</ref>. Өфө ҡалаһының 11-се урта мәктәбенең ете классын тамамлағандан һуң, 1932 йылда урындағы паровоз ремонтлау заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһына уҡырға инә. Бында слесарь һөнәрен үҙләштерә һәм 1934 йылда Өфө паровоздар ремонтлау заводында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1936 йылда [[Брянск|Бежеца (Орджоникидзеград)]] машиналар эшләү институтының механика-технология факультетына уҡырға инә. Институтты 1941 йылда, иретеп йәбештереү буйынса инженер-механик һөнәре алып, тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыр алдынан Ворошиловград паровоз эшләү заводына ебәрелә, августа завод Өфөгә эвакуацияланан. Өфөгә ҡайтҡас, эвакуацияланған Харьков электромеханика заводы базаһында йәйелдерелгән коммутацион аппаратура етештереүсе 656-сы оборона заводында эшләй башлай, бындағы вазифалары: * баш механик бүлеге инженеры (1942 йылдың ғинуары — 1943 йылдың ғинуары) * баш механик урынбаҫары һәм өлкән инженер (1943 йылдың ғинуары — ноябре) * заводтың баш механигы (1943 йылдың ноябре — 1945 йылдың сентябре) * етештереү начальнигы урынбаҫары (1945 йылдың сентябре — 1947 йылдың сентябре){{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=73—74}}. 1944 йылдың декабрендә ВКП(б) сафына ҡабул ителә. 1945 йылдың июне — сентябрендә [[Германия]]ла командировкала була: [[Дрезден]], [[Лейпциг]] һәм башҡа ҡалаларҙа немец предприятиеларының йыһаз-ҡорамалдары һәм етештереүҙе ойоштороу менән таныша{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=76—77}}. 1947 йылдың 15 сентябренән декабргә тиклем ВКП(б)-ның Өфө ҡалаһы Ленин район комитетының кадрҙар буйынса секретары булып эшләй. Артабан 1948 йылдың 15 октябренә ҡәҙәр [[Башҡортостан АССР-ы]]ның Урындағы сәнәғәт министрлығында баш инженер вазифаһын башҡара. Һуңынан «[[Башнефть]]» берекмәһенең Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеү контораһының геофизик оҫтахана-лабораторияһы мөдире итеп тәғәйенләнә, ә 1950 йылдың 15 сентябренән ошо оҫтахана нигеҙендә төҙөлгән «Геофизприбор» заводының тәүге директоры була{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=76—77}}. 1950 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһы Молотов районы Советына депутат һәм СССР нефть сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзы башҡарма комитетының ағзаһы итеп һайлана{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=76—77}}. 1952 йылдың 17 октябренән — магистраль газ үткәргестәр төҙөү, газ һәм нефть промыслаларын тәртипкә килтереү менән шөғөлләнгән 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығының етәксеһе итеп ҡуйыла{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=79}}. 1954 йылдың 12 октябренән — СССР Госгазпромының «Нефтепроводмонтаж» тресының баш инженеры. Был вазифаларҙа эшләгәндә Миҙхәт Шакиров «[[Шкапов]] — [[Ишембай]] — [[Магнитогорск]]», «[[Һарытау]] — [[Түбәнге Новгород|Горький]]», [[Бохара]] — [[Урал тауҙары|Урал]] газ үткәргестәре, «[[Туймазы]] — [[Омск]] — [[Иркутск]]» нефть үткәргесе һәм башҡа магистраль газ- һәм нефть үткәргестәрҙе төҙөп сафҡа индереүҙә туранан-тура ҡатнаша. 1962 йылда СССР Главгаз делегацияһы составында газ үткәргестәр төҙөүҙә яңы технологиялар менән танышыу өсөн [[АҠШ]]-ҡа бара{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=90—91}}. 1963 йылдың 2 ноябренән 1969 йылға тиклем КПСС-тың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары вазифаһын башҡара. 1963 йылдың 23 ноябрендә — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=95}}. 1966 йылда СССР Юғары Советы депутаты, ә 1967 йылда [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты һәм уның Президиумының ағзаһы итеп һайлана{{sfn|Первый секретарь обкома|2016|страницы=112}}. 1969 йылдың июленән 1987 йылдың июненә тиклем — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы. Ауыл хужалығын үҫтереүҙәге, 1980 йылда һәм унынсы биш йыллыҡта ашлыҡ һәм игенселектең башҡа продуктарын етештереү һәм дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 23 апрелендәге 3-сө Указы менән Миҙхәт Шакировҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының 1987 йылдың 23 июнендәге пленумында Миҙхәт Шакиров, пенсияға китеүе менән бәйле, биләгән вазифаһынан бушатыла. Быға «Правда» гәзитенең Башҡорт АССР-ы буйынса үҙ хәбәрсеһе Владимир Прокушевтың ошо баҫмалағы оло шау-шыу ҡуптарған «Преследование прекратить...» исемле мәҡәләһе сәбәпсе була<ref>[http://www.krasrab.com/archive/2013/01/12/04/view_article Красноярский рабочий<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810223022/http://www.krasrab.com/archive/2013/01/12/04/view_article |date=2020-08-10 }}</ref>. Миҙхәт Закир улы 2004 йылдың 1 майында Өфөлә вафат була, ҡаланың Мосолман зыяратында ерләнгән. == Ғаиләһе == Ҡатыны Ләлә Ғимран ҡыҙы (1921—2000) менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләп үҫтерәләр. Улы [[Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы|Рәфҡәт]] (3.05.1945), техник фәндәр докторы, профессор. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.02.1981). * Биш [[Ленин ордены]] (18.11.1964, 1971, 1976, 1981, 1986) * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (16.04.1957, 25.05.1961). * Почётлы нефтсе (1986) * Почётлы транспорт эшләүсе (1996) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1998). * «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946) == Хәтер == * 2026 йылдың 9 октябрендә Өфөнөң Энгельс урамында Миҙхәт Шакировҡа һәйкәл асыла<ref name="АГ">{{cite web|author=Азат Гиззатуллин|datepublished=9 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/articles/social/2026-10-09/v-ufe-otkryli-pamyatnik-midhatu-shakirovu-4669135|title=В Уфе открыли памятник Мидхату Шакирову|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-09}}{{ref-ru}}</ref>. * 2016 йылдың 31 октябрендә Өфөлә дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Миҙхәт Шакировтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған тантаналы йыйылыш үткәрелә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/915812-rustem-khamitov-my-obyazany-chtit-pamyat-takikh-lyudey-kak-midkhat-zakirovich-shakirov/. ИА «Башинформ», 2016, 31 октябрь]{{V|31|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * 2016 йылдың 31 октябрендә Өфөлә Миҙхәт Шакиров исеме менән аталасаҡ сквер урынында тәүге таш һалына<ref>[http://www.bashinform.ru/news/915704-v-ufe-zalozhen-kamen-na-meste-budushchego-skvera-imeni-midkhata-shakirova/ В Уфе заложен камень на месте будущего сквера имени Мидхата Шакирова. ИА «Башинформ», 2016, 31 октябрь]{{V|31|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * 7 октября 2016 года в Национальном музее Республики Башкортостан, в рамках мероприятий посвященных 100- летнему юбилею советского государственного и партийного деятеля, первого секретаря Башкирского обкома КПСС, Героя Социалистического Труда Мидхата Закировича Шакирова, прошла Всероссийская научно-практическая конференция «История Башкортостана: прошлое, настоящее и будущее» с открытием выставки «М.З.Шакиров и его эпоха» и презентацией книги «Первый секретарь обкома: М.З.Шакиров»<ref>[http://www.museumrb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=773:vystavka-m-z-shakirov-i-ego-epokha Выставка «М.З.Шакиров и его эпоха». Министерство культуры Республики Башкортостан. Государственное бюджетное учреждение культуры и искусства Республики Башкортостан «Национальный музей Республики Башкортостан». Официальный сайт. 7 октября 2016]{{V|30|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * В Уфе 100-летие видного государственного деятеля Мидхата Шакирова отметят научной конференцией<ref>[http://www.bashinform.ru/news/903758-v-ufe-100-letie-vidnogo-gosudarstvennogo-deyatelya-midkhata-shakirova-otmetyat-nauchnoy-konferentsie/. ИА «Башинформ», 2016, 3 октябрь]{{ref-ru}}{{V|03|10|2016}}</ref>. * Өфөнөң [[Энгельс]] урамындағы 1-се йорт фасадына Геройҙың барельефы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла<ref>[http://img-fotki.yandex.ru/get/5630/36256508.2b/0_6d913_915a7908_orig]{{V|19|09|2016}}</ref>. * Өфө ҡалаһы Октябрь районына ҡараған Нуғай ҡасабаһының бер урамы Миҙхәт Шакиров исемен йөрөтә<ref name="АГ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=|заглавие= Первый секретарь обкома: М. З. Шакиров / ИИЯЛ УНЦ РАН | ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство =Китап| год = 2016| том = | страниц = 400| страницы =| isbn = 978-5-295-06510-1| ref= Первый секретарь обкома}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|star=Labor|id=9031}} * {{БЭ|95579}}{{V|2|09|2022}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5e36e2de308e5914fb49b8c4/pervyi-sekretar-bashkirskogo-obkoma-5ec0233cbe2dce5b920f2fc1?&utm_campaign=dbr Первый секретарь Башкирского обкома. Сайт Яндекс-Дзен. 17 мая 2020 года]{{ref-ru}}{{V|17|05|2020}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] eg8dfrp244sixkv37c8p9mvik64qbni 0 120445 1307191 1306936 2026-10-10T01:21:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307191 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Ҡара Ҡуйлы |самоназвание = |флаг = Flag of Kara Koyunlu dynasty.png |герб = novalue |карта = Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png |описание = 1410—1468 йылдарҙа Ҡара Ҡуйлы дәүләте |столица = [[Тәбриз]] |религия = [[Ислам]] ([[шиғыйлыҡ]])<ref>{{cite encyclopedia|last= Quiring-Zoche|first= R.|title= AQ QOYUNLŪ|encyclopedia= Encyclopedia Iranica|accessdate= 2009-10-29|url= http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranicaonline.org/articles/aq-qoyunlu-confederation}} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{oq|en|The argument that there was a clear-cut contrast between the Sunnism of the Āq Qoyunlū and the Shiʿism of the Qara Qoyunlū and the Ṣafawīya rests mainly on later Safavid sources and must be considered doubtful.}}</ref><ref>{{книга |автор = Michael M. Gunter |заглавие = Historical dictionary of the Kurds |издательство = Scarecrow Press |том = |год = 2004 |страницы = 3 |isbn = 0810848708, 9780810848702 }} {{oq|en|Early on, the Sunni Ak Koyunlu had Amed (Diyarbakir) as their capital, while the Shia Kara Koyunlu had their center northeast of Lake Van.}}</ref> |язык = [[Уғыҙ теле|Уғыҙ]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]], [[Ҡурд теле|ҡурд]], [[Әрмән теле|әрмән]]<ref name="КемриджИран">Кембриджская история Ирана (The Cambridge History of Iran), том VI, стр. 154: {{oq|en|It was in these circumstances that the two confederations evolved, and under these conditions that they prospered, so that during the second half of the 8th/14th century they were both able to found dynasties, that of the Aq Quyunlu in Diyarbakr, with its centre at Amid, that is in the lands of the Tigris and Euphrates with Urfa and Mardin in the south and Baiburt in the north; that of the Qara Quyunlu immediately to the east, with a centre at Arjlsh on the north-east shore of Lake Van, and spreading north to Erzerum and south to Mosul. The territories of both confederations were then occupied, as they had long been already, by a predominantly sedentary population, consisting of Armenians, Kurds, Aramaeans and Arabs, but at first including no Persian elements.}}</ref> |образовано = [[1375]] |ликвидировано = [[1468]] йылдар |площадь = |население = |до = Йылайырҙар |после = Аҡ Ҡуйлы |п2 = |п3 = |п4 = }} '''Ҡара Ҡуйлы''' ([[Төрки телдәр|төрк.]] «ҡара тәкәлеләр» — байрағында «ҡара ҡуй» тамғаһының рәсеме буйынса) — [[Уғыҙҙар|уғыҙ төрки]] күсмә ҡәбиләләренең берләшмәһе (ҡәбиләләр конфедерацияһы)<ref>{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/araxes-river#pt2|заглавие=Araxes river|автор=W. B. Fisher, C. E. Bosworth}}:{{oq|en|Subsequently it came under the control of Turkmen dynasties like the Āq Qoyunlū and Qara Qoyunlū and then of local khanates like those of Qara Bāḡ and Naḵǰavān which formed a buffer region between the Ottomans and Safavids.}}</ref><ref name="britannicairaq">Энциклопедия Британника. Статья «Iraq», раздел «History», подраздел «[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293631/Iraq/22890/Il-Khanid-successors-1335-1410 The Turkmen (1410—1508)]»</ref><ref name="Все монархи мира"/><ref>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|199}}{{oq|ru|В 1386—1405 гг. Закавказье подверглось разрушительным набегам полчищ Тимура, после чего Северный Иран и Армения попали в руки туркменских династий Кара-коюнлу в первой половине XV в. и Ак-коюнлу во второй половине XV в.}}</ref>. [[XIV]]—[[XV быуат]]тарҙа Алғы Азияла, хәҙерге [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Ираҡ]], төньяҡ-көнбайыш [[Иран]] һәм көнсығыш [[Төркиә]] биләмәләрендә булған<ref>Всемирная история. Т.7, Т.10, Т.11.: Минск, 1996</ref>. == Барлыҡҡа килеүе == [[Файл:Kara-koyunlu dynasty.jpg|thumb|left|250px|Ҡара Ҡуйлы династияһы хакимдары<ref name="Все монархи мира"/>]] Хакимлыҡ итеүсе нәҫел [[уғыҙҙар]]ҙың Ивэ ырыуынан сыҡҡан, был ырыу [[XIV быуат]]ҡа ҡарай владел территориями севернее озера [[Ван (күл)|Ван]] күленән төньяҡҡа табан территорияларҙы һәм Төньяҡ [[Ираҡ]] тирәһен биләй<ref name="CEB">[http://books.google.com/books?id=mKpz_2CkoWEC&pg=PR26&dq=Bosworth,+Clifford.+The+New+Islamic+Dynasties,+1996.&hl=ru&ei=sJSmTdm_GIuaOuijuOoJ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Clifford Edmund Bosworth''. «The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual». — Edinburgh University Press, 2004 — p. 273—274 — ISBN 0-7486-2137-7]</ref>. Ҡара Ҡуйлы ҡәбиләләре иҫәбендә Бахарлы, Саадлы, Ҡараманлы, Алпаут, Духарлы, Джагирлы, Хаджилы һәм Агачери була. Улар [[монголдар]] баҫып инеүҙәре һөҙөмтәһендә Алғы Азияға ҡыҫырыҡлана<ref name="Все монархи мира">{{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Кара-Коюнлу}}</ref>. Ҡәбиләләр араһында Бахарлы һәм Саадлы алдынғылыҡ тота. Башта Ҡара Ҡуйлы ҡәбиләләре [[Евфрат (йылға)|Евфрат]] һәм [[Тигр (йылға)|Тигр]] йылғаларының үрге ағымында йәшәй, бында [[Сыңғыҙхан]]дың яуҙары һөҙөмтәһендә яңы килгән халыҡтар өсөн етерлек урын бушатыла<ref name="Все монархи мира"/>. == Тарихы == [[Файл:Iğdır Koçbaşlı mezar.png|thumb|200px|Ҡараҡойунлы ҡалаһының ([[Төркиә]]) Асыҡ һауалағы музей биләмәләрендәге тәкә рәүешендәге ҡәбер ташы, Ҡара Ҡуйлы дәүләте осорона ҡарай<ref>[http://kurumsal.kulturturizm.gov.tr/turkiye/genel/gezilecekyer/karakoyunlu-kocbasli-acik-hava-muzesi Сайт Министерства культуры и туризма Турецкой Республики] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-tr}}</ref><ref>[http://www.erzurumgazetesi.com.tr/haber/Karakoyunlu-Tarihi-Mezar-Taslari-Dile-Geliyor-/79974 ‘Karakoyunlu Tarihi Mezar Taşları Dile Geliyor’] {{ref-tr}}</ref>.]] Ҡара Ҡуйлы хакимдары башта [[Төркөмәндәр|төркөмән]] династияларының вассалдары булған. 1382 йылда Йылайырҙарҙың әмире ''Шәйех Увейс I'' (Байрам Хужабәк) улы ''Абу Насыр Ҡара-Мөхәммәт'' бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм [[Тәбриз]] һәм Көнсығыш Анатолияла көстәр туплай. Шулай итеп Ҡара-Мөхәммәт ([[1380]]—[[1389]]) тарафынан Ҡара Ҡуйлы ҡәбиләләр берләшмәһенең хакимлығына нигеҙ һалына. Был дәүләт Йылайырҙар хакимлығына күп яҡтан оҡшаш була һәм Сыңғыҙхан нәҫеле осоро традицияларын һәм бәйләнештәрен һаҡлап ҡала<ref name="CEB"/>. Һуңыраҡ улар [[Тамерлан|Аҡһаҡ Тимер]] ғәскәренән еңелә, был төркмәндәрҙең башлығын [[Ғосман империяһы|Ғосман солтаны]] — [[Баязит I|Баязит Беренсегә]] ҡасып китергә мәжбүр итә. Ҡара-Мөхәммәттән һуң Ҡара Ҡуйлы хакимы Ҡара-Йософ була, ул дәүләт менән [[1395]]—[[1403]] һәм [[1406]]—[[1420]] йылдарҙа идара итә. Аҡһаҡ Тимер үлгәндән һуң, Ҡара-Йософ Ираҡ һәм Әрмәнстандың элекке хакимы Әхмәт Йылайыр солтан яғында Тимерҙең улы Миран шаһҡа ҡаршы сыға. Башта Ҡара-Йософ һәм Әхмәт солтан Бағдадты яулауға ирешә, әммә улар араһында низағ барлыҡҡа килә һәм тиҙҙән Ҡара-Йософ Тимеридтарҙан Мәмлүктәр дәүләтенә ҡаса. Ләкин 1408 йылда Сардруд тирәһендә Миран шаһтың ғәскәре тар-мар ителә, ә ул үҙе һәләк булғас Йылайырҙар дәүләте тергеҙелә. Шулай ҙа был осорға ҡарай элекке союздаштарҙың аралары йәнә боҙола. [[Аҡ Ҡуйлы]] дәүләте башлығы Осман (Ғосман) Ҡара Юлыҡтың Көнсығыш Анатолиянан Эрзинджанға походҡа сығыуы менән файҙаланып Әхмәт солтан да шулай уҡ Аҡ Ҡуйлыға ҡаршы сыға, һөҙөмтәлә 1410 йылда Шанби-Газан янындағы алышта еңелә һәм улдары менән бергә язалап үлтерелә, ә Ҡара-Йософ шул уҡ йылда барлыҡҡа килгән һәм баш ҡалаһы Тәбризда булған Ҡара Ҡуйлы дәүләтенә берләштерелгән Ираҡтың, Әрмәнстандың һәм эргә-тирәләге территорияларҙың хакимы булып китә. Ҡара-Йософ үҙе Көньяҡ Әзербайжан менән идара итә, ә башҡа ерҙәрен удел итеп үҙенең улдарына тарата<ref>{{книга |автор =Рыжов К. В. |заглавие = Все монархи мира. Мусульманский Восток VII—XV вв |место = М. |издательство = Вече |год = 2004 |страницы = 225 |isbn = 5-94538-301-5, ББК 63.3 (5) P 93 }}</ref>. [[Файл:Medieval azerbaijani helmet 1.JPG|thumb|left|150px|Ҡара Ҡуйлы осорона ҡараған шлем. Әзербайжан милли сәнғәт музейы, [[Баҡы]].]] [[Аҡ Ҡуйлы]] һәм Ҡара Ҡуйлыларҙың яҡын туғанлығына ҡарамаҫтан, баштан уҡ улар араһында киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡ була. Ҡара Ҡуйлының икенсе көслө дошманы Тимеридтар дәүләте хакимы Шахрух була, ул үҙенең туғандарын Әзербайжандан ҡыуыуҙы ҡабул итмәй. Шулай ҙа Ҡара-Йософ уның менән һуғышта еңә. Аҙаҡ Ҡара-Йософ Ширванды баҫып ала, уның ширваншаһы Ибраһим I әсиргә алына һәм һөҙөмтәлә үҙен Ҡара Ҡуйлының вассалы тип таный. Ҡара Йософтың улдары уның вариҫтары була: Искәндәр хан (1420—1429 һәм 1431—1435 йылдарҙа хакимлыҡ итә), Абу Сәйет хан (1429—1431 йылдарҙа идара итә), Йыһан шаһ(1436—1467 йылдарҙа хакимлыҡ итә). Йыһан шаһ Ҡара Ҡуйлы хакимдары араһынан тәүге булып солтан титулын ала, ул шулай уҡ Хакиики псевдонимы менән [[әзербайжан теле]]ндә яҙған шағир булараҡ та билдәле<ref>[http://www.tyurk.ru/file5_53.shtm Библиотека классической тюркской поэзии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022134405/http://www.tyurk.ru/file5_53.shtm |date=2009-10-22 }}</ref><ref name=Minorsky>''V. Minorsky''. Jihān-Shāh Qara-Qoyunlu and His Poetry (Turkmenica, 9). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. — Published by: Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies, 1954. — V.16, p . 272, 283: {{oq|en|It is somewhat astonishing that a sturdy Turkman like Jihan-shah should have been so restricted in his ways of expression. Altogether the language of the poems belongs to the group of the southern Turkman dialects which go by the name of Azarbayjan Turkish. <br />... <br />As yet nothing seems to have been published on the Br. Mus. manuscript Or. 9493, which contains the bilingual collection of poems of Haqiqi, i.e. of the Qara-qoyunlu sultan Jihan-shah (A.D. 1438—1467).}}</ref>. Йыһан шаһ үҙенең һарайында шағирҙарҙы йыйған, гүзәл биналарға нигеҙ һала (мәҫәлән 1465 йылда Тәбриздағы Зәңгәр мәсет төҙөлә). Ҡара Ҡуйлы дәүләтенең сәскә атыуы Йыһан шаһ хакимлығы дәүеренә тура килә. Был осорҙа Ҡара Ҡуйлы үҫешкән сәйәси-административ, хәрби, иҡтисади һәм мәҙәни ҡоролошло мөһим ислам дәүләттәренең береһе булып китә<ref>[http://books.google.com/books?id=USLYo85J5-QC&pg=PA183&dq=Kara+Koyunlu&hl=ru&ei=9oepTeTBG82eOtTqlIAK&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDcQ6AEwAQ#v=onepage&q=Kara%20Koyunlu&f=false ''Nagendra Singh''. «International encyclopaedia of Islamic dynasties» — Anmol Publications, 2002 — p. 190 — ISBN 81-261-0403-1]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Файл:Interior of Blue (Kabud) Mosque - 1, Tabriz, Iran.jpg|thumb|200px|[[Тәбриз]]дағы Зәңгәр мәсет йыһазы.]] Тимеридтарҙың үҙ-ара низағтары менән файҙаланып, Йыһан шаһ көнсығыш табан һөжүм итә, 1453 йылға ҡарай бөтә Көнбайыш Иранды (Фарсы Ирағын, Фарсты һәм Керманды) биләй, Көнсығыш Иранға баҫып инә һәм Хорасанды яулап ала һәм 1458 йылда тимерид солтандарының баш ҡалаһын Гератты биләй. Әммә Әзербайжанда уның улы Хәсән Али етәкселегендәге ихтилал тоҡанғанын ишеткәс, Йыһан шаһ көнсығыш биләмәләрен ташлап китергә ҡарар итә һәм үҙенең дәүләте һәм Тимеридтар араһындағы сикте Деште-Кевир сүле буйлап үткәрә, ә тимерид солтаны Абу Сәйет 1459 йылда союз төҙөй. 1467 йылда [[Аҡ Ҡуйлы]] хакимы Узун-Хәсән менән көньяҡ Әрмәнстандағы Муш ҡалаһы янындағы алышта Йыһан шаһ ғәскәрҙәре тар-мар ителә. Аҡ Ҡуйлының ғәскәре сигенгән Йыһан шаһты ҡыуып етә һәм үлтерә.Был еңелеүҙән һуң Ҡара Ҡуйлының биләмәләре Аҡ Ҡуйлыға ҡушыла<ref name="PG">[http://www.i-u.ru/biblio/archive/pigulevskaja_istorija/05.aspx ''Пигулевская И. В., Якубовский А. Ю., Петрушевский И. П., Строева Л. В., Беленицкий А. М.''. «История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века.» Глава 19. Западный Иран и сопредельные области во второй половине XV в., 1958.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222040344/http://www.i-u.ru/biblio/archive/pigulevskaja_istorija/05.aspx |date=2014-02-22 }}</ref>.<ref name="иванов">М. С. Иванов «История Ирана», Издательство МГУ, 1977. Стр. 164: {{oq|ru|Долгая борьба между двумя туркменскими государствами завершилась тем, что в 1467 г. войска Кара Коюнлу были разгромлены войсками Ак Коюнлу близ г. Муша в южной Армении, где и сам Джаханшах погиб.}}</ref>. Йыһан шаһ үлгәндән һуң уның ике улының береһе Хәсән Али тәхеткә ултыра (икенсе улы Хөсәйен Али дәрүигш була һәм тиҙҙән үлтерелә). Хәсән Али Көньяҡ Әзербайжанда Маранд янында элекке ғәскәрҙәрҙең ҡалдыҡтарын йыя, әммә 1468 йылда тәүге алышта уҡ еңелә һәм һәләк була. [[Файл:Tour d'Erivan.jpg|thumb|200px|[[Ереван]] эргәһендәге Аргавандта 1413 йылда төҙөлгән Төркмән әмирҙәренең мавзолейы. Вандербурхтың «Эривань башнялары» гравюраһы, 1838 йыл.]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Аҡ Ҡуйлы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Мюллер А.'' История ислама. — М.: Астрель. 2004. — Т. 3-4. * {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|}} * Bosworth, Clifford. ''The New Islamic Dynasties'', 1996. * Morby, John. ''Oxford Dynasties of the World'', 2002. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * Исторический словарь, статья: [http://mirslovarei.com/content_his/KARA-KOJUNLU-40887.html Кара-коюнлу] [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Әзербайжан тарихы]] [[Категория:Әрмәнстан тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Иран тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Ираҡ тарихы]] [[Категория:Төрки династиялар]] [[Категория:Мосолман хакимдары династиялары]] 3s9phek4yi7kupapty4jttdnluizpdo 0 124393 1307196 1239714 2026-10-10T05:23:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307196 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Үзбәктәр <br />''Oʻzbeklar''<br /> ''Ўзбеклар'' | численность = яҡынса 30 млн. | расселение = {{флагификация|Үзбәкстан}}: 25 млн. (2014)<ref>[http://www.stat.uz/index.php Özbəkistan Dövlətinin Statistika Komitəsi] nin resmî bilgilerine göre Özbekistan nüfusunun [http://www.stat.uz/upload/iblock/f0f/Uzb_ru.pdf 81,7%]-ni Özbekler teşkil eder ve 2014'te Özbekistan nüfusu [http://www.stat.uz/upload/iblock/e84/doimiy%20aholi%20soni.xls 30 492 800] kişidir. Bu bilgilere göre [[Özbekistan]]da tahminen 24 milyon 912 bin 600 Özbek yaşamaktadır.</ref><br /> {{флагификация|Афганистан}}: 2,8 млн. (2013)<ref name=CIA-Afghanistan>{{cite web|author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607234625/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af |date=7 June 2017 }}</ref> <br /> {{флагификация|Таджикистан}}: 1,21 млн. (2013)<ref name=CIA-Tajikistan>{{cite web|author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html |date=12 June 2007 }}</ref><br /> {{флагификация|Ҡырғыҙстан}}: 878,6 меӊ (2015)<ref name="Ежегодник2016">[http://www.stat.kg/media/publicationarchive/b4e90f85-e3d9-4c3a-8779-d9fe43b2801d.pdf Краткий статистический справочник «Кыргызстан»]</ref><br /> {{флагификация|Казахстан}}: 548,8 меӊ (2016)<ref name="KZ2016">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> <br /> {{флагификация|Рәсәй}}: 289 862 (2010)<ref name="ВПН.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm Всероссийская иҫәп алыуы, населения 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130315114013/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |date=2013-03-15 }}, в составе населения РФ учтены 131 тыс. граждан Узбекистана, которые постоянно проживают на территории РФ.</ref><ref>Число временных мигрантов-граждан Узбекистана на территории РФ в первом квартале 2015 года составляла 2,1 млн. человек ([http://www.rbc.ru/society/09/04/2015/5523d9919a7947ec74afd619 RBC]), однако следует учитывать, что не все временные мигранты являлись этническими узбеками. При этом численность временных мигрантов учтена в составе численности населения Узбекистана.</ref><br /> {{флагификация|Төркмәнстан}}: 250 000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |date=2007-06-12 }} оценивает долю узбеков в размере 5 % (2003 г.), а численность населения Туркмении на 2010 г. в размере 4,94 млн, что даёт ок. 250 тыс. узбеков в Туркмении.</ref> — до 500 000<ref name="Turk">Согласно переписям населения доля узбеков в населении Туркмении возрастала (1970 — 8,3 %, 1979 — 8,5 %, 1989 — 9,0 %, 1995 — 9,2 %). Однако уже в 2001 г. прежний президент страны [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|С. Ниязов]] назвал цифру [http://www.demoscope.ru/weekly/037/evro010.php всего 3 % узбеков]. Одновременно возникли трудности с объективной оценкой численности населения Туркмении: С.Ниязов прогнозировал 9 млн жителей на 2009 г., тогда как [[Бюро переписи населения США|Бюро Переписей США]] (чьи данные использует [[ЦРУ]]), считая официальные оценки численности населения сильно завышенными, прогнозировало лишь 4,9 млн жит. на эту же дату. ООН оценивает численность населения страны в 2009 г. в размере 5,1 млн жит.[http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/barom02.php#3]. Современное руководство Туркмении до настоящего времени не опубликовало иной оценки численности населения, однако в представленном Туркменией докладе для ООН фигурирует цифра 5,4 млн жит. на конец 2006 г.([http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G08/156/64/PDF/G0815664.pdf?OpenElement Национальный доклад, представленный в соответствии с пунктом 15 A) Приложения к Резолюции 5/1 Совета по правам человека. Туркменистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002101928/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G08/156/64/PDF/G0815664.pdf?OpenElement |date=2013-10-02 }}). Если исходить из сохранения доли узбеков в населении страны, зафиксированной иҫәп алыуы, ю 1995 г., а также населения страны в размере ок. 5 — 5,5 млн жит., численность узбеков составит ок. 460—510 тыс. чел.</ref> <br /> {{флагификация|Турция}}: 75 000<ref>{{cite web|url=http://yangidunyo.com/?p=4701|title=Yangi Dunyo|accessdate=2013-03-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHHZ2hpB|archivedate=2013-03-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719112403/http://yangidunyo.com/?p=4701 |date=2014-07-19 }}</ref> <br /> {{флагификация|Пакистан}}: яҡынса 70 000<ref>Rhoda Margesson (January 26, 2007). [http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf «Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects» p.7]. Report RL33851, [[Congressional Research Service]].</ref> <br /> {{флагификация|США}}: 50 000 - 80 000<ref>[http://www.12.uz/ru/news/show/comments/4299/ Новое исследование: Американские узбеки<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103003313/http://www.12.uz/ru/news/show/comments/4299/ |date=2011-11-03 }}</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/exussr/2012/01/27/938338.html АҠШ вәкиле: Американы "үзбәктәр баҫа"]</ref> <br /> {{флагификация|Украина}}: 12 353 (2001)<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=5 Всеукраинская иҫәп алыуы, населения 2001]</ref> <br /> {{флагификация|КНР}}: 10 569 (2010)<ref>[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nationalities.html Chinese Nationalities and Their Populations (2010)]</ref>; 12 370 (2000)<ref>[http://www.china-voyage.com/2010/04/uzbeki/ Узбеки | Всё о Китае<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127114020/http://www.china-voyage.com/2010/04/uzbeki/ |date=2012-01-27 }}</ref> <br /> {{флагификация|Швеция}}: 3 500 (2015)<ref>[http://www.ozodlik.org/content/article/27665391.html Швециядаги узбеклар]</ref> <br /> {{флагификация|Белоруссия}}: 1 593 (2009)<ref name="belstat.gov.by">[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Итоги переписи населения Беларуси 2009 г. Национальный состав.]</ref> <br /> {{флагификация|Монголия}}:&nbsp; 560 (иҫәп алыуы, 2010)<ref>Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf</ref> <br /> {{флагификация|Латвия}}:&nbsp; 339 (иҫәп алыуы, 2011)<ref name="Национальности Латвии 2010">[http://data.csb.gov.lv/Dialog/Saveshow.asp База данных предварительных результатов переписи населения Латвии 2011 года] {{ref-en}}</ref> | язык = [[үзбәк теле]] |раса = [[Памир-ферган расаһы]] [[европеоид раса]]; аҙ булған өлөшө - [[Монголоид раса]] -Хорезм үзбәктәр араһында |источник о расе = <ref name="Большая Советская Энциклопедия">Лит.: Народы Средней Азии и Казахстана, т. 1—2, М., 1962—63; Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 г., т. 4, М., 1973 (ЦСУ СССР).'</ref> <ref name="NarodyMira">Народы мира: историко-этнографический справочник/Гл. ред. Ю. В. Бромлей. Ред. коллегия: С. А. Арутюнов, С. И. Брук, Т. А. Жданко и др. — М.: Сов. Энциклопедия, 1988.</ref><ref>{{книга|автор=Я. М Бергер, В. А Чаликова, С. Г Климова|заглавие=Межнациональные отношения в СССР: история и современность : сборник обзоров|ссылка=http://books.google.ru/books?ei=KgKmT7PHLYWe-QaHr-DnAg&hl=ru&id=aN02AAAAMAAJ&dq=узбеки+фиксируется+монголоидная+примесь&q=фиксируется+монголоидная+примесь#search_anchor|издание=Академия наук СССР, Ин-т науч. информации по общественным наукам, 1991}} ''«узбеки (самоназвание узбек), народ в СССР, основное население Узбекской ССР. Относятся к памиро-ферганской расе большой европеоидной расы; фиксируется монголоидная примесь»''</ref> | религия = [[ислам]] ([[суннизм]]) | входит = | включает = | происхождение =[[Согдийцы]], [[бактрийцы]], [[хорезмийцы]], [[ферганцы]], [[саки (племена)|сако]]-[[массагеты|массагетские]] племена, [[карлуки]], [[огузы]], [[кипчаки]], тюрки Золотой Орды<ref>Народы России. Энциклопедия. Главный редактор В. И. Тишков. Москва: 1994, с.355</ref><ref name=autogenerated3>Древними предками У. были согдийцы, хорезмийцы, бактрийцы, ферганцы, сако-масагетские племена. {{Из БСЭ|заглавие=Узбеки}}</ref><ref name=autogenerated2>http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Sogdiana<blockquote>The great majority of the Sogdian people gradually mixed with other local groups such as the Bactrians, Chorasmians, Turks and Persians, and came to speak Persian (modern Tajiks) or (after the Turkic conquest of Central Asia) Turkic Uzbek. They are among the ancestors of the modern Tajik and Uzbek people. Numerous Sogdian words can be found in modern Persian and Uzbek as a result of this admixture.</blockquote>.</ref> | родственные = [[Уйғырҙар]]}} '''Үзбәктәр''' ({{lang-uz| Ўзбек, Ўзбеклар; Oʻzbek, Oʻzbeklar}}) — төрки халыҡ. Үзбәкстан Республикаһы халҡының күпселеген тәшкил итә. Элекке СССР-ҙың Урта Азияһында иӊ ҙур этник төркөм<ref> Fumagalli M. Framing Ethnic Minority Mobilisation in Central Asia: The Cases of Uzbeks in Kyrgyzstan and Tajikistan//Europe-Asia Studies, Vol. 59, No. 4 (Jun., 2007), p. 571 </ref>. Үзбәктәр Үзбәкстан халҡының 82 процентын тәшкил итә<ref>[url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |date=2019-01-05 }} Central Intelligence Agency (CIA) [[The World Factbook]]] ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |date=2019-01-05 }}</ref>. Шулай уҡ үзбәк халҡы төньяҡ [[Афғанстан]], көнбайыш [[Тажикстан]], көньяҡ [[Ҡаҙағстан]], көньяҡ [[Ҡырғыҙстан]], көнсығыш [[Төркмәнстан]]да күпләп йәшәй. Үзбәк [[мигрант]]тары Рәсәйҙә, Төркиәлә, Европа Берләшмәһендә һәм АҠШ-та йәшәй. == Үзбәк милләтенә нигеҙ һалыусы ырыуҙар == [[Файл:A heavily armed Uzbek, Safavid Iran, mid 16th century.jpg| thumb|Үзбәк һалдат портреты, яҡынса 1557—1564 йылдар, [[Сефевидтар]] Ираны<ref>[http://www.christies.com/LotFinder/lot_details.aspx?intObjectID=5358801 A HEAVILY ARMED UZBEK. SAFAVID IRAN, MID 16TH CENTURY]</ref>]] Сығышы менән Дешт-Ҡыпсаҡтарҙан булған 92 ырыу үзбәк миләтенә нигеҙ һалған. Тарихсы Т.Солтанов билдәләүенсә, улар араһында Урта Азияла йәшәғән күпселек төрөк ырыуҙары була.<ref>Султанов Т. Кочевые племена Приаралья в XV—XVII вв.// Вопросы этнической и социальной истории. М., 1982</ref> {| class="wide" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|№ | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Маджму ат-Таварих"''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''"Тухфат ат-таварих-и хани"''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Рукопись 4330.0 ''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''' Закир Чормошев буйынса''' |- | 1||[[минг]]||[[минг]]||[[минг]]||[[катаган]] |- | 2||[[Юзы|юз]]||[[кыргыз]]||[[Юзы|юз]]||[[Юзы|джуз(юз)]] |- | 3||[[кырк]]||[[Юзы|юз]]||[[кырк]]||[[минг]] |- | 4||[[джалаир]]||[[кырк]]||[[онг]]||[[кырк]] |- | 5||[[сарай]]||[[онг]]||[[онгачит]]||[[онгкой]] |- | 6||[[конгурат]]||[[онгачит]]||[[джалаир]]||[[чит]] |- | 7||[[алчин]]||[[джалаир]]||[[сарай]]||[[джалаир]] |- | 8||[[аргун]]||[[конгурат]]||[[хытай]]||[[сарай]] |- | 9||[[найман]]||[[алчин]]||[[кипчак]]||[[конгурат]] |- | 10||[[кыпчак]]||[[аргын]]||[[найман]]||[[алчын]] |- | 11||[[калмак]]||[[сарай]]||[[чакмак]]||[[аргын]] |- | 12||[[чакмак]]||[[найман]]||[[урмак]]||[[айман(найман?)]] |- | 13||[[кыргыз]]||[[кипчак]]||[[тувадак]]||[[кыпчак]] |- | 14||[[кырлык]]||[[чакмак]]||[[бостон]]||[[чакмак]] |- | 15||[[тюрк]]||[[бурлат]]||[[сымырчик]]||[[адак(азак)]] |- | 16||[[туркмен]]||[[сымырчик]]||[[каламак]]||[[калдык]] |- | 17||[[байаут]]||[[булат]]||[[карлук]]||[[тоодак]] |- | 18||[[бурлан]]||[[каттаган]]||[[каттаган]]||[[буллак]] |- | 19||[[шымырчик]]||[[килечи]]||[[арлат]]||[[шымырчик]] |- | 20||[[кабаша]]||[[кинегес]]||[[аргун]]||[[катаган]] |- | 21||[[нуджин]]||[[буйурук]]||[[барлас]]||[[калтабий]] |- | 22||[[килечи]]||[[уйрасут]]||[[буйтай]]||[[кунакаш]] |- | 23||[[килекеш]]||[[кыят]]||[[кенегес]]||[[бойрок]] |- | 24||[[бурят]]||[[хытай]]||[[килечи]]||[[ойрот]] |- | 25||[[убрят]]||[[канглы]]||[[буйурак]]||[[курлас]] |- | 26||[[кыят]]||[[авар]]||[[ойрат]]||[[кыят]] |- | 27||[[хытай]]||[[джубаладжи]]||[[кыят]]||[[кытай]] |- | 28||[[канглы]]||[[туйчи]]||[[кунграт]]||[[кангелди]] |- | 29||[[урйуз]]||[[буйут]]||[[канглы]]||[[чоплачи]] |- | 30||[[джуналахи]]||[[джыйыт]]||[[уз]]||[[кошчу(кушчу)]] |- | 31||[[куджи, кучи]]||[[джилджиут]]||[[джуладжи]]||[[буланчи]] |- | 32||[[утарчи]]||[[буйат]]||[[джусуладжи]]||[[чувут]] |- | 33||[[пуладчи]]||[[уймаут]]||[[кучи]]||[[джыйыл]] |- | 34||[[джыйыт]]||[[арлай]]||[[утарчи]]||[[буят]] |- | 35||[[джуйут]]||[[кераит]]||[[пуладчи]]||[[уят]] |- | 36||[[джулджут]]||[[онгут]]||[[джуйут]]||[[арлай(адылай)]] |- | 37||[[турмаут]]||[[тангут]]||[[джыйыт]]||[[кыйрат]] |- | 38||[[уймаут]]||[[мангыт]]||[[джалджут]]||[[онгкот]] |- | 39||[[арлат]]||[[джалджаут]]||[[буйазут]]||[[тангут]] |- | 40||[[кереит]]||[[масит]]||[[уймаут]]||[[мангыт]] |- | 41||[[онгут]]||[[меркит]]||[[кераит]]||[[чарчут(чалчут)]] |- | 42||[[тангут]]||[[буркут]]||[[баган]]||[[мит]] |- | 43||[[мангут]]||[[кият]]||[[онгут]]||[[меркит]] |- | 44||[[джалаут]]||[[куралас]]||[[тангут]]||[[буркут]] |- | 45||[[мамасит]]||[[оглен]]||[[мангыт]]||[[кият]] |- | 46||[[меркит]]||[[кары]]||[[меркит]]||[[окулат]] |- | 47||[[буркут]]||[[араб]]||[[буркут]]||[[кыдый]] |- | 48||[[кият]]||[[илачи]]||[[масид]]||[[арап(араб)]] |- | 49||[[куралаш]]||[[джубурган]]||[[кият]]||[[ылаачи]] |- | 50||[[оглен]]||[[кышлык]]||[[оглен]]||[[чубурган]] |- | 51||[[кары]]||[[гирей]]||[[алчин]]||[[кыштык]] |- | 52||[[араб]]||[[туркмен]]||[[кары]]||[[кийрат(килят)]] |- | 53||[[илачи]]||[[дурман]]||[[гариб]]||[[туркмен]] |- | 54||[[джубурган]]||[[табын]]||[[шубурган]]||[[дурман]] |- | 55||[[кышлык]]||[[тама]]||[[кышлык]]||[[табан]] |- | 56||[[гирей]]||[[рамадан]]||[[туркмен]]||[[там(тама?)]] |- | 57||[[дурмен]]||[[митан]]||[[дурмен]]||[[рамлам(рамнан)]] |- | 58||[[табын]]||[[уйшун]]||[[табын]]||[[мойтон]] |- | 59||[[тама]]||[[бурия]]||[[там]]||[[ойшон]] |- | 60||[[рамадан]]||[[хафиз]]||[[рамадан]]||[[бирия]] |- | 61||[[уйшун]]||[[уйурджи]]||[[митан]]||[[апыз(апыл)]] |- | 62||[[бадай]]||[[джуйрасут]]||[[уйшун]]||[[казак]] |- | 63||[[хафиз]]||[[будай]]||[[бусе]]||[[кыргыз]] |- | 64||[[уйурджи]]||[[банаш]]||[[хафиз]]||[[мундуз]] |- | 65||[[джурат]]||[[татар]]||[[кыргыз]]||[[кутчу]] |- | 66||[[татар]]||[[б.дж.к.р.]]||[[татар]]||[[ойчу]] |- | 67||[[юрга]]||[[сулдуз]]||[[йадж.к.р.]]||[[джуурат]] |- | 68||[[баташ]]||[[азак]]||[[сулдуз]]||[[бадай]] |- | 69||[[баташ]]||[[калмак]]||[[калывай]]||[[татар]] |- | 70||[[каучин]]||[[каракалпак]]||[[дуджир]]||[[табаш]] |- | 71||[[тубай]]||[[санвадан]]||[[джурат]]||[[чыкыр]] |- | 72||[[тилау]]||[[тубай]]||[[будай]]||[[сулдуз]] |- | 73||[[кардари]]||[[тилау]]||[[оглан]]||[[тубай]] |- | 74||[[санхиян]]||[[киради]]||[[курлаут]]||[[кылдый]] |- | 75||[[кыргын]]||[[сактиян]]||[[чимбай]]||[[кирдираи(кылдырай)]] |- | 76||[[ширин]]||[[кыркын]]||[[махди]]||[[сактан]] |- | 77||[[оглан]]||[[ширин]]||[[чилкас]]||[[кыргын(кырчин)]] |- | 78||[[чимбай]]||[[оглан]]||[[угур]]||[[ширин]] |- | 79||[[чаркас]]||[[курлат]]||[[агар]]||[[углам(оглан)]] |- | 80||[[уйгур]]||[[баглан]]||[[кур]]||[[куулат(курлат)]] |- | 81||[[анмар]]||[[чимбай]]||[[никуз]]||[[джыглак]] |- | 82||[[ябу]]||[[чилкас]]||[[кара]]||[[чынабай]] |- | 83||[[таргыл]]||[[уйгур]]||[[тушлуб]]||[[чилкас]] |- | 84||[[тургак, турган]]||[[арнамар]]||[[ябу]]||[[уйгур]] |- | 85||[[теит]]||[[ябу]]||[[таргыл]]||[[ачар(агар)]] |- | 86||[[кохат]]||[[таргыл]]||[[кохат]]||[[таргыл]] |- | 87||[[фахыр]]||[[турган]]||[[шуран]]||[[турукай]] |- | 88||[[куджалык]]||[[кохат]]||[[ширин]]||[[кычит]] |- | 89||[[шуран]]||[[маджар]]||[[тама]]||[[маджар]] |- | 90||[[дераджат]]||[[куджалык]]||[[бахрин]]||[[коджолук]] |- | 91||[[кимат]]||[[суран]]||[[гирей]]||[[сооран]] |- | 92||[[шуджа-ат]]||[[бахрин]]||[[сахтиян]]|| |- | 93||[[авган]]|||||| |- | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Үзбәктәр]] snw0e81tkr5025qk9239hcr637m4jmf 0 125129 1307200 1306172 2026-10-10T07:06:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307200 wikitext text/x-wiki {{Болезнь | Name = Һимереү | Image = Obesity-waist circumference.svg | Caption = Һимереүҙең төрлө кимәле: нормаль ауырлыҡтағы, тән ауырлығлы артыҡ булған һәм һимергән кеше силуэты | DiseasesDB = 9099 | ICD10 = {{ICD10|E|66| |e|65}} | ICD9 = {{ICD9|278}} | MedlinePlus = 003101 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1653 | MeshName = Obesity | MeshNumber = C23.888.144.699.500 |}} '''Һимереү''' ({{lang-la|adipositas}} — аңлата: «һимереү» һәм {{lang-la|obesitas}} — аңлата: тулы кәүҙә, йыуанлыҡ, һимеҙлек) — [[май]] бөрөү, кәүҙә ауырлығының май туҡымаһы иҫәбенә артыуы. Май туҡымаһы физиологик үҫеү урындарында ла, түш биҙҙәрендә лә, янбашта ла, [[ҡорһаҡ]]та ла үҫә ала. Әлеге ваҡытта һимереү хроник алмашыныу [[сир]]е тип йөрөтөлә, төрлө йәштә саҡта май туҡымаһы саманан тыш йыйылыуы сәбәпле халыҡтың тән ауырлығы артыу, дөйөм сир һәм үлем осраҡтары күбәйеү күҙәтелә. Һимереү менән ауырыу цивилизациялы илдәрҙә генетик пулда үҙгәрештәр булмаһа ла, нәҫелдән килгән факторҙарға ҡарамайса, һимереү сире менән сирләүселәр һаны арта бара<ref name="Efimov">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Малая энциклопедия врача-эндокринолога |оригинал = |ссылка = |ответственный = Ефимов А. С |издание = 1-е изд |место = Киев |издательство = Медкнига, ДСГ Лтд, Киев |год = 2007 |том = |страницы = 255—260 |страниц = 360 |серия = «Библиотечка практикующего врача» |isbn = 966-7013-23-5 |тираж = 5000 }}</ref>. Һимереү [[организм]]да энергияны үҙләштереү һәм уны сарыф итеү араһындағы дисбаланс арҡаһында килеп сыға. Тән ауырлығын организмда регуляциялау организмдың энергетик системаһын контролләүсе бер береһе менән бәйле системаларҙың үҙ- ара ҡатлаулы тәьҫир итешеүе арҡаһында бара: үҙләштерелгән энергия (калорийҙар) = сарыфланған энергия. Һимереүгә ыңғай энергетик баланс (гиподинамия) һәм еңел үҙләштерелеүсе калорийҙар сығанағы килтерә, артыҡ калорийҙар организмда триглицеридтарҙың май туҡымаһыда йыйылыуына килтерә. Энергетик тигеҙләнеште тотороҡландырыу өсөн организм [[гормондар]] кимәлен көйләргә ,энергия исрафлауҙы кәметергә, файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе яҡшыртырға, туҡланыу тәртибен үҙгәртергә (аппетитты әҙәйтергә]), етмәгән энергияны май энергия депоһынан алырға тейеш. Ошо атап кителгән һәр бер өлөш айырым [[ген]]дар менән көйләнә<ref name="Efimov"/>. == Этиология == {| border="0" style="background:transparent; float:right;" |[[Файл:World map of calory consumption 1961.svg|thumb| 1961 йыл — кешегә көнөнә аҙыҡтың уртаса калорийлығы картаһы<ref name=Earth09>{{cite web|url=http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=8&variable_ID=212&action=select_countries|title=EarthTrends: Nutrition: Calorie supply per capita|format=|work=World Resources Institute|accessdate=Oct. 18, 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/618XJA4RY|archivedate=2011-08-23}}</ref>. {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|мәғлүмәттәр&nbsp;юҡ}} {{legend|#ffff65|<1600}} {{legend|#fff200|1600–1800}} {{legend|#ffdc00|1800–2000}} {{legend|#ffc600|2000–2200}} {{legend|#ffb000|2200–2400}} {{legend|#ff9a00|2400–2600}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|2600–2800}} {{legend|#ff6e00|2800–3000}} {{legend|#ff5800|3000–3200}} {{legend|#ff4200|3200–3400}} {{legend|#ff2c00|3400–3600}} {{legend|#cb0000|>3600}} {{Multicol-end}}]] | [[Файл:World map of Energy consumption 2001-2003.svg|thumb| 2001—2003 йылдар — кешегә көнөнә аҙыҡтың уртаса калорийлығы картаһы<ref name=FAO2006>{{cite web|url=http://www.fao.org/economic/ess/food-security-statistics/en/|title=FAO: Food Security Statistics|format=|work=Food and Agriculture Organization of the United Nations|accessdate=Oct. 18, 2009|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20090804195651/www.fao.org/economic/ess/food-security-statistics/en/|archivedate=2009-08-04}}</ref>. {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|мәғлүмәттәр&nbsp;юҡ}} {{legend|#ffff65|<1600}} {{legend|#fff200|1600–1800}} {{legend|#ffdc00|1800–2000}} {{legend|#ffc600|2000–2200}} {{legend|#ffb000|2200–2400}} {{legend|#ff9a00|2400–2600}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|2600–2800}} {{legend|#ff6e00|2800–3000}} {{legend|#ff5800|3000–3200}} {{legend|#ff4200|3200–3400}} {{legend|#ff2c00|3400–3600}} {{legend|#cb0000|>3600}} {{Multicol-end}}]] |} Һимереү менән яфаланған ғаиләләрҙә гендар тарафынан алдан билдәләнгәнлек күренеп тора. Кешелек килеп сығыу һәм үҫешеү тарихы дәүерендә, тән ауырлығын көйләү өсөн яуап биргән [[ген]]дар [[эволюция]]лаған, тик файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе билдәләүсе һәм ғәҙәти физик активлыҡты әҙәйтеүсе тирә яҡ мөхит факторҙары ла һиҙелерлек үҙгәрҙе<ref name="Efimov"/>. Һимереү түбәндәге сәбәптәр арҡаһында булырға мөмкин: * Ашаған [[аҙыҡ]] менән сарыф иткән [[энергия]] араһындағы тигеҙлекте боҙоу, йәғни күп ашау һәм энергияны әҙерәк сарыфлау; * Ашҡаҙан аҫты биҙе, [[бауыр]], [[нәҙек эсәк]] и [[Кешенең йыуан эсәге|туҡ эсәк]] системалары эшмәкәрлеге боҙолоуы (эндокрин патология арғаһындағы һимереү); * генетик боҙолоуҙар. === Һимереүгә килтереүсе факторҙар === * Аҙ хәрәкәтләнеү * Генетик факторҙар, айырым әйткәндә: ** липолиз [[фермент]]тарының юғары әүҙемлеге ** липолиз ферменттарының әүҙемлеге әкренәйеүе * Ҡайһы бер сирҙәр, айырып әйткәндә эндокрин сирҙәр (гипогонадизм (ирҙәрҙең енси биҙҙәре етерлек кимәлдә эшләнмәүе), гипотиреоз, инсулинома) * туҡланыу тәртибен психологик боҙоу (мәҫәлән, туҡланыуҙы боҙоусы психоген күп ашау). * Стресстарға бирешеп барыусанлыҡ * Прадер-Вилли синдромы<ref>{{Cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/obe/causes|title=Causes - NHLBI, NIH|publisher=www.nhlbi.nih.gov|lang=en|accessdate=2017-03-12}}</ref> * Гипоталамустың функциялары боҙолоу<ref>{{Cite news|title=Какие причины накопления лишнего жира в теле?|url=http://health-you.ru/kakie-prichiny-nakopleniya-lishnego-zhira-v-tele/|accessdate=2017-03-12|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170313214414/http://health-you.ru/kakie-prichiny-nakopleniya-lishnego-zhira-v-tele/|archivedate=2017-03-13}}</ref> * Йоҡо туймау<ref>[http://www.aif.ru/health/article/48157 ''Битва за сон: как избавиться от бессонницы?'', «АиФ Здоровье», № 50, 15.12.2011.]</ref> * Психотроп препараттар<ref name="pmid14747245">{{cite journal |author=American Diabetes Association; American Psychiatric Association; American Association of Clinical Endocrinologists; North American Association for the Study of Obesity|title=Consensus development conference on antipsychotic drugs and obesity and diabetes|journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=2 |pages=596–601 |year=2004 |month=February |pmid=14747245|doi= 10.2337/diacare.27.2.596|url=http://care.diabetesjournals.org/cgi/content/full/27/2/596}}</ref> * Системалы глюкокортикостероидтар<ref name="medportal">[http://medportal.ru/mednovosti/main/2014/08/29/917ozhireniye/g Ҡулланыуҙың өҫтәмә эҙемтәһе — һимереү]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} MED новости, 17.09.2014</ref> * Гормональ контрацептивтар * Инсулин һәм инсулин бүлеп сығарыу стимуляторҙары [[Эволюция]] процесcында кеше организмы туҡлыҡлы матдәләр запасын күп саҡта йыйып ҡалырға, был запасты ашарға аҙыҡты бөтөнләй табып булмағанда, йә иһә ашарға әҙ булғанда, тотонорға өйрәнгән — был өҫтөнлөктө эволюция биргән һәм ул кешегә иҫән ҡалырға мөмкинлек биргән. Борон заманда тулы кәүҙә имен тормош, байлыҡ, мул уңыш һәм һаулыҡ билдәһе булған. Миҫал булып, беҙҙең эрға тиклем 22-се меңйыллыҡта эшләнгән « Виллендорф Венераһы» (Venus of Willendorf) скульптураһы тора (бәлки был иң боронғо әлегә билдәле һимереү иллюстрацияһылыр). == Һимереү классификацияһы == '''Үҙәктән һимереү''' тип ҡорһаҡта йыйылған май ҡатламын йөрөтәләр. Үҙәктән һимереү һимереүҙең иң ҡурҡыныс төрө тип иҫәпләнә һәм, статистика буйынса, йөрәк сиренә, ҡан баҫымы күтәрелеүе һәм [[шәкәр диабеты]]на килтереү менән янай. Үҙәктән һимереүҙе («пивной живот»), күптәр уйлағанса, һыра эсеү менән бәйләү раҫлау тапмай: тән ауырлығы индексы ла, бил менән янбаш дәүмәле([[:en:Waist-hip ratio]]) нисбәте лә һыра эсеүгә бәйле түгел<ref name="pmid14506485">{{cite journal |author=Bobak M, Skodova Z, Marmot M |title=Beer and obesity: a cross-sectional study |journal=Eur J Clin Nutr |volume=57 |issue=10 |pages=1250–3 |year=2003 |month=October |pmid=14506485 |doi=10.1038/sj.ejcn.1601678 |url=http://dx.doi.org/10.1038/sj.ejcn.1601678}}</ref>. Бил әйләнәһе менән янбаш әйләнәһе дәүмәле нисбәте ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 0,8-ҙән, ирҙәр өсөн 0,95 артһа, пациент үҙәк һимереү менән сирле тип иҫәпләнә. '''Һимереүҙең патологик типтары''', ҡағиҙә булараҡ, кешенең эндокрин системаһындағы май алмашыныуының боҙолоуына бәйле. Һимереү (йыйылған май ҡатламы миҡдарына ҡарап) бер нисә дәрәжәгә һәм төргә (уны булдырған сәбәптәрҙән сығып) бүленә. Һимереү шәкәр диабеты, гипертония сиренә һәм башҡа артыҡ тән ауырлығы менән бәйле башҡа сирҙәргә китереү хәүефен арттыра. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙең бил әйләнәһе дәүмәле 94 сантиметрҙан, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 80 сантиметрҙан артһа, һимереү менән бергә була торған сирҙәр хәүефе бермә-бер арта. Һимереүгә килтереүсе сәбәптәр шулай уҡ май туҡымаһының ары таралыуына, май туҡымаһының характеристикаһына (йомшаҡлығына, тығыҙлығына, нисә процент шыйыҡса барлығына), шулай уҡ тиреләге үҙгәрештәрҙең булыу-булмауына (тире һуҙылыуға, тиреләге күҙәүҙәр киңәйеүенә, «целлюлит»ҡа) килтерә. == Һимереү йыш осраған илдәр == [[2013 йыл]] да [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы һимереү проблемалары буйынса хисап-мәғлүмәт (отчет) баҫтырып сығара<ref>[http://www.fao.org/docrep/018/i3300e/i3300e.pdf Отчет Продовольственной и сельскохозяйственной организации ООН по проблемам ожирения за 2013 год]</ref>. Отчет төҙөү өсөн Берләшкән милләттәр ойошмаһы (БМО) [[2008 йыл]] мәғлүмәттәрен файҙалана. Түбәндә БМО доклады буйынса һимереү сире иң ныҡ таралған 20 ил күрһәтелгән таблица: {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Ил ! Һимереүҙән яфаланған кешеләрҙең проценты |- | [[Мексика]] || align="right" | 32,8 |- | [[АҠШ]] || align="right" | 31,8 |- | [[Сүриә]] || align="right" | 31,6 |- | [[Венесуэла]], [[Ливия]] || align="right" | 30,8 |- | [[Тринидад һәм Тобаго]] || align="right" | 30,0 |- | [[Вануату]] || align="right" | 29,8 |- | [[Ираҡ]], [[Аргентина]] || align="right" | 29,4 |- | [[Төркиә]] || align="right" |29,3 |- | [[Чили]] || align="right" | 29,1 |- | [[Чехия]] || align="right" | 28,7 |- | [[Ливан]] || align="right" | 28,2 |- | [[Яңы Зеландия]], [[Словения]] || align="right" | 28,0 |- | [[Сальвадор]] || align="right" | 27,9 |- | [[Мальта]] || align="right" | 27,6 |- | [[Панама]], [[Антигуа һәм Барбуда]] || align="right" | 26,8 |- | [[Израиль]] || align="right" | 26,5 |- | [[Австралия]], [[Сент-Винсент һәм Гренадин]] || align="right" | 26,1 |- | [[Доминика]] || align="right" | 26,0 |- | [[Бөйөк Британия]] || align="right" | 24,9 |- | [[Рәсәй]] || align="right" | 24,9 |- | [[Венгрия]] || align="right" | 24,8 |} Рәсәй медицина фәндәре академияһының фәнни-тикшеренеү институты директоры, Рәсәй медицина фәндәре академияһы Президиумының баш фәнни сәркәтибе Виктор Тутельян 2005 йылда билдәләүенсә: «Беҙҙең Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 60 % һәм ирҙәрҙең 50 % — уртаса алғанда 57,5 % (Рәсәй Федерацияһында 8 ир кешегә 9 ҡатын-ҡыҙ тура килә) — артыҡ тән ауырлығынан интегә. Беҙҙең илдә үлем осраҡтарының 57,5 % йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренә тура килә. Был сирҙәр йышыраҡ кешеләрҙең тән ауырлығы артыҡ булғанға килеп сыға»<ref>[https://ria.ru/society/20051026/41898069.html В России 60 % женщин старше 30 лет страдают избыточным весом] // [[РИА Новости]], 26.10.2005</ref>. Мексикала, үҙ сиратында, 2008 йылда 70 % кеше артыҡ тән ауырлығынан интеккән, шул иҫәптән — 32,8 % һимереүҙән (2009 йылда уларҙың һаны 30 %-ҡа хәтле кәмегән)<ref>[http://lenta.ru/news/2013/07/09/fattest/ ООН признала мексиканцев самыми толстыми людьми планеты] // [[Lenta.ru]]</ref>. 2016 йылда «The Lancet» журналы 2025 йылға һимереү менән планетаның 20 % яфаланасаҡ, тип иҫбатлаған тикшеренеү һөҙөтәләрен баҫтырып сығарған<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2016/04/01/fat/|title=Пятой части мира предрекли ожирение к 2025 году|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2016-04-02|lang=}}</ref>. == Клиник картинаһы == Һимереүҙең клиник күренеше күп калорийлы аҙыҡ ашап, энергияны әҙерәк сарыф итеү<ref name="Efimov"/> нәтижәһендә [[май]]ҙың тәндең төрлө өлөшөндә йыйылыуы менән характерлана. == Диагностика == Медицина практикаһында һимереүҙе диагностикалау өсөн йышыраҡ тән ауырлығы индексын ҡулланалар (ИМТ — индекс массы тела)<ref name="Efimov"/>. Шулай уҡ тән ауырлығы индексынан айырмалы рәүештә кешенең тән өҙөлөшөн иҫәпкә алыусы Борнгардт индексын да ҡулланалар. === Тән ауырлығы индексы === Артыҡ ауырлыҡ күрһәткесе булып, тән ауырлығы индексы тора (ИМТ). Тән ауырлығы индексы (ИМТ) = тән ауырлығы/ буй оҙонлоғо² (кг/м²). [[2000 йыл]]да Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы монголоид расаһына ҡараған кешеләр өсөн артыҡ ауырлыҡ күрһәткесенең сиген 25-тән 23 кг/м² хәтле, ә һимереү күрһәткесе сиген 30 килограмдан 25 кг/м² хәтле күсерҙе. Бының сәбәбе- эпидемиологик тикшеренеүҙәр монголоидтарҙың тулы кәүҙәлелек менән бәйле проблемаларҙан тән ауырлығы индексы түбәнерәк саҡта уҡ интегә башлауын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тикшеренеүселәр негроид расаһы һәм Полинезия кешеләре өсөн артыҡ тән ауырлығы күрһәткесе сиген 25-тән 26-ға, ә һимереү күрһәткесе сиген — 30-ҙан 32 кг/м² тиклем күтәрәргә тәҡдим итәләр. Тән ауырлығы индексы 40 һәм унан юғарыраҡ булһа, хатта һимеҙлек ҡыйынлыҡтар тыуҙырмаһа ла, морбид (ауырыуҙан булған) һимереү тип атала. Икенсе типтағы шәкәр диабеты, артериаль гипертония, дислипидемия һәм аяҡ- ҡул быуындары патологияһы булғанда, һимереү тән ауырлығы индексы 35 һәм унан юғарыраҡ булғанда уҡ, морбид тип классификациялана. {| border="0" style="background:transparent;float:right;" |- |[[Файл:WikiRRM.jpg|thumb|Зависимость от ИМТ относительного риска смерти для мужчин в США<ref name=Freed2006>{{cite journal |author=Freedman DM, Ron E, Ballard-Barbash R, Doody MM, Linet MS |title=Body mass index and all-cause mortality in a nationwide US cohort |journal=Int J Obes (Lond) |volume=30 |issue=5 |pages=822–9 |year=2006 |month=May |pmid=16404410 |doi=10.1038/sj.ijo.0803193 |url=}}</ref>.]] |[[Файл:WikiRRFBMI1.jpg|thumb|Зависимость от ИМТ относительного риска смерти для женщин в США<ref name=Freed2006/>.]] |} Тән ауырлығы индексы май/мышцалар нисбәтен һәм майҙың тәндә урынлашыу төрөн иҫәпкә алмаған өсөн тәнҡитләнә. Ит массаһы әҙ булған оло кеше, мәҫәлән, идеаль ауырлыҡлы кеше тип классификацияланыуы, шул уҡ ваҡытта мускулдары ныҡ үҫешкән спортсмендың артыҡ ауырлыҡлы йәки һимергәндәр рәтенә индерелеүе бар. Шуға ҡарамаҫтан, тән ауырлығы индексы берҙән-бер халыҡ-ара танылған артыҡ ауырлыҡ билдәһе критерийы булып ҡала . === Магнит-резонанс томографияһы === Май ҡатламының кеше организмындағы дәүмәлен билдәләүҙең иң теүәл ысулы булып, МРТ<ref name="Efimov"/> тора. Ябай тормошта кешенең тәнендәге май дәүмәле биоимпедансометрия ысулы менән тән составы анализаторы булған үлсәү менән билдәләнә. Артыҡ тән ауырлығы булған кешеләр үҙ кәүҙәһен арҡырыға ныҡ йәйелгән тип иҫәпләй, был хәл кешенең үҙ кәүҙәһенең тышҡы ҡиәфәте менән ризаһыҙлығын тыуҙыра<ref>[http://docs.google.com/gview?url=http://docs.google.com/gview?url=http://vprosvet.ru/wp-content/uploads/2010/10/Dorojevets-disser.pdf&chrome=true «Искажение образа физического Я у больных ожирением и нервной анорексией» Дорожевец А. Н. Дис. канд. психол. наук. МГУ. 1986]</ref>. == Һимереүҙе дауалау == === Һимереүҙе һәм артыҡ тән ауырлығын дауалау ысулдары === * Уларға клетчатка (күҙәнәкле), витаминдар һәм башҡа биологик актив компоненттар миҡдары күп булған (башаҡлылар һәм тарттырылмаған бөртөктәрҙән әҙерләнгән аҙыҡ, йәшелсә, емештәр, [[сәтләүек]], үлән-япраҡтар һәм башҡалар) һәм организм еңел үҙләштерә торған углеводтары (шәкәр, тәм-том, ҡамыраҙыҡ,юғары сортлы ондан бешерелгән икмәк һәм макарон) әҙерәк диета, шулай уҡ физик күнегеүҙәр инә. * Һимереүҙе дарыуҙар менән дауалауҙағы дөйөм ҡараш буйынса, һимереүҙе дауалауҙа ҡулланыла торған дарыуҙарҙың барыһын да ҡулланып ҡарау фарыз. Был маҡсатта һимереүҙе дауалау препараттарын ҡулланалар. * Шулай уҡ психотерапевтик дауалау (үҙ тәртибеңде көйләү терапияһы) ҡулланыла. * Әгәр дарыуҙар менән дауалауҙың һөҙөмтәһе бик әҙ булһа, йә бөтөнләй булмаһа, бындай дауалауҙы туҡтатыу зарур. Хирургик юл менән дауалауҙы уйлап ҡарарға. === Һимереүҙе диета менән дауалау === Йыш ҡына[[диета]]лар нығыраҡ һимереүгә килтерә. Сәбәбе шунда — наҡыҫ диета (калорийҙарҙы ҡулланыуҙы киҫкен әҙәйткән хәлдә) тиҙ генә ауырлыҡты түбәнәйтергә ярҙам итә, тик диетаны тотмай башлағас, аппетит көсәйә, аҙыҡты үҙләштереү яҡшыра һәм ауырлыҡ диета тота башлағансы булғанға ҡарағанда ла күберәккә арта. Әгәр ҙә һимереү менән яфаланған кеше яңынан ябығырға теләһә, һәр уҡталған һайын ауырлыҡты кәметеү ауырыраҡ була, ә ауырлыҡ артыу еңелерәк, артыҡ йыйылған ауырлыҡ һәр уҡталған һайын күберәк була бара. Шуның өсөн тиҙ генә нәтижәгә ирешеүгә (тиҙ арала нисек тә булһа күберәк ауырлыҡтан ҡотолоуға) йүнәлтелгән диеталар — зыянлы һәм ҡурҡыныс эш. Унан тыш, ҡайһы бер ябыҡтырыусы препараттарҙа һейҙек ҡыуҙырыусы һәм эсте йомшартыусы компоненттар бар, ә был майҙы түгел, һыуҙы юғатыуға килтерә. Организмдағы һыуҙы юғалтыу һимереү менән көрәш өсөн файҙаһыҙ, сәләмәтлек өсөн зыянлы, ә диетаны тотмай башлағанда тән ауырлығы кире урынына ҡайта. Рациондың энегрия ҡиммәтен түбәнәйтеүгә нигеҙләнгән дауалау төрҙәре һөҙөмтәләре оҙаҡҡа барыуы шикләндертә (бындай дауалау врач күҙәтеүе аҫтында, йә медицина контроле булмаған килеш үткәрелеүенә ҡарамаҫтан)<ref name="Гельдер-Оксфорд-2">{{книга|автор=Гельдер М., Гэт Д., Мейо Р.|заглавие=Оксфордское руководство по психиатрии: Пер. с англ|место=Киев|издательство=Сфера|год=1999|том=2|страниц=436|isbn=966-7267-76-8|тираж=1000}}</ref>{{rp|39}}. Америка психологы Трейси Манн һәм уның коллегалары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, диеталар һимереү менән көрәш ҡоралы булараҡ бөтөнләй файҙаһыҙ<ref>[http://www.mignews.com/news/health/world/070407_211622_24826.html ''Учёные сомневаются в эффективности любых диет'', Mignews.com, 07.04.2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401194412/http://mignews.com/news/health/world/070407_211622_24826.html |date=2016-04-01 }}</ref><ref>Mann T, Tomiyama AJ, Westling E, Lew AM, Samuels B, Chatman J, ''Medicare’s search for effective obesity treatments: diets are not the answer'', Am. Psychol., 2007 Apr; 62(3) 220-33. PMID 17469900.</ref>. Шулай ҙа аҙыҡтың калорийҙарын һәм алған калорийҙарҙың физик йөкләнешкә (хәрәкәткә) тап килеүен тейешенсә контролдә тотмайынса, һимереүҙе уңышлы даулап булмай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ауырлыҡты кәметер өсөн ғәҙәти аҙыҡ калорийҙарын иҫәпләп сығарырға, шунан ай һайын калорийҙарҙы кәрәкле энергия кимәленән 300—500 ккал әҙерәккә ҡалғансы 500 ккал-ға әҙәйтергә тәҡдим итә. Физик хеҙмәт менән шөғөлләнмәгәндәр өсөн был күрһәткес 1500—2000 ккал. Ғалимдар асыҡлауынса, майы әҙ процентлы һөт аҙыҡтарын көн дә ҡулланыусылар һирәгерәк артыҡ ауырлыҡ йыялар һәм метаболик синдром<ref>[http://ria.ru/science/20160419/1414980299.html Ученые: жир в молочных продуктах понижает риск развития диабета | РИА Новости]</ref> менән һирәгерәк ауырыйҙар. === Психотерапия === Һимереүҙе дауалауҙа ҡулланылған тәртип көйләүсе терапия ысулдарын ҡулланыу үҙ үҙеңде ҡулда тотоу, ашауға ҡарашты һәм уның менән бәйле ғәҙәттәрҙе үҙгәртеүгә, физик йөкләнеште арттырыуға һәм ышаныслы социаль ярҙам булдырыуға йүнәлтелгән. Контроль аҫтында барған тикшеренеүҙәр барышында асыҡланыуынса, ҡайһы пациентҡа был ысул ҡулланылған, шул элекке ауырлығын башҡа төрлө дауалау ысулдарын ҡулланғандарға ҡарағанда һирәгерәк кире йыйған<ref name="Гельдер-Оксфорд-2"/>{{rp|39}}. Канада ғалимдары асыҡлауынса, кешенең ата-әсәһе менән насар мөнәсәбәттә булыуы һимереүгә килтереүе мөмкин. Һәм киреһенсә,айырып әйткәндә, атай менән яҡшы мөнәсәбәттәр, нормаль ауырлыҡты һаҡлауға булышлыҡ итә<ref>http://ijbnpa.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12966-016-0393-7</ref>. === Һимереүҙе дарыуҙар менән дауалау === Дарыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа хәлде яҡшырта ала, тик һөҙөмтә оҙаҡҡа бармай<ref name="Гельдер-Оксфорд-2"/>{{rp|39}}. Әгәр дарыуҙар ҡулланыуҙы туҡтатҡандан һуң пациент тормош рәүешен үҙгәртмәһә, диета тотоу буйынса күрһәтмәләрҙе үтәмәһә, тән ауырлығы кире арта башлай. Был бәлки артыҡ ауырлыҡтың гипоталамуста май туҡымаһы эшен көйләүҙе боҙоусының кире ҡайтмаҫлыҡ ҡуҙғыу процесстарын ҡуҙғытыуы менән бәйлелер<ref name="pmid22201683">{{cite journal |author=Thaler JP, Yi CX, Schur EA, Guyenet SJ, Hwang BH, Dietrich MO, Zhao X, Sarruf DA, Izgur V, Maravilla KR, Nguyen HT, Fischer JD, Matsen ME, Wisse BE, Morton GJ, Horvath TL, Baskin DG, Tschöp MH, Schwartz MW |title=Obesity is associated with hypothalamic injury in rodents and humans |journal=J Clin Invest |pages=153–162 |year=2012 |month=January |pmid=22201683 |doi=10.1172/JCI59660 |url=http://www.jci.org/articles/view/59660}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816174933/http://www.jci.org/articles/view/59660 |date=2012-08-16 }}</ref>. Һәр бер препарат табип тарафынан индивидуаль рәүештә һайлана<ref name="Efimov"/>: * '''Фентермин''' (''адипекс-П'', ''фастин'', ''ионамин'' — амфетамин төркөмө) — Норадреналиндың нейромедиаторы булараҡ тәьҫир итә, аппетитты кәметә. Нервылар ҡуҙғыуға, [[Головная боль|баш ауыртыу]]ға һәм йоҡоһоҙлоҡҡа килтереүе ихтимал; * '''Орлистат''' (''ксеникал'') — панкреатик липаза ингибиторы, [[май]]ҙың һеңеүен 30 % кәметә ала, (физиология)асығыу тойғоһон баҫмай, ләкин ныҡ итеп эсте йомшартыуы бар; * '''Сибутрамин''' (''меридиа'') — серотонин һәм норадреналинды кире тотоусы ингибитор. Препарат гипоталамустағы туйыу һәм термогенез үҙәгенә йоғонто яһай. Препаратты контролдә тотоп булмаған артериаль гипертензиялы пациенттарға бирергә ярамай! * '''Флуоксетин''' (''прозак'') — антидепрессант, ҡай бер специалистар аппетитты әҙәйтеү маҡсатында ҡуллана, ләкин оҙайлы һөҙөмтәләр тураһында мәғлүмәт юҡ<ref name="Efimov"/>. * '''[http://en.wikipedia.org/wiki/Lorcaserin Лоркасерин]{{ref-en}}''' (''белвик'') — 5-HT2-рецептор|5-HT_2C-рецепторҙар агонисы, аппетитты әҙәйтә. * '''Бупропион''' (''велбутрин'', ''зибан'') — норадреналин менән дофаминды кире тотоусы ингибитор, аппетитты әҙәйтә. * '''Эфедрин''' менән '''Кофеин''' ды бергә ҡулланыу — симпатомиметик, альфа- һәм бета-адренорецепторҙы стимуллай, норадреналин бүленеүҙе стимуллай. Данияла һимереүҙе дауалауҙа киң ҡулланыла<ref>[http://drumlib.com/dp/000006.htm Thermogenic Weight Loss Products: FAQ And Price Guide]</ref>. * '''Топирамат''' — эпилепсияға ҡаршы препарат, билдәһеҙ механизм аша тән ауырлығын әҙәйтә . * '''Налтрексон''' — опиоид рецепторҙар антагонисы, тәмле ашау теләген баҫа. * '''[http://en.wikipedia.org/wiki/Liraglutide Лираглутид]{{ref-en}}''' (''виктоза'', ''саксенда'') — рецепторҙың агонисы ГПП-1. Лептиндың (гормон насыщения) тәьҫирен уның ирей торған (растворимый) рецепторын баҫып тороу аша көсәйтә<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25287751 Treatment with a GLP-1 receptor agonist diminishes the decrease in free plasma leptin during maintenance of weight loss]</ref> Һимереүҙе дауалау өсөн әйберҙәр күп булһа ла, уларҙың барыһы ла тиерлек АҠШ-тың аҙыҡ һәм дарыуҙарҙың сифатын тикшереү идараһы тарафынан ауыр өҫтәмә эҙемтәләре арҡаһында тыйылған. Хәҙерге көнгә шуларҙың бишеһе раҫланған<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26811245 Weight management in obesity — past and present]</ref>: орлистат, [http://en.wikipedia.org/wiki/Lorcaserin лоркасерин]{{ref-en}}, фентермин-топирамат, бупропион-налтрексон һәм [http://en.wikipedia.org/wiki/Liraglutide лираглутид]{{ref-en}}. === Үҫемлектәрҙән эшләнгән препараттар === Диета һәм дарыуҙар менән дауалау менән бер рәттән үҫемлектәрҙән эшләнгән сәй йә иһә башҡа шифалы нәмәләр кеүек препараттарҙы ла ҡулланырға була, тик уларҙың составын<ref name="Efimov"/> бик яҡшы белергә кәрәк. === Морбид һимереүҙе хирургик юл менән дауалау === {{main|Бариатрик хирургия}} Оҙайлы тикшеренеүҙәр нигеҙендә һимереүҙе дауалауҙа иң яҡшы һөҙөмтәне хирургик операция (бариатрик хирургия) бирә икәне асыҡланған. Тик хирургик операция ғына был проблеманан ҡотолорға ярҙам итә. Әлеге вҡытта доньяла өс төр операция иң йыш ҡулланғандар иҫәбендә. Был өс операция бариатрик хирургияның күп йыллыҡ эволюцияһы аша һайланды, улар иң әҙ өҫтәмә хәүеф тыуҙыра һәм иң яҡшы һөҙөмтә бирә, тип иҫәпләнә: * Иң оҙаҡ ваҡыт ҡулланғаны ашҡаҙанды шунтлау (желудочное шунтирование) — '''(gastric bypass))'''. Уны егерменсе быуаттың 60-сы йылдарынан башлап ҡулланалар<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6073761 Mason EE, Ito C. Gastric bypass in obesity. Surg Clin North Am. 1967 Dec;47(6):1345-51.]</ref>. Был операция ваҡытында ашҡаҙан ике, бәләкәй һәм ҙур, бүлкәткә бүленә,улар бер береһе менән тоташмай. «Бәләкәй ашҡаҙанға» нәҙек эсәк ҡушып тегелә, шулай итеп, аҙыҡ ҡыҫҡа юл менән китә. Был операцияның ике төрлө тәьҫир компоненты бар: (1) бәләкәй ашҡаҙан күләме 50 мл тирәһе була, тимәк, пациент аҙыҡты элекке күләмдә ашай алмай, һәм (2)аҙыҡ ҡыҫҡа юлдан үткәндә туҡлыҡлы матдәләр әҙерәк һеңә. * ''' Ашҡаҙанды бандажлау'''. Операция ҡыҙылүңәс менән ашҡаҙан сигендә силикон түңгәләк (ашҡаҙан бандажы) ҡуйыуҙан тора. Бандаж аҙыҡ үтеүҙе тотҡарлай, шулай итеп, рефлексоген зонаны стимуллай. Хәҙерге бандаждарҙың барыһын ла көйләп була, уларҙың тишеген, пациенттың хәленән сығып, үҙгәртеп була. Хәҙерге бандаж конструкцияһының рәүеше Америка хирургы Любомир Кузмак (сығышы менән Украинанан) тарафынан тәҡдим ителгән<ref>[http://www.freepatentsonline.com/4592339.pdf Lubomir Kuzmak, Frederick Coe, GASTRIC BANDING DEVICE, United States Patent US4592339, 3 June 1986]</ref>. * ''' Ең гастропластикаһы -Рукавная гастропластика (Sleeve gastrectomy)'''. Операция ашҡаҙандың бер өлөшөн киҫеп алып, уны оҙон нәҙек трубкаға- "ең"гә әйләндереүҙән ғибәрәт. Ашҡаҙандың күләме шул рәүешле ун тапҡырға тиерлек кәмей (150—200 мл тиклем). «Ең» гастропластикаһы механзмының ауырлыҡты кәметеүгә булған тәьҫире шунда- аҙыҡ тар «ең» аша үткәндә ретроспектив эффект барлыҡҡа килә, [http://en.wikipedia.org/wiki/Farnesoid_X_receptor фарнезоидлы X-рецепторҙарҙың]{{ref-en}} үт кислотаһы<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v509/n7499/abs/nature13135.html FXR is a molecular target for the effects of vertical sleeve gastrectomy]</ref> күбәйеүе иҫәбенә активлашыуына һәм грелин эшкәртеп сығарыусы зонаны алып ташлау уйына нигеҙләнгән ([[грелин]] — асығыу һәм убырлыҡ гормоны). Үҙ аллы бариатрик операция булараҡ ең гастропластикаһы 2004 йылдан ҡулланыла<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15603652 Consten EC, Gagner M, Pomp A, Inabnet WB. Decreased bleeding after laparoscopic sleeve gastrectomy with or without duodenal switch for morbid obesity using a stapled buttressed absorbable polymer membrane. Obes Surg. 2004 Nov-Dec;14(10):1360-6.]</ref>. Тасуирланған ошо өс стандарт операциянан тыш күп кенә башҡа төрлө операциялар ҙа тәҡдим ителә.. Хәҙерге заманда бөтә бариартрик операциялар ҙа лапароскопия юлы (йәғни ҡорһаҡты ярмайынса, тишек аша) менән бәләкәй генә оптик система контроле аҫтында эшләнә. Шуны әйтеп китәбеҙ, пластик хирургияла ҡулланылған, липосакция һәм абдоминопластика кеүек операциялар, һимереү менән көрәшеү ысыулы түгел, ә тәндең ҡайһы бер урындарындағы косметик дефекттарҙы төҙәтеү ысулы ғына. Липосакциянан һуң май менән артыҡ ауырлыҡ күләме бер аҙ кәмеһә лә, Бөйөк Британия табибтары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, бындай операцияның һаулыҡ өсөн файҙаһы юҡ<ref>[http://content.nejm.org/cgi/content/short/350/25/2549 Samuel Klein, Luigi Fontana, V. Leroy Young, Andrew R. Coggan, Charles Kilo, Bruce W. Patterson and B. Selma Mohammed, 'Absence of an Effect of Liposuction on Insulin Action and Risk Factors for Coronary Heart Disease'', The New England Journal of Medicine, Vol. 350: 2549—2557, 17.06.2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122121727/http://content.nejm.org/cgi/content/short/350/25/2549 |date=2008-11-22 }}</ref><ref>[http://mednews.wustl.edu/news/page/normal/928.html ''No medical benefit from liposuction. Diabetes and heart disease risk is unchanged after fat is removed'', 17.06.2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828072120/http://mednews.wustl.edu/news/page/normal/928.html |date=2006-08-28 }}</ref>. Һаулыҡҡа, тимәк, тире аҫтындағы май түгел, ә ҡарынъяуҙа- эс майындағы һәм ҡорһаҡтағы эске органдарҙы уратып алған висцераль май<ref>[http://www.webmd.com/heart-disease/heart-failure/news/20030331/high-fat-diet-ups-dangerous-hidden-fat ''High-Fat Diet Ups Dangerous 'Hidden' Fat. Study Links Waist Circumference, Diet to Visceral Fat'', WebMD Health News, 31.03.2003.]</ref> зыян итә. Элегерәк ауырлыҡты әҙәйтеү өсөн ара-тирә липосакция операцияһын эшләштереп ҡарай инеләр(мегалипосакция- 10 кг май алып ташлау), ләкин хәҙер уны бик ныҡ зыянлы һәм хәүфеле процедура, тип иҫәпләйҙәр һәм ҡулланмайҙар, сөнки ул бик ауыр эҙемтәләргә һәм тупаҫ косметик проблемаларға (тире өҫтөнөң тигеҙһеҙлегенә) килтерә. Хатта тире аҫты липосакцияһын эшләү (мәҫәлән, ҡорһаҡта), һаулыҡ өсөн зыянлы висцераль майҙың компенсация формаһында (яңынан) артыуына<ref>[http://jcem.endojournals.org/content/early/2012/04/25/jc.2012-1012.abstract Fabiana Benatti et al. Liposuction Induces a Compensatory Increase of Visceral Fat Which Is Effectively Counteracted by Physical Activity: A Randomized Trial. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism April 26, 2012 jc.2012-1012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520093410/http://jcem.endojournals.org/content/early/2012/04/25/jc.2012-1012.abstract |date=May 20, 2012 }}</ref> килтерә. Шулай итеп, һимереү менән көрәштә пластик түгел, ә бариатрик хирургия ҡулланыла. Һимереүҙе операция юлы менән дауалау өсөн ҡәтғи талаптар бар, ул артыҡ ауырлығы бар тип уйлаған бер кешегә яһала алмай. Һимереүҙе хирургик юл менән дауалауҙы тән ауырлығы индексы 40-тан артҡандарға эшләп була, тип иҫәпләнә. Әгәр ҙә, пациенттың икенсе төр шәкәр диабеты, гипертония ауырыуы, веналарҙың варикоз киңәйеүе һәм аяҡ быуындары һыҙлауы күҙәтелһә, тән ауырлығы индексы 35 булғанда уҡ операция эшләнеүе мөмкин. Һуңғы ваҡытта халыҡ-ара әҙәбиәттә тән ауырлығы индексы 30 һәм унан да юғарыраҡ булғанда Бандажирование желудка|ашҡаҙанды бандажлау осраҡтары тураһында мәғлүмәт осрай. 2011 йылдың февраленән АҠШ-тың лицензия биреүсе органы [[FDA]] тән ауырлығы индексы 30-ҙан артҡанда<ref>[http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm245617.htm FDA expands use of banding system for weight loss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118091136/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm245617.htm |date=2017-01-18 }}</ref> ашҡаҙанды бандажлауҙы рөхсәт иткән. Дөрөҫөн әйткәндә, бындай рөхсәт тик бер төр бандаж моделенә генә ҡағыла (LapBand). == Һимереүҙең алама эҙемтәләре == * Метаболик синдром — йөрәк-ҡанйөрөш системаһы сирҙәренә килтереүсе факторҙар булып торған метаболиҡ, гормональ һәм клиник комплекс. Метаболик синдромдың нигеҙендә туҡымаларҙың инсулинды үҙләштерә алмауы тора. * Гастроэзофагеаль рефлюкс сир— ашҡаҙан- эсәк трактының иң киң таралған сирҙәренең береһе, ашҡаҙан елекһенеүе (язва) һәм үт ҡыуығы ташы сирҙәре кеүек үк йыш осрай. Ашҡаҙан кислотаһы ҡыҙылүңәстең түбәнге өлөшөнә үтеп инеүе. 10 % -ҡа яҡын осраҡта әсе һелтеле менән рефлюкс ҡушыла, йәғни ҡыҙылүңәскә ашҡаҙандағы һәм бөйәндәге (двенадцатиперстная кишка) матдә ҡыҙылүңәскә инә. Рефлюкс һимеҙ, күп ашарға яратҡан кешеләрҙә(бигерәк тә төнгә ҡаршы), спиртлы эсемлектәр, кофе эсергә яратыусыларҙа, тәмәке тартҡан кешеләрҙә үҫешә. * 2-се типтағы шәкәр диабеты — инсулинға резистентлыҡ булғанда (күҙәнәктәрҙең гормондың тәьҫиренә бирешмәүе) һәм ашҡаҙан аҫты биҙе уны бүлеп сығарыуҙың боҙолоуы. * Ишемик йөрәк сире (ИБС) — стенокардия, миокард инфаркты һәм атеросклеротик кардиосклерозды берләштерә. Ишемик йөрәк сиренә (ИБС) йөрәктең, коронар артерияларҙың уларҙың киңлеге тарайыуы сәбәпле, етерлек кимәлдә ҡан менән тәьмин ителмәүе килтерә . * Миокард инфаркты — йөрәк мышцаһының бер участкаһының ошо ерҙә ҡан йөрөшөнең киҫкен боҙолоуы арҡаһында үлеүе. * Инсульт — мейелә ҡан йөрөшөнең киҫкен боҙолоуы. * Артериаль гипертензия — иң йыш осрай торған юғары ҡан баҫымы менән бәйле йөрәк- ҡан тамыр сире. * Веналарҙың хроник һүлпәнлеге — венала ҡан йөрөшө боҙолоу синдромы, микроциркуляцияның регионар системаһы боҙолоуына килтерә . * Холецистит — үт ҡыуығы елһенеүе. * Үт ҡыуығы ташы — үт ҡыуығында, үт юлдарында таш үҫеү сире. * Артриттар — аутоиммун сир, быуындарҙың хроник елһенеүенә килтерә,бынын тыш быуын тирәһендәге һәм башҡа ҡайһы бер туҡымалар, органдар һәм организдың системалары зыян күрә, шуға күрә ревматоидлы артрит система сирҙәренә инә. * Деформациялаусы остеоартроз — елһенмәгән быуындарҙың хроник сире (быуын кимерсәктәре сире). * Умыртҡа һөйәге дискыларының бүҫере— умыртҡа һөйәген диск яғынан ҡаплап торған нәҙек кенә кимерсәктә ярыҡ барлыҡҡа килә, шул сәбәпле ҡан дискының матдәһенә аға һәм был бүҫерҙең тиҙ арала үҫеүенә килтерә. * Поликистоз түллек биҙе синдромы — эндокрин сир (эске биҙҙәр сире), уның ваҡытында түллек биҙҙәре(яичники) ҙурая һәм уларҙа бик күп бәләкәй генә шыйыҡса тулы ҡыуыҡтар була * Онкологик сирҙәр — эпителий күҙәнәктәрендә, органдарҙа һәм органдарҙың туҡымаларында була торған яман шештәр. Эпителий күҙәнәктәре тиҙ бүленә һәм күбәйә алалар. Онкологик сирҙәр ябай күҙәнәктәрҙең яман шеш күҙәнәктәренә әйләнеүе һөҙөмтәһендә үҫә(аҙа). * Панкреатит — ашҡаҙан аҫты биҙе елһенеүе. * Бауырҙың майлы дистрофияһы (Стеатоз печени) — бауыр күҙәнәктәрендә май йыйылыу. * Альвеоляр гиповентиляциялы саманан тыш һимереү —) был хәлдә бик ныҡ һимергән кешеләр альвеоляр гиповентиляциянан йонсой (етерлек итеп тәрән һәм тиҙ тын ала алмай), ҡанда кислород кимәле аҙая һәм углекислый газ кимәле күтәрелә. * Эректиль дисфункция — ирҙәрҙең эрекция булдыра һәм уны тотоп тора алмауы. Һимереү һәм тестестерон кимәле әҙәйеү сәбәпле була торған гормональ боҙолош, андрогенодефицитҡа килтерә. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) статистикаһы буйынса, донъяла йөрәк- ҡан тамыры ауырыуҙары үлем осраҡтарының иң төп сәбәбе булып тора. Тик 2012 йылда ғыына йөрәк-ҡан тамыры ауырыуҙарынан (ССЗ) 17 миллиондан ашыу кеше үлгән. Йөрәк менән бәйле проблемаларҙың төп сәбәбе булып, артыҡ тән ауырлығы, шул иҫәптән, висцераль май нормаһы артыу тора.<ref>{{Cite web|url=http://www.buildbody.org.ua/poleznoe/chto-takoe-visceralnyj-zhir|title=Что такое Висцеральный жир? Полное пособие|publisher=www.buildbody.org.ua|accessdate=2016-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827082033/http://www.buildbody.org.ua/poleznoe/chto-takoe-visceralnyj-zhir |date=2016-08-27 }}</ref> == Сирҙең прогнозы == Күп осраҡта һимереүҙең формаһынан, кимәленән, насар эҙемтәләре барлығынан, йә юҡлығынан һәм башҡа сирҙәр<ref name="Efimov"/> булыуынан тора. Артыҡ тән ауырлығы хатта ауырыуҙың матдәләр алышыныуы боҙолмаған хәлдә лә «сәләмәтлек» билдәһе түгел — ваҡыт үтеү менән көсәйеүсе, ғүмер өсөн ҡурҡыныс менән янаған башҡа факторҙар бар; артыҡ тән ауырлығы теге, йәки был йөрәк-ҡан тамыры ауырыуына килтерә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/12/131203_health_obesity_myth.shtml «Здоровая полнота» — это миф — BBC Russian — Наука и техника]</ref>. == Һимереү булғанда хәрби хеҙмәткә алыныу == Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусының һимереү кимәленән сығып, хеҙмәткә алыу шарттары билдәләнә. РФ Хөкүмәтенең 2013 йылдың 4 июлендә сыҡҡан ҡарары буйынса (№ 565 «Об утверждении Положения о военно-врачебной экспертизе» (ст. 13 Расписания болезней)), хеҙмәткә саҡырылыусыға түбәндәге яраҡлылыҡ категориялары<ref>{{Cite web |url=https://armyhelp.ru/ozhirenie-i-armiya |title= Ожирение и армия |publisher=armyhelp.ru}}</ref> билдәләнә: * Д яраҡлылыҡ категорияһы — IV кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә, * В яраҡлылыҡ категорияһы — III кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә, * Б-3 яраҡлылыҡ категорияһы — II кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә, * А-2 яраҡлылыҡ категорияһы — I кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Донъялағы иң ауыр кәүҙәле кешеләр исемлеге * Тән ауырлығы индексы * Метаболик синдром * Метаболик синдром һәм антипсихотиктар * Йорт хайуандары һимереүе == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]] [[Категория:Һимереү]] sz7z7h6uigbt67nblyamgnif7c3t2gj 0 131497 1307208 1306234 2026-10-10T11:46:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307208 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''IBM''' (''Ай-би-эм ''тип әйтелә; <small>МФА:</small> {{Ipa|[aɪbiːˈɛm]}}; {{lang-en|}}&nbsp;International Business Machines атамаһының [[Аббревиатура|аббр]].) — АҠШ компанияһы, аппараттар һәм [[Программа менән тәьмин итеү|программалар менән тәьмин итеү]], шулай уҡ ИТ-сервистар һәм консалтинг хеҙмәттәре күрһәтеү буйынса донъяла иң эре етештереүселәрҙең һәм һатыусыларҙың береһе, штаб-фатиры Армонкта  ([[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) урынлашҡан. Компанияны йыш ҡына ''Big Blue'' тип тә йөрөтәләр, йәғни  инглизсәнән тәржемә иткәндә — «ҙур зәңгәр» йә «зәңгәр бәһлеүән». Был атаманың  барлыҡҡа килеүенә ҡағылышлы бер нисә фараз бар. Береһе буйынса<ref name="Big Blue">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN0791467872&id=Da1bPYRyltMC&pg=PA228&lpg=PA228&dq=big+blue+ibm&sig=FPSSsYmtECcBzM24IS7B7E0mp5k|title=Postphenomenology: A Critical Companion to Ihde|pages=228|id=ISBN 0-7914-6787-2|year=2006|publisher=State University of New York Press}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN2880467500&id=5zAW7RntiD8C&pg=PA15&lpg=PA15&dq=big+blue+ibm&sig=WWlqsstQ56JS_7SF7vOWanVPuUU|title=Logos, Letterheads & Business Cards: Design for Profit|pages=15|id=ISBN 2-88046-750-0|year=2004|publisher=Rotovision}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402022921/http://books.google.com/books?vid=ISBN2880467500&id=5zAW7RntiD8C&pg=PA15&lpg=PA15&dq=big+blue+ibm&sig=WWlqsstQ56JS_7SF7vOWanVPuUU |date=2015-04-02 }}</ref>, атама компания 1950-се — 1960-сы йылдарҙа етештергән мейнфреймдарға бәйле.  Улар бүлмә ҙурлығында һәм зәңгәр төҫтә булған.  Икенсе бер фаразға ярашлы,  атаманың нигеҙендә компанияның логотибы ята. Ә тағы бер версия<ref name="Big Blue" /><ref>{{Cite book||pages=55|title=The Essential Guide to Computing: The Story of Information Technology|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN0130194697&id=AwrQsOW5SsQC&pg=PA55&lpg=PA55&dq=big+blue+ibm&sig=IsUsDM2yvj0SFH4LDUoBcL6uXGE|publisher=Publisher: Prentice Hall PTR|id=ISBN 0-13-019469-7}}</ref> раҫлауынса, компаниялағы дресс-кодҡа бәйле: хеҙмәткәрҙәр зәңгәр күлдәк һәм зәңгәр костюм кейергә тейеш булған.   == Тарихы == === 1888—1924: IBM барлыҡҡа килеү === [[1890 йыл]]да АҠШ территорияһында халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. Уның һөҙөмтәләрен эшкәртеү өсөн беренсе тапҡыр  «электр  табуляторы» ҡулланыла. Уны Герман Холлерит уйлап таба. Был аппарат ярҙамында иҫәп алыу йомғаҡтары бер йыл эсендә эшкәртеп бөтөлә. Ә унан алдағы [[1880 йыл]]ғы иҫәп алыу йомғаҡтары һигеҙ йыл буйы эшкәртелгән була<ref>{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1991-02.pdf|author=Bruno, Leonard C.|title=Plate, punch card, and instructions for Herman Hollerith's Electric Sorting and Tabulating Machine, ca. 1895|archiveurl=https://www.webcitation.org/6182QQukh?url=http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1991-02.pdf|archivedate=2011-08-22|deadurl=yes}}</ref>. Уңыштан ҡанатланған уйлап табыусы [[1896 йыл]]да Tabulating Machine Company компанияһын аса. [[1911 йыл]]дың [[16 июнь|16 июнендә]]<ref>[http://www-03.ibm.com/ibm/history/reference/faq_0000001707.html IBM Archives / FAQ / Predecessor Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050323211530/http://www-03.ibm.com/ibm/history/reference/faq_0000001707.html |date=2005-03-23 }}</ref>  CTR (Computing Tabulating Recording) нигеҙләнә. Уға  Computing Scale Company of America, Tabulating Machine Company (TMC — Герман Холлериттың элекке компанияһы) һәм International Time Recording Company инә. Берләшкән фирма  [[электр]]  ҡорамалдарының киң ассортиментын етештерә: үлсәүҙәр,  сыр телгестәр, эш ваҡытын иҫәпләү приборҙары,  перфорациялау машиналары һ. б. Төрлө яҡлы бизнесҡа идара итеү ауырлашҡанға күрә  [[1914 йыл]]дың майында  генераль директор вазифаһына  Томас Уотсон саҡырыла. Бынан һуң компания табуляция машиналары эшләүгә махсуслаша башлай.   [[1924 йыл]]да  Канада баҙарына сығыу һәм продукция ассортименты киңәйеү менән бәйле, CTR атамаһын International Business Machines йәки ҡыҫҡаса IBM тип үҙгәртә. === 1930-сы — 1940-сы йылдар === [[Бөйөк депрессия]] йылдарында күп миллионлы килемдәр  компанияны бөлөп юҡҡа сығыуҙан ҡурсалай.  Кризисҡа ҡарамаҫтан, компания президенты  Томас Уотсон тикшеренеүҙәргә аҡса һалыуҙы һәм хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләүҙе туҡтатмай.  [[1935]]—[[1936]] йылдарҙа [[АҠШ]] хөкүмәтенең эре заказдары  IBM-ға ҙур ярҙам күрһәтә.  Икенсе донъя һуғышы йылдарында компания атыу ҡоралы (М1 Carbine һәм Browning Automatic Rifle) етештерә. 2001 йылда IBM  Германияла концлагерь әсирҙәрен иҫәпкә алыу  машиналары һатып алыу өсөн Холокост ҡорбандарына компенсация түләү фондына  $3000000 күсерә<ref>{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/2004/LAW/07/08/ramasastry.holocaust.ibm/index.html|title=CNN.com - A Swiss court allows Gypsies' Holocaust lawsuit to proceed - Jul 8, 2004|author=By Anita Ramasastry� FindLaw columnistSpecial to CNN.com|publisher=edition.cnn.com|accessdate=2018-01-30}}</ref>. === 1950-се йылдар — хәрби һауа көстәренә һәм  авиаюлдарға  тәғәйенләнгән проекттар === 1950-се йылдарҙа компания  ракета һөжүменә ҡаршы тороу өсөн компьютерлаштырылған бик ҙур SAGE системаһын эшләй, ул радарҙарҙан алынған мәғлүмәттәрҙе реаль ваҡытта анализлай һәм тотоп алыу ҡоролмаларын  сәпкә тоҫҡауҙы тәьмин итә.  ХХ быуаттың 50-се йылдарынан 80-се йылдарына тиклем файҙаланыла. Һуңғы осор версияларында  система  самолёттарҙы туранан-тура автоматик рәүештә сәпкә йүнәлтә ала.   === Компьютерҙар осоро === [[1943 йыл]]да IBM [[компьютер]]ҙары осоро башлана: 4,5 тонна массалы  «Марк I» эшләнә. [[1952 йыл]]да  лампалы беренсе ҙур компьютер «IBM 701»  барлыҡҡа килә. [[1956 йыл]]да  Томас  Уотсондың улы кесе Томас Уотсон  IBM етәксеһе вазифаһында атаһын алмаштыра,  тормош-көнкүреш компьютерҙары осоро унан башлана. Уның етәкселеге аҫтында компанияның килемдәре — $8 миллиардҡа, ә хеҙмәткәрҙәр һаны 270 меңгә етә. [[1959 йыл]]да транзисторлы тәүге IBM  компьютерҙары эшләп сығарыла, ышаныслылыҡ һәм етеҙлек кимәле иҫ иҙур булғанлыҡтан АҠШ хәрби һауа көстәре  уларҙы һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның тиҙ хәбәр биреү  системаһында ҡулланырға ҡарар итә. Саҡ ҡына алдараҡ,  [[1957 йыл]]да, IBM компанияһы FORTRAN («FORmula TRANslation») телен ҡулланыуға индергән була, был тел ғилми тикшеренеүҙәр өсөн файҙаланыла.   [[1964 йыл]]да  IBM System/360 ғаиләһе тәҡдим ителә, улар беренсе универсаль компьютерҙар, компьютерҙарҙың беренсе проектланған ғаиләһе, хәтерҙе байтлы адреслаусы беренсе компьютерҙар һ. б. булып таныла.  System/360 менән яраштырылған IBM System z  компьютерҙары әле булһа етештерелә:  яраштырылыу буйынса был абсолют  рекорд булып тора. [[1971 йыл]]да компания һығылмалы диск сығара, ул мәғлүмәттәр һаҡлау   стандартына әүерелә. [[1972 йыл]]да логотип яңыртыла (зәңгәр һыҙыҡтарҙан төҙөлгән хәрефтәр), ул әле лә ҡулланыла. Логотипты дизайнер Пол Рэнд  ({{lang-en|}}&nbsp;[[:en:Paul Rand|<span title="Версия статьи «Рэнд, Пол» на английском языке">Paul Rand</span>]]) эшләй. [[1981 йыл]] кешелек тарихына  «IBM PC» персональ компьютеры барлыҡҡа килгән йыл булараҡ инә.  640 килобайт оператив хәтер һәм бер йәки ике  флоппи-диск йөрөтөүсе  Microsoft яһаған  DOS [[операцион система]]һын һәм бер нисә ҡушымтаны эшләтеү өсөн етерлек була. Был операцион системаны тәҡдим иткән [[Microsoft]] компанияһы ул саҡта бәләкәй генә бер фирма була.  DOS  менән бергә ОС CP/M-86-ға һәм UCSD Pascal P-system'ға ла моделдәр тәҡдим ителә.  Ләкин был системалар ҡулланыуға инеп китә алмай, сөнки  [[Microsoft]] ул заман өсөн уникаль тәҡдим индерә: бер тапҡыр түләп, һаны сикләнмәгән компьютерҙар өсөн программа тәьминәтенә  лицензия алыу мөмкинлеге асыла. Был MS-DOS-лы конфигурция хаҡын кәметә һәм һатып алыусыларҙы күпләп ылыҡтыра. Һөҙөмтәлә [[Microsoft]] та киң билдәлелек ала. Шуныһы ҡыҙыҡ: компания етәкселеге тәүҙә был  машинаға  һис бер әһәмиәт бирмәй, эшләнмәләр менән 4 кенә кешелек төркөм шөғөлләнә (Филипп Дональд Эстридж етәкселеге аҫтында). Интеллектуаль милекте һаҡлау буйынса ҡаты принциптар менән эш итһә лә,  IBM компанияһы DOS-ты ла (BASIC теле интерпретаторы менән бергә), эшләнмәселәрҙең тағы бер революцион уйлап табыуы булған BIOS-ты ла патентламай. Һөҙөмтәлә, сит эшләнмәселәр, баҫылып сыҡҡан  спецификацияларҙан файҙаланып,  IBM PC-ҙың клондарын эшләй, был баҙарҙы ҙур тиҙлек менән үҫтереп ебәрә, әммә  IBM килемдәрҙең ҙур өлөшөнән ситтә ҡала.  Яҡынса [[1984 йыл]]да  AS/400 серияһы — бизнес мәсьәләләренә тәғәйенләнгән мини-компьютер сығарыла. Ул элеккерәк мини-ЭВМ S/36 һәм S/38 менән ҡабат ярашыу һәләтенә эйә була. Унда  Micro-Channel (MCA)  шинаһы технологиялары һәм  SCSI интерфейсы  ҡулланыла, улар әле лә серверҙарҙа файҙаланыла. Был серия компьютерҙары әле лә файҙаланыла һәм элегерәк сығарылған программа тәьминәттәренең теләһә ҡайһыһы менән эшләй ала. [[1986 йыл]]да  IBM үҙе үк хасил иткән персональ компьютерҙар һатыу буйынса баҙарҙа  беренселектән мәхрүм була.   [[1990 йыл]]да  компания OS/2 операцион системалы PS/2 сериялы  компьютерҙар  менән баҙарҙы яуламаҡ була.  Улар  аппарат менән дә,  программа менән дә PC-ға һәм DOS-ҡа яраҡлашмай. Машиналарҙа прогрессив технологиялар, мәҫәлән, ул заманда РС-ҙа ҡулланылған ISA шинаһынан күпкә өҫтөн  Micro-Channel шинаһы ҡулланыла.  PS/2 серияһы баҙарҙа танылыу ала алмай, тиҙҙән уны етештереү туҡтатыла. Әммә баҫмаҡтар һәм сысҡандар өсөн  Mini-DIN штекеры нигеҙендәге разъёмдар (улар PS/2 порттары тип йөрөтөлә) әле булһа PC-ҙа ла киң ҡулланыла. Был серия сиктәрендә OS/2 Warp V3.0 операцион системаһын сығарыу планлаштырыла, ул  [[Microsoft]]'та эшләп сығарылған була, ләкин IBM элеккесә мэйнфреймдар баҙарына таяныуын дауам итә, шуға был проектты эшләүҙә артҡа ҡала.  Һөҙөмтәлә Microsoft Windows'ты эшләүгә күсә, а OS/2 аҫтындағы компьютерҙар серияһы баҙарға планлаштырылған мөҙҙәттән һуңға ҡалып сыға, көслө реклама кампанияһына һәм яҡшы сифаттарына ҡарамаҫтан,    проект баҙарҙа уңыш яулай алмай. === Консалтинг дәүере === [[Файл:IBM-KZN.jpg|мини|Ҡаҙандағы IBM офисы]] 1990-сы йылдарҙа  IBM бизнесы хеҙмәттәр күрһәтеү, беренсе сиратта консалтинг яғына ауыша.  [[2002 йыл]]да   «зәңгәр бәһлеүән»  $3,5 миллиардҡа PricewaterhouseCoopers  аудит компанияһының консалтинг  бүлеген һатып ала. Әлеге ваҡытта  IBM Global Services  подразделениеһына ингән был бизнес,   IBM структураһында иң отошлоһо булып, компания килеменең яртыһын биреп тора<ref>[http://www.ibm.com/annualreport/2005/md_4rco.shtml IBM Annual archives index.]</ref>. Хеҙмәттәр күрһәтеүгә йүнәлеш алған  IBM 2005 йылда   $1,8 миллиардҡа персональ компьютерҙар етештереү һәм һатыу  подразделениеһын  (ThinkPad һәм ThinkCentre) Ҡытайҙың Lenovo компанияһына һата<ref>{{cite web|url=http://www.algonet.ru/?ID=461512|title=IBM продает Lenovo отделение ПК|publisher=AlgoNet.ru|date=8 декабря 2004|accessdate=2017-03-7}}</ref>. Ә 2014 йылда инде Lenovo компанияһы  $2,3 миллиардҡа IBM-дан x86-серверҙар эшләү һәм етештереү  подразделениеһын да ала<ref>{{cite web|url=https://www.crn.ru/numbers/reg-numbers/detail.php?ID=88723|title=IBM-Lenovo: предыстория и последствия сделки|publisher=CRN/RE|date=10 февраля 2014|accessdate=2017-03-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308045359/https://www.crn.ru/numbers/reg-numbers/detail.php?ID=88723 |date=2017-03-08 }}</ref>. Шул уҡ 2014  йылда үҙенең ярымүткәргестәр фабрикаларын GlobalFoundries компанияһына һатып<ref>{{cite web|url=https://novostit.com/ssha-globalfoundries-vykupit-u-ibm-proizvodstvo-poluprovodnikov.html|title=США: GlobalFoundries выкупит у IBM производство полупроводников|publisher=NovostIT|date=21 октября 2014|accessdate=2017-03-7}}</ref>, IBM ярымүткәргес тауарҙар өлкәһендә  fabless-компанияға, йәғни етештереү фабрикалары булмаған компанияға әүерелеүе, артабан  [[процессор]]ҙар эшләү менән шөғөлләнһә лә, уларҙы етештермәйәсәге тураһында белдерә.  «Тимер» етештереү урынына IBM хәҙер, мәҫәлән, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә донъя лидеры булырға тырыша һәм   IBM Security подразделениеһын киңәйтә. 2006 йылда ул $1,3 миллиардҡа Internet Security Systems (ISS) компанияһын, ә 2017 йылдың февралендә  IBM  IT-хәүефһеҙлек өлкәһендә һатып алған компанияларының егерменсеһен — корпоратив мөхиттә насар һаҡланыусы мәғлүмәттәр менән бәйле хәүефтәргә идара итеү өсөн программа тәьминәте эшләгән  Agile 3 Solutions компанияһын — һатып ала<ref>{{cite web|url=https://servernews.ru/948348?k110226|title=IBM расширит экспертизу в области IT-безопасности|publisher=Servernews|date=28 февраля 2017|accessdate=2017-03-7}}</ref>. 2007 йыл тирәһенән  IBM корпорацияһы болот хисаплауҙары һәм интернет аша бизнесты хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй башлай.  2013 йылда  IBM яҡынса $2 миллиардҡа эре халыҡ-ара хостинг-провайдерҙы  —  {{Тәржемәһеҙ 3|SoftLayer|Softlayer Technologies|en|SoftLayer}}&nbsp;<span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[SoftLayer|баш.]] компанияһын һатып ала.  Был компанияның [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та,   [[Сингапур]]ҙа  һәм  [[Амстердам]]да<ref>{{cite web|url=https://novostit.com/ssha-ibm-pokupaet-internet-xostera-softlayer-technologies.html|title=США: IBM покупает интернет-хостера SoftLayer Technologies|publisher=NovostIT|date=5 июня 2013|accessdate=2017-03-7}}</ref> 20 дата-үҙәге була.  2014 йылда IBM корпорацияһы   {{Тәржемәһеҙ 3|IBM Cloud|IBM Cloud|en|IBM cloud computing}}&nbsp;<span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[IBM Cloud|баш.]]<ref>{{cite web|url=https://servernews.ru/795934|title=IBM инвестирует $1,2 млрд в расширение дата-центров|publisher=Servernews|date=20 января 2014|accessdate=2017-03-7}}</ref> платформаһындағы болот сервистарын киңәйтеү стратегияһы сиктәрендә 15 дата-үҙәк төҙөлөшөнә $1,2 миллиардтан ашыу аҡса һалыуы тураһында белдерә.  [[Файл:IBM_Watson.PNG|мини|2011 йылғы  IBM Watson суперкомпьютеры]] IBM  2008 йылда $5 миллиардҡа алынған Cognos компанияһы<ref>{{cite web|url=http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/23423.wss|title=IBM Completes Acquisition of Cognos|publisher=www-03.ibm.com|date=31 января 2008|accessdate=2017-03-7}}{{ref-en}}(англ.)</ref>  һәм 2009 йылда $1,2 миллиардҡа алынған SPSS компанияһы<ref>{{cite web|url=http://www-03.ibm.com/press/ru/ru/pressrelease/39925.wss|title=IBM приобретает компанию SPSS Inc. с целью предоставления клиентам возможностей прогнозного анализа|publisher=www-03.ibm.com|date=28 июля 2009|accessdate=2017-03-7}}</ref> нигеҙендә аналитик бизнесты ла әүҙем үҫтерә.  Улар  бизнес-анализ  һәм business intelligence өсөн программа инструменттарының төп йыйылмаһын эшләй.  Аналитик бизнесты киңәйтеү сиктәрендә  IBM 2014 йылда  Watson проектын үҫтереүгә  $1 миллиард һалыуы һәм яңы  Watson Business Group когнитив хисаплауҙар подразделениеһын ойоштороуы тураһында иғлан итә. Ул һаулыҡ һаҡлау, [[Финанстар|финанс]], [[сәйәхәттәр]], телекоммуникациялар  һәм ваҡлап һатыу өлкәләре өсөн когнитив (танып белеү, өйрәнеү) болот сервистарын эшләү һәм коммерциялаштырыу менән шөғөлләнергә тейеш була<ref>{{cite web|url=https://servernews.ru/793487|title=IBM вложит в суперкомпьютер Watson $1 миллиард|publisher=Servernews|date=9 января 2014|accessdate=2017-03-7}}</ref>. 2016 йылдың ғинуарында IBM  яҡынса $2 миллиардҡа {{Тәржемәһеҙ 3|The Weather Company|The Weather Company|en|The Weather Company}}&nbsp;<span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[The Weather Company|баш.]]   компанияһының  цифрлы бизнесын һатып ала,  уны  компанияның Watson платформаһына һәм башҡа болот сервистарына  ҡуша<ref>{{cite web|url=http://www.ixbt.com/news/2015/10/29/ibm-2-the-weather-company.html|title=IBM покупает за $2 млрд активы The Weather Company|publisher=iXBT.com|date=29 октября 2015|accessdate=2017-03-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308134102/http://www.ixbt.com/news/2015/10/29/ibm-2-the-weather-company.html |date=2017-03-08 }}</ref>.  Watson Health Cloud болот сервисын үҫтереүгә генә лә IBM компанияһы  $4 миллиардтан ашыу аҡса тотона,  һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге IT-компаниялар һатып ала, мәҫәлән,   2016 йылдың февралендә  IBM $2,6 миллиардҡа  Truven Health Analytics компанияһын һатып ала. Был компания һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына, дәүләт органдарына һәм страховкалау компанияларына идара итеү һәм медицина мәғлүмәттәрен анализлау сервистарын тәҡдим иткән була<ref>{{cite web|url=https://servernews.ru/928684|title=IBM покупает разработчика медицинских IT-решений Truven Health Analytics за $2,6 млрд|publisher=Servernews|date=19 февраля 2016|accessdate=2017-03-7}}</ref>.  2017 йылдың башында IBM менән Salesforce компаниялары араһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы,  компаниялар бергәләшеп прогнозлау аналитикаһы инструменттарын таратыу менән шөғөлләнергә тейеш була<ref>{{cite web|url=https://servernews.ru/948702|title=IBM и Salesforce занялись совместным развитием искусственного интеллекта|publisher=Servernews|date=7 марта 2017|accessdate=2017-03-7}}</ref>. 2017 йылдың мартында  IBM корпорацияһы IBM Q проекты тураһында хәбәр итә. Проект донъяла тәүге квантлы компьютерҙы сығарыу бурысын ҡуя. Был компьютерҙың ресурстарына инеү {{Тәржемәһеҙ 3|IBM Cloud|IBM Cloud|en|IBM cloud computing}}&nbsp;<span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[IBM Cloud|баш.]] болот платформаһы аша ғәмәлгә ашырыласаҡ. Киләһе бер нисә йыл эсендә универсаль квантлы хисаплау системаһы хасил ителеп, ул яңы дарыу препараттары, алдынғы материалдар эшләү,  [[яһалма интеллект]] өлкәһендә тикшеренеүҙәр, цифрлы хәүефһеҙлек, логистика һәм финанс  сервистары булдырыу мәсьәләләре өҫтөндә эшләйәсәк<ref>{{cite web|url=https://servernews.ru/948669|title=IBM создаст универсальный квантовый компьютер|publisher=Servernews|date=6 марта 2017|accessdate=2017-03-7}}</ref>. 2017 йылдың ноябрендә   IBM  ғалимдары   50 квант  разрядлы процессор прототибын уңышлы эшләне һәм үлсәне<ref>{{cite news|url=http://korrespondent.net/business/web/3905753-IBM-sozdala-moschneishyi-kvantovyi-kompuiter|title=IBM создала мощнейший квантовый компьютер|date=2017-11-12|publisher=[[Корреспондент (журнал){{!}}Корреспондент.net]]|lang=ru|accessdate=2017-11-13}}</ref>. == Эшмәкәрлеге == IBM-дың төп подразделениелары: * ''IBM Global Services'' (IGS, консалтинг  подразделениеһы), 2015 йылда компанияға $91,134  миллиардлыҡ килемдең $47,357 миллиардын килтерә; * ''IBM Software Group'' (программа тәьминәте эшләү подразделениеһы), 2015 йылда компанияға $15,753 миллиардлыҡ килем килтерә; * ''IBM Systems & Technology Group'' (STG, ҡорамалдар етештереү подразделениеһы), 2015 йылда компанияға $23,857 миллиардлыҡ килем килтерә; * ''IBM Watson G''roup (когнитив хисаплауҙар подразделениеһы); * ''IBM Research''; * ''IBM Global Financing''. === Программа тәьминәте === IBM түбәндәге эшләнмәләр менән мәшғүл: * z/OS, z/VM, z/VSE, IBM i (элекке OS/400), AIX (UNIX), PC DOS, OS/2 [[Операцион система| операцион  системалары,]]  шулай уҡ  GNU/Linux'ты әүҙем үҫтерешеү;    * GPFS, HPFS, CFS, JFS файл системалары;<br> * DB2, Informix, IMS мәғлүмәт базаларына идара итеү  системалары;<br> * төркөм эшмәкәрлеге сараһы булған Lotus Notes/Domino;  <br> * Lotus SmartSuite офис пакеттары;<br> * IBM Rational программа тәьминәтен проектлау саралары серияһы;    * WebSphere аралыҡтағы программа тәьминәте пакеты; * Tivoli системаларына идара итеү системалары;    * компиляторҙар серияһы һәм  VisualAge  эшләнмә саралары. === Компьютерҙар һәм ҡулайламалар === IBM етештерә: * POWER архитектуралы микропроцессорҙар: POWER7, POWER7+, POWER8 <br> * POWER процессорҙары базаһындағы серверҙар: Power Systems, PureApplication, PureData;<br> * мейнфреймдар: IBM System z серияһы;<br> * суперкомпьютерҙар: Blue Gene, Deep Blue, IBM Watson;<br> * POWER йәки Xeon процессорҙары базаһындағы эшсе станциялар: IBM IntelliStation;<br> * мәғлүмәт һаҡлау системалары: IBM System Storage;<br> IBM элек етештергән: * x86-архитектура серверҙары: System x, BladeCenter, Flex System, NeXtScale, iDataPlex —  [[2014 йыл]]дың ғинуарында подразделение  [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]]  Lenovo Group  компанияһына һатыла<ref>[http://servernews.ru/797577 Lenovo покупает бизнес IBM по выпуску x86-серверов за $2,3 млрд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140126130953/http://servernews.ru/797577 |date=2014-01-26 }}</ref>; * хисаплау-касса терминалдары системаһы (POS) —  2012 йылдың апрелендә  IBM-дың  [[:en:IBM_Retail_Store_Solutions|Retail Store Solutions (RSS)]]  подразделениеһы  Toshiba TEC компанияһына һатыла; * сәнәғәт кимәлендәге принтерҙар — 2010 йылдың майында Ricoh компанияһы IBM-дың InfoPrint Solutions Company'ҙағы өлөшөн һатып ала. * сәнәғәт кимәлендәге принтерҙар —   2007 йылдың ғинуарында IBM-дың Printing Systems Division подразделениеһының 51 проценты Ricoh компанияһына һатыла һәм   InfoPrint Solutions Company берлектәге предприятиеһы (IBM - 49%, Ricoh - 51%) барлыҡҡа килә; * ThinkPad ноутбуктары һәм  ThinkCentre өҫтәл персональ компьютерҙары —   [[2004 йыл]]дың декабрендә подразделение [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]]  Lenovo Group компанияһына һатыла; * [[Ҡаты диск|НЖМД]] (Ultrastar, Deskstar, Travelstar һәм Microdrives сериялары) —  2003 йылда бизнес Hitachi  компанияһына һатыла <ref name="Hitachi Establishes">[http://www.hitachi.com/New/cnews/E/2003/0106a/index.html HITACHI GLOBAL: News Releases from Headquarters. (Jan 6, 2003).]</ref>; * принтерҙар —  1991 йылда  IBM-дан бер нисә, шул иҫәптән принтерҙар етештергән подразделение бүленеп сығыу һөҙөмтәһендә   Lexmark компанияһы барлыҡҡа килә; * IBM System/360, S/370, S/390 серияларындағы  мейнфреймдар  етештереүҙән алына. === Ғилми һәм техник эшләнмәләр === * Яңы быуын (2006) өс уйын ҡушылмаһы өсөн  [[Процессор|үҙәк процессорҙар]] архитектуралары: Sony PlayStation 3 (Cell), Nintendo Wii (Broadway) һәм [[Microsoft]] Xbox 360 (Xenon). * Изоляторлы кремний (КНИ) ({{lang-en|Silicon on insulator}}Silicon on insulator, SOI) —  ярымүткәргес приборҙарҙы эшләү технологияһы. * DES  (Data Encryption Standard) — шифрлауҙың симметриялы алгоритмы. DES  IBM тарафынан эшләнгән һәм 1977 йылда АҠШ хөкүмәте тарафынан FIPS 46-3 рәсми стандарты итеп раҫланған<ref>[http://csrc.nist.gov/publications/fips/fips46-3/fips46-3.pdf FIPS 46-3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118231013/https://csrc.nist.gov/csrc/media/publications/fips/46/3/archive/1999-10-25/documents/fips46-3.pdf |date=2017-11-18 }}</ref>. * Фортран (Fortran) —  юғары кимәлле тәүге программалау теле. 1954—1957 йылдарҙа IBM-да Джон Бэкус етәкселегендәге программалаусылар төркөмө тарафынан сығарылған. * [[Фрактал]].  Фракталь  геометрия тәбиғәттә осраған оҡшашһыҙлыҡтарҙың төрлө төрҙәрен  математик тасуирлау  мөмкинлеген бирә.  Уны тәүләп [[1967 йыл]]да  IBM-дың Томас Джон Уотсон исемендәге тикшеренеү үҙәге ғалимы Бенуа Мандельброт Science журналында баҫылған мәҡәләһендә индерә. * Гигант магнит ҡаршылығы эффектына нигеҙләнгән магнитлы ос. Гигант магнит ҡаршылығы күренешен асҡандан һуң 20 йыл самаһы ваҡыт үткәс, IBM, уны файҙаланып, магнитлы остар эшләү  технологияһын эшләй, был мәғлүмәт һаҡлау технологияларының революцион үҫешенә килтерә. * Юғары температуралы үтә юғары үткәреүсәнлек.  IBM-дың ике ғалимы  Йоханнес Георг Беднорц менән Карл Александр Мюллер 1986 йылда баҡыр-лантан-барий нигеҙендәге керамик материалдарҙың үтә юғары үткәреүсәлеген асҡан өсөн [[1987 йыл]]да физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.   * Мәғлүмәттәрҙе [[Ҡаты диск|ҡаты магнитлы дискта]] һаҡлау.  * DRAM (Dynamic Random Access Memory) —  компьютер хәтерҙәренең бер төрө.   * RISC  (ингл. Reduced Instruction Set Computing) архитектураһы —  командаларҙың ҡыҫҡартылған йыйылмаһы менән хисаплауҙар.   * Реляциялы мәғлүмәттәр базаһы. * Сканлаусы туннелле микроскоп —  1981 йылда  Герд Бинниг һәм Генрих Рорер тарафынан уйлап табыла, бының өсөн физика буйынса 1986 йылғы Нобель премияһына лайыҡ булалар.    * Нескә пленкалы магнитлы остар — 1979 йылда  магнитлы остарҙы фотолитография ысулы менән эшләү технологияһы сығарыла. * 2016 йылда  IBM-да донъяла беренсе тапҡыр 5 нанометрлы чип эшләнеүе тураһында хәбәр ителә.  5 нанометрлы чип  30 миллиард транзистор һыйҙыра, ул әйберҙәр интернеты менән яһалма интеллектты хеҙмәтләндереүгә тәғәйенләнгән.   === Халыҡ-ара эшмәкәрлеге === Корпорацияның бөтә илдәрҙә лә тиерлек вәкилдәре бар. [[2010 йыл]] аҙағына  компания хеҙмәткәрҙәренең күпселеге [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та  эшләй (105 мең,  йәғни 27 процент тирәһе).  [[Һиндостан]]да IBM-да  75 меңлек персоналы (19 процент самаһы) даими эш менән мәшғүл<ref>{{cite web|url=http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2010/10/22/the-mumbai-consensus/|title=The Mumbai consensus|first=Chrystia|last=Freeland|date=2010-10-22|work=|publisher=[[Reuters]]|accessdate=2011-05-28|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61835jPz0?url=http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2010/10/22/the-mumbai-consensus/|archivedate=2011-08-22|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026190658/http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2010/10/22/the-mumbai-consensus/ |date=2011-10-26 }}</ref>. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ға  компания [[1974 йыл]]да, Химия сәнәғәте министрлығына мейнфреймдар һатыу тураһында контрактҡа ҡул ҡуйғас килә. 1974 йылда Мәскәүҙә офисы асыла<ref>{{Статья|автор=|заглавие=К. Корнильев, IBM: "Первый контракт между IBM и CCCР подписал Лужков"|издание=Компьютерра Online|тип=|номер=|страницы=|issn=|ссылка=http://old.computerra.ru/focus/37324/}}</ref>. [[2006 йыл|2006 йылда]]  IBM  [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] мейнфейм технологиялары эшләү буйынса тикшеренеү лабораторияһы асыла <ref>[http://www.sostav.ru/news/2006/06/21/50/ IBM выбирает российских программистов]. sostav.ru</ref>. «IBM-дың технологик мәктәбе» проекты тормошҡа ашырыла. [[Рәсәй тимер юлдары]] һәм Рәсәй иҡтисад мәктәбе  менән берлектә Цифрлы транспорт тикшеренеүҙәре  үҙәге асыла, унда тимер юлда файҙаланыла ала торған пилот технологиялар һынала<ref>{{cite web|url=http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1391905|title=Компьютерам – «зелёный». Системы дополненного интеллекта, кибербезопасности и оптимизации вагонопотоков помогут поднять эффективность работы|author=Филатов Андрей, гендиректор IBM в России и СНГ|publisher=Гудок|date=2017-11-01|accessdate=2017-11-08}}</ref>. == Хисаплау техникаһы һәм программа тәьминәте үҫешенә IBM-дың йоғонтоһо  == === Мәғлүмәт технологиялары тармағында әһәмиәтле эшләнмәләр === * [[1943]] — Марк I тәүге Америка  компьютеры; * [[1946]] ([[27 сентябрь]]) — беренсе коммерция калькуляторы; * [[1956]] — беренсе коммерция  [[Ҡаты диск|ҡаты дискы]]; * [[1957]] — Фортран компиляторы; * [[1959]] — авиабилеттар бронләүсе тәүге система — {{Тәржемәһеҙ 3|Sabre (система бронирования)|Sabre|en|Sabre (computer system)}}&nbsp;(инг.)[[Sabre (система бронирования)|баш.]]; * [[1961]]  — шарик осло электр  яҙыу машинкаһы [[:en:IBM Selectric typewriter|IBM Selectric typewriter]]; * [[1964]] — IBM System/360 компьютерын сериялап етештереү; ул хисаплау машиналары булған мейнфеймдарҙың тотош класына башланғыс һала; * [[1968]]  — динамик оператив хәтер; * [[1971]]  — дискета; * [[1974]] —  SQL теле<ref name="chamberlin-boyce-sequel">{{Cite journal|last=Chamberlin|first=Donald D|coauthors=Boyce, Raymond F|year=1974|url=http://www.almaden.ibm.com/cs/people/chamberlin/sequel-1974.pdf|title=SEQUEL: A Structured English Query Language|format=PDF|journal=Proceedings of the 1974 ACM SIGFIDET Workshop on Data Description, Access and Control|publisher=Association for Computing Machinery|pages=249–64|accessdate=2007-06-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225011115/http://www.almaden.ibm.com/cs/people/chamberlin/sequel-1974.pdf%0A%20 |date=2018-12-25 }}</ref>; * [[1981]] — IBM PC персональ  компьютеры, уның архитектураһы ХХ быуаттың 80-се йылдарынан тармаҡ стандартына әйләнә.   IBM [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] мәғлүмәт технологиялары үҫешенә этәргес бирә, атап әйткәндә электрон-хисаплау машиналарының берҙәм селтәре (ЕС ЭВМ)    IBM/360 компьютерҙарынан күсереп эшләнелә, персональ электрон-хисаплау машиналарының берҙәм селтәре (ЕС ПЭВМ)  IBM-дың персональ компьютерҙары аналогы була, ә берҙәм селтәрҙең операцион  системаһы  IBM-дың операцион системалары менән ярашлы була. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Герстнер, Луис|Луис Герстнер]]|заглавие=Кто сказал, что слоны не могут танцевать? Жесткие реформы для выживания компании|оригинал=Who Says Elephants Can’t Dance? Inside IBM’s Historic Turnaround|место=М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2014|страниц=320|isbn=978-5-9614-4713-2|ref=Герстнер, Луис}} == Һылтанмалар == * [http://www.ibm.com Официальный сайт IBM] * [http://www.ibm.com/ru Официальный сайт IBM в России] * [https://geektimes.ru/post/282462/ История компании IBM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222153806/https://geektimes.ru/post/282462/ |date=2016-12-22 }} [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] rye4bkoy3lgjo5f3n1klbcrkiglkh43 0 131744 1307188 1307121 2026-10-09T23:08:30Z Kent Wang 49075 Cenotaph of Vasco da Gama 54.jpg 1307188 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ва́ско да Га́ма''' (португалса әйтелеше '''Ва́шку да Га́ма''', {{lang-pt|Vasco da Gama}}; 1460 йәки 1469 — 24 декабрь, 1524) — [[Португалия|португал]] диңгеҙсеһе, географияла бөйөк асыштар осоро вәкиле. Беренсе тапҡыр [[Европа]]нан [[Һиндостан]]ға сәйәхәткә сыҡҡан диңгеҙ экспедицияһы командующийы. Португалия Һиндостанының тәүге губернаторы һәм 1524 йылда Һиндостандың икенсе вице-короле. Видигейраның 1-се графы. == Сығышы == [[Файл:50_Escudos_célébrant_le_500e_anniversaire_de_la_naissance_de_Vasco_Da_Gama,_1969.jpg|мини|Васко да Гама]] [[Файл:Sines06_edit1.jpg|слева|мини|247x247пкс|Португалияның Синиш ҡалаһында Васко да Гамаға сиркәү алдына ҡуйылған статуя, унда уны суҡындырғандар.]] Васко да Гама 1460<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html Modern History Sourcebook: Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497—1498 CE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=2011-08-28 }}, fordham.edu, Retrieved June 27, 2007</ref> (икенсе версия буйынса — 1469 йылда<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/06374a.htm Catholic Encyclopedia: Vasco da Gama] Retrieved June 27, 2007</ref>) Синиш ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр — португал рыцары Эштеван да Гама (1430—1497) һәм Изабель Содре ({{lang-pt|Isabel Sodré}}Изабель Sodré)<ref group="K">Можно встретить, что Васко да Гама родился в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0 Видигейра]. Это неверно — информация основывается на факте, что король пожаловал Васко да Гама титул 1-го графа Видигейра</ref> ғаиләһендә тыуа. Васко да Гама Эштеван да Гама һәм Изабель Сондреның биш улы араһында өсөнсө бала булып тыуа: иң өлкән ағаһы Паулу да Гама (ул артабан Васко менән бергә Һиндостанға бара), артабан Жуан Сондре (әсәһенең фамилияһын ала), Васко да Гама, Педро да Гама һәм Эйрес да Гама. Эштеван менән Изабелдең шулай уҡ берҙән-бер ҡыҙы — Тереза да Гама{{Sfn|Subrahmanyam|1997|p=61}} булыуы ла билдәле. Да Гама нәҫеле, короллектә юғары ҡатламға ҡарамаһа ла, бик боронғо һәм атаҡлы булыуы менән танылған — мәҫәлән, Васконың ата-бабаларының береһе Алвару Анниш да Гама Реконкиста ваҡытында король Афонс III-кә хеҙмәт итә, һәм, [[маврҙар]] менән һуғышҡанда батырлыҡ күрһәтеп, рыцарь дәрәжәһен ала<ref>[http://www.1902encyclopedia.com/G/GAM/vasco-da-gama.html Articles from the Encyclopaedia Britannica, 9th Edition (1875) and 10th Edition (1902), Vasco-da-gama]</ref> Васконың атаһы Эштеван йәш сағында Визеу герцогы Фернанду даирәһендә хеҙмәт итә һәм рыцарь Сантьяго Ордены ағзаһы була. == Йәшлек йылдары == 1480-се йылдарҙа Васко да Гама үҙе лә ағайҙары менән бергә Сантьяго Орденына<ref group="K">В отличие от семьи Содре, служившей [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 Ордену Христа], семья да Гама поддерживала другой рыцарский орден — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%B3%D0%BE_(%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F) Орден Сантьяго]. После открытия морского пути в Индию между орденами возник спор по вопросу о том, кого из них Васко да Гама поддерживал. Существует неподтверждённая легенда, что Васко да Гама отплыл в [//ru.wikipedia.org/wiki/1497_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1497 году] из Португалии под флагами Ордена Сантьяго, но, как только корабли отошли от берегов, приказал сменить их на флаги Ордена Христа.</ref> инә. Португал тарихсылары, Васко да Гама белемде һәм математика, навигация һәм астрономия буйынса ғилемде Эворала алғандыр, тип фаразлай. Уның уҡытыусылары араһында, моғайын, Авраам Закуто{{Sfn|Subrahmanyam|1997|p=63}} булғандыр. Васко йәш сағынан диңгеҙ алыштарында ҡатнаша. 1492 йылда француз корсарҙары Гвинеянан Португалияға табан йүнәлгән алтынлы португал каравеллаһын баҫып алғас, король уға, Франция яры буйлап барып, рейдта торған бөтә француз караптарын баҫып алыуҙы йөкмәтә. Йәш дворян тапшырылған был эште бик тиҙ һәм һөҙөмтәле үтәп сыға, француз короленә баҫып алынған судноны кире ҡайтарыуҙан башҡа сара ҡалмай. Васко да Гама тураһында нәҡ шул ваҡытта тәү тапҡыр ишетәләр ҙә инде. == Васко да Гамаға тиклемгеләр == [[Файл:Caminho_maritimo_para_a_India.png|слева|мини|320x320пкс|Тәмләткестәр һатыусыларҙың Португалиянан Һиндостанға (йәшел һыҙыҡ) юлы һәм Васко да Гаманың (ҡара), Перу да Ковильянаның (һары-ҡыҙыл) һәм Афонсу ди Пайваның (күк) маршруттары.]] Һиндостанға диңгеҙ юлын эҙләү, ғәмәлдә, Португалия өсөн төп маҡсат була. Ул замандағы төп сауҙа маршруттарынан ситтә урынлашҡан ил донъя сауҙаһында ҙур табыш алырлыҡ итеп ҡатнаша алмай. Тауар экспорты булмай тиерлек, португалдарға Көнсығыштың тәмләткестәр кеүек ҡиммәтле тауарҙарын бик юғары хаҡҡа һатып алырға тура килә, бының өсөн финанс мөмкинлектәренең сикләнгәнлеге лә ҡамасаулай, сөнки ил Реконкистанан һәм Кастилия менән һуғыштан һуң бик ярлы була. Географик йәһәттән бик уңайлы урынлашыуы Португалияға [[Африка]]ның көнбайыш ярҙарына табан юлды һәм «тәмләткестәр иленә» диңгеҙ юлын табырға булышлыҡ итә. Тарихҡа [[Һенрих Диңгеҙгиҙәр]] булып инеп ҡалған португал инфанты Энрике был идеяны тормошҡа ашыра башлай. 1415 йылда Сеутаны баҫып алғандан һуң Энрике Африка ярҙары буйлап көньяҡҡа табан бер-бер артлы диңгеҙ экспедициялары ебәрә. Артабан алға табан хәрәкәт итеп, [[Гвинея]]ның яр буйҙарынан улар алтын һәм ҡолдар алып ҡайта, яңы асылған ерҙәрҙә терәк пункттарын барлыҡҡа килтерә<ref>Ames, Glenn J. (2004). Vasco da Gama: Renaissance Crusader. Longman. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0321092821 ISBN 0-321-09282-1]</ref>. Генрих Диңгеҙсе 1460 йылда вафат була. Уңыштар булыуға ҡарамаҫтан, португалдарҙың караптары ул мәлдә хатта [[экватор]]ға барып етмәй, ә Энрике үлгәндән һуң ниндәйҙер ваҡытҡа экспедициялар туҡтап тора. 1470 йылдан һуң ҡыҙыҡһыныу тағы арта, Сан-Томе һәм Принсипи утрауҙарына барып етәләр, ә 1482—1486 йылдарҙа Диогу Кан европалылар өсөн Африканың экваторҙан көньяҡҡа табан яр буйҙарында ҙур ғына территорияны асыуға өлгәшә. 1487 йылда Жуан II ике офицерҙы Перу да Ковильянды һәм Афонса ди Пайваны ҡоро ерҙән «тәмләткестәр илен» һәм йәнәһе Үҙәк Азияла урынлашҡан ҡөҙрәтле христиан дәүләтенең легендар хакимы пресвитер Иоаннды эҙләп табыу өсөн ебәрә. Ковильян Һиндостанға барып етә, әммә кире ҡайтҡанда, юлдашының Эфиопияла һәләк булыуын белеп, шунда йүнәлә, һәм император бойороғо буйынса ҡулға алына. Шулай ҙа Ковильян үҙенең сәйәхәте тураһындағы отчетты ватанына ебереү сараһын таба, ул диңгеҙ буйынса Африканы урап үтеп, Һиндостанға барып булыуҙы раҫлай<ref>James Bruce, Travels to Discover the Source of the Nile (1805 edition), vol. 3, p. 135</ref>. Шул уҡ ваҡытта тиерлек Бартоломеу Диаш Мәрхәмәтле Өмөт моронон (мыс Доброй Надежды) аса, Африканы урап [[Һинд океаны]]на сыға, бының менән ул боронғо ғалимдарҙың Африка ҡотопҡа тиклем һуҙылған, тип иҫәпләүен кире ҡаға. Әммә Диаш флотилияһы матростары артабан юлды дауам итеүҙән баш тарта, шунлыҡтан диңгеҙсе Һиндостанға барып етә алмай Португалияға кире ҡайтырға мәжбүр була<ref name="eera">{{cite web|url=http://www.elizabethan-era.org.uk/bartholomeu-dias.htm|title=Bartholomeu Dias|author=Alchin KL, from Elizabethan Era|accessdate=02-03-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BOy8vPR?url=http://www.elizabethan-era.org.uk/bartholomeu-dias.htm|archivedate=2012-02-03}}</ref>. Диаш асыштарына һәм Ковильян ебрәгән мәғлүмәттәргә таянып, король яңы экспедиция ебәрергә йыйына. Әммә артабанғы бер нисә йыл эсендә экспедиция ойошторолмай, бәлки, королдең яратҡан улы — тәхет вариҫы бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә ҡапыл һәләк булыуы уны, тәрән ҡайғыға һалып, дәүләт эштәре менән ҡыҙыҡһыныуынан арындырғандыр; Жуан II үлгәндән һуң, 1495 йылда, тәхеткә Мануэль I ултырғас ҡына Һиндостанға яңы диңгеҙ экспедицияһын етди әҙерләү дауам итә. == Экспедицияға әҙерлек == [[Файл:A_partida_de_Vasco_da_Gama_para_a_Índia_em_1497.jpg|справа|мини|320x320пкс|Васко да Гаманың Һиндостанға юлланыуы]] Экспедиция ентекләп әҙерләнә. Король Жуан II иҫән саҡта уҡ Африканы урап үтеү юлын тикшереп ҡараған һәм ул һыуҙарҙа йөҙөү өсөн ниндәй конструкциялы суднолар кәрәклеген белгән тәжрибәле йәшерен илсе Бортоломеу Диаш етәкселегендә дүрт карап төҙөлә: «Сан-Габриэл» (флагман карабы, капитаны Гонсалу Алвариш<ref name="маг1">Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. В 5 т. М.: «Просвещение», 1983. Том II. Великие географические открытия (конец XV — середина XVII в.). Глава 4. Васко да Гама и открытие морского пути в Индию</ref>) һәм «Сан-Рафаэл» Васко да Гаманың ағаһы Паулу етәкселегендә (был ике карап өсәр мачталы, ә парустары дүрт мөйөшлө була), артабан еңелерәк һәм төрлө маневрҙарҙы йылдам яһарға һәләтле, ҡыя паруслы «Берриу» каравеллаһы (капитаны — Николау Коэльо), аҙыҡ-түлек һәм башҡа кәрәк- яраҡ тейәлгән транспорт судноһы (капитаны Гонсала Нуниш). Экспедиция ҡарамағына иң яҡшы карталар һәм навигация приборҙары бирелә. Элек Диаш менән Мәрхәмәтле Өмөт моронона барып еткән атаҡлы моряк Перу Аленкер төп штурман итеп тәғәйенләнә. Экспедиция составына рухани, писарь, астроном, шулай уҡ экваториаль Африканың урындағы халҡы телдәрен белгән бер нисә тәржемәсе лә инә. Экипаждың дөйөм һаны 100-ҙән 170 кешегә тиклем тәшкил итә. Иң хәүефле эштәрҙә файҙаланыу өсөн енәйәт ҡылған 10 кеше лә алына<ref>Diffie, Bailey W.; Winius, George D. (1977). Foundations of the Portuguese Empire, 1415—1850. Europe and the World in the Age of Expansion. 1. p. 177. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780816608508 ISBN 978-0-8166-0850-8]</ref>. Диңгеҙҙә бик оҙаҡ булырға тура киләсәген аңлап, карап трюмдарына бик күп итеп һыу, аҙыҡ-түлек тейәлә. Диңгеҙ буйлап алыҫ сәйәхәткә сыҡҡан матростарҙың туҡланыу рационы ул ваҡытта бер төрлө стандартта була: борсаҡ менән чечевица бутҡаһы һәм киптерелгән икмәк туҡланыу нигеҙен тәшкил итә. Һәр кешегә көнөнә ярты фунт тоҙло ит йәки юлда тотолған балыҡ, 1,25 литр һыу һәм ике кружка шарап, бер аҙ һеркә һәм зәйтүн майы бирелә. Ҡайһы берҙә аҙыҡты төрләндеү өсөн һуған, һарымһаҡ, сыр һәм ҡара емеш тә тараталар. Бынан тыш һәр матросҡа диңгеҙҙә йөҙгән һәр ай өсөн эш хаҡы — 5-әр крузада түләнә һәм яуланған табыштан өлөш сығарыла. Офицер һәм штурмандар, әлбиттә, байтаҡҡа күберәк ала. Экипажды ҡоралландырыу менән португалдар етди шөғөлләнә. Флотилия моряктарына хәнйәр, ҡылыс, һөңгө, ҡеүәтле арбалет һәм алебарда таратыла, түштәренә күн йә металл йәүшән (кирасы) ҡуйыла. Атыу ҡоралының барлығы тураһында ниндәй ҙә булһа хәбәр ҡалдырылмаған, әммә армада артиллерия менән яҡшы тәьмин ителгән: ҙур булмаған, «Берриу» каравеллаһында 12б пушка урынлаштырыла, «Сан-Габриэл» һәм «Сан-Рафаэл»ға, фальконеттарҙан башҡа, 20 ауыр орудие ҡуйыла. == Һиндостанға беренсе барыу (1497—1499) == [[Файл:Gama_route_1.svg|мини|300x300пкс|Васко да Гаманың Һиндостанға Беренсе барғандағы маршруты]] === Мәрхәмәтле Өмөт моронона табан === 1497 йылдың 8 июлендә армада [[Лиссабон]]дан тантаналы рәүештә сыға. Тиҙҙән португал караптары [[Канар|Кастилияға ҡараған Канар утрауҙарына]] барып етә, әммә Васко да Гама, дошмандары — испандарға экспедицияның маҡсатын белдермәҫкә тырышып, был утрауҙарҙы урап үтергә бойора. Португалия милкендә булған [[Кабо-Верде|утрауҙарҙа]] туҡтап, флотилияһы запастарын тулыландыралар. [[Сьерра-Леоне]] утрауы янында Бартоломеу Диаш кәңәше буйынса Гама, Экваториаль һәм Көньяҡ Африка ярҙары буйындағы ҡаршы елдәргә тап булмау һәм көслө ағымдарҙы урап үтеү маҡсатында, көньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Атлантик океанға төпкәрәк үтеп инә, экваторҙы үткәндән һуң ғына көньяҡ- көнсығышҡа табан борола. Үткән өс айҙан ашыу ваҡыттан һуң ғына португалдар ҡоро ер күрә<ref>Pathfinders: Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration, 2006, W. W. Norton & Company, isbn= 0-393-06259-7, pages= 177—178</ref>. [[Файл:Cross_daGama2.jpg|слева|мини|217x217пкс|Васко да Гама Мәрхәмәтле Өмөт мороно районындағы Падран янында]] 4 ноябрҙә караптар аҙаҡ Изге Елена тип аталған бухтаға килеп туҡтай. Васко да Гама бында ремонт менән шөғөлләнергә ниәтләй, әммә португалдар тиҙҙән урындағы халыҡ менән ҡораллы бәрелешкә юлыға. Әлбиттә, яҡшы ҡоралланған моряктар юғалтыуҙарға тарымай, тик Васко да Гама яралана. Аҙаҡ был эпизод Камоэнстың «Лузиада»<ref>Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W. W. Norton & Company. pp. 177—178. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0393062597 ISBN 0-393-06259-7]</ref> поэмаһында ярайһы уҡ ентекле һүрәтләнә. Ноябрь аҙағында флотилия күп көнлөк штормдан һуң Мосселбай бухтаһында ремонтҡа туҡтай. Йөк судноһын, бик зыян күреү сәбәпле, ремонтлап булмауы асыҡлана, шуға уны яндырырға ҡарар итәләр, өҫтәүенә байтаҡ ҡына моряктар цинганан ҡырыла һәм дүрт карапҡа идара итеү өсөн кешеләр ҙә етешмәй. Ошонда уҡ португалдар үҙҙәрендә булған тауарҙарҙы аҙыҡ-түлек, фил һөйәгенән биҙәүестәргә алмаштыра. Артабан улар Африка ярҙары буйлап төньяҡ-көнсығышҡа хәрәкәттәрен дауам итә. 1497 йылдың 15 декабрендә португалдар Диаш ҡуйып киткән һуңғы Падранды үтә һәм 25 декабрҙә хәҙерге ваҡытта [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]на ҡараған Квазулу-Натал провинцияһына барып етә. === [[Мозамбик]] һәм Момбаса === Мәрхәмәтле Өмәт моронон урап үтеп, португалдар бер нисә йөҙ йылдар буйы [[Һинд океаны]]ның сауҙа маршрутының бер өлөшө булған территорияға килеп инә. Африканың көньяҡ-көнбайыш яр буйҙарында бөтә ерҙә лә ғәрәп сауҙагәрҙәре осрай. Улар урындағы солтандарға<ref>Zahoor, Akram (2000). Muslim History: 570—1950 °C. E. Gaithersburg, MD: AZP (ZMD Corporation). p. 79. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780970238900 ISBN 978-0-9702389-0-0]</ref> сәйәси һәм иҡтисади йоғонто яһай ала. Васко да Гаманы Мозамбиктың солтаны ҡабул итә, әммә португалдарҙың тауарҙары урындағы сауҙагәрҙәргә оҡшамай. Португалдарға солтан да шикләнеп ҡарай, шуға уларға тиҙ арала кире диңгеҙгә сығырға тура килә. Ҡәҙерләп ҡаршы алмағандары өсөн Васко да Гама яр буйындағы тораҡ пункттарын утҡа тоторға ҡуша<ref>[http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm Vasco da Gamma Seeks Sea Route to India] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222043247/http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm|date=2011-12-22}}, Oldnewspublishing.com. Retrieved 8 July 2006</ref>. Февраль аҙағына флотилия портлы Момбаса ҡалаһына яҡынлаша, ошо урындан йыраҡ түгел Гама, диңгеҙҙә ғәрәп доуын (судноһын) туҡтатып, уны талай һәм 30 кешене ҡоллоҡҡа (әсиргә) ала. === Малинди === [[Файл:Vascodagama.JPG|справа|мини|330x330пкс|Васко Да Гама 1498 йылдың 20 майында Каликутҡа килә]] Африка яры буйлап барып, Васко да Гама Малиндиға барып етә. Урындағы шейх уларҙы ҡунаҡсыллыҡ күрһәиеп ҡаршы ала, сөнки уның өсөн дә Момбаса дошман була. Үҙҙәре өсөн таныш булмаған Һинд океанына йүнәлер алдынан Васко Малиндила тәжрибәле лоцман ялларға ҡарар итә. Малинды хакимы ярҙамы менән тәжрибәле лоцман табыла<ref group="K">Первые нанятые лоцманы при первой же возможности сбежали от португальцев.</ref> Оҙаҡ ваҡыт тарихысылар, шул иҫәптән рус тарихсылары ла<ref>Шумовский Т. А. Три неизвестные лоции Ахмада Ибн Маджида, арабского лоцмана Васко Да Гамы в уникальной рукописи Института востоковедения — М., 1957. — 230 с.</ref>, лоцмандың исеме Ахмад ибн Маджид булған тигән фекер йәшәй. Әммә хәҙер был кеше Васко да Гаманың лоцманы була алмаған, тип фаразлайҙар<ref>Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W. W. Norton & Company. pp. 178—179. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0393062597 ISBN 0-393-06259-7].</ref>. Лоцман төньяҡ-көнсығышҡа табан юл ала, муссондан файҙаланып, караптарҙы Һиндостанға алып барып еткерә. 1498 йылдың [[20 май]]ында португал караптары Каликут (хәҙер Кожикоде) ҡалаһы ярҙарына килеп туҡтай. === Каликут, Һиндостан === Каликуттың заморины португалдарҙы ҙур хөрмәт — 3000 һалдаттан торған хәрби парад менән ҡаршы ала, һәм Васко да Гама өсөн аудиенция ойоштора. Ул заморинға алып килгән бүләктәрен тапшыра, әммә был бүләктәр әллә ни юғары ҡәнәғәтлек тыуҙырмай. Заморин даирәһендәге мосолман сауҙагәрҙәре, Европа хакимы затлыраҡ бүләктәр ҙә ебәрә алыр ине, ә Васко да Гама король илсеһенә ҡарағанда пиратҡа оҡшап тора, тигән фекерҙә ҡала<ref>Castaneda, Herman Lopes de, The First Book of the Historie of the Discoveries and Conquests of the East India by the Portingals, London, 1582, in Kerr, Robert (ed.) A General History and Collection of Voyages and Travels Vol. II, London, 1811.</ref>. Португалдар замориндан сауҙа факторияһын асырға рөхсәт ала, тик уларҙың тауарҙары әллә ни үтмәй. Һиндтар менән сауҙа һалымын түләү буйынса ла бәхәстәр тыуа. Өмөтө өҙөлгән Васко да Гама Кожикодтан китә, үҙе менән көс ҡулланып, ике тиҫтәгә яҡын балыҡсыны ла тейәп ала<ref>M.G.S. Narayanan, Calicut: The City of Truth (2006) Calicut University Publications (The incident is mentioned by Camoes in The Lusiads, wherein it is stated that the Zamorin «showed no signs of treachery» and that «on the other hand, Gama’s conduct in carrying off the five men he had entrapped on board his ships is indefensible.»)</ref>. === Португалияға ҡайтыу === [[Файл:Pillar_of_Vasco_da_Gama.jpg|слева|мини|Һиндостандан кире ҡайтҡанда Васко да Гама Малиндила ҡуйған падран]] Ҡайтыу юлында португалдар бер нисә сауҙа карабын баҫып ала. Гоа хакимы, үҙ сиратында, уларҙы күршеләре менән һуғышта файҙаланырға тырыша. Һиндостандан Африкаға тиклемге араны өс айҙа үтәләр, экипаж эҫенән һәм ауырыуҙарҙан йонсой. Тик 1499 йылдың 2 ғинуарында моряктар Могадишо тигән бай ҡаланы күрә. 7 ғинуарҙа диңгеҙселәр Малиндиға килеп етә, биш көн ял итеп юлға сығырға булалар. Экипаж бик аҙ һанлы булғанға тағы бер карапты Момбасынан көньяҡтараҡ яндыралар. 20 мартта Мәрхәмәтле Өмөт моронон, 16 апрелдә [[Кабо-Верде|Йәшел морон утрауҙарын]] үтәләр. Унан Васко да Гама бер карапты алға ебәрә, һәм 10 июлдә экспедицияның уңышлы үтеүе тураһындағы хәбәр Португалияға барып етә. 1499 йылдың авгусында йәки сентябрендә<ref group="K">Разные источники указывают разные даты</ref> Васко да Гама тантаналы рәүештә Лиссабонға ҡайтып төшә. Тыуған иленә ике судно һәм 55 кешегә ҡайтып етергә насип була. Шуға ҡарамаҫтан Васко да Гаманың экспедицияһы бик уңышлы тип иҫәпләнелә, сөнки Һиндостандан алып ҡайтҡан тауарҙарҙы һатыу экспедицияға киткән сығымдарҙан 60 тапҡырға артығыраҡ табыш килтерә. == Һиндостанға беренсе һәм икенсе тапҡыр барыу араһы (1499—1502) == Ҡайтҡандан һуң король Васко да Гамаға юғары ҡатлам вәкиле булыуын раҫлаған «дон» титулын бирә һәм 1000 крузад күләмендә пенсия тәғәйенләй. 1502 йылда, икенсе тапҡыр Һиндостанға сәйәхәте алдынан бөтә хөрмәт һәм өҫтөнлөктәр менән бергә «Һинд океаны адмиралы» титулын бирә. Васко да Гама Синиш ҡалаһы сеньоры булырға теләй, әммә Сантьяго Ордены быға ҡары сыға. Шуға ул 1507 йылда Сантьяго Ордены менән араһын тулыһынса боҙоп, уларҙың конкуренты булған Христос Орденына{{Sfn|Subrahmanyam|1997|p=168}} инә. Һиндостандан ҡайтҡандан һуң Васко да Гама Катарина ди Атаидиға өйләнә. Ҡатыны билдәле Алмейда ғаиләһенә ҡарай, Франсишку ди Алмейда уның ике туған ағаһы була. == Икенсе тапҡыр һиндостанға барыу (1502—1503) == [[Файл:Индия._Маршрут_армады_Васко_да_Гама_в_1502_году..png|слева|мини|307x307пкс|Һиндостандың Малабар яры, Португалияның Васко да Гама командалыҡ иткән 4-се Һинд армадаһы маршруты (1502 год).]] Һиндостанға диңгеҙ юлдарын асҡандан һуң португал короллеге йыл һайын Һиндостанға экспедициялар ойоштора башлай. 1500 йылда Педру Алвариш Кабрал етәкселегендәге экспедицияһы (Португалияның 2-се Һинд армадаһы), Каликут заморины менән сауҙа килешеүе төҙөй һәм унда сауҙа факторияһын ойоштора. Ләкин португалдар Каликуттың ғәрәп сауҙагәрҙәре менән бәхәскә инә, фактория яндырыла, ә Кабралға командаһы менән ҡаланан ҡасырға тура килә. Һиндостанды буйһондороу өсөн 1502 йылда король Мануэль Васко да Гама эскадраһы етәкселегендә эскадра ебәрә. Егерме суднонан торған эскадраның 10-на Һинд океаны адмиралы командалыҡ итә; бишәүһе ғәрәптәргә Һинд океанындағы сауҙаһына ҡамасауларға тейеш була, ә тағы ла бишәүһе сауҙа факторияһын һаҡлау өсөн тәғәйенләнә. Экспедиция 1502 йылдың [[10 февраль|10 февралендә]] юлға сыға. Васко да Гама юл ыңғайы Софалда и Мозамбикта форттар һәм факториялар аса, ғәрәп әмире Килваны буйһондороп, уға һалым һала. Ғәрәптәр менән ҡаты һуғыш башлап, ул Малабар ярындағы{{Sfn|Subrahmanyam|1997|p=205}} ғәрәп судноһын пассажирҙары менән бергә яндыра. [[Файл:Vasco_da_Gama_(Livro_de_Lisuarte_de_Abreu).jpg|справа|мини|266x266пкс|Васко да Гама ғүмеренең һуңғы йылдарында]] 1502 йылдың октябрендә флот Каннанурҡа килеп етә. Урындағы раджа португалдарҙы тантаналы ҡабул итә һәм ҙур фактория төҙөргә рөхсәт бирә. Судноны тәмләткестәр, тотонолған һыу менән тултырып, адмирал Каликутҡа йүнәлә. Бында ул үҙенең ҡанһыҙлығын асыҡтан-асыҡ күрһәтә<ref>[https://web.archive.org/web/20040118015254/http://www.northpark.edu/history/webChron/WestEurope/DaGama.CP.html Vasco da Gama Arrives in India 1498] (Google cached version) Dana Thompson, Felicity Ruiz, Michelle Mejiak; December 15, 1998. Retrieved 8 July 2006</ref>. Замориндың зыянды ҡаплатасағы тураһындағы вәғәҙәһе булыуға ҡарамаҫтан, адмирал портта торған бөтә судноларҙы баҫып ала, ҡаланы утҡа тотоп, уны харабаларға әйләндерә. Ә әсиргә алған һиндтарҙы мачталарға аҫып ҡуя. Ике көндән һуң Васко да Гама Каликутты тағы утҡа тота, тағы ла бихисап ҡорбандар диңгеҙгә ташлана. Емерелгән Каликутты ҡамауҙа тотоу өсөн Висенте Содра<ref group="K">Родной дядя Васко да Гама — брат Изабель Содре</ref> командалығында ете судно ҡалдырып, Кочинға юл ала. 1503 йылдың 12 февралендә заморин ғәрәп суҙагәрҙәре ярҙамында португалдарға флотилия менән ҡаршы сыға, әммә португалдар артиллерия менән уларҙың еңел судноларын ҡыйрата. 1503 йылдың октябрендә Васко да Гама Лиссабонға ҡайта. Король ул алып ҡайтҡан табыштан бик ҡәнәғәт ҡала һәм пенсияһын арттыра, әммә адмиралды бер ниндәй вазифаға ла тәғәйенләмәй. Тик 1519 йылда ғына да Гама ер биләмәлерен һәм граф титулын алыуға өлгәшә. == Һиндостанға өсөнсө барыу һәм вафаты (1524) == [[Файл:St-Francis-Church.jpg|мини|200x200пкс|Үлгәндән һуң Васко да Гама ерләнгән Изге Франциско сиркәүе (Кочин ҡалаһы) (кәүҙәһен Португалияға алып ҡайтҡанға тиклем үк ерләнә)]] [[Файл:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|справа|мини|Лиссабондың Санта-Мария-де-Белен биләмәһендәге Жеронимуш монастырендә Васко да Гаманың баҡыйлыҡтағы урыны]] Табышты аҙ алыуҙан көйөнөп, король Жуан III икенсе вице-король вазифаһына 54 йәшлек, ҡаты ҡуллы Васко да Гаманы тәғәйенләй. 1524 йылдың апрелендә адмирал ике улы менән бергә юлға сыға. Һиндостанға килгәс тә колониаль администрацияның баш-баштаҡлығына ҡаршы ҡаты саралар күрә. Диңгеҙсе [[Тапма|тапма ауырыуынан]] 1524 йылдың 24 декбрендә вафат була. 1539 йылда Васко да Гаманың кәүҙәһе Португалияға, Видегейр (Алентеж) графлығына ҡайтарыла, ә [[1880 йыл]]да Лиссабонда иеронимиттар монастыренда ҡайтанан ерләнә. == Вариҫтары == Васко да Гама һәм уны ҡатыны Катарина ди Атаидиҙың алты улы һәм бер ҡыҙы була<ref>See also Diogo do Couto (''Decadas de Asia'', Dec. IV, Lib. 8, c.2); Teixeira de Aragão [https://books.google.com/books?id=cBAoAAAAYAAJ&pg=PA15#v=onepage&q&f=false p.15-16], and Castanhoso (1898: [https://books.google.com/books?id=MiFXAAAAMAAJ&pg=PR7#v=onepage&q&f=false p.viiff].)</ref>: == Хәтер == * Васко да Гама хөрмәтенә Бразилияның футбол клубы «Васко да Гама» исемен йөрөтә. * Гоала бер ҡалаға Васко-да-Гама исемен бирәләр. * 1998 йылда беренсе сәйәхәтсе Васко да Гаманың 500 йыллығы киң билдәләнелә. 4 апрелдә [[Тахо|Тежу]] тамағындағы күпер бөйөк диңгеҙсе исеме менән атала(Лиссабон). [[Файл:Cenotaph of Vasco da Gama 54.jpg|справа|мини|200x200пкс|Португалияның милли пантеонында Васко да Гамаға ҡуйылған кенотаф]] * Лиссабонда Португалияның милли пантеоны статусын йөрөткән Изге Энграсия сиркәүендә, Васко да Гамаға кенотаф ҡуйылған. * В 1935 й. Айҙағы кратер Васко да Гама исеме менән атала. * 2012 й. Европа ғилми-сәнәғәт консорциумы Васко да Гама исемендәге Алтын Миҙал булдыра (Medal «European scientific and industrial consortia — Vasco da Gama»), уны ғалимдарға география ғилеме өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн тапшырылар.<ref>[http://www.euscience.info/?go=geographical Geographical — EUSCIENCE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231952/http://www.euscience.info/?go=geographical |date=2013-12-02 }}</ref> == Сәнғәттәге образы == * 2003 — Васко да Гама. Тәмләткестәр утрауын эҙләү / Vasco Da Gama. The Quest for the Spice Islands (реж. Эйке Шмитц / Eike Schmitz) — документаль == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Бөйөк географик асыштар * Һинд армадалары * Португалия-Мысыр һуғышы * Тәүләп асыусыларға һәйкәл (Лиссабон) == Комментарийҙар == {{Примечания|2|group="K"}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Харт Г.|заглавие=Морской путь в Индию: Рассказ о плаваниях и подвигах португальских мореходов, а также о жизни и времени дона Васко да Гамы, адмирала, вице-короля Индии и графа Видигейры|ответственный=Генри Харт; Пер. с англ. [[Банников, Николай Васильевич (поэт)|Н. В. Банникова]]; Вступительная статья и редакция [[Магидович, Иосиф Петрович|И. П. Магидовича]]; Художник [[Мунц, Наталья Оскаровна|Н. А. Мунц]]|место=М.|издательство=[[Издательство иностранной литературы]]|год=1954|страниц=332}} (в пер.) * {{Китап|автор=[[Вязов, Евгений Ильич|Вязов Е. И.]]|заглавие=Васко да Гама: Первооткрыватель морского пути в [[Индия|Индию]]|место=М.|издательство=[[Географгиз]]|год=1956|страниц=40|серия=[[Замечательные географы и путешественники]]|тираж=50&nbsp;000}} * {{Китап|автор=[[Хазанов, Анатолий Михайлович|Хазанов А. М.]]|заглавие=Тайна Васко да Гамы|место=М.|издательство=Крафт+|год=2010|страниц=160|isbn=978-5-93675-168-4|тираж=1000}} (обл.) * {{Китап|автор=[[Кунин, Константин Ильич|Кунин К. И.]]|заглавие=Васко да Гама|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1947|страниц=324|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|тираж=30&nbsp;000}} * ''Субботин В. А.'' Великие открытия. Колумб. Васко да Гама. Магеллан. — М.: Изд-во УРАО, 1998. — 272 с. * {{Китап|автор=Sanjay Subrahmanyam.|заглавие=The Career and Legend of Vasco da Gama|место=USA|издательство=Cambridge University Press.|год=1997|allpages=428|isbn=978-0521470728|ref=Subrahmanyam}} == Һылтанмалар == * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/552833-echo/#element-text Васко Да Гама: между Колумбом и Магелланом.] [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/552833-echo/#element-text Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] [[Категория:Африканы өйрәнеүселәр]] [[Категория:Португалия диңгеҙселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Португалия сәйәхәтселәре]] [[Категория:Һиндостанға сәйәхәтселәр]] [[Категория:3 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1469 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1524 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк географик асыштар осоро]] gyj34w8mngif0q1nrf1pg1xcf9eag6f 0 136281 1307175 1306910 2026-10-09T16:13:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307175 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шахика Эрджюмен''' ({{lang-tr|Şahika Ercümen}}, [[16 ғинуар]] [[1985 йыл]]) — [[Төркиә|төрөк]] фридайверы һәм диетологы, фридайвингта донъя рекордсмендарының береһе<ref name="h1">{{cite news |url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=13560508&tarih=2010-01-31 |newspaper=[[Hürriyet]] |title=Dalışta Türkiye basamakları çıkmaya başladı |author=Erdem, Arif |date=2010-01-31 |language=tr |accessdate=2013-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219221404/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=13560508&tarih=2010-01-31 |date=2013-12-19 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/amatorsporlar/17108078.asp |title=Guines Rekorlar Kitabı'na giren son Türk |date=24 February 2011 |newspaper=[[Hürriyet]] |language=tr |accessdate=11 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924143824/http://www.hurriyet.com.tr/spor/amatorsporlar/17108078.asp |archivedate=24 September 2015 }}</ref><ref name="s1">{{cite news |url=http://www.sabah.com.tr/Spor/TumSporlarDiger/2011/11/04/denizkizi-sahika-rekor-pesinde |newspaper=[[Sabah (newspaper)|Sabah]] |title=Denizkızı Şahika rekor peşinde! |date=2011-11-04 |language=tr|accessdate=2013-06-17 }}</ref>. == Биографияһы == Шахика Эрджюмен 1985 йылдың 16 ғинуарында Чанаккалала тыуған. Гази башланғыс мәктәбендә һәм Анатолияла Милли Пиянго урта мәктәбендә уҡый. Башкент университетының кеше сәләмәтлеге факультетын тамамлай, сәләмәт туҡланыу һәм диетология кафедраһында һөнәр йүнәлешен ала. Спорттың түбәндәге һыу аҫты төрҙәре менән шөғөлләнә: һыу аҫты хоккейы, регби, спорт ориентирлашыуы һәм дайвинг. Донъя һәм Европа чемпионаттарында күп тапҡырҙар ҡатнаша, 2001 йылдан һыу аҫты спортының бер нисә төрө буйынса төрөк йыйылма командаларының дүртәүһендә ҡатнаша. == Рекордтары == * 110 м, боҙ аҫтында динамик апноэ (тын алмайынса тороу) (DYN), 2011 йылдың 11 феврале, [[Австрия]], Вайссензее күле. [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ҡаҙаныш булараҡ индерелгән<ref name="s2">{{Cite news|title=Şahika Ercümen dünya rekoru kırdı|url=http://www.sabah.com.tr/Spor/TumSporlarDiger/2011/11/11/sahika-ercumen-dunya-rekoru-kirdi|date=2011-11-11|accessdate=2013-06-17|language=tr}}(төр.) <span id="cxmwQQ" tabindex="0">(11</span> <span id="cxmwQQ" tabindex="0">ноябрь 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwQQ" tabindex="0">17 июнь 2013 тикшерелгән.</small></ref>: элек ир-егеттәрҙә рекорд — 108 метрға, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 70 м<ref>{{Cite news|title=Şahika rekor kırdı|url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/amatorsporlar/17006650.asp|date=2011-02-13|language=tr|accessdate=2018-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810230134/http://www.hurriyet.com.tr/spor/amatorsporlar/17006650.asp|archivedate=2014-08-10}}(төр.) <span id="cxmwSQ" tabindex="0">(13</span> <span id="cxmwSQ" tabindex="0">февраль 2011).</span></ref><ref>{{Cite news|title=Şahika Ercümen Breaks Diving Record|url=http://www.trt-world.com/trtworld/en/newsdetail.aspx?haberkodu=2f4d1051-b784-419f-a448-b11882bc4610|date=2011-02-12|accessdate=2013-06-17}}</ref> тәшкил иткән. * 70 м, даими ауырлыҡ һәм ластылар менән апноэ (CWT), 2011 йылдың 10 ноябре, [[Мысыр]], Дахаб. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный; бынан алдағы рекордты Таня Стритер (67 м) ҡуйған була. * 60 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2011 йылдың 10 ноябре, [[Мысыр]], Дахаб<ref>{{Cite news|title=Turkish athlete Şahika ERCÜMEN made her world record attempts in the famous Blue Hole, Dahab, Sinai Peninsula-Egypt|url=http://www.cmas.org/apnoea/114-39321-php|date=2011-11-14|accessdate=2013-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516181050/http://www.cmas.org/apnoea/114-39321-php |date=2013-05-16 }}</ref>. * 61 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2013 йылдың 1 июне, [[Төркиә]], Ван күле<ref>{{Cite news|title=Şahika Ercümen'den dünya rekoru|url=http://www.sabah.com.tr/Yasam/2013/06/01/sahika-ercumenden-dunya-rekoru|date=2013-06-01|accessdate=2013-06-17|language=Turkish}}</ref>. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный. Шахика үҙенең еңеүен Ван күлендә йәшәүсе диңгеҙ балығы кефалдең бөтә барыуын туҡтатыуға арнауын белдерә<ref>{{Cite web|title=World Record From Şahika Ercümen In Lake Van!|url=http://www.divewithseaman.com/sahika-ercumen/|publisher=Dive With Seman|date=2013-06-03|accessdate=2013-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219005555/http://www.divewithseaman.com/sahika-ercumen/ |date=2013-12-19 }}</ref>. * 91 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2014 йылдың 23 июле, [[Төркиә]], Каш. Ваҡыт 2:49. Бынан алдағы рекордты Дерье Джан<ref>{{Cite news|title=Turkish diver Şahika Ercümen breaks new freediving record|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-diver-sahika-ercumen-breaks-new-freediving-record--.aspx?pageID=238&nID=69520&NewsCatID=371|date=2014-07-23|accessdate=2016-10-23}}</ref> ҡуйған була. * 110 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ластылар кейеп апноэ (VWT), 22 октября 2016 йылдың 22 октябре, [[Төркиә]], Каш. Ваҡыт 2:44. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный<ref>{{Cite news|title=Şahika Ercümen'den 110 metre dalışla yeni dünya rekoru|author=Acar, Ahmet|url=http://www.hurriyet.com.tr/sahika-ercumenden-110-metre-dalisla-yeni-dunya-40255864|date=2016-10-22|accessdate=2016-10-23|language=tr}}</ref><ref>{{Cite news|title=Şahika Ercümen'den dünya rekoru|url=http://www.sabah.com.tr/Yasam/2013/06/01/sahika-ercumenden-dunya-rekoru|date=2013-06-01|accessdate=2013-06-17|language=Turkish}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.sahikaercumen.com/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180401140934/http://www.sahikaercumen.com/ |date=2018-04-01 }}{{Ref-tr}}(төр.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] cxaf20lot0dwtpncbndjqtgk3wafqxk 0 151345 1307165 1292486 2026-10-09T12:28:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307165 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Халыҡ Ополчениеһы урамы''' — [[Дондағы Ростов]]та 48 билдәле йорттары менән Морозовская, Нефедов, Ржевская, Козлов урамдары һәм Гвардия, Доломан тыҡрыҡтары менән йәнәш урам<ref>[http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/ulitsa-narodnogo-opolchenia Улица Народного Ополчения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924065226/http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/ulitsa-narodnogo-opolchenia |date=2017-09-24 }}</ref><ref>[http://rostovondon.gorodskaya-spravka.com/street/s_13727.html Список организаций по Народного Ополчения улица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114141906/http://rostovondon.gorodskaya-spravka.com/street/s_13727.html |date=2014-01-14 }}</ref> == Тарихы == Халыҡ Ополчениеһы урамы [[1941 йыл]]дың октябрендә етерлек ҡоралы һәм хәрби әҙерлеге булмаған тыуған ҡалаһы Дондағы Ростовты һаҡлап фашистар менән яуға ингән кешеләргә арнала. Улар бынан һуңғылар булып китә, ә беренсе булып ҡайта. Әммә урам тарихы тик [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алыштары менән генә бәйле түгел. Дала урамы тип аталған был урамдың килеп сығышы үткән һәм хәҙерге быуат аралығында Дондағы Ростов ҡалаһы сиктәрен киңәйтеү менән бәйле. Шул саҡта Дала урамы һәм, башлыса, Яңы ауыл урамы барлыҡҡа килә. [[1886 йыл]]да уның буйлап ҡала һыҙығы үтә. Уның артында сүплектәр, көтөүлек башлана. Урам Николай проспектына (хәҙер Семашко проспекты) тиклем бара. Уның дауамы [[1914 йыл]]дағы белешмәнән күренеүенсә, Ҡәлғә тыҡрығынан [[Нахчиван]] сигенә тиклем бара. Урамдың исеме уның барлыҡҡа килгән ваҡытында яңы булмай. Шулай тип элекке Скобелев (хәҙер — Красноармейская) урамы аталған. Дондағы Ростов ҡалаһының сиге төньяҡҡа ҡарай ҙурайыуы менән ул далаға эскәрәк үтеп инә. [[Файл:Памятник_бойцам_Ростовского_полка_народного_ополчения_1941_год,_РОСТОВ-НА-ДОНУ.jpg|мини|1941 йылдағы халыҡ ополчениеһының Ростов полкы яугирҙары һәйкәле, Дондағы Ростов ]] Был урын Кузнецкий һәм Дала урамдары араһында (хәҙерге Черепахин урамы). Һәм ул ике кварталға тиклем — Николай тыҡрығына тиклем һуҙыла. Был урам мөйөшөндә [[1905 йыл]]дың 14 декабрендә Иван Ченцов әйтеүе буйынса, эшселәрҙең баш күтәреүсе казактар менән атышы була. Черепахинский йырынында бер үлемесле яралы кешеһен һәм атын ҡалдырып, улар сабып китә. [[1946 йыл]]да был урам Халыҡ Ополчениеһы урамы тип атала, һәм [[1941 йыл]]дың йәйендә ВКП(б)-ның Ростов өлкә комитеты ҡарары буйынса ойошторолған халыҡ ополчениеһының Ростов полкына арнала. 1941 йылдың октябрендә фронт [[Дондағы Ростов|Ростов]]ҡа яҡынлаша, ноябрҙә фашистар ҡалаға бәреп инә, ополчиндар дошман менән алышҡа инә. Ополчиндар [[1941 йыл]]дың ноябре аҙағында Ростовты азат иткәндә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. [[Файл:РГУПС.jpg|мини|РГУПС]] [[1942 йыл]]дың июнендә фашист ғәскәрҙәре Дондағы Ростовты оккупациялай. Ополчиндар Александровская станицаһы районында совет частарының Дон аша сигенеүен ҡаплай. Улар сигенеү юлдарында, Кавказ тауы итәгендә һуғыша. [[1942 йыл]]дың октябрендә полк таратыла, уның бөтә хужалығы һәм ҡалған шәхси составы 339 -сы уҡсылар дивизияһына һәм 189-сы запас армия полкына тапшырыла. Ошо частар менән күп кенә ополчиндар Еңеүгә, [[Берлин]]ға тиклем етә. Ростовтың урамдары ополчиндар исеме менән атала. «Ростов» ҡунаҡханаһы бинаһында тап бында ополчение полктарының береһе ойошторола тигән яҙыу менән иҫтәлекле таҡта эленгән. Ростов дәүләт тимер юлдары университетының төп корпусында ҡыҙыл граниттан мемориаль йондоҙ барлыҡҡа килә, ул халыҡ ополчениеһының Ростов полкы был уҡыу йортоноң студенттары һәм уҡытыусылары тарафынан төҙөлөүе тураһында хәтерләтә. == Әҙәбиәт == * Вера Волошинова. Ростов -на-Дону: улица Народного Ополчения// газета «Молот». — 29.06.2012. №№ 87-88 — с. 8. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://werawolw.ru/?p=11420 ЖИВОЙ РОСТОВ - ИМЕНИ НАРОДНОГО ОПОЛЧЕНИЯ] * [http://rostov.rusln.info/ростов-на-дону-город-воинской-славы/ Город воинской славы - Ростов-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224070635/http://rostov.rusln.info/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%83-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4-%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B/ |date=2020-02-24 }} [[Категория:Алфавит буйынса урамдар]] [[Категория:Дондағы Ростов урамдары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] avewvj4ono234hsqckwwiuawfjw1rin 0 156091 1307167 1286329 2026-10-09T14:22:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307167 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Цыпкин Леонид Борисович''' ([[20 март]] [[1926 йыл]] — [[20 март]] [[1982 йыл]]) — [[СССР]] яҙыусыһы, ғалим-табип, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]] (1969), данлыҡлы «Баденда йәй» романы авторы. == Биографияһы == Леонид Борисович Цыпкин 1926 йылдың 20 мартында [[Минск]] ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуа. Уның ҡартатаһы, Император Дерпт университетын тамамлаусы Моисей (Мовша-Хаим) Абрамович Поляк (1868—1938), Минск 2-се дауаханаһы янындағы акушер бүлеге һәм бала табыу йортоноң мөдире була<ref>[http://mishpoha.org/n28/28a11.php Елена Левитман «Старая фотография»]</ref>. Ҡартатаһының ағаһы Михель Абрамович Поляк та табип була. Леонид Цыпкиндың атаһы, медицина фәнәдре докторы, Белоруссия медицина институтының травматология һәм ортопедия кафедраһы профессоры һәм Белоруссия дәүләт фтизиатрия, ортопедия һәм неврология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәрея Цыпкин Борис Наумовичтың (1897—1961) бөтә ғаиләһе Минск геттоһында һәләк була (ата-әсәһе, апаһы, ҡустыһы; Л. Б. Цыпкиндың «Мост через Нерочь» повесында һүрәтләнә; ағаһы һәм ике апаһы лагерҙарҙа үләләр, ул үҙе лә 1934 йылда ғулға алына). Буласаҡ яҙыусының әсәһе, Поляк Вера Моисеевна (1895—1981)<ref>[https://mitzvatemet.com/ru/burial81240 Семейное захоронение Цыпкиных на Восточном (Московском) кладбище в Минске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190623161252/https://mitzvatemet.com/ru/burial81240 |date=2019-06-23 }}</ref> [[Туберкулёз|табип-фтизиатр була]]<ref>Приходилась двоюродной сестрой инженеру-химику, лауреату Сталинских премий [[Поляк, Александр Михайлович|А. М. Поляку]].</ref>. Әҙәбиәт менән әсәһенең апаһы Лидия Моисеевна Поляк һәм уның ире, тел белгесе, Рубен Иванович Аванесов бәйле була, улар менән йәш саҡта Л. Б. Цыпкин бик яҡындан аралаша. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән Цыпкиндар ғаиләһе Өфө эвакуациялланырға өлгәшә, бында Леонид Цыпкин 1942 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|медицина институтына]] уҡырға инә. Институтты тамамлағас (1948 йылда) ул өйләнә һәм В. И. Яковенко исемендәге 2-се һанлы Мәскәү өлкә психиатрик дауаханаһына патологоанатом булып эшкә урынлаша (Мещерское ҡасабаһы, хәҙер Чехов муниципаль районы). 1957 йылда Л. Б Цыпкина ғаиләһе [[Мәскәү]]гә күсенә, һәм ул Полиомиелит һәм вируслы энцефалиттар институтына ғилми хеҙмәткәр булараҡ эшкә алына. Ғилми эштән һәм [[вакцина]]лар етештереүҙән тыш, ул 1960-сы йылдар аҙағына тиклем ярты ставкаға ҡала дауаханаһында прозектор булып эшләй. Кандидатлыҡ диссертацияһын — 1952 йылда, докторлыҡ диссертацияһын 1968 йылда яҡлай<ref>[https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/c8v69qcc/dsc/ Архив Л. Б. Цыпкина в Стэнфордском университете]</ref>. === Фәнни эшмәкәрлеге === Цыпкиндың беренсе ғилми баҫмаһы «Вопросы нейрохирургии» журналында 1951 йылда баҫтырыла. Уның артынан онкология өлкәһендәге бер нисә хеҙмәт баҫтырыла. Мәскәүгә күскәндән һуң онкология ауырыуҙарының эксперименталь вирусологияһы меәнән шөғөлләнә. Һуңғы фәнни эше (1979) арналған үҙгәрештәр морфологик характеристика нервы туҡымаларының морфологик характеристикаларына арналған. Ҡайһы бер эштәре сит илдә баҫтырыла(cf. Observations on the growth of monkey cerebral cells in monolayer cultures. Acta anatomica, [[:ru:Базель|Базель]], 50:50—63, 1962). === Әҙәби ижады === Л. Б. Цыпкин шиғарҙарын 1960-сы йылдар башында яҙа башлай<ref>Из поэтического наследия Л. Б. Цыпкина на сегодняшний день (2008) опубликованы лишь два стихотворения — верлибры «Моя профессия» и «Кривым переулком» (оба — 1964) в предисловии к сборнику «„Лето в Бадене“ и другие сочинения» (2005).</ref> прозаһын — 1970-сы йылдар башында. 1970-се йылдар дауамында дауамында ул «Мост через Нерочь» (1973) һәм «Норартакир» (1976) повестарын, "«Запах жжёных листьев» (1976), «Третий вопрос» (1977), «Сделка», «Тараҡан» (1978) хикәйәләрен һәм «Похищение сабинянки» (1971), «Ваше здоровье!» (1971), «Проводы» (1971), «Праздник, который всегда со мной» (1971), «Десять минут ожидания» (1971), «Последние километры» (1972), «Попутчик» (1972), «Качели» (1972), «Вверх по реке», «Из записок патологоанатома», «Шехерезада» ҡыҫҡа новеллалар һәм очерктар яҙа<ref>[http://asymptotejournal.com/article.php?cat=Criticism&id=46&curr_index=0 Michael Stein reviews Leonid Tsypkin’s The Bridge Over the Neroch: And Other Works]</ref> Ошо уҡ ваҡытта, Ф. М. Достоевскийҙың ижады менән мауыҡҡан Леонид Цыпкин Ленинградтағы Достоевский исеме менән бәйле урындар фотоһүрәттәре альбомын — "Достоевский һәм уның геройҙарының урындары буйлап Петербургта " -төҙөй. Яҙылған әҫәрҙәрен ул нәшер итергә уйламай. Цыпкиндың иң билдәле әҫәре — «[[:ru:Лето в Бадене|Лето в Бадене]]» — документаль повесть (роман) 1980 йылдың аҙағында тамамлана, әҫәрҙә йәш Достоевский тураһында яҙыла. Бынан ике йыл элек Л. Цыпкин эмиграцияға рөхсәт һорап, мөрәжәғәт итә., әммә рөхсәт бирелмәй. === Ғүмеренең һуңғы йылдары === Бер-бөртөк улы 1977 йылда АҠШ-ҡа эмиграцияға киткәндән һуң Л. Б. Цыпкин институттан ҡыҫҡартыу сәбәбе менән эштән сығарыла (1979), бер аҙҙан тергеҙелә, тулы булмаған ставкаға кесе ғилми хеҙмәткәре вазифаһын биләй. Цыпкин ҡабаттан документтарын СССР-ҙан сығыуға ебәрә. Ғүмеренең аҙағынаса уға рөхсәт бирелмәй. 1982 йылдың мартында уны ҡабаттан институттан ҡыуалар. Шул уҡ көндө ул 13 мартта Нью-Йоркта уның «Баденда йәй» повесын баҫтыра башланыуы тураһында хәбәр ала (романдың ҡулъяҙмаһы сит илгә ебәрелгән була һәм «Новая газета» редакцияһына тапшырыла<ref>Редакторами «Новой газеты» были Евгений Рубин и [[Довлатов, Сергей Донатович|Сергей Довлатов]]</ref> Ҡулъяҙманы Цыпкиндың яҡын дуҫы радиожурналист Азарий Мессерер 1981 йылдың башында алып сыға<ref>{{Cite web|url=http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=586&rubric_id=1000188&crubric_id=1002082&pub_id=660177|title=Интервью с Михаилом Цыпкиным на портале Культура|archiveurl=https://archive.is/20120803115234/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=586&rubric_id=1000188&crubric_id=1002082&pub_id=660177|archivedate=2012-08-03}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120803115234/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=586&rubric_id=1000188&crubric_id=1002082&pub_id=660177 |date=2012-08-03 }}</ref>. Тәүге нәшер ителгән баҫмаһын күреп өлгөрмәйенсә, бер нисә көндән, 20 мартта, үҙенең тыуған көнөндә, Л. Б. Цыпкин вафат була. Васыятнамәһенә ярашлы, ата-әсәһе янында Көнсығыш зыяратында [[Минск]] ҡалаһында ерләнә. Рәсәйҙә Леонид Цыпкиндың беренсе баҫмаһы 1999 йылда була, МХТ нәшриәте уның хикәйәләр һәм повестар йыйынтығын нәшер итә. «Баденда йәй» романы 2003 йылда «Новое литературное обозрение» нәшриәтендә сыға, шунда уҡ 2005 йылда яҙыусының һайланма әҫәрҙәре һәм фотоальбомы сығарыла. «Мост через Нерочь» повесы тәүге тапҡыр «22» тигән [[иерусалим]] журналында баҫтырыла (39-сы һан, 1984). 2001 йылда «Баденда йәй» романы инглиз телендә нәшер ителә, уға инеш һүҙҙе Сьюзан Зонтаг яҙа һәм уны ХХ быуат донъя прозаһы өлгөләре менән бер таҡтаға ҡуя. Артабан бик күп илдәрҙә тәржемәләре сыға<ref>[http://observer.com/2013/04/on-the-page-ben-greenman-and-leonid-tsypkin/ Рецензия на сборник рассказов и повестей «Мост через Нерочь» (Ben Greenman)]</ref><ref>[http://thecoffinfactory.com/review-%E2%80%A2-the-bridge-over-the-neroch-and-other-works-by-leonid-tsypkin/ Review • The Bridge Over the Neroch and Other Works by Leonid Tsypkin (Scott Gloden)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250426122703/http://thecoffinfactory.com/review-%E2%80%A2-the-bridge-over-the-neroch-and-other-works-by-leonid-tsypkin/ |date=2025-04-26 }}</ref><ref>[http://www.vol1brooklyn.com/2013/04/01/memories-collide-with-dreams-a-review-of-leonid-tyspkins-the-bridge-over-the-neroch-and-other-works/ Joe Winkler «Memories Collide With Dreams»]</ref> == Ғаиләһе == Улы — америка политологы Цыпкин Михаил Леонидович (''Mikhail Tsypkin'', [[1950 йыл|1950]]) — Монтерей ҡалаһындағы ([[Калифорния]]) Хәрби-диңгеҙ мәктәбендә конфликттар Үҙәгенең Милли именлек бүлеге хеҙмәткәре<ref>[http://www.nps.edu/Academics/Schools/SIGS/DegreeProg/NSA/Faculty/tsypkin.html Dr. Mikhail Tsypkin]</ref>, политология фәлсәфә докторы (1985, [[Гарвард университеты]]), китаптар авторы: * «Soviet-American exchanges: Promises and problems» («Советско-американские взаимоотношения: обещания и проблемы»). — Monterey: Naval Postgraduate School, 1988; * «The „new thinking“ and quality of Soviet military manpower» («„Новое мышление“ и качество советской военной мощи»). — Hoover Institution, Stanford University, 1989; * «Military influence in Russian politics» («Военное влияние в российской политике»). — Monterey: Naval Postgraduate School, 1992; * «Rudderless in a Storm: the Russian Navy 1992—2002» («Потерянные во время шторма: Российский флот 1992—2002»). — Monterey: Conflict Studies Research Center, 2002; * «Russia’s Security And the War on Terror» («Безопасность России и война с террором»). — London—New York: Routledge, 2007. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:СССР медиктары]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Рәсәй медиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса медиктар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Өфө]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1982 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Минскиҙа тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 мартта тыуғандар]] 3u5wovmqdcgzmy0smry190ke0hf1lx7 0 157724 1307199 1164424 2026-10-10T07:06:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307199 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Һикияҙ}} {{Река |Название = Һикеяҙ |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 28 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан Республикаһы/Силәбе өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Башҡортостан Республикаһы |Категория на Викискладе = }} '''Һикеяҙ'''<ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.218. ISBN 5-295-30192-6</ref>' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> Салауат районы биләмәләрендә аға. Йылға [[Әй]] йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Әй, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. Салауат районының [[Ҡарағол]] ауылы эргәһенән, артабан [[Башҡорт Илсекәйе]] (Башташ) ауылы аша һәм [[Урмансы]] ауылының көнсығышынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙға Һабайылға, Ҡарайылға менән Саған <!-- П.-С. Паллас уны Шихан тип атаған --> йылғалары ҡушыла. Ауыл халҡы элегерәк Һикеяҙҙың үрге ағымынан эсәр һыу алған, хәҙер кер, эсәк сайҡай, һәм йылғаның ошо участкаһын Арғыйылға тип йөрөтә. Һикеяҙға Саған ҡушылған кеше буйы тәрәнлегендә Сатра тип йөрөтөлгән урында XX быуат уртаһында бала-саға һыу ингән. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182680|title=РФ һыу реестры: Һикияҙ}}</ref> == Йылға тасуирламаһы == Һикеяҙ йылғаһы, [[Башташ]] тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная) башланып, көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Башта Имантау һырттары буйынса күтәрелә, артабан урындағы Ямантау тау һырттары буйлап тәгәрәй. Ә Ямантау һырттарынан уға бер-бер артлы һалҡын шишмә-инештәр ағып төшә. Ямантау һырттарының сигенә еткәндән һуң, Һикеяҙ көнсығышҡа борола ла, тар тарлауыҡ араһынан ҡыҫылып үтә һәм Әй йылғаһына ҡоя. == Этимологияһы == Йылғаға ҡойған урынды башҡорттар «тамаҡ» тиҙәр. ''Һике''+''уяҙ'' тигәндән килеп сыҡҡан был атамалар, йәғни '''һикәлтәле уяҙ'''ҙар. Дөрөҫө Һикеяҙ тип яҙылырға тейеш һәм шулай яҙылып килде әлегә тиклем. Башҡорт Илсекәйе ауылына килеп ингәндә күренгән юл күрһәткесенә «Һикеяҙ йылғаһы» тип яҙылып ҡуйылған. Ә урыҫ сығанаҡтары «Һикеяҙ» һүҙенең тәржемәһен (кемдәндер яҙып алған булғандарҙыр инде?) хаталы аңлата: тасуирлы-романтик сифатта — «һеркәле сәскә атыусы үҙән». «Үҙән» тигәне аңлашыла, ә бына һеркә… Быны, ысынлап, күҙәтеп була тип яҙалар: «тау һырттары араһындағы иртәнге үҙәнгә ҡыя ҡояш нурҙары һуҙыла, ә һауала алтын һеркә (перга) эленгән кеүек күренә. Был ғәжәйеп күренеште солоҡсолар ғына күҙәткәндер тиергә ҡала…». Әйтер кәрәк, ''перга'' һүҙе '''һитә, манса ''' тип тәржемә ителә башҡорт теленә. ''Һеркә'' һүҙе ''пыльца'' тип тәржемә ителә. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: {{Цитата| речка, левый приток Ая. Сикияз-Тамак, деревня, Саткинский район. От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имени Сикияз. Сики — «цветень» (пыльца цветов), частица -яз — имяобразующий аффикс, тамак — «устье», «горло»<ref>Шувалов Н. И. Беликуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.}} һәм әлеге хаталы фекерҙе ҡеүәтләп, тәрәнәйтеп ҡуя. == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * naurale.com/items/2075/Сикияз#.XjWAcG5uLIU Салауат районы биләмәһендәге Һикеяҙ йылғаһы * [http://chel-portal.ru/enc/sikiyaz Һикеяҙ - Әй йылғаһының һул ҡушылдығы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Салауат районы йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]] 8rpdobzyvlgkdt28g78fajf28ec5x16 0 159022 1307166 1303034 2026-10-09T14:09:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307166 wikitext text/x-wiki {{redirect|Цветаева}} {{УК}} [[Файл:Tsvetaeva.jpg|thumb|Марина Ивановна Цветаева]] '''Мари́на Ива́новна Цвета́ева''' (26 сентябрь (8 октябрь) 1892 йыл<ref name="old-date">{{БСЭ3|автор=Саакянц Л. Л.|статья=Цветаева Марина Ивановна}}</ref>, [[Мәскәү]] — [[1941 йыл]], 31 август, [[Алабуға]]) — Көмөш быуат<ref>{{книга|автор=[[Казак, Вольфганг|Казак В.]]|заглавие=Лексикон русской литературы XX века|часть= Цветаева Марина Ивановна|isbn=1965693253|страницы=448—449|издательство=Культура|год=1996}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Скатов, Николай Николаевич|Скатов Н. Н.]]|заглавие= Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. (П-Я)|том=III|часть=Цветаева Марина Ивановна|страницы=619—623|издательство=[[ИРЛИ РАН]], Олма-Пресс|год=2005|isbn=594848307X}}</ref> рус шағирәһе, прозаик, тәржемәсе. == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлек йылдары === [[Файл:Marina Tsvetaeva by Max Voloshin 1911.jpeg|thumb|200px|Марина Цветаева. 1911 йыл. Максимилиан Волошин фотоһы]] Марина Цветаева 1892 йылдың 26 сентябре (8 октябре)<ref name="old-date"/> [[Мәскәү]]ҙә тыуа. Сама Цветаева үҙе тыуған көнөн 9 октябрҙә, апостол Иоанн Богословты православие календары буйынса иҫкә алған көндә билдәләгән<ref group="К">«Стихи о Москве» (1916) циклында Цветаева ошо бәйләнеш тураһында әйтеп үтә.</ref><ref>''Долженко А. Я.'' Особенности функционирования имен собственных-библеизмов в раннем творчестве М. Цветаевой // Молодёжь и образование XXI века: Материалы VIII Межвузовской научно-практической конференции молодых учёных и студентов (г. Ставрополь, 19 мая 2011 г.). — Ставрополь: СГПИ, 2011. — С. 358.</ref><ref>{{Книга|автор=Майя Михайловна Полехина|год=2005|страниц=250|издательство=Магнитогорский гос. университет|заглавие="Путь комет--поэтов путь": Марина Цветаева, к постижению сущностного|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hWEYAQAAIAAJ&q=%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&dq=%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2+%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&hl=ru&sa=X&ei=rgqNUK3hB8vLtAaEhIHwDQ&ved=0CDgQ6AEwAw}}</ref><ref>Русская православная церковь отмечает день поминовения Иоанна Богослова 26 сентября по юлианскому календарю. В XIX веке разница между юлианским и григорианским календарями составляла 12 дней. В XX и XXI веках она составляет 13 дней (подробнее см. [[Григорианский календарь#Разница юлианского и григорианского календарей|здесь]]).</ref>. Уның атаһы, Цветаев Иван Владимирович — Мәскәү университеты профессоры, билдәле филолог һәм сәнғәт белгесе — артабан стал в дальнейшем директором Румянцев музейы директоры һәм А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейына нигеҙ һалыусы. Әсәһе, Цветаева (Мейн) Мария Александровна (сығышы буйынса — руслашҡан поляк-немец ғаиләһенән), пианистка, Николай Григорьевич Рубинштейндың уҡыусыһы була. М. И. Цветаеваның әсәһе яғынан өләсәһе — полька Мария Лукинична Бернацкая. Маринаның һеңлеһе Анастасия, бер ҡандан — туғандары Андрей һәм Валерия. Цветаева 6 йәшенән рус телендә генә түгел, француз һәм немец телдәрендә шиғырҙар ижад итә башлай. Ҡыҙын музыкант итеп күрергә теләүсе әсәһе ҡыҙының характеры формалашыуҙа ҙур оль уйнай. 1899—1902 йй. Цветаева В. Ю. Зограф-Плаксинаның Һәр кем шөғөлләнә алырлыҡ Музыкаль Общедоступном училищеһһының фортепиано класында уҡый. Атаһынан Цветаеваға антик мифологияға һөйөү бирелә<ref>{{книга|автор=[[Саакянц, Анна Александровна|Саакянц А. А.]]|часть=Глава 1. 1. Юность поэта (начало)(1910—1915)|заглавие=Марина Цветаева: Жизнь и творчество|ссылка=http://tsvetaeva.narod.ru/WIN/saakyan/saakMT01.html|место=М.|издательство=Эллис Лак|год=1997|страниц=816|isbn=5-88889-033-2}}</ref>. 1901—1902 йй. Дүртенсе ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. 1902 й. М. А. Цветаевала [[туберкулёз]] сире табыла һәм ғаиләһе менән Итальян Ривьераһына китә, Генуя янында Нервиҙа йәшәй. 1903—1904 йй. Лозаннала апалы-һеңлеле Лаказдарҙың француз пансионында, 1904—1905 йй. — Фрайбург-им-Брайсгауҙа апалы-һеңлеле Бринкмандар пансионында уҡый. 1905 й. йәй аҙағында Цветаевтар Рәсәйгә ҡайта. Марина әсәһе һәм һеңлеһе Анастасия менән Ялтала йәшәй, гимназияға әҙерләнә. 1906 й. И. В. Цветаев уларҙы Тарусаға күсерә, 5 июлдә әсәһе, М. А. Цветаева, вафат була. 1906 й. сентябрендә Цветаева В. П. фон Дервиз исемендәге ҡыҙҙар гимназияһына 4 класҡа бара, әммә ярты йыл үткәс, ирекле фекер йөрөткәне һәм дорфалығы өсөн уҡыуҙан сығарыла. А. С. Алфёрова гимназияһында ла оҙаҡҡа сыҙамай. 1908 й. сентябрендә М. Т. Брюхоненконың шәхси ҡыҙҙар гимназияһына 6 класҡа (хәҙер — 2123-сө Мигель Эрнандес исемедәге мәктәп) килә<ref>{{cite web|url=http://www.school110.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5:2010-08-02-13-10-09&catid=64:2011-01-26-14-10-49&Itemid=80|title=Частная женская гимназия М. Т. Брюхоненко|datepublished=2004-08-20|accessdate=2011-07-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61A44GAaR|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106003205/http://www.school110.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5:2010-08-02-13-10-09&catid=64:2011-01-26-14-10-49&Itemid=80 |date=2012-01-06 }}</ref>, һәм уны ике йылдан тамамлай. 1909 й. йәйендә Цветаева сит илгә үҙ аллы сыға. Парижда Француз әҙәбиәте буйынса йәйге университет курсына яҙыла. === Ижади эшмәкәрлегенең башы === [[Файл:Марина Цветаева 1917.jpg|thumb|210px|Марина Цветаева автографы менән. Яҡынса 1917 йылғы фото]] 1909 й. көҙөндә Цветаева мәскәү символистарының «Мусагет» нәшриәте эргәһендә эшләгән лекцияларына һәм клуб йыйылыштарына, бер йылдан — «Молодой Мусагет» түңәрәге йыйылышына йөрөй, һәм уның әҙәбиәт буйынса таныштары исемлеге киңәйә. 1910 й. сентябре — октябрендә Цветаева нәшриәтсе Анатолий Иванович Мамонтовтың типография Товариществоһында үҙ аҡсаһына мәктәп осоро ижадынан торған «Вечерний альбом» тигән беренсе шиғри йыйынтығын баҫтырып сығара. Йыйынтыҡ «көндәлек» йүнәлешле була һәм Мария Константиновна Башкирцеваға бағышлана. Уның ижады атаҡлы шағирҙарҙың: Валерий Яковлевич Брюсовтың, Максимилиан Александрович Волошиндың һәм Николай Степанович Гумилёвтың иғтибарын йәлеп итә. Зимой 1910/1911 йй. ҡышында Цветаева үҙенең «Волшебство в стихах Брюсова» тигән тәүге тәнҡит мәҡәләһен яҙа. 1910 йылдың аҙағында Мәскәүҙә Цветаева шағир һәм әҙәби тәнҡитсе Максимилиан Александрович Волошиным менән таныша<ref name="pisma"/>. Икенсе йылда ул Волошиндың Ҡырымдағы танылған Шағирҙар йортон (хәҙер «Максимилиан Волошин йорт-музейы») барып күрә<ref name="pisma">{{книга|автор=Волошин М. А.|заглавие=Письма|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1SV4BAAAQBAJ&pg=PT2&lpg=PT2&dq=|ответственный=[[Давыдов, Захар Давидович|Давыдов З. Д.]], [[Купченко, Владимир Петрович|Купченко В. П.]]|издательство=Директ-Медиа|год=2012|страниц=52|страницы=2—5|isbn=978-5-4460-4070-4}}</ref>. Шунда, Коктебель|Коктебелдә, 1911 й. майында Цветаева Сергей Яковлевич Эфрон менән таныша; 1912 й. 29 ғинуарында Ҙур Палашёвский тыҡрығындағы Рождества Христова сиркәүендә никахлашалар. Шул уҡ йылдың сентябрендә Марина менән Сергейҙың Ариадна (Аля) исемле ҡыҙы — Эфрон Ариадна Сергеевна — тыуа. Артабанғы йылдарҙа ла, 1917 йылғы Рәсәй революцияһына тиклем ғаилә йәйен Ҡырымда Волошин дачаһында уҙғара. Һуңғараҡ, эмиграцияла, Цветаева вшул йылдарҙы ғүмеренең иң бәхетле дәүере тип иҫенә алыр булған: «''Коктебель 1911 г. — счастливейший год моей жизни, никаким российским заревам не затмить того сияния»'', «''Коктебель да чешские деревни — вот места моей души''»<ref name="pisma"/>. 1912 й. февралендә Цветаеваның икесе йыйынтығы — «Волшебный фонарь», 1913 й. мартында өсөнсөһө — «Из двух книг» донъя күрә. 1914 й. октябрендә Цветаева шағирә һәм тәржемәсе София Яковлевна Парнок менән таныша; уларҙың романтик мөнәсәбәттәре 1916 й. тиклем дауам итә<ref>{{Книга|автор=Диана Левис Бургин|год=1999|isbn=978-5-87135-065-2|страниц=511|издательство=Инапресс|заглавие=София Парнок: жизнь и творчество русской Сафо|ссылка=https://books.google.com/books?id=BzFoAAAACAAJ&dq=isbn:5871350658&hl=zh-CN&sa=X&ved=0ahUKEwjijoOw9ZrmAhURMH0KHSNmDmoQ6AEIJzAA}}</ref>. Цветаева Парнокка «[[s:Подруга (1-17 — Цветаева)|Подруга]]» тигән шиғырҙар циклын бағышлай. Цветаева һәм Парнок 1916 йылда айырыла. Марина ире Сергей Эфронға ҡайта. Парнок менән мөнәсәбәтен Цветаева «тормошоноң тәүге һәләкәте» тип атай. 1916 йылдың йәйендә Цветаева һеңлеһе Анастасия, уның гражданлыҡ ире Маврикий Минц һәм улы Андрей йәшәгән Александров ҡалаһына килә. Александровта Цветаева шиғырҙар циклын («К Ахматовой», «Стихи о Москве» һ. б.) яҙа, ә был осорон һуңғараҡ әҙәбиәтселәр «Марина Цветаеваеың Александров йәйе» тип атай. === Граждандар һуғышы (1917—1922) === 1917 й. Цветаеваның ҡыҙы Ирина тыуа, ул 3 йәшендә Кунцево ҡалаһы приютында аслыҡтан үлә. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдары Цветаева өсөн иң ауыр йылдар була. Сергей Эфрон 1918 й. Рәсәйҙең көньяғында Добровольческая армия сафында һуғыша. Цветаева Мәскәүҙә, Борисоглебский тыҡрығында йәшәй, 1918 й. ноябренән Милләттәр эштәре буйынса Халыҡ Комиссариатының (Наркомнац) Мәғлүмәт бүлегендә, 1919 й. апрелендә — Әсирҙәр һәм ҡасаҡтарҙы ҡурсыу Үҙәк коллегияһында (Центрпленбеж), 1920 й. ноябрендә — Мәғариф Халыҡ Комиссариатының Наркомпрос театр бүлегендә хеҙмәт итә. Был йылдарҙа «Лебединый стан» тигән аҡ хәрәкәткә теләктәшлек белдергән шиғырҙар циклы баҫылып сыға. 1918—1920 йй. Цветаева романтик пьесалар, «Егорушка», «Царь-девица», «На красном коне» поэмаларын яҙа. 1921 й. ғинуарынан Цветаева Бөтә Рәсәй шағирҙар союзының әҙәби кисәләренә һәм регулярно посещала ли заседания «Никитинский шәмбеләре» ултырыштарына даими йөрөй, үҙ әҫәрҙәрен уҡый. 1921 й. мартында Цветаеваның кенәз Сергей Михайлович Волконский менән күп йыллыҡ дуҫлығы башлана. Эфрон был ваҡытта Прагала йәшәй, Карлов университеты студенты була. Сит илгә командировкаға барған Илья Григорьевич Эренбург уны күрә һәм Цветаеваның хатын тапшыра. Июль айында Цветаева, шулай уҡ Эренбург аша, 3,5 йыл үткәс, иренән хат ала. Йыл аҙағында ул Рәсәйҙән китергә әҙерләнә башлай: ҡулъяҙмаларын яңынан аҡ ҡағыҙға күсерә, архивын тәртипкә килтерә, әйберҙәрен тарата һәм һата. 1922 й. башында Мәскәүҙә «Вёрсты» тип аталған, уҡыусылары һәм тәнҡитселәр бик яратып ҡаршылаған шиғырҙар йыйынтығы, Берлинда — «На красном коне» поэмаһының тулы редакцияһы менән «Разлука» йыйынтығы донъя күрә. === Сит илгә {{comment|сығып китеүе|Эмиграция}} (1922—1939) === 1922 й. 11 майында Цветаева Мәскәүҙән Ригаға сыға, шунан берлин поезына күсеп ултыра. Берлинда оҙаҡ тормай, Прага ҡалаһы эргәһендә өс йыл йәшәй. Чехияла Константин Болеславович Родзевичҡа бағышланған атаҡлы «Поэма Горы» һәм «Поэма Конца» поэмалары сыға. 1925 йылда, улы Георгий тыуғандан һуң, ғаилә Парижға күсә. Унда Цветаеваға ире Эфрон, йәнәһе, Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты (НКВД) агенты (Лев Давидович Троцкийҙың улы Лев Львович Седовҡа йәшерен ҡаршы тороу заговор ойошторған) тигән ғәйепләү атмосфераһы артыҡ ныҡ тәьҫир итә. 1926 йылдың майында Борис Леонидович Пастернак инициативаһы буйынса Цветаева Швейцарияла йәшәүсе австрия шағиры Райнер Мария Рильке менән хат алыша башлай. Был яҙышыу, Рильке йыл аҙағында вафат булыуы сәбәпле, өҙөлә. Был осорҙа Цветаева «Вёрсты» журналын (Париж, 1926—1928) нәшер итеүҙә ҡатнаша, уның биттәрендә үҙенең әҫәрҙәрен («Поэма горы», «Тезей» драмаһын, Райнер Мария Рильке иҫтәлегенә арналған «С моря» и «Новогоднее» поэмаларын) баҫтыра. Эмиграциялағы йылдар дауамында Цветаева Борис Леонидович Пастернак менән даими хат алыша<ref>{{Cite web|url=http://www.staroeradio.ru/audio/18039|title=Радиопередача - Переписка М.Цветаевой и Б.Пастернака (чит. Елена Муратова, Владимир Заманский) {{!}} Старое Радио|publisher=www.staroeradio.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Цветаеваның эмиграцияла яҙған әҫәрҙәренең күбеһе баҫылмай ҡала. 1928 йылда Парижда шағирәнең үҙе иҫән саҡтағы һуңғы йыйынтығы — 1922—1925 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарын үҙ эсенә алған «После России» донъя күрә.<ref>{{Cite web|url=http://hronos.km.ru/biograf/cvetaeva.html|title=Цветаева Марина Ивановна|accessdate=2019-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020415125436/http://hronos.km.ru/biograf/cvetaeva.html|archivedate=2002-04-15}}</ref> 1930 йылда «Маяковскому» (Владимир Владимирович Маяковскийҙың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы Цветаеваны тетрәндерә) шиғри циклы бағышлана. Эмигрант мөхитендә танылыу алмаған шиғырҙарынан айырмалы, успехом пользовалась её [[проза]], 1930-сы йылдарҙа ижадында төп урын биләгән прозаһы уңыш менән файҙалана («Эмиграция делает меня прозаиком…»). Шул осорҙа «Мой Пушкин» (1937), «Мать и музыка» (1935), «Дом у Старого Пимена» (1934), «Повесть о Сонечке» (1938), Максимилиан Волошин («Живое о живом», 1933), Михаил Алексеевич Кузмин («Нездешний вечер», 1936), Андрей Белый («Пленный дух», 1934) һ. б. тураһында хәтирәләре баҫыла. 1930-сы йылдарҙа Цветаева ғаиләһе хәйерселектә йәшәй. Аҡса менән бер аҙ Саломея Андроникова ярҙам итә. {{Начало цитаты}} Беҙҙең фәҡирлекте берәү ҙә күҙ алдына ла килтерә алмайҙыр. Минең берҙән-бер килемем — яҙғанымдан. Ирем сирле, эшләй алмай. Ҡыҙым, эшләпәләр нағышлап, һуҡыр тин аҡса эшләй. Минең һигеҙ йәшлек улым бар. Дүртебеҙгә шул аҡсаны еткерер кәрәк. Икенсе төрлө әйткәндә, беҙ яйлап ҡына астан үләбеҙ. {{Конец цитаты|источник=Марина Цветаева иҫтәлектәренән}} Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға ҡайтырға тип ныҡлы ҡарар иткән иренә ҡаршы килә. Ҡыҙҙары Ариадна ла атаһын хуплай. В семье постоянно возникали споры на тему возвращения в Россию. Цветаева элекке Рәсәй ҙә юҡ, ҡайтыр урын да юҡ тип иҫәпләй. Ул бер шиғырында: «{{comment|Һүтелгән өй|дом, который срыт}}гә ҡайтыу мөмкинме һуң?» тип яҙа<ref name="sveitser1">{{книга|автор=Швейцер В. А.|часть=Тоска по родине|заглавие=Быт и бытие Марины Цветаевой|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/95744/37/Shveiicer_-_Marina_Cvetaeva.html|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2002|страниц=591|isbn=9785710000236}}</ref>. 1937 й. 15 мартында ғаиләнән тәүге булып Ариадна Мәскәүгә ҡайта<ref>Письмо М. И. Цветаевой к А. А. Тесковой от 2 мая 1937 г. (Цветаева М. И. Письма к Анне Тесковой. — Болшево, 2008. С. 272).</ref>. 10 октябрҙә заказ буйынса сәйәси кеше үлтереүҙә ғәйепләнгән Эфрон Франциянан ҡасып ҡайта<ref>(в письме М. И. Цветаевой к Е. Я. Эфрон от 5 октября 1940: «10-го… — трехлетие отъезда» (Цветаева М. И. Собрание сочинений: В 7 т. / Сост., подгот. текста и коммент. А. А. Саакянц и Л. А. Мнухина. Т. 6. М., 1995. С. 100).</ref>. === СССР-ға әйләнеп ҡайтыуы (1939—1941) === [[Файл:TsvetetaevaMuzBolsh.jpg|thumb|Марина Цветаева <br>1939 йылдың 19 июненән бирле йәшәгән <br> Болшевтағы йорт]] 1939 йылда Цветаева ире һәм ҡыҙы артынан СССР-ға әйләнеп ҡайта, Болшевола (Королёв) НКВД дачаһында (хәҙер Болшеволағы М. И. Цветаева исемендәге Мемориал йорт-музей) йәшәй<ref>{{Cite web |url=http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |title=Мемориальный дом-музей М. И. Цветаевой в Болшеве |accessdate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207141544/http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |archivedate=2013-02-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207141544/http://cvetaeva.ru/korolev/index.php?str=about |date=2013-02-07 }}</ref>), күршеләре ирле-ҡатынлы Клепининдар (Николай Андреевич Клепинин) була. 27 августа ҡыҙы Ариадна, 10 октябрҙә — Эфрон ҡулға алына. 1941 йылдың октябрендә Сергей Яковлевич Лубянкала (башҡа мәғлүмәт буйынса — Орловский централда) атып үлтерелә<ref>{{Cite web|url=http://www.tsvetayeva.com/nashe-vse-mc|title=«Эхо Москвы»: Наше Все: Марина Цветаева|publisher=www.tsvetayeva.com|accessdate=2019-12-04}}</ref>; Ариадна, ун биш йылға һуҙылған төрмә һәм һөргөндән һуң, 1955 йылда ғына аҡлана. Был осорҙа Цветаева бөтөнләй тиерлек шиғыр ижад итмәй, тәржемә менән генә шөғөлләнә. Цветаева [[Федерико Гарсиа Лорка]] шиғырҙары тәржемәһе өҫтөндә эшләгән осорҙа [[Икенсе донъя һуғышы]] башлана. Был эш өҙөлөп ҡала. 8 августа Цветаева улы менән пароходта {{comment|күсеп китә|эвакуация}}; 18 августа бер нисә яҙыусы менән Кама буйындағы Алабуға ҡаласығына килеп етә. Эвакуацияланған әҙәбиәтселәр йәшәгән Чистополдә Цветаева пропискаға ризалыҡ ала һәм ғариза яҙа: «Литфонд советына. Мине асыласаҡ Литфонд ашханаһына һауыт-һаба йыуыусы сифатында эшкә алыуығыҙҙы үтенәм. 26 август 1941 йыл»<ref>http://ic.pics.livejournal.com/a1etonota/11650751/39830/39830_900.jpg</ref>. 28 августа ул, Чистополгә күсеү ниәте менән, Алабуғаға ҡайта. === Үҙенә үҙе ҡул һалып яҡты донъянан китеүе һәм ерләү сере === [[Файл:Дом Бродельщиковых в Елабуге, где погибла Марина Цветаева.jpg|thumb|Алабуға. Марина Цветаева яҡты донъянан киткән Бродельщиковтар йорто]] 1941 йылдың 31 авгусында {{comment|үҙенә үҙе ҡул һалып|самоубийство}}, улы менән йәшәү урыны итеп күрһәтелгән йортта <ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2011/08/31/cvetaeva.html|title=70 лет назад ушла из жизни Марина Цветаева|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>, шағирә мәңгелек донъяға күсә (Бродельщиковтарҙың өйөндә аҫылынып үлә). Үлер алдынан өс хат: ерләүселәргә (был хатты һуғараҡ шартлы рәүештә «эвакуацияланғандарға» тип атала), Николай Николаевич Асеевҡа һәм апалы-һеңлеле Синяковаларға һәм улына яҙып ҡалдыра<ref>{{Cite web|url=http://www.ug.ru/archive/26805|title=«Отсроченная» смерть|publisher=www.ug.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Оригинал записки "Эвакуацияланғандарға"ның төп нөсхәһе һаҡланмаған (уны, әйберләтә дәлил сифатында милиция алған була, һуңынан юғала), уның тексы шағирәнең улы Георгий Эфронға төҙөргшә рөхсәт ителгән исемлектән билдәле. Улына хат: <blockquote> Мурлыга! Ғәфү ит мине, әммә артабан тағы ла насарыраҡ булыр ине. Мин ҡаты силемен, был инде мин түгел. Һине аҡылдан яҙып яратам. Аңла, мин артабан йәшәй алмайым. Атайыңа һәм Аляға — әгәр күрһәң, әйт — мин уларҙы һуңғы минутыма тиклем яраттым һәм {{comment|сығырлыҡ юл тапмағанымды|тупик}} аңлат. </blockquote> Асеевтарға: <blockquote> Ҡәҙерле Николай Николаевич! Ҡәҙерле апалы-һеңлеле Синяковтар! үтенеп һорайым, Мурҙы үҙегеҙгә Чистополгә — уллыҡҡа алығыҙ — һәм ул уҡыһын. Мин уның өсөн бер ни ҙә эшләй алмайым инде, бары тик уның һәләк кенә итәм. Минең сумкамда 450 һум аҡса һәм, бәлки, ҡайһы бер әйберҙәремде һатырға тырышһағыҙ. Һандыҡсыҡта бер нисә ҡулъяҙма шиғырҙар китабы һәм прозамдың бер нисә {{comment|төргәк|пачка}} {{comment|баҫма күсермәһе|оттиск}}. Уларҙы һеҙгә ышанып тапшырам. Минең ҡәҙерле, ләкин сирләшкә Мурымды һаҡлағыҙ. Улығыҙ кеүек итеп яратығыҙ — лайыҡлы. Ә мине — ғәфү итегеҙ. Күтәрә алманым. МЦ. Уны бер ваҡытта ла яңғыҙ ҡалдырмағыҙ. Һеҙҙә йәшәһә, иҫ киткес бәхетле булыр инем. Күсеп китһәгеҙ — үҙегеҙ менән алығыҙ. Ташламағыҙ! </blockquote> «Эвакуацияланғандарға» хат: <blockquote> Ҡәҙерле иптәштәр! Мурҙы ҡалдырмағыҙ. Үтенеп һорайым, кем уны Чистополгә, Н. Н. Асеевҡа, алып барыр. Пароходтар — ҡурҡыныс, бер үҙен генә ебәрмәгеҙ, үтенәм. Уға багаж тултырырға һәм алып барып еткерергә ярҙам итегеҙ. Чистополдә минең ҡайһы бер әйберҙәремде һата алырһығыҙ, тип өмөтләнәм. Мин Мурҙың йәшәүен һәм уҡыуын теләйем. Минең менән ул әрәм булыр. Асеевтың адресы конвертта. Тере килеш күмеп ҡуймағыҙ! Яҡшылап тикшерегеҙ. </blockquote> [[Файл:Могила Цветаевой М.И.jpg|thumb|Цветаеваның ҡәбере]] Марина Цветаева 1941 йылдың 2 сентябрендә Алабуға ҡалаһындағы Петропавловский зыяратына ерләнә. Уның ҡәберенең төгәл ере билдәһеҙ. Зыяраттың көньяҡ өлөшөндә, таш диуар эргәһендә, уның күҙгә ташланып бармаған һуңғы төйәгендә 1960 йылда шағирәнең һеңлеһе Цветаева Анастасия Ивановна, «1941 йылғы билдәһеҙ дүрт ҡәбер араһында» тәре «бында Марина Ивановна Цветаева ерләнгән» һәм яҙыу ҡуя<ref name="Цветаева А.И.">Цветаева А. И. «Воспоминания» Изд.3-е, дополненное. М.1984, с.733</ref>. 1970 йылда был урында гранит ҡәбер ташы һалына<ref>{{Cite web|url=http://m-necropol.narod.ru/tsvetaeva.html|title=Могилы знаменитостей. Цветаева Марина Ивановна (1892-1941)|publisher=m-necropol.narod.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Һуңғараҡ, 90 йәшенә еткән Цветаева Анастасия Ивановна ҡәбер ташы апаһының күмелгән урынында тора, бер икеләнеү ҙә кәрәкмәй тип раҫлай торған булған<ref>Документальный фильм Марины Голдовской «Мне девяносто лет, ещё легка походка…» об Анастасии Цветаевой и её воспоминаниях о Марине Цветаевой (1989).</ref>. 2000-се йылдар башынан плитка һәм аҫылынып торған сылбыр менән ситләтелгән гранит ҡәбер ташының урынлашыуы Татарстан Яҙыусылар союзы ҡарары менән «М. И. Цветаеваның рәсми ҡәбере» тип иҫәпләнә. Алабуғала М. И. Цветаеваның Мемориаль комплексы экспозицияһында шулай уҡ Цветаеваның Петропавловский зыяратындағы ике «фаразланған» ҡәбере — «чурбанов» һәм «матвеев» фараздары буйынса мемориаль участкаһы картаһы күрһәтелә. Әҙәбиәтселәр һәм крайҙы өйрәнеүселәр араһында был мәсьәлә буйынса әлегә саҡлы берҙәм раҫлау ҡарашы юҡ<ref>[http://www.museum.zislin.com/rus/publications/Elabuga.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105180923/http://www.museum.zislin.com/rus/publications/Elabuga.htm |date=2009-01-05 }} The Search Engine that Does at InfoWeb.net</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Sergey efron.jpg|thumb|right|Сергей Яковлевич Эфрон]] # ''Цветаев Иван Владимирович'' (1847—1913) — атаһы # Атаһының тәүге никахы (1880—1890) — ''Варвара Дмитриевна Иловайская'' (1858—1890), тарихсы Дмитрий Иванович Иловайскийҙың ҡыҙы менән. Был никахтан тыуған балалар: ## ''Цветаева Валерия Ивановна'' (1883—1966) — ВХУТЕМАС базаһында Хәрәкәт сәнғәте дәүләт курстарын ойоштороусыһы, етәксеһе һәм педагогтарының береһе (1920-се — 1930-сы йылдар, Мәскәү)<ref>{{Cite web|url=http://maxima-library.org/new-books-2/bl/author/63828?blng=&inlinebooktitle=%D0%B0|title=Последние поступления|publisher=maxima-library.org|accessdate=2019-12-04}}</ref> ## ''Цветаев Андрей Иванович ''(1890—1933); В. Д. Иловайская умерла через несколько дней после рождения Андрей тыуғандан һуң бер нисә көн үтеүгә үлә.<ref>{{Cite web|url=https://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:372797|title=Андрей Иванович Цветаев р. 1890 ум. 1933 — Родовод|publisher=ru.rodovid.org|accessdate=2019-12-04}}</ref> # Атаһының икенсе никахы (1891—1906) — ''Цветаева (Мейн) Мария Александровна'' (1868—1906) менән. Балалары: ## '''Марина Цветаева''' + ''Эфрон Сергей Яковлевич'' (1893—1941) ### ''Эфрон Ариадна Сергеевна'' (1912—1975) — ҡыҙы. ### ''Эфрон Ирина Сергеевна'' (13.04.1917—15 (16?).02.1920) — ҡыҙы (Кунцев балалар приютында аслыҡтан үлә). ### ''Эфрон Георгий Сергеевич'' («Мур») (01.02.1925—<?>.07.1944) — улы (фронтта үлә; «Мемориал» электрон архивы мәғлүмәте буйынса, Белоруссияның Витебск өлкәһе, Браслав ҡалаһында туғандаш ҡәберлектә ерләнгән)<ref>{{Cite web|url=http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=261709466|title=Эфрон Георгий Сергеевич, рядовой : Информация из списков захоронения :: ОБД Мемориал|publisher=www.obd-memorial.ru|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. Уның көндәлеге баҫылған (03.1940—08.1943)<ref>{{Cite web|url=https://1001.ru/books/item/52|title=Георгий Эфрон «Дневники» — 1001.ru|publisher=1001.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. ## ''Цветаева Анастасия Ивановна'' (1894—1993) — рус яҙыусыһы. Ҡыҙы Ариаднаның да, улы Георгийҙың да балалары булмағанлыҡтан, Ариадна үлгәндән һуң, Марина Цветаеваның нәҫел дауамы, туранан-тура вариҫтары юҡ. == Вафатынан һуң == === Тарусала Цветаеваның кенотафы === [[Файл:Памятник Цветаевой в Тарусе.jpg|left|thumb|180px|Тарусала Цветаева һәйкәле]] {{main|Марина Цветаева кенотафы}} [[Файл:Tarusa tsvetaeva stone.jpg|thumb|250px|Марина Цветаева кенотафы]] [[Файл:Музей семьи Цветаевых в Тарусе.JPG|thumb|Тарусала Цветаевтар ғаиләһе музейы]] Эмиграцияла ул «Хлыстовки» хикәйәһендә төп персонажының Тарусала ерләнергә теләүе тураһында яҙған була: «Таруса, Коктебель, һәм чех ауылдары — бына минең күңелем урындары». Оканың бейек ярында, яратҡан Таруса ҡалаһында, Цветаева теләгенә ярашлы, ''«Бында Марина Цветаева ятырға теләгән» тип яҙылған таш (таруса доломиты) ҡуйылған''. Беренсе таш Семён Островский тырышлығы менән 1962 йылда ҡуйылған була, аҙағыраҡ «бер-бер хәл булмағайы» тип, бер аҙға алына<ref>{{Cite web|url=http://www.jerusalem-korczak-home.com/bib/SemOst/SemOst.html|title=СЕМЁН ОСТРОВСКИЙ Стихи для детей. Предисловие Клавдии Лейбовой|publisher=www.jerusalem-korczak-home.com|accessdate=2019-12-04}}</ref>, һәм һуңыраҡ тынысыраҡ ваҡыттарҙа тергеҙелә. === {{comment|Йыназа уҡыу|отпевание}} === [[Файл:Tsvetaeva house.jpg|thumb|200px|<center>Дом М. Цветаева йото. Борисоглебский тыҡрығы, Мәскәү.</center>]] Православие үҙенә үҙе ҡул һалғандарға йыназа уҡымай, әммә айырым осраҡта идара итеүсе епископ рөхсәт итеүе мөмкин, һәм 1990 йылда патриарх Алексий II Цветаеваның һәм рухына йыназа уҡырға {{comment|фатиха|благословение}} бирә. Бындай рөхсәт нигеҙендә бер төркөм динлеләрҙең, шул иҫәптән һеңлеһе Анастасия Цветаеваның һәм диакон Кураев Андрей Вячеславовичтың патриархҡа үтенесе ята. Марина Цветаеваның мәңгелеккә китеүенә илле йыл тулған көндә мәскәү Никитские ҡапҡалары эргәһендәге Большое Вознесение Господня ҡорамында йыназа уҡыла<ref>{{Cite web |url=http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |title=Отпевание Марины Цветаевой |accessdate=2008-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090407060217/http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |archivedate=2009-04-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407060217/http://sedok.narod.ru/d_files/fr164.htm |date=2009-04-07 }}</ref>. === Цветаева рус шағирҙары ижадында === Лариса Леонидовна Шестакова билдәләүенсә, Анна Ахматова Марина Цветаеваға арналған шиғырҙарында, Цветаева ижадында, хис-тойғолар һәм мәғәнәһе буйынса, ''Марина'' исеменә тап килгән рифма ҡуллана<ref>{{книга |заглавие=Русская авторская лексикография: Теория, история, современность|место = М.|год=2011|страниц=464|страницы=321|автор=Шестакова Л.Л.|издательство=Языки славянских культур|isbn=978-5-9551-0456-0|ссылка=https://books.google.ru/books?id=sSvOAAAAQBAJ&pg=PA321&dq=%D0%9C%D1%8B+%D1%81+%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F+%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%9C%D1%8B%20%D1%81%20%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false}}</ref> * Зоя Ященко: «[http://www.bgvmusic.ru/lyrics/albAmulet_s11.htm Марина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184240/http://www.bgvmusic.ru/lyrics/albAmulet_s11.htm |date=2015-09-23 }}». Шиғырға музыка ижад ителгән. 1996 йылда «Аҡ гвардия» төркөмөнөң альбомы сыға «[https://web.archive.org/web/20140819173937/http://bgvmusic.ru/albomAmulet.htm Амулет]» с песней «Марина». == Шиғри теле == Марина Цветаева үҙенең ижадында рус теленә ғәҙәти булмаған<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://philologos.narod.ru/portefolio/zubova1999.htm|title=Зубова Л.В. ЯЗЫК ПОЭЗИИ МАРИНЫ ЦВЕТАЕВОЙ (Фонетика, словообразование, фразеология)|publisher=philologos.narod.ru|accessdate=2019-12-04}}</ref><ref>Словарь поэтического языка Марины Цветаевой: В 4 т. (''6 кн.'') Сост. И. Ю. Белякова, И. П. Оловянникова, О. Г. Ревзина. — М.: Дом-музей Марины Цветаевой, 1996—2004</ref> билдә, апостроф ҡулланған: {{цитата|автор=М. Цветаева. Царь-Девица. Встреча первая.|Д’ну по́ доскам башкой лысой плясать!|Д’ну сапо́жки лизать, лоснить, сосать!| Д’как брыкнёт его тут Дева-Царь по башке:|«Что за тля — да на моём сапожке?»| Д’как притопнет о корабь каблучком:|Дядька — кубарем, в волны — ничком!}} == Хәтер == === Һәйкәлдәре === [[Файл:Памятник марине цветаевой в борисоглебском переулке.jpeg|thumb|Борисоглебский тыҡрығында Марина Цветаева һәйкәле, Мәскәү]] * Мәскәү, Борисоглебский тыҡрығы, 9-сы йорт янында Марина Цветаева һәйкәле, Цветаеваның йорт-музейына ҡапма ҡаршы. * Одессала «Көмөш быуат» һәйкәле. Скульптура шағирәләр Марину Цветаеваны һәм Анна Андреевна Ахматованы һынландыра. 2013 йылдың апрелендә асыла<ref>{{Cite web|url=https://fakty.ua/160499-v-odesse-otkryt-pamyatnik-marine-cvetaevoj-i-anne-ahmatovoj|title=В Одессе открыт памятник Марине Цветаевой и Анне Ахматовой|publisher=fakty.ua|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref> * Таруса ҡалаһында Ока йылғаһы ярында Марина Цветаева һәйкәле. 2006 й. 8 октябрендә асыла. Авторҙары — архитектор Б. А. Мессерер, скульптор В. Б. Соскиев * Сен-Жиль-Круа-де-Ви ҡалаһында Марина Цветаева һәйкәле (Зураб Церетели әҫәре 2012 й. 16 июнендә, шағирәнең 120 йәшенә арнап Францияла асыла. * Марина Цветаева һәйкәле (бронза, 2 м бейеклектә). 1996 йылдан башлап Марина Цветаева исемен йөрөтөүсе 1619-сы Строгино мәктәбенең (Мәскәү) ихатаһына ҡуйылған. Авторы — Зураб Церетели, 2018 йылдың майында, шағирәнең 125 йәшенә ҡарата асыла<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3628537|title=В Москве открыли памятник Цветаевой работы Церетели|date=2018-05-14|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2019-12-04}}</ref>. === Цветаева исемен йөрөткән урамдар һәм метро станциялары === * Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында Цветаева урамдары: Королёв ҡалаһында, Абаканда, Липецк ҡалаһында (Ссёлки), Томск ҡалаһында бар. * [[Киев]]та «Цветаева тиҙ йөрөшлө трамвай линияһы станцияһы» урынлашҡан урам Цветаева исеме менән аталған, ә әлеге ваҡытта «Цветаева урамы» метро станцияһын ентекләп эшләү планлаштырыла. === Кесе планета === * Шағирәнең 90 йәшенә Ҡырым астрофизик обсерваторияһы ғалимдары Людмила Георгиевна Карачкина һәм Людмила Васильевна Журавлёва 1982 й. 14 октябрендә үҙҙәре асҡан кескәй планетаны (астероид) (3511) Tsvetaeva тип атаны<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=3511+Tsvetaeva|title=JPL Small-Body Database Browser|publisher=ssd.jpl.nasa.gov|accessdate=2019-12-04}}</ref>. === Цветаева һәм уның ғаиләһе музейҙары === * Тарусала Цветаевтар ғаиләһе музейы<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://cvetaeva.ru/tarusa/|title=Музей Цветаевых в [[Таруса (город)|Тарусе]]|lang=|publisher=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111205201200/http://cvetaeva.ru/tarusa/|archivedate=2011-12-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205201200/http://cvetaeva.ru/tarusa/ |date=2011-12-05 }}</ref>, Ока йылғаһы ярында Марина Цветаева һәйкәле, авторы Борис Мессерер. * Мәскәүҙә Марина Цветаеваның йорт-музейы<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://old.dommuseum.ru/|title=Музей Марины Цветаевой в Москве|lang=|publisher=|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bgr6YF9|archivedate=2012-02-04}}</ref> * Болшевта М. И. Цветаеваның Мемориал йорт-музейы (хәҙер — Королёв ҡалаһы) * Ивановола Дом-музей семьи Цветаевтар ғаиләһенең йорт-музейы, Ново-Талицы ауылы. * Марина һәм Анастасия Цветаеваларҙың Әҙәби-художество музейы. Владимир өлкәһе, Александров ҡалаһы. * Марина Цветаева музейы. Башҡортостан, Усень-Ивановское ауылы. * Алабуға ҡалаһында Марина Цветаеваның Мемориал комплексы. * Марина һәм Анастасия Цветаеваларҙың музейы. Феодосия ҡалаһы. === Документаль фильмдар === * «Гибель Марины Цветаевой» (1989, реж. Сергей Дёмин). Фильм с участием Анастасии Цветаевой, литературоведов Мария Иосифовны Белкиной и Вероники Константиновны Лосской. * Голдовская, Марина Евсеевна, 1989 года «Мне девяносто лет, ещё легка походка…» об Анастасии Ивановне Цветаевой и её воспоминаниях о Марине Цветаевой. * «Настанет свой черед» (1990, Лентелефильм, реж. Лев Израилевич Цуцульковский). Фильм о Марине Цветаевой с участием Анастасии Цветаевой и литературоведа Марии Иосифовны Белкиной. * «Осень. Таруса. Цветаева…» (1990, Главная редакция программ для детей Центральное телевидение СССР|ЦТ]]). В фильме принимает участие Анна Александровна Саакянц — литературовед и специалист по творчеству Марины Цветаевой. * «Не похороните живой!..» (1992, автор и режиссёр Валентина Проскурина). В фильме принимает участие Анна Александровна Саакянц — литературовед и специалист по творчеству Марины Цветаевой. * Татьяны Маловой «Цветаева Марина. Роман её души» (2002 г.<ref>[http://www.tvkultura.ru/news.html?id=63766 Канал «Культура»: «Роман её души»]</ref>). * Андрея Осипова «Марина Цветаева. Страсти по Марине» 2004 года, получивший приз «Золотой Витязь», кинопремию «Ника» за лучший документальный фильм 2004 года * Телецикл «Исторические хроники»: 1972 год — Марина Цветаева (74-я серия) * Ольги Нифонтовой «Вдохновенная Марина» 2008 года. * [http://www.cinema-rp.com/index.php?id=284&catid=clubcat1&hive=10/ «Парижская элегия: Марина Цветаева»]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2009, «СМ-Фильм», автор и режиссёр Александра Свинина). В фильме принимает участие литературовед Вероника Константиновна Лосская. * В телецикле «Острова» (т/к «Культура»): «Марина Цветаева. Последний дневник» (2012, реж. Андрей Судзиловский). * «Марина Цветаева. Предсказание» (2012, реж. Сергей Браверман, автор и ведущий Сергей Медведев). === Нәфис фильмдар === * «Очарование зла» (2005 год), режиссёр Михаил Михайлович Козаков. Фильм повествует о жизни русской эмиграции в Париже в начале 30-х годов XX века. В киноленте затронута жизнь Марины Цветаевой в Париже, показано сотрудничество Сергея Эфрона с органами ОГПУ и его бегство в СССР. В роли Марины Цветаевой — Галина Борисовна Тюнина. * «Луна в зените» (2007 год), российский четырёхсерийный фильм Дмитрий Львович Томашпольского, снятый по мотивам неоконченной пьесы Анны Андреевны Ахматовой «Пролог, или Сон во сне». В роли Марины Цветаевой — Наталия Владимировна Фиссон. * «Маяковский. Два дня» (2011 год), режиссёры Дмитрий Львович Томашпольский, Алена (Елена) Демьяненко. В роли Марины Цветаевой — Наталия Владимировна Фиссон. * «Зеркала» (2013 год), режиссёр Марина Борисовна Мигунова. Фильм охватывает события в жизни Марины Цветаевой в юности, в годы эмиграции, возвращение в сталинскую Россию. В роли Марины Цветаевой — Виктория Евгеньевна Исакова. === Проект «Wall poems» === [[Файл:Marina Ivanovna Tsvetajeva - Mijn verzen - Nieuwsteeg 1, Leiden.JPG|thumb|Марина Цветаеваның шиғыры Лейден йорттарының бер стенаһында. (Нидерланды)]] В 1992 году стихотворение Марины Цветаевой «Моим стихам», написанное на стене одного из зданий в центре [[Лейден]]а ([[Нидерланды]]), открыло культурный проект «Wall poems». Любопытно, что последним, 101-м поэтом, чьи стихи сделали в Лейдене памятником, стал [[Гарсиа Лорка, Федерико|Федерико Гарсиа Лорка]], чьими переводами Цветаева занималась в последние дни жизни<ref>{{Cite web |url=http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |title=Wall poems |accessdate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703085124/http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |archivedate=2012-07-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526052721/http://www.muurgedichten.nl/wallpoems.html |date=2015-05-26 }}</ref>. == Өҫтәмә мәғлүмәт == * Список песен на стихи Марины Цветаевой == Ижады == [[Файл:1992 CPA PC 230.jpg|thumb|right|320px|СССР почта карточкаһы (үҙенсәлекле почта маркаһы менән), рәссам Юрий Николаевич Арцименев, 1992 йыл]] === Шиғри йыйынтыҡтары === * 1910 — «Вечерний альбом» * 1912 — «Волшебный фонарь», вторая книга стихов, Изд. «Оле-Лукойе», [[Москва]]. * 1913 — «Из двух книг», Изд. «Оле-Лукойе». — 56 с. * «Юношеские стихи», 1913—1915. * 1922 — «Стихи к Блоку» (1916—1921), Изд. Огоньки, [[Берлин]], Обложка [[Арнштам, Александр Мартынович|А. Арнштама]]. * 1922 — «Конец Казановы», Изд. Созвездие, [[Москва]]. Обложка работы О. С. Соловьевой. * 1920 — «Царь-девица» * 1921 — «Вёрсты» * 1921 — «Лебединый стан» * 1922 — «Разлука» * 1923 — «Ремесло» * 1923 — «Психея. Романтика» * 1924 — «Молодец» * 1928 — «После России» * сборник 1940 года === Поэмалары === * Чародей (1914) * На Красном Коне (1921) * Поэма Горы (1924, 1939) * Поэма Конца (1924) * [[Крысолов (поэма)|Крысолов]] (1925) * С моря (1926) * Попытка комнаты (1926) * Поэма Лестницы (1926) * Новогоднее (1927) * Поэма Воздуха (1927) * Красный бычок (1928) * Перекоп (1929) * Сибирь (1930) ;Поэма-әкиәттәре * Царь-Девица (1920) * Переулочки (1922) * Мо́лодец (1922) ;Тамамланмағандары * Егорушка * Несбывшаяся поэма * Певица * Автобус * Поэма о Царской Семье === Драматик әҫәрҙәре === * Червонный валет (1918) * Метель (1918) * Фортуна (1918) * Приключение (1918—1919) * Пьеса о Мэри (1919, тамамланмаған) * Каменный Ангел (1919) * Феникс (1919) * Ариадна (1924) * Федра (1927) === Эссеист прозаһы === * «Живое о живом» * «Пленный дух» * «Мой Пушкин» * «Пушкин и Пугачёв» * «Искусство при свете совести» * «Поэт и время» * «Эпос и лирика современной России» * воспоминания об [[Белый, Андрей|Андрее Белом]], [[Брюсов, Валерий Яковлевич|Валерии Брюсове]], [[Волошин, Максимилиан Александрович|Максимилиане Волошине]], [[Пастернак, Борис Леонидович|Борисе Пастернаке]] и др. * Мемуары * «Мать и музыка» * «Сказка матери» * «История одного посвящения» * «Дом у Старого Пимена» * «[[Повесть о Сонечке]]» == Баҫмалары == * ''Цветаева, М. И.'' Избранное / предисл., сост. и подгот. текста Вл. Орлова. — М.: Худож. лит., 1961. — 304 с. * ''Цветаева, М. И.'' Вечерний альбом. — М.: Книга, 1988. — 231 с. — (Книжные редкости). — ISBN 5-212-00306-7 (Репр. изд. 1910) * ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения. Поэмы / сост., вступ. ст. А. М. Туркова; примеч. А. А. Саакянц. — М.: Сов. Россия, 1988. — 416 с. — (Поэтическая Россия) * ''Цветаева, М. И.'' Собрание стихотворений, поэм и драматических произведений в 3 т. / сост.и подгот. текста А. Саакянц и Л.Мнухина — М.: Прометей, 1990—1993 * ''Цветаева, М. И.'' Соч.: в 2 т. / сост., подгот. текста и коммент. А. Саакянц. — Мн.: Нар. Асвета, 1988. — Т. 1: Стихотворения, Поэмы. — Т. 2: Проза<ref>{{Cite web |url=http://pushlib.org.by/node/400 |title=Виртуальная выставка / Книги М. И. Цветаевой |accessdate=2014-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011190316/http://pushlib.org.by/node/400 |archivedate=2014-10-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011190316/http://pushlib.org.by/node/400 |date=2014-10-11 }}</ref>. * ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения и поэмы / вступ. ст., сост., подгот. текста и примеч. Е. Б. Коркиной. — 3-е изд. — Л.: Сов. писатель, 1990. — 800 с. — Тираж 150 000 экз. — (Б-ка поэта. Большая сер.) * ''Цветаева, М. И.'' Стихотворения; Поэмы; Драматические произведения / сост., подгот. текста, предисл. Е. Евтушенко; худож. Т. Толстая. — М.: [[Художественная литература (издательство)|Худож. лит.]], 1990. — 398 с. — (Классики и современники. Поэтич. б-ка). — Тираж 200 000 экз. * ''Цветаева, М. И. ''Собр. соч.: в 7 т. / сост., подгот. текста и коммент. А. Саакянц и [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. Мнухина]]. — М.: Эллис Лак, 1994—1995. — Т. 1: Стихотворения 1906—1920. — Т. 2: Стихотворения 1921—1941. — Т. 3: Поэмы. Драматические произведения. — Т. 4: Воспоминания. Записи. Интервью. — Т. 5: Автобиографическая проза. Эссе. Критические статьи. — Т. 6—7: Письма 1905—1941. * ''Цветаева, М. И.'' Неизданное. Сводные тетради / подгот. текста, предисл. и примеч. Е. Б. Коркиной и И. Д. Шевеленко. — М.: Эллис Лак, 1997. — 640 с. * {{книга |автор = Цветаева, М. И. |часть = |заглавие = Лирика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = ил. В. Мишина |место = СПб. |издательство = Вита Нова |год = 2006 |том = |страницы = |страниц = 480 |isbn = }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|Марина Цветаева}} == Иҫкәрмәләр == ;Комментарии {{Примечания|group="К"}} ;Сығанаҡтар {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * [http://www.stihi-rus.ru/1/Cvetaeva/200.htm Библиография работ о Марине Цветаевой] * Айзенштейн Елена. Построен на созвучьях мир. Марина Цветаева и звуковая стихия. СПб.: журнал Нева, 2000. * Айзенштейн Елена. Борису Пастернаку—навстречу! О книге Марины Цветаевой "После России. СПб.: журнал Нева, 2000. * Айзенштейн Елена. Сны Марины Цветаевой. Спб.: Академический проект, 2003. * Айзенштейн Елена. Стенограф жизни. Марина Цветаева в жизни, творчестве, образах, мифах и символах. 2014. Электронная книга. * Айзенштейн Елена. Воздух над шелком. Неизвестное о Цветаевой: стихи, рукописи, факты, тайны, гипотезы. 2014. Электронная книга. * Айзенштейн Елена. Сонаты без нот. Игры слов и смыслов в книге Марины Цветаевой «После России». 2014. Электронная книга. ISBN 978-5-4474-02-65-5 * ''[[Антокольский, Павел Григорьевич|Антокольский, П.]]'' Книга Марины Цветаевой // Новый мир. — 1966. — N 4. * ''[[Белкина, Мария Иосифовна|Белкина, М. И.]]'' Скрещение судеб. — М.: Книга, 1988. — 464 с. * Библиофильский венок М. И. Цветаевой: Автографы и мемориальные предметы из собраний [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. А. Мнухина]] и [[Сеславинский, Михаил Вадимович|М. В. Сеславинского]]: [альбом-каталог] / авт.-сост. [[Мнухин, Лев Абрамович|Л. А. Мнухин]], [[Сеславинский, Михаил Вадимович|М. В. Сеславинский]]; [худ. Б. В. Трофимов].- М.: Бослен, 2017. — 208 с.: ил. — ISBN 978-5-91187-304-2 * ''[[Бургин, Диана Льюис|Бургин, Д. Л.]]'' [http://elles.wallst.ru/person/?id=4 Мать-природа против амазонок: Марина Цветаева и лесбийская любовь] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * В одном потоке бытия…: Марина Цветаева и Максимилиан Волошин / сост. В. А. Антипина, Н. М. Мирошниченко, И. Н. Палаш. — М.: Центр книги Рудомино, 2013. — 352 с.: ил. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905626-94-4 * ''[[Кудрова, Ирма Викторовна|Кудрова, И. В.]]'' Путь комет: Жизнь Марины Цветаевой. — СПб., 2002. * {{книга|автор=[[Кудрова, Ирма Викторовна|Кудрова, И. В.]]|заглавие =Путь комет: в 3 т. — Т. 1: Молодая Цветаева; Т. 2: После России; Т. 3: Разоблачённая морока|ссылка= |место= СПб.|издательство=Крига; Изд-во Сергея Ходова|год =2007|страниц =Т. 1 — 448 с., Т. 2 — 560 с., Т. 3 — 348|серия =|isbn =|тираж =3000}} * ''Лосская, В. К.'' Марина Цветаева в жизни: Воспоминания современников. М.: ПРОЗАиК, 2011. — 384 с.: ил. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91631-101-3 * ''Лосская, В. К.'' Марина Цветаева в жизни: (Неизданные воспоминания современников). — М.: Культура и традиции, 1992. * ''Лютова, С. Н.'' Марина Цветаева и Максимилиан Волошин: Эстетика смыслообразования. — М.: Дом-музей Марины Цветаевой, 2004. * ''Лютова, С. Н.'' Волошин и Цветаева: от младосимволизма к постмодерну. — М.: МГИМО-Университет, 2014. ― 400 с. ― ISBN 978-5-9228-1011-1 * Марина Цветаева. Фотолетопись жизни поэта. — М., 2000. * ''[[Полянская, Мина Иосифовна|Полянская, М.]]'' Брак мой тайный. Марина Цветаева в Берлине. — М., 2001. * ''Полянская, М.'' Флорентийские ночи в Берлине. Цветаева, лето 1922. М.: Голос-Пресс; Берлин: Геликон, 2009. * ''Полянская, М.'' [http://7iskusstv.com/2013/Nomer8/MPoljanskaja1.php?fb_action_ids=698005950212874&fb_action_types=og.likes&fb_source=other_multiline&action_object_map=%7B%22698005950212874%22%3A511980188894691%7D&action_type_map=%7B%22698005950212874%22%3A%22og.likes%22%7D&action_ref_map=%5B%5D Вокруг берлинской мемориальной доски Марины Цветаевой] // [[Семь искусств]]. — 2013. — Авг. * ''Полянская, М.'' [http://7iskusstv.com/2014/Nomer1/MPoljanskaja1.php 77 дней Марины Цветаевой в Берлине] // [[Семь искусств]]. — 2014. — № 1 (Янв.) * Полянская М. Неотвратимостоть коктебельской встречи. Марина Цетаева и Сергей Эфрон. Блог перемен, 19 ноября http://www.peremeny.ru/blog/17506 * ''Ронен, О.'' [http://novruslit.ru/library/?p=38 Часы ученичества Марины Цветаевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213061812/http://novruslit.ru/library/?p=38 |date=2013-12-13 }} // Марина Цветаева 1892—1992 / Под ред. С. Ельницкой и Е. Эткинда. Нортфилд, 1992. * ''[[Саакянц, Анна Александровна|Саакянц, А. А.]]'' Марина Цветаева. Жизнь и творчество — М.: Эллис Лак, 1997. — 816 с. * [[Сазанович, Елена Ивановна|Сазанович Елена]] «Одна из всех — за всех — противу всех!..» (эссе в авторской рубрике «100 книг, которые потрясли мир», журнал «[[Юность (журнал)|Юность]]» (№ 08, 2016) [https://web.archive.org/web/20161013084038/http://unost.org/downloads/library/2016_08.pdf]. * ''Твардовский, А. Т.'' Марина Цветаева. Избранное // Твардовский, А. Т. О литературе. — М., 1973. * ''Цветаева, А. И.'' Воспоминания. — М., 1971; (2-е изд. — М.: Сов. писатель, 1983. — 767 с.) * ''Цветаева, М. И.'' Мне казалось, я иду по звёздам: воспоминания, письма, дневники. М.: [[Текст (издательство)|Текст]], 2004. * ''Цветаева, М.'', ''Гронский, Н.'' Несколько ударов сердца. Письма 1928—1933 годов (подготовка текстов, примечания: Ю. Б. Бродовская, Е. Б. Коркина). М.: [[Вагриус]], 2003. — 320 с. — 3000 экз. * ''Эфрон, А.'' Страницы былого // Звезда. — 1975. — № 6. * ''Эфрон, А.'' Страницы воспоминаний // Звезда. — 1973. — № 3. * ''Эфрон, Г. С.'' Дневники: в 2 т. — М., 2005. * {{книга|автор = Эфрон, Г. С. |заглавие = Дневники|ссылка =|ответственный = |место =М.|издательство = [[Вагриус]]|год = 2007|том =|страницы =|страниц =560|серия = |isbn =978-5-9697-0474-9|тираж =}} * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Летопись жизни и творчества М. И. Цветаевой : [в 3 ч.] |ссылка= |викитека= |ответственный=сост. Е. Б. Коркина|место=М.|издательство=Дом-музей Марины Цветаевой|год=2012—…|том=1: 1892—1922|страниц=192|isbn=978-5-93015-129-9|тираж=400|ref= }}. — Т. 3: 1939—1941. — М., 2014. — 144 с. — ISBN 978-5-93015-148-0. — 500 экз. * Альфонсов В. Н. [http://novruslit.ru/?p=29 Поэзия Осипа Мандельштама, Анны Ахматовой, Марины Цветаевой, Бориса Пастернака: программа курса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006213652/http://novruslit.ru/?p=29 |date=2013-10-06 }} * Тарасов А. Б. [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Tarasov_Third_Kingdom/ «Третье царство» как попытка моделирования мира «нового» праведничества: А. Платонов и М. Цветаева] * Ирина Гордеева [http://www.cofe.ru/blagovest/article.asp?heading=32&article=11639 Елабуга, Цветаева и вечность…] {{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://subscribe.ru/archive/history.elabuga/200610/08234541.html Воспоминания Лилит Николаевны Козловой] ;Тәржемәләре * «Стихотворения/Poesias», Veronica Filíppovna (Trans.), ''[http://www.notadotradutor.com/edicoes.html (n.t.) Revista Literária em Tradução] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821071929/http://notadotradutor.com/edicoes.html |date=2018-08-21 }}'', nº 1 (set/2010), Fpolis/Brasil, ISSN 2177-5141 * {{книга|заглавие=«И звезда с звездою говорит»: Стихотворения Михаила Лермонтова во французских переводах Марины Цветаевой|оригинал=«l’astre à l’astre lance un long regard»: Poèmes de Mikhaïl Lermontov traduits en français par Marina Tsvetaeva |ответственный=РГАЛИ ; Дом-музей Марины Цветаевой ; [сост., подгот. текстов, введение, послесл., археогр. описание Е. Б. Коркиной ; худож. И. И. Антонова]|место=М.|издательство=Дом-музей Марины Цветаевой|год=2014|страниц=208|isbn=978-5-93015-161-9|тираж=400}} ;Рәссамдар китаптары * Сергей Шамшинов (Serge Chamchinov). Бесы, коллекция «Laboratoire du livre d’artiste», 12 экз., Dives-sur-mer, 2010. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.echo.msk.ru/programs/time/937834-echo/ Передача «Непрошедшее время» радиостанции «Эхо Москвы»: новые подробности сопутствующие уходу Марины, личность домохозяйки жилья, в сенях которого она приняла последнее решение] * [http://www.geokorolev.ru/cvetaeva/ Мемориальный дом-музей М. И. Цветаевой в Болшево] * [http://www.tsvetayeva.com/ «Наследие Марины Цветаевой»]{{ref-en}} * [http://bookworm-e-library.blogspot.com/2008/12/marina-tsvetayeva-nine-letters.html Марина Цветаева. Девять писем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228183649/http://bookworm-e-library.blogspot.com/2008/12/marina-tsvetayeva-nine-letters.html |date=2019-12-28 }} Переписка с А. Г. Вишняком // журнал «Октябрь» № 10 1992 * [http://rolfgross.dreamhosters.com/Tsvetaeva/B-Contents.html Сайт, посвященный жизни и творчеству Марины Цветаевой], Рольф Гросс{{ref-en}} * {{britannica-link|607961|Marina Ivanovna Tsvetayeva}} {{библиоинформация}} {{Произведения Марины Цветаевой}} [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Үҙҙәренә ҡул һалып яҡты донъянан киткән яҙыусылар]] [[Категория:Аҫылынып үлгәндәр]] [[Категория:Шиғри әҫәрҙәрҙе рус теленә тәржемә итеүселәр]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары]] [[Категория:Рус авангарды шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары Чехословакияла]] [[Категория:Беренсе тулҡын эмиграцияһы рус шағирҙары Францияла]] [[Категория:Әйләнеп ҡайтҡан беренсе тулҡын рус эмигранттары]] [[Категория:Көмөш быуат шағирәләре]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Марина Цветаева| ]] [[Категория:Шәхестәр:Королёв]] [[Категория:Алабуғала ерләнгәндәр]] [[Категория:Париж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәссамдар һәм әҙәбиәтселәр Таруста]] k639iu99tq9xwtoqt62e02nv9iqbdcx 0 160493 1307174 1242665 2026-10-09T15:45:10Z Redaktor GLAM 43014 Higher resolution version of image 1307174 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каменец башняһы''' ({{Lang-be|Камяне́цкая ве́жа}}, хата: ''Аҡ вежа'') — Волынь тибындағы иң яҡшы һаҡланған һәм бер үк ваҡытта иң юғары (31 метр самаһы) оборона манараһы <ref>Ранее башня зачастую определялась как донжон, но современные авторы отвергают такое определение, так как башня не выполняла функции постоянного жилья. См. ''Макараў М.'' Да пытання пра выкарыстанне тэрміну «данжон» (donjon) у беларускай гістарычнай літаратуры // Гістарычны альманах. — Т. 5. — 2001. — С. 54-67.{{ref-be}} {{книга:ВКЛЭ1|Дзярновіч А.|Замак|643-646}}</ref><ref>А. Кушнявевич предлагает классифицировать башни волынского типа как [[Бергфрид|бергфриды]]. См. ''Кушнярэвіч А. М.'' Гісторыка-архітэктурная тыпалогія мураванага дынастычнага абарончага дойлідства ВКЛ // Беларускі гістарычны часопіс. — № 12. — 2005. — С. 36.{{ref-be}}</ref> . 1271—1288 йылдарҙа төҙөлгән. Иртә готика элементтары менән роман стилендәге ҡомартҡы. Каменец ҡалаһында урынлашҡан (Брест өлкәһе, [[Беларусь|Белоруссия]]). Мемориаль башня булып тора, 1960 йылда бында Брест өлкә музейы филиалы урынлаша. == Тарихы == 1275 йылғы Галицко-Волынь йылъяҙмаһында Каменецҡа Волынь кенәзе Владимир Василькович нигеҙ һалыуы тураһында хәбәр ителә   Кенәз бойороғо буйынса яңы ҡаланы төҙөү өсөн «ҡала төҙөүсе» Олекса ебәрелә. Уның етәкселегендә 17 сажин бейеклегендә таш бағана ултыртыла. Төҙөлөш ваҡыты Галицко-Волынь йылъяҙмаһына ярашлы 1276 йылдан 1288 йылға тиклем иҫәпләнә. XIV быуатта күп тапҡыр тәре йөрөтөүселәр һөжүменә, поляк ҙәм литва кенәздәренең штурмлауына дусар була. [[XVII быуат]]та Каменец замогы диуарҙары янында Речь Посополитая, [[Швеция]] һәм [[Рәсәй]] дәүләте армиялары араһында ҡыҙыу һуғыштар бара (1661 йылда Каменец хатта һалым түләүҙән дүрт йылға азат ителә). Башня келәт һәм арсенал булып хеҙмәт итә — түбәнге, иң һалҡын ярустарҙа аҙыҡ-түлекте, өҫкө, хәрби майҙансыҡ янында — ҡорал һәм боеприпастарҙы һаҡлағандар. Буш арауыҡты яугирҙәр биләгән. Башня күп һөжүмде күтәргән, ләкин зыянды яугирҙәрҙән түгел, ә мародерҙарҙан күргән, улар [[XVIII быуат]]та хужалыҡ ихтыяждары өсөн унан кирбестәрен ватып алырға керешкән. Техника камиллашыу менән башня үҙенең оборона әһәмиәтен юҡалта. XVIII быуат инвентары ташландыҡтың күңелһеҙ картинаһын һүрәтләй: «Түбәнге ярусында ишектәре һәм ниндәйҙер ябыуҙары юҡ; башня өҫтән көпләп ҡуйылған, эстән емерелгән, тәҙрәләре быялаһыҙ (1728 й.)» Башҡа бик күп тарихи-архитектура ҡомартҡылары кеүек үк уны ла 1822 йылда кирбескә һүтеп алырға маташалар, әммә быны эшләү мөмкин булмай: сөнки бәйләүесе һәм эзбизташ кирбестәре быуат эсендә шул тиклем ныҡ ҡатҡан, әйтерһең, башня ҙур бер ташҡа әйләнгән. Башня түңәрәк вал эсендә урынлашҡан һәм ағас нығытмаларҙан өҫтөн тора. Йылға яғынан нығытмаларға һаҙлыҡлы уйһыулыҡ килә, өс яҡтан уларҙы соҡор уратып ала. Тупраҡ вал һәм ағас замок [[1903 йыл]]да реставрация һәм ер эштәре үткәреү мәлендә бөтөнләй юҡҡа сыға. Архитектор В. В. Суслов проекты буйынса башня тирәләй өс метрлы тупраҡ ҡатламы алына, һөҙөмтәлә элек хаталы подвал тип иҫәпләнгән уның беренсе ҡаты, тағы ла ер өҫтөндә тороп ҡала. Әммә, ер эштәре ваҡытында боронғо соҡор һәм вал эҙһеҙ юғала. Шул ваҡытта уҡ беренсе һәм икенсе ҡаттары араһындағы көмбәҙе һүтелә һәм ағас балкалар менән алмаштырыла. Сығынтыларын һәм стеналарын реставрациялау өсөн кирбестәргә (яҡынса 10 мең дана) Мотыкаль улусы крәҫтиәне С. Дранюкҡа заказ бирәләр. Ер һәм кирбес эштәре үткәреү өсөн Гроднонан тәжрибәле оҫта А Артишевский саҡырыла. Башня тирәләй тупраҡ вал һалына һәм таш менән уратып алына. Ошо рәүешле ҡомартҡы беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. [[1950 йыл]]дар башында башняны беренсе тапҡыр ағарталар, ә иҙәненә таш түшәйҙәр. Реставрация эштәре шулай уҡ [[1968]]—[[1973 йыл]]дарҙа һәм [[1996]]—[[2003 йыл]]дарҙа үткәрелә. == Архитектураһы == Башня планында түңәрәк, диаметры 13,6 м, диуарҙарының ҡалынлығы 2,5 метр, бейеклеге 29,4. Башня яҡынса 2,3 метр бейеклектәге 16 метрлыҡ диаметрлы фундаментта тора. Ҡара-ҡыҙыл һәм һары төҫтәге бурса кирбестәрҙән һалынған. Тыштан стеналарында баҫмаларҙың тура мөйөшлө соҡор эҙҙәре һаҡланып ҡалған. Эстә ағас балкалар урыны — биш ҡаттың таяуҙары һаҡланып ҡалған. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттың таяуҙары ике ҡатлы булған. Башня биш ҡатлы, уларҙы бер-береһе менән баҫҡыстар тоташтыра, унда яугирҙарҙы күп һыйҙырырға мөмкин булған. Оборона тәғәйенләнешендәге генә булып, Каменец манараһы ниндәй ҙә булһа архитектура биҙәгенән мәхрүм. XIII быуатта шундай уҡ оҡшаш характерҙа һәм тәғәйенләнештә башнялар Полоцк, Туров, Новогрудокта, Гроднола Иҫке замок территорияһында, боронғо Берестья замогында төҙөлгән. == Әҙәбиәттә телгә алыныуы == [[Котик, Ехезкель|Е. Котик]] былай тип яҙа: {{Цитата башы}} Мин тыуған Каменец урыны үҙенең боронғо тарихи манараһы менән билдәле. Ҡайҙан килеп сыҡҡан ул, уны бер кем дә әйтә алмай. Элекке ҡәлғәнең ҡалдығы тип фараз итәләр. Был манара кирбестән, ҡалын стеналар менән, бейек, пушканан һәм ҡоралдарҙан атыу өсөн ут тишектәре бар. Минең олатайым ваҡытында әле ун фунт тирәһендә йәҙрә табалар  — был ут тишегенән ҡасандыр ысынлап та атыу билдәһе. Был башняның кирбестәре шул тиклем ныҡ, хатта унан бер киҫәк тә ватып алып булмай. Каменецта кирбестәрҙе йомортҡа ағынан эшләгәндәр, шуға ла ул ныҡ, тип һөйләйҙәр... Батша [[Александр II]] Европа кенәздәре менән бергә Каменецтан ете километр алыҫлыҡта Беловежская пущала һунар иткәндә, бөтә министрҙар һәм генералдар был тарихи башняға ҡарарға килгәндәр. {{Цитата аҙағы}} <br /><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> </blockquote> == Галереяһы == <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="XIX быуатта Каменец башняһы һүрәте"> Файл:Kamianiec Litoŭski Tower.jpg|XIX быуаттың беренсе яртыһы Файл:Kamianieckaja vieža. Камянецкая вежа (1850).jpg|Билдәһеҙ рәссам, XIX быуат уртаһы Файл:Kamianiec, Padrečnaja. Камянец, Падрэчная (N. Orda, 20.04.1876).jpg|Наполеон Орда, [[1876]] Файл:Kamianiec by Napoleon Orda (5357004).jpg|Наполеон Орда литографияһы, 1876 </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Замки Белоруссии == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|издательство=БелЭн|isbn=985-11-0041-2|серия=|страниц=432 с.: іл|страницы=|том=4|год=1997|место=Мн.|часть=|издание=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.|ссылка часть=|тираж=}} == Һылтанмалар == * [http://belayavezha.kamenets.by «Каменецкая башня»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928221251/https://belayavezha.kamenets.by/ |date=2019-09-28 }} — Сайт музея «Каменецкая башня» * [https://web.archive.org/web/20100304065607/http://palac.by/iz-istorii-kamenetskoi-bashni-kak-vse-nachinalos-i-chut-bylo-ne-zakonchilos «Из истории Каменецкой башни»] — Памятники архитектуры Беларуси * [http://kamenets.by/index.php?nma=veja&fla=index «Каменецкая Вежа»] — Сайт города Каменца * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/kamenets-tower Каменецкая башня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803184328/https://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/kamenets-tower |date=2020-08-03 }} на [http://www.belarus.by/by/ официальном сайте Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=2010-08-25 }} * [https://web.archive.org/web/20100304065607/http://palac.by/iz-istorii-kamenetskoi-bashni-kak-vse-nachinalos-i-chut-bylo-ne-zakonchilos «Из истории Каменецкой башни»] — Памятники архитектуры Беларуси * [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Белоруссия мәҙәниәте]] [[Категория:Башнялар]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:Архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Белоруссия биналары һәм ҡоролмалары]] b6lol9m3c3laqrhrdx3cmyhvt7egw21 0 163070 1307202 1288666 2026-10-10T07:15:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307202 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rursign1826.jpg|мини|260x260пкс|Һум тамғаһы (уратылған) XIV—XIX быуатта ҡулланылған, декабрист Раевский ҙан аҡсаһын опислағанда алғандар]] '''Һум аҡса берәмеге сифатында''' XIII быуаттан билдәле, һәм уны ҡыҫҡаса яҙыу өсөн ҡулланылған '''тамғалар һәм ҡыҫҡартыуҙар ваҡыты менән үҙгәреп торған.''' Беренсе билдәле варианттарҙың береһе — «һум»һүҙен ҡыҫҡартыу, юл хәрефтәренең бәйләнеше «[[Р (кириллица)|р]]» һәм "[[у]]"нан.ғибәрәт Ул урыҫ яҙмаһы эволюцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм XIII быуаттың икенсе яртыһынан алып XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем ҡулланыла. Әлеге ваҡытта «һум», атамаһы менән өс аҡса берәмеге йөрөй, ҡыҫҡаса яҙыу өсөн урындағы власть органдары вәкилдәренең һәр береһе үҙҙәренең айырым билдәһәләрен раҫлай * [[белорус һумы]] символы — ҡыҫҡартып '''Br'''; * Рәсәй символы һум — '''рубль'''<ref>Вы сможете увидеть этот знак, только если на вашем устройстве поддерживается стандарт [[Юникод|Юникода]], начиная с версии 7.0, выпущенной в июне 2014 года.</ref> (хәреф менән «[[Р (кириллица)|Р]]» менән өҫтәмә элемент горизонталь һыҙат рәүешендә); * [[Днестр буйы һумы|днестр һумы]] символы— хәреф «[[Р (кириллица)|Р]]» өҫтәмә вертикаль һыҙыҡ менән . Бөтәһе өсөн берҙәм ҡыҫҡартыу ябай булған , '''«р.»''' һәм '''«һум» тора''',былар «һум» һүҙен ҡыҫҡартыу өсөн Рәсәй империяһында уҡ ҡулланылған. . == Аҡса берәмектәренең "һум"атамаһы менән ҡыҫҡаса тарихы == Аҡса берәмеге булараҡ «һум» һүҙе XIII быуат Новгород грамоталарында осрай. беренсе тапҡыр осрашты. Гривнаның эквиваленты булып, көмөш ҡойолма, йәки уның яртыһы тора, ул гривенный-кунный аҡса системаһының элементы була (ҡара. «Древнерусская гривна», «Древнерусская куна»), эре иҫәп-хисап яһау өсөн ҡойолма-гривна, ә ваҡ-төйәк өсөн — сит ил [[Дирһәм|дирхемдары]] һәм денарийҙары (кун) файҙаланылған XIV—XV быуаттарҙа һум аҡса иҫәпләү берәмеге булып китә, билдәләнгән көмөш һанына эквивалент булып түгел.ә ваҡ аҡса берәмектәре һанына (аҡса, алтын). Был осорҙоң мөһим документты булып минея Соловецкий монастыры йыйылышының тора, ул xv быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Унда түбәндәге әһәмиәтле метрологик нисбәте булған : "гривна һумлыҡ көмөш"теркәлгән. Елена Глинскаяның аҡса реформаһынан, (XVI быуаттың 30-сы йылдарында үткәрелгән) аҡса әйләнеше Мәскәү кенәзенә буйһонған территорияларҙа унифицирлаштырылған, булып торған, бөтә ерҙә лә бер денг 200 һумға тигеҙ булып ҡала. (ике денг бер тингә, тигеҙләшә, ул ваҡытта тин ваҡ аҡса берәмеге булып тора). Тәүге тәңкәләр («һум» һүҙенең абруйы билдәләнеү менән) 1654 йылда баҫтыралар, (Алексей Михайловичтың аҡса реформаһы барышында) әммә әйләнештә йылдан ашыу ғына була, сөнки тәңкәләрҙә көмөш йөҙ тингә ҡарағанда түбән була— ысынбарлыҡта яңы бер тәңкә 64 тингә{{sfn|Спасский|1962|loc=[http://www.arcamax.ru/books/spassky01/spassky41.htm с. 41]}}ә. Шул уҡ ваҡытта Алексей Михайлович ваҡ тәңкәләр номиналынан (« начетный аҡса») төргәктәре әҙерләүҙе тәжрибәләй, улар ҙурыраҡ сумма барлыҡҡа килтерә, атап әйткәндә,дәүләттең беренсе кешеләре хәйриә өсөн тарата. Бындай төргәктәрҙе, шул иҫәптән, тәңкәләрҙең ҡиммәте тураһында, мәҫәлән, үҙенең әҫәрендә Котошихин Григорий подьячий посол приказын телгә ала: « Батша нисек итеп монастырҙарға, сиркәүҙәргә походҡа йөрөй, һәм уның йөрөүе өсөн ҡағыҙға аҡса әҙерләйҙәр , 2гривна ла, полуполтина, полтина, бер һум, ике һум 10 һәм 5 һумлыҡ 20 һәм 30 кемгә күпме бирергә бойорған , әҙер булһын{{sfn|Котошихин|1884|с=100}}. Йәнә һумлыҡ тәңкәләр һуғыу 1704 йылда Петр I ваҡытынан бөгөнгө көнгә тиклем (ҡыҫҡа осорҙанан тыш) яңартыла. Башта был 28 грамм ауырлыҡ, саф көмөш миҡдары 25-26 грамм тәшкил иткән, көмөш тәңкәләр була. 1764 йылға был миҡдар 18 грамға тиклем түбәнәйә, башлыса көмөш тәңкәләрҙә Рәсәй империяһы осоронан уҡ үҙгәрмәй.{{Sfn|Спасский|1962}}. Петр реформаһынан 1917 йылға тиклем [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]]. һум берҙәм һәм төп аҡса берәмеге булып ҡала. Тик ҡайһы бер осорҙар һумға оҡшаш суррогат ассигнация һум аҡса берәмектәре менән ҡылыҡһырлана. Был Рәсәйҙә 1769 йылда тәүге ҡағыҙ аҡсалар барлыҡҡа килеү менән бәйле була (ҡара: „Ассигнация“){{Sfn|Спасский|1962}}, тиҙ осһоҙланыу арҡаһында [[1769 йыл|1769]]—[[1849 йыл]]да аҡса суммаһы иҫәбе көмөш һумлыҡ һәм ассигнация һум бүленеш булған ,ҡиммәте буйынса улар айырылғандар {{Sfn|ЭСБЕ|1890—1907}}. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] башланыу һәм империяһының тарҡалыуы арҡаһында „һум“ исеме күбеһе үҙ-ара бәйләнмәгән аҡса берәмектәре (совет һумы, дон һумы, алыҫ көнсығыш һумы, кавказ аръяғы һумы, латыш һумы һәм башҡа). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] төҙөлөү менән»һум" — Советтар Союзының һәм уның составына ингән республикаларҙың берҙәм аҡса берәмеге. Бынан тыш [[Совет һумы|СССР-ҙың һумынан]] башҡа совет осоро тарихының һуңғы осоронда үҙаллы аҡса берәмеге булараҡ инвалютный һум һәм переводный һумдар булғандар СССР тарҡалғандан һуң, яңынан, Граждандар һуғышы йылдарындағы кеүек, бик күп үҙ-ара бәйләнмәгән көсһөҙ, тик дөйөм атамаһы булған аҡса берәмектәре барлыҡҡа килә: [[Рәсәй һумы|рәсәй һум]]<nowiki/>ы, [[Белорус һумы|беларус һум]]<nowiki/>ы, грузин һумы, латыш һумы, таджик һумы һәм башҡалар). Аҙаҡ күбеһе икенсе үҙенсәлекле аҡса берәмектәре исеме менән әйләнештән ҡыҫырыҡланып сығарыла (ҡара. мәҡәләләр «Рублевая зона»). Әлеге ваҡытта"һум" исеме, бер нисек тә үҙ-ара бәйле булмаған, аҡса берәмектәре булып тора [[Рәсәй һумы|рәсәй һум ы]], [[Белорус һумы|беларус һумы]], [[Днестр буйы һумы|днестр һумы]] (аҡса берәмеген өлөшләтә таныған дәүләттәр). Юғарыла «һум», исеме йөрөткән аҡса берәмеге осорҙары йыш ҡына үҙенсәлекле күҙәтеү системаһы атамалары менән характерлана. Түбәндә уларҙың ҡайһы берҙәре һүрәтләнә . ; Аҡса берәмектәренең "һум"атамаһы менән булған исемлеге {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" width="100%" ! rowspan="2" |Аҡса берәмеге<br><br><br><br>(ингл. һәм/йәки был телдәр илдең эмитент) ! rowspan="2" |Дәүләттең<br><br><br><br>(территорияһы) ! rowspan="2" |Осор<br><br><br><br>мөрәжәғәте ! colspan="2" |Ҡыҫҡа вариантта күрһәтелгән<ref>Подробнее см. статьи «[[Знаки валют]]<nowiki/>» и «[[Знаки валют (список)]]<nowiki/>»</ref> ! colspan="2" |Ҡулланыу миҫалы |- !код [[ISO 4217]] !символына !аҡса билдәләре !был марка |- |[[Белорус һумы|Белорус һум]] |{{Флагификация|Белоруссия}} |1992 — нв. |BYN (933) |{{Знак валюты|BYR|all}} | | |- |Днестр һумы |{{Флагификация|Приднестровье}} |1994 — нв. |— |PRB • RUP • [[Файл:Pridnestrovie ruble sign.svg|13x13пкс]] | | |- |[[Рәсәй һумы]] |{{Флагификация|Россия}} |1992 — нв. |RUB (643) |{{Знак валюты|RUB|all}} | | |} == «Һум һүҙен ябай ҡыҫҡартыуҙар == [[Файл:Three_ruble_signs_in_one.jpg|мини|Бер кафела һум символының өс варианты]] [[Рәсәй империяһы]]<nowiki/>нда, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар союзында]], [[Рәсәй Федерацияһы|хәҙерге Рәсәйҙә]], шулай уҡ башҡа дәүләттәрҙә һәм белем алыу дәүләттәрендә, уларҙың милли валютаһы „һум“ исемен йөрөтә ([[Беларусь|Белоруссия]], Днестр), уларҙың типик ҡыҫҡартыуы булып түбәндәгесә ике варианты тора: * '''''р'''''<ref name="Sokr">Словарь сокращений [http://sokr.ru/card/39681sf5057100/ Sokr.ru]</ref>; * '''''һум'''''. Юл хәрефе менән „р“ нөктә менән(„р.“), мәҫәлән, көйләү буйынса „шаблон“ форматындағы урыҫ версияһы электрон таблицаларҙа [[:ru:Excel|Excel]] [[Microsoft]]<ref>[http://rursign.com/sites/default/files/excel.jpg См. скриншот листа программы Excel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419194134/http://rursign.com/sites/default/files/excel.jpg |date=2022-04-19 }}</ref> компанияһы, шулай уҡ Google<ref>[http://spreadsheets.google.com/ccc?key=0AiqpD772TZq0dHc5VTg2alBxcjBETm5ZdnVReUtiM2c&hl=en См. скриншот непосредственно в программе GoogleDocs.]</ref> компанияһы электрон таблицаларында һынлана. Был ҡыҫҡартыу һумды билдәләү өсөн кәм тигәндә XIX быуаттан ҡулланылған<ref>[http://p-marketing.ru/grape/upload/19/Delovoi-Dvor.jpg См. пример рекламного объявления Российской Империи.]</ref>. Бик һирәк ошондай варианттар осрай<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"></div></blockquote> * '''''рубл.'''''<ref>См. примеры использования на сайте „[http://search.ruscorpora.ru/search.xml?mycorp=&mysent=&mysize=&mysentsize=&dpp=&spp=&spd=&text=lexform&mode=main&sort=gr_tagging&lang=ru&nodia=1&req=%F0%F3%E1%EB. Национальный корпус русского языка]“</ref>; * '''''рэ'''''. „Рэ“ ҡыҫҡартыу һөйләштә һәм көнкүреш яҙмаһында ҡулланыла һәм, билдәле», р(эр") хәрефе ябай халыҡ атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был ҡулланыу варианты иң беренсе 1963 йылға ҡараған «Рус теленең милли корпусы»(«Национальный корпус русского языка») сайтында теркәлгән һәм Василий Аксеновтың «Пора, мой, друг, пора» романында осрай. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Кянукук лихорадочно соображал: бутылка сухого в магазине три рэ ноль семь копеек, а здесь ещё наценка пятнадцать процентов, итого — четыре семьдесят пять, целый день таскать цементные мешки… Знакомец его, матрос, помог устроиться на лихтер сторожем, на оклад 35 рэ.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> — В.Аксенов" Пора, мой, друг пора"<div class="ts-Конец_цитаты-source"></div></blockquote>Тап шуныһы ҡыҙыҡ: нәҡ Рәсәйҙә тәүге тапҡыр аҡса иҫәбенең унарлаған принциптары<ref>{{Китап|автор=[[Спасский, Иван Георгиевич|Спасский И. Г.]]|заглавие=Русская монетная система|оригинал=|ссылка=http://www.arcamax.ru/books/spassky01/spassky21.htm|место=Л.|издательство=Издательство Государственного Эрмитажа|год=1962|isbn=}}</ref> ҡулланыла, өлкән номинал 100 кесе (1 һум = 100 тин) дән торған Шул уҡ ваҡытта һандарҙың алфавит яҙыуында, нигеҙҙә, кириллица булып тора, тап '''[[Р (кириллица)|«р.»]]''',хәрефе иң киң таралған «һум» һүҙен ҡыҫҡартыу өсөн, 100 аңлата. «Рәсәй һумы» һүҙбәйләнешен өсөн түбәндәге өҫтәмә ҡыҫҡартыуҙар ҡулланыла<ref>Словарь сокращений [http://sokr.ru/card/41346s30f8d9b5/ Sokr.ru]</ref>: * '''''һум үҫә.'''''; * '''''РР'''''. Һуңғы вариант, мәҫәлән, Рәсәйҙең ҡағыҙ аҡсаларында ялғандан һаҡланыу инструментының береһе сифатында ҡулланыла; «РР» хәрефтәре полосала һүрәт аҫтында аверсындағы банконттар (мөйөш аҫтында) яҡтыртып ҡарағанда күренә кипу-эффект)<ref>См. пример [http://www.fracktal.aiq.ru/index-11.html кипп-эффекта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171221120612/http://www.fracktal.aiq.ru/index-11.html |date=2017-12-21 }} на банкноте достоинством 5000 рублей</ref>. Милли йолаларҙың эшлекле әйләнеше йәки [[грамматика]] нормалары һүҙҙәрҙе ҡыҫҡартыу һәм башҡа варианттарҙы ҡарауы ихтимал; «һум» һүҙбәйләнешен һәм «рәсәй һумы», мәҫәлән '''''R''''' һәм/йәки '''''RR'''''.<gallery perrow="6"> Файл:Rursign1703.jpg|Ҡыҫҡартыу '''''һум''''' булған Арифметика [[Магницкий, Леонтий Филиппович|Магницкий]] (1703 й.) Файл:RSFSR stamp Proletarij 1922 10000r.jpg|Ҡыҫҡартыу '''''р''''' совет почта маркаһы (1922 й.) Файл:TengeLogo.JPG|Ҡыҫҡартыу '''''RR''''' курс валют на табл алма-ата, Ҡаҙағстан (2009 г.) </gallery> [[Тыва Республикаһы|Тыва]] территорияһында һум «[[Тыва акшаһы|акша]], шулай уҡ ҡыҫҡартыу „'''ә.'''“<ref>http://i.imgur.com/RJqbrtc.jpg</ref>.осрай Яҡут территорияһында һум» солкуобай" тип атала, йыш ҡына «с» һәм «сол{{Нет АИ|19|8|2020}}» ҡыҫҡартыу осрай == Һум символы XVII—XIX быуаттарҙа == [[Файл:Rursign1826.jpg|справа|мини|350x350пкс|Һум тамғаһы (уратылған) XVII—XIX быуаттарҙа ҡулланылған, декабрист Раевскийҙың аҡсаһын опислағанда алынған]] «Һум» һүҙен типик ҡыҫҡартыу XVII быуаттың икенсе яртыһынан алып XIX быуаттың икенсе яртыһын тиклема көнкүреш яҙыу-һыҙыуҙа ла, рәсми документтар,— буквосочетание надстрочный «[[Р (кириллица)|р]]<nowiki/>» һәм «[[у]]<nowiki/>» ҡулланыла. Ҡайһы берҙә был лигатураһы "тарихи һум билдәһе"тип аталған. Был консорциумға Unicode бер төрлө исемле стандартдҡа индерергә заявка бирелә. Юл хәрефтәре бәйләнеше «ру» ҡулланыу датаһы миҫалдарын Епифаний Славинецкийҙың тәржемәләр йыйынтығында күрһәтелә. Ул һатыу яҙыуҙарында(китап поляһындағы яҙыуҙар идара итеү факттары китап һатыу һәм алыу тураһында) осрай : ''«1681 йылдың 5 декабрендә- Тверитин улы Василей Ивановаҡа китап һаттым, ул Михник Терентьиву городчанин. Ә мин , Василей, ул китап өсөн 12 һум 100 алтын 2 деньги алдым.'' ''Мин ҡул ҡуям, Василей, үҙ ҡулы менән. Продал даподлинно зачисто и руку приложил»''<ref name="6рублей">''Калашнов Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=362635 Осталось шесть рублей] // Журнал «Деньги», 30.08.2000 (№ 34).</ref>. Иң һуңғы һум тамғаһы ҡулланыу миҫалы xix быуаттың беренсе яртыһында билдәле була. Ул форзац яҙыуында , [[:ru:Судебник Ивана IV|Судебника государя царя и великого князя Ивана Васильевича]], : ''«4 һум, 18 декабрь. 1830»''<ref name="6рублей"/>. Яҙма китапта академик Павел Строев, боронғо урыҫ яҙма ҡомартҡыларын йыйыусыһы тарафынан эшләнгән, ул китап академиктың шәхси китапханаһына инә<ref name="Vorobyeva">''Воробьёва Е.'' [http://www.rian.ru/analytics/20060602/48952932.html Забытый знак российского рубля] // РИА «Новости», 02.06.2006.</ref>. == Рәсәй һумының хәҙерге тамғаһы == [[Файл:Ruble sign.svg|слева|82x82пкс]] Рәсәй һумы символын рәсми раҫлағанға тиклем йыш ҡына, уны ҡыҫҡартыуҙы күҙаллау өсөн, ябай ҡыҫҡартыуҙар «р» һәм «һум».ҡулланылған Рәсәй иҡтисадын донъя иҡтисадына интеграциялауҙы башлау менән, (90-сы йылдарҙа XX быуат) рәсәй эске әйләнешендә сит ил валютаһы киң ҡулланыла (доллар. тәү сиратта, үҙ тамғаһы булған), һәм күп тапҡыр рәсәй һумы өсөн дә махсус тамғалар индерергә тәҡдим итәләр. Евро менән барлыҡҡа килеүе һәм уның символын раҫлау менән, бындай тәҡдимдәр йыш яңғырай; һум тамғаһын индереү буйынса бер нисә рәсми булмаған конкурстар,,акциялар үткәрелә.. Июнь [[2006 йыл]]да ҡабул ителгән законға төҙәтмәләр Тураһында «рәсәй федерацияһының үҙәк банкы (рәсәй банкы)», ул уның тағы ла бер пункты тулыландырыу функцияһын була: нәҡ Банк «Рәсәй һумы тамғаһы рәүешендә раҫланған график билдәләй»<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=83148 86-ФЗ от 10.07.2002.] — Ст. 4, п. 2.1.</ref>. 2007 йылдың 14 мартында эшсе төркөм банкы һум символы талаптарын хуплай. [[2007 йыл]]да уртаһында дизайнер студиялары «Дизайн-депо», «Дизайнет», «Директ-дизайн», «Имадизайн», «Леттерхед», «ПараТайп» һәм артемий лебедев студияһы (шуға күрә уларҙың символы йыш ҡына « дизайнерский») тип аталған,һумдың тамғаһы сифатында «Р» хәрефен түбәндә ярым түңәрәк һап менән ҡулланыуҙы тәҡдим итәләр Асылда инициатива — һумдың ниндәйҙер тамғаһын рәсми раҫлауҙы көтмәй, үҙҙәре тәҡдим иткән символды яңы шрифттар эшләү өсөн, рекламалар .ойоштороу, ценниктар, интернет-магазин витриналарын биҙәү һәм башҡа мәғлүмәттәр өсөн ҡуллана башлайҙар. 2013 йылдың 5 декабрендә Рәсәй Банкы үҙенең сайтында аноним һорау алыуҙар үткәрә: 18 йәше тулған интернет файҙаланыусылар биш тамғаның береһен һайлап, бөтөһенә ҡаршы тауыш бирә һәм үҙенең һайлауын биш йөҙгә яҡын символ ҡулланып аңлатма бирә,шул уҡ ваҡытта пробелдарҙы<ref name="pr0">[http://www.cbr.ru/today/Default.aspx?prtid=voterub Обсуждение символа рубля на сайте Банка России]</ref>ла индерә.. Һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса 2013 йылдың 11 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Банкының директорҙар кәңәшмәһе һум символын рәсми рәүештә раҫлай. «Р» хәрефе горизонталь һыҙыҡ менән (дизайн берләшмәләре тәҡдиме), 61 % ашыу тауыш йыйып, еңеүсе булды<ref>[http://ria.ru/economy/20131211/983391957.html Символ рубля может появиться на клавиатурах]</ref>. Рәсәй Банкы тарафынан раҫланған һум тамғаһы Юникод стандартына индерелә,. һәм шунда уҡ Пара Тайп компанияһының бөтә шрифттар гарнитураһында сыға.. == Белорус һумы символы == [[Файл:BYN symbol.svg|слева|70x70пкс]] 2005 йылға тиклем [[белорус һумы]]н ҡыҫҡаса билдәләү өсөн традицион «һум» һүҙе ҡулланылған, ҡыҫҡартыу — '''р.''' и. '''һум.''' 2005 йылдың майында [[Беларусь Республикаһының Милли банкыһы|Беларусь Республикаһы Милли Банкы]] идараһы яңы милли валюта символын латин алфавитындағы ике хәрефе рәүешендә '''«Br»''', где В — белорус, '''r''' —рубль(һум) раҫланы Был ҡарарҙы ҡабул итеүгә ошо уҡ символды ('''Br''') эфиопского быраны билдәләү өсөн ҡулланыла башлаған 2025 йылда белорус һумының яңы билдәһе дизайнына конкурс үткәрелде, сөнки элекке ике хәрефле билдә популяр булып китмәне. Яңы символ — горизонталь һыҙыҡ рәүешендәге өҫтәмә элемент менән «Б» хәрефе. == Днестр һумы символы == [[Файл:Pridnestrovie_ruble_sign.svg|слева|75x75пкс]] Днестр һумы символы — үҙ эсенә курсив «П» һәм "Р"ала — конкурс йомғаҡтары буйынса 2012 йылда раҫланған<ref>Приднестровский республиканский банк: [http://www.cbpmr.net/?dt=700&lang=ru «О правилах использования специального знака приднестровского рубля в текстах» (25.09.2012)]; [http://www.cbpmr.net/?dt=629&lang=ru «Итоги конкурса на лучшее графическое изображение (специальный знак) приднестровского рубля» (31.05.2012)]</ref>. Билдәнең авторы — инженер-Юрий Колодный ,Новополоцк ҡалаһынан (Белоруссия), 500 АҠШ доллары күләмендә аҡсалата бүләк ала. Днестр Республикаһы Банкы Пресс-релизе хәбәр итеүенсә,, "билдәнең яҙылышында аҡса берәмегенең төп литрҙары таныла (днестр һумы). Шулай уҡ валютаны билдәләү өсөн ҡулланылған<ref>{{Cite news|url=http://www.belta.by/ru/all_news/society/Inzhener-elektronschik-iz-Novopolotska-pobedil-v-konkurse-na-luchshij-dizajn-proekt-spetsznaka-pridnestrovskogo-rublja_i_599054.html|title=Инженер-электронщик из Новополоцка победил в конкурсе на лучший дизайн-проект спецзнака приднестровского рубля|author=Андрей Гусин|date=2012-05-31|accessdate=2014-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527025423/ttp://www.belta.by/ru/all_news/society/Inzhener-elektronschik-iz-Novopolotska-pobedil-v-konkurse-na-luchshij-dizajn-proekt-spetsznaka-pridnestrovskogo-rublja_i_599054.html|archivedate=2015-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527025423/ttp://www.belta.by/ru/all_news/society/Inzhener-elektronschik-iz-Novopolotska-pobedil-v-konkurse-na-luchshij-dizajn-proekt-spetsznaka-pridnestrovskogo-rublja_i_599054.html |date=2015-05-27 }}</ref> үҙенсәлекле.икеләтә штрих бар. == ISO 4217 кодтары һәм уға оҡшаш ҡыҫҡартыуҙар == Халыҡ-ара ҡыҫҡартыу ([[Валюталарҙың кодтары һәм классификаторҙары|валюта кодты]]) бөтәһенән элек финанс баҙарында ҡулланыла, [[ISO 4217]] стандарты менән билдәләнгән һәм [[аббревиатура]]лар, булып тора, ҡағиҙә булараҡ, ике хәрефтән [[дәүләт]]те билдәләп iso 3166 стандарттарына ярашлы һәм бер хәрефтән валюта атамаһының<ref>Официальная страница стандарта [http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/currency_codes/currency_codes_list-1.htm ISO 4217] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524153331/http://www.iso.org/iso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/currency_codes/currency_codes_list-1.htm |date=2012-05-24 }}</ref>, мәҫәлән: * '''''RUR''''' — [[рәсәй һумы]] (тиклем деноминация 1998 йыл); * '''''RUB''''' — [[рәсәй һумы]] (һуң деноминация 1998 йыл); * '''''BYB''''' — [[белорус һумы]] (тиклем деноминация 2000 йыл); * '''''BYR''''' — [[Белорус һумы|белорус һум]]<nowiki/>ы (с деноминация деноминация буйынса 2016 йылдан 2000 йыл); * '''''BYN''''' — [[белорус һумы]] (һуң деноминация 2016 йыл);<ref>{{Cite web|url=http://www.nbrb.by/Press/?nId=1277|title=О некоторых вопросах проведения с 1 июля 2016 г. деноминации белорусского рубля|publisher=www.nbrb.by|accessdate=2016-07-04}}</ref> * '''''SUR''''' — совет һумы. [[Днестр буйы һумы|Днестр һум]]<nowiki/>ы iso 4217 үҙенең коды юҡ, стандарттар рәсми булмаған ҡыҫҡартыу форматында — PRB. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Китап|автор=Котошихин Г. К.|заглавие=О России в царствование Алексея Михайловича|ссылка=http://www.adjudant.ru/lib/kotoshihin00.htm|ответственный=|издание=3-е изд.|место=СПб.|издательство=|год=1884|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=Котошихин}} * {{Китап|автор=[[Спасский, Иван Георгиевич|Спасский И.Г.]]|заглавие=Русская монетная система. Место и значение русской монетной системы в мировом денежном хозяйстве|ссылка=http://www.arcamax.ru/books/spassky01/spassky01.htm|издание=|ответственный=|место=Л.|издательство=|год=1962|том=|isbn=|ref=Спасский}} * {{Китап|заглавие=[[s:Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]|ссылка=|место=СПб.|издательство=Семеновская типолитография (И. А. Ефрона)|год=1890—1907|isbn=|ref=ЭСБЕ}} — «[[Викикитапхана|Викитека]]<nowiki/>» [[Категория:Һум]] 59y8dutb1lw18smvrg2yk2iekd1b4na 0 163444 1307164 1073807 2026-10-09T12:14:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307164 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хажин Вәкил Исмәғил улы''' ([[11 июль]] [[1946 йыл]]) — педагог-методист, филолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)<ref name="Хажин">[http://wiki02.ru/encyclopedia/Hazhin_Vakil_Ismagilovich/t/15487 Хажин Вакил Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929080202/http://wiki02.ru/encyclopedia/Hazhin_Vakil_Ismagilovich/t/15487 |date=2021-09-29 }}</ref>. == Биографияһы == Вәкил Исмәғил улы Хажин 1946 йылдың 11 июлендә [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Бирҙеғол]] ауылында тыуған. 1970 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай, һөнәре буйынса филолог. Хеҙмәт юлын ошо уҡ йылда БАССР-ҙың [[Мәләүез районы]] Арыҫлан мәктәбендә башлай, йәш белгес директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1972 йылда Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалында эш башлай. 1978—1982 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусылар камиллаштырыу институтында — башта башланғыс кластар кабинеты, 1979 йылдан туған телдәр кабинеты мөдире булып эшләй. 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда уҡыта, 1985—1988 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары була. 1992 йылда Сибай филиалының директоры итеп тәғәйенләнә. 1994 йылдан Силәбе дәүләт педагогия университетында эшләй. 2000—2011 йылдарҙа БДУ-ның Сибай институтында директорҙың уҡыу-уҡытыу буйынса директор урынбаҫары вазифаһында, бер үк ваҡытта 2005 йылдан башҡорт теле кафедраһы мөдире була. Фәнни тикшеренеүҙәре урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу методикаһына, туған тел һәм әҙәбиәтен уҡытыу методтары, дәрестә уҡыусыларҙың темалар үҙләштереү, уларҙы ҡыҙыҡһындырыу алымдарына арналған. 60-тан ашыу ғилми хеҙмәттәр авторы<ref name="Хажин"></ref>. Йыш ҡына башҡорт теле уҡытыусылары менән осраша, улар менән тәжрибә менән бүлешә, уның ҡатнашлығындағы семинарҙар йәнле, файҙалы үтә<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D3%99_%D0%B4%D3%A9%D1%80%D3%A9%D2%AB_%D2%BB%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BA Өфө ҡалаһының туған тел уҡытыусыларының түңәрәк өҫтәле үтте] </ref>. Вәкил Исмәғил улы Хажиндың республика матбуғатында бик күп мәҡәләләре донъя күрҙе. Башҡорт халыҡ педагогикаһына, фольклорына бик ҙур иғтибар бүлә, һаҡсыл ҡараш талап итә<ref>[https://vk.com/topic-192126742_40836952?offset=last&scroll=1 «Сибай» — башҡорт халыҡ йыры тураһында Вәкил Хажин]</ref>. == Сығанаҡтар == [https://web.archive.org/web/20210929080202/http://wiki02.ru/encyclopedia/Hazhin_Vakil_Ismagilovich/t/15487 Хажин Вакил Исмагилович] [http://ufa-news.net/other/2018/03/30/143487.html Известный педагог, автор учебников, кандидат педагогических наук Хажин Вакиль Исмагилович встретился с учителями башкирского языка и литературы] [https://vk.com/topic-192126742_40836952?offset=last&scroll=1 «Сибай» — башҡорт халыҡ йыры тураһында Вәкил Хажин] [https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D3%99_%D0%B4%D3%A9%D1%80%D3%A9%D2%AB_%D2%BB%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BA Туған телдә дөрөҫ һөйләшәйек] [https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D3%99_%D0%B4%D3%A9%D1%80%D3%A9%D2%AB_%D2%BB%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D3%99%D1%88%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BA Өфө ҡалаһының туған тел уҡытыусыларының түңәрәк өҫтәле үтте] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} guwqnuetx7td6otjbtuuba6rh4z16ey 0 168750 1307204 1187560 2026-10-10T09:01:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307204 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әстерхан дәүләт техник университеты''' — [[Әстерхан]]ла урынлашҡан техник юғары уҡыу йорто. == Тарихы == «Әстерхан дәүләт техник университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы СССР тышҡы һәм эске алыш-биреш халыҡ комиссариатының «Балык юғары уҡыу йорттары, техникумдар, балыҡсылар һәм курстар тураһында» 1930 йылдың 9 Майындаға 695 номерлы бойороғо нигеҙендә ойошторолған Әстерхан балыҡ сәнәғәте хужалығы һәм техник институтының хоҡуҡ вариҫы. 1930 йылдың 1 октябрендә Әстерхан балыҡ сәнәғәте һәм балыҡ хужалығы институты үҙ ишектәрен аса. Тәүҙә студенттар аҙ йыйыла, барлығы 78 — балыҡсы, колхозсы балалары, яҡын ауылдарҙа йәшәүселәр. Беренсе унйыллыҡта уҡытыусылар һаны 70-кә тиклем арта, ә студенттар йыл һайын йыйылмаһы 130-200 һәм унан да күберәк кеше тәшкил итә башлай. Институт Союз әһәмиәтендәге юғары уҡыу йортона әүерелә һәм Наркомпром ҡарамағына күсә. Институт өсөн 1935 йыл иҫтәлекле була, был йылдаинститутта инженер — технологтар, ойошторусылар, иҡтисадсыларҙың тәүге сығарылыш була. Шул уҡ ваҡытта АСТРЫБВТУЗ-ға СССР аҙыҡ-түлек сәнәғәте халыҡ комиссары А.И. Микоян ла килә. Ул институт эше менән таныша, уҡытыусылар һәм студенттар менән аралаша. А. Микоян ярҙамы менән институтҡа лабораторияларҙы йыһазлауға аҡса бүлеп бирелә. Институтының уҡытыу-лаборатория базаһында беренсе булып ике химия лабораторияһы, тәжрибә — уҡытыу етештереү айланма, ихтиология музейы тора. Атрибуттың биш йыллығына кафедра 500 мең һумлыҡ йыһаздар алған. 1931 йыл — Дәүләт балыҡ тотоу хакимлығы менән берлектә "Төньяҡ Каспий Балыҡ индустрияһы өсөн" журналы нәшер ителә. 1933 йыл — профессор Т.А. Киселевич етәкселегендәге ихтиология кафедраһы ВНИХ-тың Волга-Каспий бүлеге менән килешеү нигеҙендә балыҡ запастарын, үҫеш юлдарын һәм Төньяҡ Каспийҙа ауыл хужалығы таратыуҙы тикшерә. 1933 йыл институтта беренсе уйлап табыу йылы. Технология кафедраһында балыҡ тотоу өсөн автомат камера барлыҡҡа китерелә. 1935 йылда профессор А. С. Шибалова һәм ассистент Т. В. Горбунов е балыҡтарҙың эстәренән йомшаҡлыҡ алыу ысулы менән авторлыҡ таныҡлығын алалар. 1938 йыл — технология кафедраһында аспирантура асыла. 1939 йыл — институтта эшләнгән технология буйынса балыҡ аҙыҡ-түлек онон етештереү йайга һалынған. Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында күп кенә студенттар һәм уҡытыусылар фронтҡа китә. Һуғыштан һуң, ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, уҡыу-уҡытыу процессына төп иғтибар бирелә. Ҡаланың ҙур предприятиеларында, өлкә райондарында институтҡа әҙерлек курстары ойошторола. Лаборатория базаһы торғоҙола һәм нығына. 1947 йылда студенттар фәнни йәмғиәте ойошторола. 1955 йылда ВУЗда беренсе сит ил студенттары барлыҡҡа килә. 1960 йылда аспирантура өс кафедрала эшләй: «һыуытыу машиналары», «сәнәғи балыҡ тотоу эше», «балыҡ продукттары технологияһы». Аспирантураны уҡыу йылдарында уҡ фәнгә ҡарата ҡыҙыҡһыныу белдергән һәм уҡытыусылар етәкселегендә ғилми эшләнмәләрҙе башҡарыуҙа ҡатнашҡан иң әҙерлекле студенттар араһында һайлап алғандар. 1960-80 йылдар — вуздың актив үҫеше ваҡыты. Яңы уҡыу корпустары һәм дөйөм тораҡтар, студенттар һаны артыуы, уҡытыусылар составының күп булыуы, уҡытыуҙың юғары сифатлы булыуы уның дәлиле булып тора. Мәҫәлән, балыҡсылыҡ кафедраһында Мильштейн В.В. етәкселегендә [[осетр]] балығы үрсетеүҙең ғилми мәктәбе төҙөлә, унда Волга-Каспий бассейнының осетр балығы үҫтереү нигеҙҙәре етештерелә. Ә 1985 йылға яҡын ваҡыт институт талаптарына тура килтереп тармаҡ ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерерлек юғары уҡыу йорто булып тора. 1980-се йылдарҙың икенсе яртыһы СССР-ҙа юғары белем биреүҙең яңы реформаһы башлана. Инженерҙарҙың һәм уҡытыусыларҙың социаль яҡланыуын уҡып, алға интеллектуаль эшмәкәрлек төрҙәрендә эшләүселәрҙе тулыландырыу әлеге һөнәрҙәрҙең һәм юғары белемдең абруйын кәметеүгә китерә. Институтҡа студенттары ағыла башлай. Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреү буйынса дәүләт комитетының 1994 йылдың 3 июнендәге 547 номерлы «Әстерхан балыҡ сәнәғәте хужалығы һәм техник институты исемен үҙгәртеү тураһында» бойороғо һәм РФ Дәүләт балыҡсылығы министрлығының «Әстерхан һәм Калининград балыҡ сәнәғәте институттарының Дәүләт техник университеттарына исемдәрен үҙгәртеү тураһында» 1994 йылдың 8 июлендәге 107 номерлы бойороғо менән Әстерхан дәүләт балыҡ сәнәғәте хужалығы һәм техник институты Әстерхан дәүләт техник университеты тип үҙгәртелә.<ref>[http://www.intforus.ru/vuz-info.php?id=223 Интеллектуальный фонд России] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608121846/http://www.intforus.ru/vuz-info.php?id=223 |date=2009-06-08 }}</ref> 1995 йылдың ғинуарында вуздың яңы уставы ҡабул ителә, уның яңы исеме — Әстерхан дәүләт техник университеты була. Шул уҡ йылда Мәскәү өлкәһендә университеттың Дмитров филиалы ойошторола. 1997 йылдың мартында институттың ғилми советы университет символикаһын: герб, флаг һәм АДТУ тамғаһын раслый. 2005 йылда АТЫУ белем биреү процессы сифат менеджменты системаһының ISO 9001:2001 халыҡ-ара стандарттары талаптарына тура килеү-килмәүе IQS uqnet халыҡ-ара сертификаттарын ала.<ref>[http://www.astu.org/pages/show/136-Istoriya/ Обь университеты. История.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222113014/http://www.astu.org/pages/show/136-Istoriya/ |date=2015-12-22 }}</ref> == Галерея == <gallery widths="180px" heights="150px" class="center"> File:AGTU 5.jpg|Спорткомплекс. File:AGTU 7.jpg|Стадион. File:AGTU 4.jpg|Парк. File:AGTU 2.jpg|Үҙәк аллея. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120514135004/http://www.astu.org/ Сайт университета] * [http://astrakhan3d.ru/obrazovanie/agtu 3D фото главного корпуса АТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126205459/https://astrakhan3d.ru/obrazovanie/agtu |date=2020-11-26 }} [[Төркөм:Әстерхан университеттары]] [[Төркөм:Алфавит буйынса университеттар]] 344h0q7nzdhqqadim1cbemmdewsjjni 0 171266 1307176 1077447 2026-10-09T16:18:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307176 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Шаһиев}} '''Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы''' ([[2 февраль]] [[1929 йыл]]) — [[уҡытыусы]], совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы (2000)<ref>[http://chel-portal.ru/enc/Shageev_Munir_Ahmetyanovich Шагеев Мунир Ахметьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906075519/http://chel-portal.ru/enc/Shageev_Munir_Ahmetyanovich |date=2019-09-06 }}</ref>. == Биографияһы == Мөнир Әхмәтйән улы Шаһиев 1929 йылдың 2 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Арғаяш кантоны]] (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]) Биктимер ауылында тыуған. [[1973 йыл]]да Силәбе дәүләт педагогия институтын тамамлай. Үҫмер егет [[1943 йыл]]дан ололар менән бер рәттән «Коммуна» колхозында ([[Солтанай (Силәбе өлкәһе)|Солтанай]] ауылы) төрлө эштәрҙә хеҙмәт һала. 1945—1989 йылдарҙа район мәктәптәрендә башланғыс синыфтар һәм тарих уҡытыусыһы, Күлмәк ауыл Советы рәйесе, КПСС-тың Ҡоншаҡ район комитетының инструкторы, «Ҡояш» совхозы партия комитеты секретары була. 1993 йылда Мөнир Әхмәтйән улы Ҡоншаҡ районын тергеҙеү буйынса милли программаны эшләүселәрҙең береһе. Күп тапҡырҙар йәмәғәт сараларын, шул иҫәптән [[Силәбе өлкәһе]]ндә Башҡорт мәҙәниәте һәм ижады көндәрен үткәреүҙе, [[Силәбе]]лә, [[Өфө]]лә, [[Арғаяш районы]]нда һ.б. Ҡоншаҡ көндәрен, [[Һабантуй]] милли байрамын, Ҡоншаҡ районы башлығын дин общиналар етәкселәре менән осрашыуҙы ойоштора. [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе|Ҡоншаҡ]], [[Бәғерәктамаҡ (ауыл)|Бәғерәктамаҡ]], [[Ҡараболаҡ]], [[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] ауыл Советтарында ҡатын-ҡыҙҙар клубын, башҡорт-татар мәҙәни үҙәктәрен (1990-сы йылдар башынан уның рәйесе була) ойоштороусыларҙың береһе. Татарҙарҙың 1-се Бөтә донъя конгресы, башҡорттарҙың 1-се Бөтә донъя ҡоролтайы делегаты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190906075519/http://chel-portal.ru/enc/Shageev_Munir_Ahmetyanovich Портал Челябинской области. Шагеев Мунир Ахметьянович]{{ref-ru}}{{V|24|02|2021}} {{Портал|Шәхестәр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Силәбе дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] naids792bumrx4pf5gs0375e8r8cirg 0 192759 1307198 1259394 2026-10-10T06:41:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307198 wikitext text/x-wiki {{Бутамаҫҡа|Һары уйғырҙар}} {{ук}} '''Һары уғырҙар''' ({{lang-ru|Сарагуры}}, {{lang-la|Saragurs}}, {{lang-grc|Σαράγουροι}}, {{lang-syc|s.r.w.r.g.wr}}, Šarağurs) — V һәм VI быуаттарҙа телгә алынған Евразияның [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]] ([[Төрки халыҡтар|төрки]]) күсмә ҡәбиләләре. Был Сулуцзе (蘇路羯, ''suoluo-kjɐt'') булыуы мөмкин, улар [[Суй династияһы|Ҡытайҙың]] Sui (Суй) китабында телгә алына. Улар [[Көнбайыш Себер тигеҙлеге|Көнбайыш Себер]]ҙән һәм ҡаҙаҡ далаларынан килеп сыҡҡан, унан [[Кавказ]]дың төньяғына [[сабирҙар]] тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған. == Этимологияһы == Питер Бенджамин Голден яҙыуынса Saraγur йәки Šara Oγur «һары» йәғни «аҡ» [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар]] тип аңлатыла. [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|Уғырҙарҙың]] этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: [[Унуғырҙар|унуғыр/оноғур]] (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), [[утиғурҙар]] (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), [[ҡутриғырҙар]], биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] [[башҡорт]] этнонимының да ''баш''+''уғыр''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. == Тарихы == Беҙҙең эраның яҡынса 463 йылында [[акацирҙар]] һәм [[һундар]] союзы составына ингән башҡа ҡәбиләләр һары уғырҙарҙың һөжүменә дусар була. Һары уғырҙар ҡәбиләләре [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар]] берләшмәһенән тәүгеләр булып [[Ҡара диңгеҙ]] буйы-[[Каспий диңгеҙе|Каспий]] далаһына килгән. Был кидарҙарға (ксиондар төркөмсәһе) һөжүм иткән [[Аварҙар|уарҙар (аварҙар)]] тарафынан эске Азияла башланған миграцияларға бәйле була. Акацириҙар Ҡара диңгеҙҙән төньяҡҡа, [[Ҡырым]]дан көнбайышҡа табан йәшәгән. Прискҡа ярашлы, 463 йылда Эрнах һәм Денгизич һары уғырҙар, уғырҙар (бәлки [[уйғырҙар]] өсөн [[Византия империяһы|Византия]] хатаһы булыуы ихтимал) һәм [[унуғырҙар]] вәкилдәрен [[Константинополь|Константинополдәге]] императорға ебәрәләр, һәм уларҙы тыуған иленән эске Азияла аварҙар һөжүменә дусар булған сабирҙар ҡыуып сығарғанын аңлаталар. 469 йылда һары уғырҙар [[Көнсығыш Рим империяһы|Рим]] яҡлауын һорай һәм ала. 500-се йылдар аҙағында һары уғырҙар, [[ҡутриғурҙар]], [[утиғурҙар]] һәм [[унуғырҙар]] Ҡара диңгеҙҙән төньяҡҡа табан даланың бер өлөшөнә хужа була. 555 йылда Псевдо-Захария Ритор Сарагурҙарҙы Кавказдан төньяҡҡа табан ун өс күсмә ҡәбиләнең береһе тип атай, әммә был ҡәбиләнең ул ваҡытта булғанмы-юҡмы икәне билдәһеҙ. 630 һәм 635 йылдар араһында Ҡобрат хан унуғыр болғарҙарын ҡутриғурҙар һәм утиғурҙар менән, тағы ла, моғайын, һары уғыр ҡәбиләләре менән берләштерептер, ҡеүәтле конфедерация төҙөй. Был тураһында Көнбайыш Европала урта быуат авторҙары иҫке [[Бөйөк Болгария]], йәки ''Patria Onoguria'' тип телгә ала. Ҡайһы бер ғалимдар уны Оногундур-Болгар империяһы тип атау дөрөҫөрәктер,тип иҫәпләй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорттар]] * [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|Уғырҙар]] * [[Унуғырҙар]] * [[Уйғырҙар]] * [[Һары уйғырҙар]] * [[Уғыҙҙар]] * [[Болғарҙар]] * [[Мадьярҙар]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{примечания|2}} * {{citation|last=Maenchen-Helfen|first=Otto John|author-link= |date=1973|title=The World of the Huns: Studies in Their History and Culture|url=https://books.google.com/books?id=CrUdgzSICxcC|publisher=University of California Press|isbn=9780520015968}} * {{cite book|last=Golden|first=Peter Benjamin|author-link= |date=1992|title=An introduction to the History of the Turkic peoples: ethnogenesis and state formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East|url=https://www.academia.edu/12545004|publisher=Otto Harrassowitz|place=[[Wiesbaden]]|isbn=9783447032742}} * {{cite book|last=Karatay|first=Osman|date=2003|title=In Search of the Lost Tribe: The Origins and Making of the Croatian Nation|url=https://books.google.com/books?id=h_Qu1ywX0-wC|publisher=Ayse Demiral|isbn=9789756467077}} * {{cite book|last=Fiedler|first=Uwe|chapter=Bulgars in the Lower Danube region: A survey of the archaeological evidence and of the state of current research|title=The Other Europe in the Middle Ages: Avars, Bulgars, Khazars and Cumans|url=https://books.google.com/books?id=_-G1L-9Zec0C|editor-last1=Curta|editor-first1=Florin|editor-link1=Florin Curta|editor-last2=Kovalev|editor-first2=Roman|date=2008|publisher=Brill|pages=151–236|isbn=9789004163898}} * {{cite book|last=Golden|first=Peter B.|author-link= |date=2011|title=Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes|url=https://www.academia.edu/9609971|publisher=Editura Academiei Române; Editura Istros a Muzeului Brăilei|isbn=9789732721520}} * {{citation|last=Golden|first=Peter B.|author-link=|title=Oq and Oğur~Oğuz*|publisher=Turkish and Middle Eastern Studies, Rutgers University|year=2012|url=https://web.archive.org/web/20150419023615/http://www.enu.kz/repository/repository2014/oq-and-ogur.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419023615/https://web.archive.org/web/20150419023615/http://www.enu.kz/repository/repository2014/oq-and-ogur.pdf|archive-date=2015-04-19}} [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Һундар]] [[Категория:Болғарҙар]] [[Категория:Төрки ҡәбиләләр]] 99w18c8f0q8oeof4w5ve3bjdjahjoyp 0 192941 1307180 1249900 2026-10-09T18:20:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307180 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт|конфликт=Ыҡ йылғаһындағы алыш|часть=[[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)]]|дата=[[1682]]|место=[[Ыҡ]]|итог=Статус-кво<ref>{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |title=Башкирские восстания и индейские войны – феномен в мировой истории |page=156 |isbn=5-7501-0214-9 |author=[[Зиннуров Рафаил Нариман улы|Р. Н. Зинуров]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730191154/https://ihtika.ru/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |date=2023-07-30 }}</ref>|противник1=[[Башҡорттар]]|противник2=[[Рус батшалығы]]|командир1=[[Сәйет Йәғәфәров]]|командир2=П. В. Шереметев<br>Д. А. Барятинский}} '''Ыҡ буйындағы алыш''' — [[1682 йыл]]да [[Ыҡ]] йылғаһы буйында [[Сәйет Йәғәфәров]] етәкселегендәге [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|башҡорт ихтилалсылары]] һәм [[Рус батшалығы]] хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш. == Һуғыштың тарихы һәм урыны == 1681 йылда тоҡанған [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|башҡорт ихтилалы]] бөтә яҡты солғап ала. [[Май]] айында ихтилалсылар [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] бөтә Европа өлөшөндә хәрәкәт итә. [[Июнь]] айында ул күрше Ҡазан, [[Көңгөр өйәҙе|Көңгөр]] һәм Верхотур өйәҙҙәренә тарала.<ref>{{cite book|title=Башкирские восстания 17–18 веков|url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s|page=120|author=[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]]|isbn=978-5-295-06448-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |date=2023-07-30 }}</ref> Хәрәкәт етәкселәренә ҡарата сығанаҡтар бик аҙ. [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|Ихтилалдың]] төп юлбашсыһы ғына билдәле, дөрөҫөрәге, уның исеме [[Сәйет Йәғәфәров|Сәйет]]. Ҡайһы бер ситләтелгән материалдар нигеҙендә [[Сәйет Йәғәфәров|Сәйет]] билдәле рухи шәхес булған тип фаразларға мөмкин. Ихтилалдың киң ҡолас алыуы урындағы хакимлыҡтарҙы борсой. [[Өфө]] һәм Ҡазан ғәскәр башлыҡтары Мәскәүгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Батша хөкүмәте ашығыс саралар күрә. 1682 йылдың май уртаһында ихтилалсыларға ҡаршы мәскәү һәм ҡала дворяндарынан, яңы стройҙың атлы һәм йәйәүле полктарынан торған ғәскәр ебәрергә ҡарар ителә. Был көстәр башында ҡазан ғәскәрбашы П. В. Шереметев (Кесе) торорға тейеш була, ә уның иптәштәре итеп Мәскәүҙән сокольничий кенәз Д. А. Барятинский ебәрелгән. Карателдәрҙең рухын күтәреү өсөн властар дини саралар ҡуллана. 1682 йылдың 11 июнендә батшалар һәм батшабикә Софья Ҡазанға Пресвятая Богородицаның рәүешен һәм билдәһен оҙаталар.<ref>{{cite book|title=Башкирские восстания 17–18 веков|url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s|page=120|author=[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]]|isbn=978-5-295-06448-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |date=2023-07-30 }}</ref><ref>{{Cite book|автор=[[Усманов Хәмзә Фәтих улы|Х. Ф. Усманов]]|год=[[1996]]|заглавие=История Башкортостана|isbn=5-295-01490-8|ссылка=https://ihtika.ru/book/istoriya-bashkortostana-s-drevneyshih-vremen-usmanov-ufa1996}}</ref> == Ваҡиғалар барышы == Май аҙағында Д. А. һәм П. И. Барятинскийҙар Мәскәүҙән Ҡазанға китә. Әммә бүленгән хәрби көстәр әкренләп йыйыла. Ихтилал иһә көндән-көн киңәйә. Ошо шарттарҙа Өфө воеводаһы стольник кенәз Коркодинов, Мәскәүҙән ярҙам килеүен көтмәйенсә, сығыш яһай. [[Өфө]] дворяндарынан, уҡсыларынан, казактарҙан һәм башҡа хеҙмәтле кешеләрҙән торған күп һанлы отряд [[28 май|28 майҙа]] Өфөнән сыға һәм баш күтәреүселәргә ҡаршы юллана. [[Июнь]] башында Кама аръяғы ҡәлғәһе һәм [[Ыҡ]] йылғаһы араһында ҡаты алыш була. Ихтилалдың етәксеһе [[Сәйет Йәғәфәров]] яралана.<ref>{{cite book|title=Башкирские восстания 17–18 веков|url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s|page=120|author=[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]]|isbn=978-5-295-06448-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |date=2023-07-30 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |title=Башкирские восстания XVII–XVIII веков |page=213 |author=[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]] |isbn=5-295-01126-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730153203/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |date=2023-07-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1682 йыл]] [[Категория:Алфавит буйынса алыштар]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары]] nw8t4ydr0ro7avwm2pbv3286ha3tpfv 0 197384 1307201 1270553 2026-10-10T07:06:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307201 wikitext text/x-wiki {{Яз-группа |название = Һинд-иран телдәре |карта= Lenguas indoiranias.PNG |описание карты= |прародина = [[Рәсәйҙең Европа өлөшө]] |таксон = тармаҡ |ареал = [[Урта Көнсығыш]], [[Көньяҡ Азия]] |число носителей = 1,5 млрд тирәһе |категория = [[Евразия телдәре]] |классификация = [[Һинд-европа телдәре|Һинд-европа ғаиләһе]] |делится на = [[нуристан телдәре]], [[һинд-арий телдәре]], [[иран телдәре]], [[дард телдәре]] |время распада = б. э. т. XXVII-XX быуат<ref>''Блажек, Вацлав (Blažek, Václav)''. [http://www.phil.muni.cz/linguistica/art/blazek/bla-003.pdf On the internal classification of Indo-European languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204000000/http://www.phil.muni.cz/linguistica/art/blazek/bla-003.pdf |date=2012-02-04 }}</ref><ref>''Blažek V, Hegedűs I.'' [https://www.academia.edu/2417635 On the position of Nuristani within Indo-Iranian] // Sound of Indo-European 2: Papers on Indo-European Phonetics, Phonemics and Morphophonemics. Lincom, 2013. P. 40-66.</ref> |процент совпадений = 48.5 % }} '''Һинд-ира́н''', йәки '''арий''' '''телдәре''' — [[Һинд-европа телдәре|Һинд-Европа телдәре]] ғаиләһенең көнсығыш тармағы, берҙәм ата-бабаға — праһинд-иран теленә барып тоташа һәм боронғо һинд-ирандар миграцияһына бәйле. Хәҙерге һинд-иран телдәре йөрөтөүселәрҙең бер урында компакт таралып ултырыу урыны [[Памир]]ҙан, Бенгалиянан һәм [[Шри-Ланка]]нан Анатолияға, [[Сүриә]]гә һәм [[Төньяҡ Кавказ]]ға тиклем һуҙыла. Телдәр [[Тажикстан]]да, [[Афғанстан]]да, [[Бангладеш]]та, [[Һиндостан]]да, [[Иран]]да, [[Непал]]да, [[Пакистан]]да, Шри-Ланкала; [[Урта Азия]], [[Кавказ]] һәм [[Кавказ аръяғы]] төбәктәрендә: [[Әрмәнстан]]да, [[Әзербайжан]]да, [[Төркмәнстан]]да, [[Үзбәкстан]]да таралған; [[Рәсәй]]ҙең ошо ерҙәргә йәнәш ятҡан төбәктәрендә; [[Ираҡ]]та, [[Ҡытай]]ҙа, [[Сүриә]]лә, [[Төркиә]]лә таралған. Сиған теле һәм уға оҡшаш диалекттар бөтә донъяла, күпселек йәһәттән — [[Европа]]ла таралған. [[Фиджи]], [[Маврикий]] һәм [[Суринам]]да ла байтаҡ һинд төркөмдәре бар. Телдәрҙе йөрөтөүселәр һаны 1,2 миллиард кешегә яҡынлаша, был ошо тармаҡты һинд-Европа телдәре араһында иң ҙуры булыуын раҫлай. == Классификацияһы == [[Файл:Rigveda MS2097.jpg|thumb|250px|[[Ригведа]] тексы, XIX быуат башы]] [[Файл:Bodleian J2 fol 175 Y 28 1.jpg|thumb|250px|[[Авеста]] тексы]] Һинд-иран телдәрен сағыштырма-тарихи тикшереү башланғандан алып ул ғәҙәттәгесә һинд-иран һәм иран төркөмдәренә бүленгән, шуның һөҙөмтәһендә '''«Һинд-иран телдәре»''' термины барлыҡҡа килгән. Әммә XX быуаттың икенсе яртыһында Һиндукуш-Гималай төбәгенең «кесе» телдәрен әүҙем өйрәнеү ғалимдарҙы дихотомик классификацияны яңынан ҡарарға һәм праарий теленең тарҡалыу схемаһы арийҙарҙың иранлыларға бүлеүҙән күпкә ҡатмарлыраҡ булыуын танырға мәжбүр итә. Иң элек асыҡланыуынса, Һиндукуштан көньяҡҡараҡ килеп тоташҡан юлһыҙ үҙәндәрҙә табылған нуристан телдәре оҙаҡ йылдар дауамында иҫәпләнгәнсә, һинд-арий телдәренең тармағы түгел, ә иранлыларға башҡа арийҙарҙың дивергенцияһына тиклем бүленгән праарий телдәре эсендәге үҙ аллы тармаҡ булып тора<ref>Эдельман Д. И. Нуристанские языки / Дардские и нуристанские языки. Серия «Языки мира». М. 1999, стр. 99</ref>. Дард телдәренең хәле аҙағынаса билдәһеҙ ҡала. А. Коган фекеренсә, дард телдәрен һинд-иран телдәренең (нуристан телдәренән тыш) үҙ аллы тармағы булараҡ айырып күрһәтергә нигеҙ бар. Әммә белгестәрҙең күбеһе был трактовканы хаталы тип иҫәпләй, дард телдәрен һинд-арий телдәренә индерә<ref>Коган, А. И. Дардские языки: Генетическая характеристика. М.: Восточная литература РАН, 2005.</ref>. Однако большинство специалистов считает такую трактовку ошибочной, относя дардские языки к индоарийским<ref>{{citation |last=Koul |first=Omkar N. |chapter=Dardic Languages |editor=Vennelakanti Prakāśam |title=Encyclopaedia of the Linguistic Sciences: Issues and Theories |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9WroLC__7EUC&pg=PA142 |year=2008 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-279-9 |pages=142–147 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=9WroLC__7EUC&pg=PA142 |title=Источник |access-date=2018-04-27 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331050311/https://books.google.com/books?id=9WroLC__7EUC&pg=PA142 |deadlink=unfit }}</ref><ref name="Masica">{{citation |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC |title=Источник |access-date=2018-04-27 |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201230338/https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC |deadlink=unfit }}</ref>. Хәҙерге арий телдәре классификацияһын түбәндәгесә күрһәтергә мөмкин<ref>{{Cite web |url=http://www.philology.ru/linguistics4/edelman-99.htm |title=Д. И. Эдельман ИНДОИРАНСКИЕ ЯЗЫКИ (Языки мира: Дардские и нуристанские языки. - М., 1999. - С. 10-12) |access-date=2015-06-26 |archive-date=2015-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627061836/http://www.philology.ru/linguistics4/edelman-99.htm |deadlink=no }}</ref>: * '''[[Нуристан телдәре]]''' ** көньяҡ (кати, вайгали, ашкун) ** төньяҡ (прасун) * '''[[Һинд-арий телдәре]]''' ** боронғо: [[санскрит]], [[пали]], төрлө пракриттарп, апабхранша ** яңы: (сингаль һәм мальдив теле), ([[һинди]] һәм [[урду теле|урду]], [[бенгали]], [[Ория теле|ория]], [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], [[синдхи]], [[гуджарати]], [[Маратһи теле|маратһи]], [[Непал теле|непал]] һәм башҡа телдәр), сиғандар (европа-сиған теле, [[домари]] һ. б.), урта Азия (парья) ** '''[[Дард телдәре]]''' (ғәҙәттә Һинд-арий телдәренә и ндерелә). *** көнбайыш (пашаи, кховар, калаша һ. б.) *** көнсығыш (кашмири, шина һ. б.) * '''[[Иран телдәре]]''' ** көньяҡ-көнбайыш ([[фарсы теле]] (фарси), [[тажик теле]], [[дари]], [[хазара]], [[йәһүд-фарсы теле]], йәһүд-тажик теле диалекты һ. б.) ** төньяҡ-көнбайыш (курманджи, сорани, көньяҡ курд теле, лактапр (леки), белудж теле, үҙәк иран теле, талыш теле һ. б.) ** көньяҡ-көнсығыш (пашто, ванеци, шугнан теле, рушан теле, бартанг теле һ. б.) ** төньяҡ-көнсығыш ([[осетин теле]], [[ягноб теле]]). == Праһинд-иран теле, протоһинд-иран, праарий теле == Происхождение арийских языков связывается с реконструируемым [[Праиндоиранский язык|праиндоиранским языком]], выделившимся из [[Индоевропейские языки|индоевропейской]] общности и существовавшим до своего распада в III тыс. до н. э. По морфологическим, лексическим и некоторым фонетическим признакам праарийский язык обнаруживает глубинную близость с предками [[Древнегреческий язык|греческого]] и [[Армянский язык|армянского]] языков<ref>Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Всев. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Тбилиси. 1984. Стр. 415</ref>. Основными специфическими чертами протоиндоиранского, выделившими его из всех индоевропейских языков являются: * Сатемизация (первая палатализация), а именно переход индоевропейских палатальных согласных [[Заднеязычные согласные|велярного ряда]] в [[аффрикаты]]: и.е. *ḱ, *ǵ, *ǵʰ > арийск. *ć, *j́, *j́h. При этом после отделения нуристанских в собственно индоиранских в аффрикате *ć происходит утрата смычного элемента: арийск. *ć > индоиран. *ś. [[Изоглосса кентум-сатем|Данная изоглосса]] (сатем) объединяет арийские с [[Балтийские языки|балтскими]], [[Славянские языки|славянскими]], [[Армянский язык|армянским]] и [[Албанский язык|албанским]] языками. Лабиовелярный ряд, как и во всех сатемных, совпал с велярным: то есть *kʷ, *gʷ, *gʷʰ > арийск. *k, *g, *gh. * «Вторая палатализация» — переход велярных и лабиовелярных в шипящие аффрикаты перед *i и *e: и.е. *k/kʷ, *g/gʷ, *g/gʷʰ > арийск. *č, *ǰ, *ǰh. Судьбы этого и предыдущего ряда аффрикат в отдельных арийских различны, что говорит о том, что они различались изначально. * Совпадение гласных : и.е. *a, *e, *o, а также слоговых *m̥ и *n̥ > арийск. *a : и.е. *ā, *ē, *ō, m̥̅ и *n̥̅> арийск. *ā * Ротацизм: и.е. *r, *l > арийск. *r, затронувший так же слоговой вариант фонемы: и.е. l̥, *r̥ > арийск. *r̥ В результате система гласных ограничивается семью фонемами: краткими *a, *i, *u, долгими *ā, *ī, *ū (плюс четыре соответствующих дифтонга: *ai̭, *aṷ, *āi̭, *āṷ) и слоговой сонант *r̥ (его долгий вариант *r̥̅ редок). Кроме того, после совпадения гласных в *a, последняя стала возможной после второго ряда афррикат (*če, *ǰe, *ǰhe > *ča, *ǰa, *ǰha), что сделало этот ряд аффрикат полноценными [[фонема]]ми. * Переход слогового ларингала и.е.*H̥ (*ə) > арийск. *i в первом и последнем слогах * Действие правила RUKI: переход и.е. *s > арийск. *š после *i, *r (<*r, *l), *k (<*k, *kʷ) и *ḱ. После отделения нуристанских языков произошёл также переход и.е. *s > индоиран. *š и после *u. Праарийский ряд звонких придыхательных смычных продолжает индоевропейские придыхательные: и.е. *bʰ, *dʰ, *gʰ > арийск. *bh, *dh, *gh/ǰh, в дальнейшем лучше всего сохранившиеся в индоарийских. В праарийском также развивается соответствующий ряд придыхательных глухих смычных, изначально отсутствовавший в праиндоевропейском. Основным источником их были сочетания с ларингалом: и.е *pH, *tH, *kH > арийск. *p(h), *t(h), *k(h). Фонемизация этого ряда завершилась, по всей видимости, только после отделения нуристанских. == Боронғо телдәр == Древнейшими дошедшими до нас образцами арийских языков являются: * '''[[Андроновский арийский язык]]''' — реконструируется по [[субстрат (лингвистика)|субстратной]] лексике в [[финно-волжские языки|финно-волжских языках]]<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/5544983/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA |title=Андроновский арийский язык {{!}} Mikhail Zhivlov — Academia.edu<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-04-21 |archive-date=2016-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009140217/http://www.academia.edu/5544983/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA |deadlink=no }}</ref>. Имеет общие черты как с индоарийскими, так и с иранскими языками, а также ряд собственных черт, нехарактерных для обеих указанных подгрупп. Название дано по [[андроновская культура|андроновской археологической культуре]], существовавшей в предполагаемом очаге субстрата. * '''[[Митаннийский арийский язык]]''' — древнейшая письменная фиксация (XV—XIII вв. до н. э.) одной из форм древнеарийской речи в виде имён богов в договорах [[Хурриты|хурритоязычного]] государства [[Митанни]], коневодческой терминологии хурритов, заимствований в [[Аккадский язык|аккадский]] и другие древние письменные языки Ближнего Востока. Считается наиболее близким к древнеиндийскому (правда сближается в основном архаизмами, обладая собственными инновациями). Считается, что митаннийские арии были быстро ассимилированы в хурритской среде, и их язык не оставил потомков<ref>[http://m-hosseini.ir/prehist/pdf/mitanniaryanpantheons.pdf Paul Thieme. The «Aryan» gods of the Mitanni treaties. Seminar fur Indologie, Tubingen.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. * '''[[Древнеиндийский язык]]''' — литературная форма языка древних индоариев, традиционно разделяемая на [[ведийский язык]] и [[санскрит]]. Язык [[Веды|Вед]] соответствовал разговорному древнеиндийскому, бытовавшему в [[Пенджаб (регион)|Пенджабе]] во времена составления древнейших гимнов [[Ригведа|Ригведы]] (1500—1300 гг. до н. э.), в поздневедийский период консервативный религиозный язык стал сильно отставать от развивающихся разговорных форм (называемых [[пракрит]]ами), что в итоге привело к выработке ''санскрита'' («обработанного языка») — законсервированной и упорядоченной формы литературного древнеиндийского языка, противопоставленной отошедшим от древней формы пракритам. * '''[[Авестийский язык]]''' — литературный язык памятников [[Авеста|Авесты]] (1200—600 гг. до н. э.), наиболее близкий к [[Древнеиранский язык|древнеиранскому языку]]. Язык древнейшей части Авесты — [[Гаты|Гат]] — особенно близок к языку древнеиндийской [[Ригведа|Ригведы]]. С середины I тыс. до н. э. появляются памятники на языках, демонстрирующих отход от древнеарийской формы и всё большее расхождение между собой: * '''Индийские [[пракрит]]ы''' ([[пали]], [[пайшачи]], в дальнейшем [[шаурасени]], [[магадхи]], [[апабхранша]] и др.) * '''[[Мидийский язык]]''', в дальнейшем [[Курдский язык|курдский]], [[Азери (иранский язык)|азери]], [[талышский язык|талышский]], [[гилянский язык|гилянский]], [[татский язык|татский]], [[Килитский язык|килитский]] ([[Ордубадский район]] [[Нахичеванская Автономная Республика|Нахичеванской области Азербайджана]]), диалекты [[тати (язык)|тати]]<!-- , также в современном [[азербайджанский язык|азербайджанском языке]] есть признаки родства источник? Это типичный тюркский язык-->. * '''[[Древнеперсидский язык]]''', а в дальнейшем и '''среднеиранские языки''' ([[Среднеперсидский язык|среднеперсидский]], [[Парфянский язык|парфянский]], [[Бактрийский язык|бактрийский]], [[Согдийский язык|согдийский]], [[Хорезмийский язык|хорезмийский]], [[Хотаносакский язык|хотаносакский]]). [[Витцель, Майкл|М. Витцель]] и [[Лубоцкий, Александр|А. Лубоцкий]] обнаружили общую для древнейших индоиранских языков [[субстрат (лингвистика)|субстратную лексику]], которую они считают заимствованной из исчезнувшего неиндоевропейского языка [[Бактрийско-Маргианский археологический комплекс|бактро-маргианской культуры]]<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/428961/The_Indo_Iranian_Substratum |title=(PDF) The Indo-Iranian Substratum {{!}} Alexander Lubotsky - Academia.edu<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-09-21 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122171336/https://www.academia.edu/428961/The_Indo_Iranian_Substratum |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/44087441/What_language_was_spoken_by_the_people_of_the_Bactria_Margiana_Archaeological_Complex |title=(PDF) What language was spoken by the people of the Bactria-Margiana Archaeological Complex? {{!}} Alexander Lubotsky - Academia.edu<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-09-21 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128195000/https://www.academia.edu/44087441/What_language_was_spoken_by_the_people_of_the_Bactria_Margiana_Archaeological_Complex |deadlink=no }}</ref>. == Хәҙерге заман телдәре == === Социолингвистик ситуация === [[Файл:Indo-Iranian lang.png|thumb|270px|Соотношение численности носителей индоиранских языков (в миллионах)]] Современные индоарийские языки насчитывают более различных 300 [[идиом]]ов, включая крупные языки с десятками (иногда и сотнями) миллионов носителей и языки межнационального общения. При этом более 75 % числа носителей приходится на [[индоарийские языки|индоарийскую группу]], на языках которой разговаривают прежде всего в густонаселённых областях [[Южная Азия|Южной Азии]]. Относительно меньшинство говорит на [[иранские языки|иранских языках]], количество носителей которых, однако, достигает около 150 млн человек. [[Дардские языки]] довольно немногочисленны (в пределах 5—6 млн). [[Нуристанские языки]] насчитывают около 120 тыс. чел. Некоторые языки издавна выполняют роль языка межнационального общения, а также доминирующего языка литературы и науки, преимущественного языка государства и СМИ. К ним относятся [[хинди]], [[урду]] и [[фарси]]. Статусом государственного языка в настоящее время обладают: * [[хинди]] ([[Индия]], [[Фиджи]]) * [[урду]] ([[Пакистан]]) * [[бенгальский язык]] ([[Бангладеш]]) * [[фарси]] ([[Иран]]), а также его разновидности: ** [[дари]] ([[Афганистан]]) ** [[таджикский язык|таджикский]] ([[Таджикистан]]) * [[пушту]] ([[Афганистан]]) * [[сингальский язык|сингальский]] ([[Шри-Ланка]]) * [[непальский язык|непальский]] ([[Непал]]) * [[осетинский язык|осетинский]] ([[Южная Осетия]]). Помимо этого ок. 20 индоиранских языков (включая некоторые из вышеперечисленных) являются официальными языками тех или иных автономных образований или штатов в [[Индия|Индии]], [[Ирак]]е, [[Россия|России]] и частично признанном государстве [[Республика Косово|Косово]]. Наиболее крупными индоиранскими языками являются: {| class="wikitable" ! |Язык ! |Число носителей ! |Официальный статус ! |Сфера использования ! |Письменность |- | [[Хинди]] (включая [[бихарские языки|бихари]] и [[раджастхани]]) | 258 млн | государственный в [[Индия|Индии]] и на [[Фиджи]], официальный язык 11 штатов и территорий Индии ([[Раджастхан]], [[Дели]], [[Хариана]], [[Уттаракханд]], [[Уттар-Прадеш]], [[Мадхья-Прадеш]], [[Чхаттисгарх]], [[Химачал-Прадеш]], [[Джаркханд]], [[Бихар]], [[Андаманские и Никобарские острова]]). | национальный язык, доминирует во всех сферах, развитая литература с IX в., СМИ, наука, межнациональное общение (второй язык для около 200 млн чел.) | [[деванагари]] |- | [[Бенгали]] | 230 млн | государственный в [[Бангладеш]], официальный язык 2 штатов Индии ([[Западная Бенгалия]], [[Трипура]]) | национальный язык, литература с X в., СМИ, межнациональное общение | [[бенгальское письмо]] |- | [[Пенджаби]] | 105 млн | официальный язык штата [[Пенджаб (Индия)]], язык пакистанской провинции [[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]] (статус официально не закреплён). | литература с XV в., СМИ, религиозная литература [[сикхи|сикхов]]. | [[гурмукхи]], [[арабское письмо]] |- | [[Маратхи (язык)|Маратхи]] | 70 млн | официальный язык штата [[Махараштра]] (Индия). | литература с IX в., СМИ | [[деванагари]] |- | [[Урду]] | 65 млн | государственный язык [[Пакистан]]а, официальный язык союзной территории [[Джамму и Кашмир (союзная территория)|Джамму и Кашмир]] (Индия), широко распространён в Северной Индии. | национальный язык, литература, СМИ, межнациональное общение (второй язык для около 150 млн чел.) | [[арабское письмо]] |- | [[Фарси]] (включая [[дари]] и [[таджикский язык|таджикский]]) | 56 млн | государственный в [[Иран]]е, [[Афганистан]]е, [[Таджикистан]]е | национальный язык, развитая литература с X в., СМИ, наука, межнациональное общение (второй язык для около 60 млн чел.) | [[арабское письмо]], [[кириллица]] (таджикский) |- | [[Гуджарати]] | 46 млн | официальный язык 3 штатов Индии ([[Дадра и Нагархавели]], [[Даман и Диу]], [[Гуджарат]]) | литература с XII в., СМИ | [[письмо гуджарати]] |- | [[Синдхи (язык)|Синдхи]] | 37 млн | один из официальных языков Индии (без территориальной привязки), язык пакистанской провинции [[Синдх]] (статус официально не закреплён). | литература с XIV в., ограниченно в СМИ | [[арабское письмо]], [[деванагари]] |- | [[Пашто]] | 36 млн | государственный в [[Афганистан]]е, язык [[пакистан]]ской провинции [[Хайбер-Пахтунхва]] и [[Зона племён|Зоны племён]] (статус официально не закреплён). | национальный язык, литература с XVII в., СМИ, в меньшей степени межнациональное общение | [[арабское письмо]] |- | [[Ория (язык)|Ория]] | 35 млн | официальный язык штата [[Орисса]] (Индия) | литература с VIII в., СМИ | [[ория (письмо)|письмо ория]] |- | [[Курдский язык|Курдский]] | ок. 35 млн | официальный язык автономии [[Иракский Курдистан]] | литература с XV в., СМИ | [[арабское письмо]], [[латиница]] |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Праһинд-иран теле]] * [[Арийҙар]] * [[Һинд-европа телдәре]] * [[Wiktionary:ru:Викисловарь:Списки Сводеша для индоиранских языков|Списки Сводеша для индоиранских языков]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Коган А. И. Дардские языки: Генетическая характеристика. М.: Восточная литература РАН, 2005. ISBN 5-02-018460-8 {{Индоевропейцы}} [[Категория:Арий телдәре]] 1vgffon2t70wrez8qre7azrfmcshbl8 0 197596 1307181 1271065 2026-10-09T18:26:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307181 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Генриетта Мьюир Эдвардс''' (ингл. ''Henrietta Muir Edwards'', [[18 декабрь]] [[1849 йыл]], [[Монреаль]], [[Канада]] — [[10 ноябрь]] [[1931 йыл]], Маклауд Форты, [[Канада]]) — Канада ҡатын-ҡыҙҙары хоҡуҡтары өсөн көрәшсе һәм реформатор<ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/henrietta-louise-edwards/|title=Edwards, Henrietta Louise|last=Silverman|first=Eliane Leslau|encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]]|publisher=[[Historica Canada]]|edition=online|date=25 March 2008|accessdate=2011-10-20}}</ref>. Ул Эмили Мерфи, Нелли МакКланг, Луиза МакКинни һәм [[:ru:Парбли,_Ирэн|Ирэн Парбли]]<nowiki/>менән «Данлыҡлы бишәү»ҙә иң өлкәне була, улар ҡатын-ҡыҙҙарҙы законға ярашлы «шәхес» тип таныу һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлауҙа тауыш биреү хоҡуғы өсөн көрәшкән. Эдвардс ҡатын-ҡыҙҙарҙы ситләтеү ҡабул ителгән боронғо йолаларҙан ҡәнәғәтһеҙлек кисереп, күп кенә дини ойошмаларҙың активисы була. == Биографияһы == Генриетта Луиза Мьюир [[Монреаль|Монреалдә]] тыуа. Мәҙәниәт һәм динде баһалаған урта синыф ғаиләһендә үҫә. Йәш ҡатын булараҡ, Эдвардс һәм уның һеңлеһе Амелия [[1875 йыл]]да Монреалдә туҡланыу, уҡыу залдары һәм уҡыу кластары менән тәьмин иткән эшләүсе ҡыҙҙар ассоциацияһын ойоштора. Был Канадала YWCA (Йәш христиан ҡатын-ҡыҙҙары ассоциацияһы). Улар шулай уҡ «Работающие женщины Канады» тигән ваҡытлы баҫма сығара, ул хеҙмәт шарттарына йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итергә ярҙам итә. Был проект уларҙың үҙ иҫәбенә тормошҡа ашырыла һәм уларҙың килеменән финанслана<ref name="MacEwan-p27-32">{{Cite book|last=MacEwan|first=Grant|title=Mighty Women: Stories of Western Canadian Pioneers|year=1995|publisher=Greystone Books|location=Vancouver, British Columbia|pages=27–32|url=https://books.google.com/books?id=k_92tQ5OnhEC&pg=PA26}}</ref>. [[1876 йыл]]да Генриетта Эдвардс доктор Оливер С.Эдвардсҡа кейәүгә сыға; уларҙың өс балаһы була. [[1883 йыл]]да пар Төньяҡ-Көнбайыш территориялағы (хәҙерге Саскачеван) Индиан-Хедҡа күсенеп килә. Доктор Эдвардс унда ерле халыҡтар ҡурсаулығында хөкүмәт табибы була. Генриетта ҡатын ҡыҙ хоҡуҡтарын һәм [[феминизм]] ойошмаларын яҡлауын дауам итә. [[1890 йыл]]да Эдвардстың ире ауырып китә, һәм улар [[Оттава]]ға (Канаданың баш ҡалаһы) кире ҡайта, унда ул тотҡон ҡатын-ҡыҙ эшенә тотона һәм 1893 йылда генерал-губернаторҙың ҡатыны Леди Абердин менән Канаданың Милли ҡатын-ҡыҙҙар советын (NCWC) булдырыу өҫтөндә эшләй. Генриетта 35 йыл дауамында уларҙа ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларҙың хәлен көйләүсе закондар бүлеге рәйесе булып эшләй, һәм был хоҡуҡ өлкәһендәге тәжрибәһе арҡаһында Альбертаның провинциаль советы рәйесе итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Robert J. Sharpe|2007}}. Леди Абердин менән бергә ул шулай уҡ [[1897 йыл]]да «Викториан шәфҡәт туташтары орденын» (VON) ойошторорға ярҙам итә. [[1904 йыл]]да Эдвардс ғаиләһе Төньяҡ-Көнбайыш территориялағы Форт Маклауд ҡалаһына күсенә (хәҙерге Альберта), унда уның ире Кайна ҡәбиләһенең медицина хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә<ref name="wineglassranch">Henrietta Louise Muir 1849-1931.&nbsp;''wineglassranch.ca''.&nbsp;Дата обращения: 25 февраля 2024. Архивировано 27 февраля 2024 года</ref>. [[Беренсе донъя һуғышы]]ның һуңғы осоронда запастар һәм әхлаҡи рух түбән кимәлдә булған саҡта, Канада хөкүмәте ҡәтғиерәк сараларҙы һаҡлап ҡалыуҙы нисек ҡулланыу мәсьәләһе буйынса консультация ярҙамы күрһәтеү өсөн кешеләр һайлай. Эдвардс ханым һайланған комитет составында була, һәм был Канада тарихында беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙы хөкүмәт менән дәүләт сәйәсәтен ҡарау өсөн саҡырыу була<ref name="MacEwan-p27-32" />. Эдвардс үҙе хәл итергә тырышҡан ҡатын-ҡыҙҙар һәм юридик проблемалар тураһында ике китап яҙа, «Правовой статус канадских женщин» (1908 йыл)<ref>{{Cite book|last=Edwards|first=Henrietta Muir|title=Legal Status of Canadian Women|location=Calgary, Alberta|publisher=[[National Council of Women of Canada]]|url=http://eco.canadiana.ca/view/oocihm.72100/1|accessdate=25.02.2024}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909222121/http://eco.canadiana.ca/view/oocihm.72100/1 |date=2018-09-09 }}</ref> һәм «Правовой статус женщин в Альберте» (1921 йыл)<ref>{{Cite book|last=Edwards|first=Henrietta Muir|title=Legal Status of Women in Alberta|origyear=1917|location=Edmonton, Alberta|publisher=Department of Extension, [[University of Alberta]]|url=http://peel.library.ualberta.ca/bibliography/4302.html|accessdate=25.02.2024}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129150649/http://peel.library.ualberta.ca/bibliography/4302.html |date=2020-11-29 }}</ref>. Ул Луиза МакКинни, Ирэн Парлби һәм Эмили Мерфи менән бергә «Альберта хөкүмәтен кейәүгә бирелгән һәм ирле-ҡатынлы милек хоҡуҡтарын таныуҙы» булдырыу өҫтөндә эшләй. Был дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек 1920 йылдар аҙағында шәхси эш өсөн көрәштә яңынан берләштерелә, ул Канада ҡатын-ҡыҙҙарының сенатор итеп тәғәйенләнеү хоҡуғына эйә булыуын һәм дөйөм планда Канада ҡатын-ҡыҙҙарының Канада ир-егеттәренеке кеүек үк сәйәси власҡа ҡарата хоҡуҡтары менән бер үк булыуын билдәләй. Рәссам булараҡ, 1893 йылғы Бөтә Донъя Колумбия күргәҙмәһе өсөн Канада хөкүмәте уға һауыт-һаба йыйылмаһын төшөрөргә ҡуша. Генриетта Эдмонтонда Маунт-Плезант муниципаль зыяратында ерләнә. Уның вафатының иҫтәлекле датаһында [[1931 йыл]]дың 9 ноябре күрһәтелгән. Уның вафаты датаһы Канада энциклопедияһында 1931 йылдың 10 ноябре тип күрһәтелә. == Мираҫы == 1962 йылда Эдвардс Канада хөкүмәтенең милли тарихи әһәмиәттәге кешеһе тип таныла<ref>[https://www.pc.gc.ca/apps/dfhd/page_fhbro_eng.aspx?id=1809 Persons Case National Historic Event]. ''Directory of Federal Heritage Designations''. [[Парки Канады|Parks Canada]]. Retrieved 1 October 2015.</ref>. Бынан тыш, 2009 йылдың октябрендә Сенат Эдвардс һәм ҡалған дүртәүҙең исеме өсөн Канаданың беренсе почётлы сенаторҙары тип тауыш бирә<ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/calgary/story/2009/10/10/calgary-famous-five-honourary-senators.html|title='Famous 5' named honorary senators|work=[[CBC News]]|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|date=2009-10-10|accessdate=2011-10-20|archivedate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826020912/http://www.cbc.ca/news/canada/calgary/story/2009/10/10/calgary-famous-five-honourary-senators.html}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/albertas-famous-five-named-honorary-senators/article1320491/|title=Alberta's Famous Five named honorary senators|work=[[The Globe and Mail]]|date=2009-10-11|accessdate=2020-09-23|archivedate=2017-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122113750/http://www.theglobeandmail.com/news/national/albertas-famous-five-named-honorary-senators/article1320491/}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Robert J. Sharpe, Patricia I. McMahon|заглавие=The Persons Case: The Origins and Legacy of the Fight for Legal Personhood|ссылка=https://www.amazon.com/Persons-Case-Origins-Personhood-Collection/dp/1487522398|ответственный=|место=|издательство=University of Toronto Press|год=2007|том=|страниц=272|isbn=978-1487522391|ref=Robert J. Sharpe}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1931 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1849 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Феминизм эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Канада шәхестәре]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] on9dpn2nxpt82pj0pdwk5xlhxx1pxtc 0 198068 1307195 1273813 2026-10-10T03:33:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307195 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Ҡош-Агач''' ({{Lang-ru|Кош-Агач}}) — [[Алтай Республикаһы|Алтай Республикаһының]] [[Кош-Агач районы|Ҡош-Ағас районында]] урынлашҡан ауыл. Федераль классификатор буйынса муниципаль статусы — село. Почта индексы — 649780. == География == Ҡош-Ағас Чуя йылғаһында, [[Таулы Алтай|Таулы Алтайҙан]] 438 километр көньҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. === Климат === Климаты уртаса континенталь. [[Ҡыш]] оҙон һәм һалҡын. [[Йәй]] ҡыҫҡа һәм эҫе була. [[Июль]] һәм [[август]] айҙарында йыш [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]] йәшнәүҙәр күҙәтелә. * Уртаса йыллыҡ температура — -6,0&nbsp;°C * Уртаса йыллыҡ ағым тиҙлеге — 3,5 м/с == Тарих == Ауыл [[1801 йыл|1801 йылда]] нигеҙләнә. == Халыҡ == {| class="standard" style="text-align: center;" width="65%" ![[1959 йыл|1959]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg3.php</ref> ![[1970 йыл|1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg3.php</ref> ![[1979 йыл|1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg3.php</ref> ![[1989 йыл|1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg3.php</ref> ![[2002 йыл|2002]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg3.php</ref> ![[2010 йыл|2010]]<ref>{{Citation|title=архив күчермәсе|url=http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/ru/statistics/population/|access-date=2013-06-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615180507/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/ru/statistics/population/ |date=2018-06-15 }}</ref> |- class="bright" |655 1 |1 865 |2 553 |3 501 |5 701 |7 900 |} [[2002 йыл|2002 йылғы]] халыҡ иҫәбен алыу буйынса күпселекте алып тороусы халыҡ: [[алтайҙар]] (11%), [[ҡаҙаҡтар]] (85%). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Таулы Алтай]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алтай Республикаһы тораҡ пункттары]] 6kox981rketf01awgb2bap5d7grfzsk 0 198138 1307190 1273654 2026-10-10T00:34:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307190 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Ҡазан музыка көллиәте''', [[2007 йыл|2007 йылдан]] — ''Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының “И.У.Әүхәҙиев исемендәге "Ҡазан музыка колледжы" дәүләт автономиялы мәғариф урта һөнәри белем биреү учреждениеһы''. [[1891 йыл|1891 йылда]] танылған музыка йәмәғәтселеге итальян композиторы, композитор, педагог Рудольф Һуммерт [[Ҡазан|Ҡазанда]] шәхси музыка мәктәбе асҡан. [[1904 йыл|1904 йылда]] әлеге мәктәп базаһында музыка училищеһы төҙөлгән. Үҙенең эшләү дәүерендә ул музыка кадрҙары әҙерләүсе иң эре үҙәктәрҙең береһе булды. Училищела эшләүсе педагогтарҙың исемдәре республиканан ситтә лә билдәле. Бөгөнгө көндә 90 уҡытыусының 6-һы – фәндәр докторы, 14 – фән кандидаты, 22 – Татарстан республикаһы, Удмурт республикаһы һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.<ref>{{Citation|url=http://www.tatarhiv.ru/tat/news/2004/04/15/8467-muzyka-uchilischesy-100-ellyk-aldynda/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011235/http://www.tatarhiv.ru/tat/news/2004/04/15/8467-muzyka-uchilischesy-100-ellyk-aldynda/ |date=2016-03-05 }}</ref> == Уҡыу йортон тамамлаған шәхестәр == * Сәлих Сәйҙәшев * [[Ключарёв Александр Сергеевич|Александр Ключарев]] * Фәрит Яруллин * [[Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы|Рөстәм Яхин]] * [[Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы|Софья Ғөбәйҙуллина]] * Фәриҙә Саитова * Наилә Ғәлиева * Рәйхан Габдуллина * Алһыу Фәйзуллина == Һылтанмалар == [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B0 «Милләттәштәр» Ҡаҙан музыка училищеһы] == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Татар мәҙәниәте]] [[Категория:Ҡазан]] egy1je89mlup7ymmel99prrmnw1x3s6 0 200940 1307189 1298143 2026-10-09T23:12:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 29 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307189 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хәбиб Сәхир'''<ref name=":1">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 26 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref><ref>{{cite book |author = |title = Литературная антология Южного Азербайджана |year = 1983 |location = [[Баку]] |publisher = [[Наука (издательство)|Научное издание]] |url = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |volume = II |page = 225 |access-date = 2023-04-20 |archive-date = 2023-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=2023-04-20 }}</ref> йәки '''Мир Хәбиб Ғәүәми''' ({{Lang-az|Həbib Sahir və ya Mir Həbib Qəvami}} ([[1895 йыл]], [[Тәбриз]], [[Иран|Фарсыстан]] — [[1985 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — әзербайжан шағиры, яҙыусы, тәржемәсе һәм әҙәбиәт белгесе. Иранда үҙ аллы [[Әзербайжан әҙәбиәте|төрки]] шиғриәтенә нигеҙ һалыусы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа. Ул шулай уҡ матбуғат өсөн «Айдын», «Үлкер», «Ағ» кеүек псевдонимдар менән мәҡәләләр яҙа. Эшмәкәрлеге өсөн эҙәрлекләнә. Иран ислам революцияһынан һуң ул аҫылынып үҙ-үҙенә ҡул һала. == Биографияһы == Мир Хәбиб Ҡавами 1903 йылда [[Тәбриз|Тәбриздең]] Сирхаб районында тыуған<ref name=":1"/><ref>{{cite book |author = |title = Литературная антология Южного Азербайджана |year = 1983 |location = [[Баку]] |publisher = [[Наука (издательство)|Научное издание]] |url = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |volume = II |page = 225 |access-date = 2023-04-20 |archive-date = 2023-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=2023-04-20 }}</ref>. «Сәрҙәбә усту» мулла мәктәбендә ғәрәпсә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Һуңыраҡ башланғыс белемде «Мәҙрәсә-и Мотамид» һәм «Рушдиә» мәктәптәрендә ала. Башланғыс белемде тамамлағас, «Мәҙрәсә-и Мөбәрәк-и Мөхәммәҙиә» юғары мәктәбенә уҡырға инә<ref name=":5">{{cite book |author = Али Кавказский |title = Антология иранской тюркской литературы |year = 2002 |location = [[Эрзурум]] |publisher = Публикации Университета Ататюрка |volume = V |url = https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |page = 15 |access-date = 2023-04-11 |archive-date = 2023-04-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230411130221/https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130221/https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |date=2023-04-11 }}</ref>. Уның класташы Мөхәммәт Хөсәйен Шәһрийәр була<ref>{{cite web | url = https://www.irna.ir/news/81426195/حبيب-ساهر-از-نوگرايي-درشعر-فارسي-تا-سبك-آفريني-در-ادبيات-تركي | archive-url = https://archive.today/20230412083346/https://www.irna.ir/news/81426195/%D8%AD%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%8A-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D9%83-%D8%A2%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A | archive-date = 2023-04-12 | title = حبيب ساهر، از نوگرايي درشعر فارسي تا سبك آفريني در ادبيات تركي | author = يحيي مرتضايي | date = 2014-12-24 | publisher = irna.ir | access-date = 2023-04-12 | language = fa }}</ref>. Юғары мәктәптә француз теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Мирза Таһихан Рафат Тәбризи була<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |page = 212 |access-date = 2023-04-28 |archive-date = 2022-03-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220319230738/https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319230738/https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |date=2022-03-19 }}</ref>. Мирза Таһихан йоғонтоһонда Хәбиб Сәхир көнбайыш әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай. [[Төркиә]]лә нәшер ителгән «Рәсмли ай» һәм «Сарвати-фунун» баҫмалары менән таныша<ref>{{cite news |author = Вафа Ханоглан |title = Мысли о творчестве Габиб Сахира и тюркской литературной среде, личности и поэзии |pages = |newspaper = [[Литература (газета)|Литературная газета]] |location = [[Баку]] |date = 2022-03-17 |url = https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2022-06-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220629090158/https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler |url-status = unfit }}</ref>. Бында Хәбиб «Сәхир» ҡушаматын ала, сөнки уға Сәхирҙең эштәре оҡшай. Курсташтары менән бергә улар «Әнджүмән-и Рафат» һәм «Әҙәб» гәзиттәрен сығара<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 27 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Шәйех Мөхәммәт Хиябани үлтерелгәндән һәм «Азадистан» тарҡалғандан һуң ике гәзит тә баҫылыуҙан туҡтай<ref name=":3">{{cite web | url = http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20230410104425/http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm | archive-date = 2023-04-10 | title = Я поэт пленных земель | author = Эсмира Фуад | date = 2020-07-02 | publisher = [[Народный фронт (газета)|Народный фронт]] | access-date = 2023-04-10 | language = az }}</ref>. Белем алғас, бер ни тиклем ваҡыт уҡытыусы булып эшләй. Ул үҙенең эш хаҡының бер өлөшөн [[Тәбриз]]дәге ғаиләһенә ебәрә, ҡалғанын Төркиәлә юғары белем алыу өсөн йыя<ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 4 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. 1927 йылда Хәбиб Сәхир Төркиәгә китә. Ул ике йыл унда йәшәгән ирандар өсөн асылған Дабистан-и Иранян мәктәбендә фарсы теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй<ref name=":2">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 28 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. В 1929 году он был принят на историко-географический факультет [[Стамбульский университет|Стамбульского университета]]<ref name=":5" /><ref>{{cite book |author = Расул Грек |title = избранные работы Хабиба Шахира |year = 2008 |location = [[Тегеран]] |publisher = Nashreafkar |url = https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |page = 21 |isbn = 978-964-8910-82-7 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230412064025/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412064025/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |date=2023-04-12 }}</ref>. Бында ул хәҙерге төрөк һәм француз шиғриәте менән таныша һәм француз телен өйрәнә<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 37 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Уҡыу йылдарында француз шағиры [[Шарль Бодлер]] («Дошман») шиғырҙарын, шулай уҡ Ламартиндың билдәле «Күл», [[Сәғҙи Ширази]] «Гөлөстан» поэмаһын, [[Хафиз Ширази]]<ref>{{cite web | url = https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221222011622/https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012 | archive-date = 2022-12-22 | title = Güneyli şair Həbib Sahirin (Ülkər) anım günüdür | author = Timur | date = 2022-12-15 | publisher = GünAz TV | access-date = 2023-04-12 | language = az }}</ref> [[Ғәзәл|ғәзәлдәрен]] әзербайжан төрки теленә тәржемә итә. Ул «Иран-Әзербайжандың тәбиғи географияһы» темаһына диплом эше яҙа һәм яҡлай. Уҡытыусыһы Сади бейҙең кәңәше буйынса диплом эшен сериялы рәүештә «Азербайджан юрд билгиси» журналында баҫтырып сығара. Уҡыуын тамамлағас, [[1933 йыл]]да Тәбризгә ҡайта, Мәғариф департаменты тәғәйенләнеше менән Тәбриз мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Бынан тыш, студенттар өсөн дәреслектәр ҙә яҙа. 1936 йылда Тәбриз Мәғариф министрлығы ҡарары менән Зәнжанда уның «Хәмсә географияһы» дәреслеге баҫылып сыға һәм премияға лайыҡ була<ref name=":4">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Sabah |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 30 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Һуңыраҡ уны [[Зәнжан]]ға уҡытыусы итеп ебәрәләр<ref name=":4" /><ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 5 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. 1941 йылда [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ы]] делегацияһы составында Тәбризгә килгән әзербайжан интеллигенцияһы ҡаланың әҙәби-мәҙәни мөхитендә ыңғай үҙгәрештәр индерә<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 33 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Был осорҙа «Азербайджан», «Ветен йолунда», «Шафак», «Aзад миллет», «Ени Шарк» кеүек гәзит-журналдарҙа Хәбиб Сәхирҙың шиғырҙары, тәржемәләре һәм мәҡәләләре баҫыла<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 35 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref><ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 8 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. Тәбриздә йәшәгән йылдарҙа уның фарсы телендәге «Шаҡайҡ», «Күләгәләр», «Төнгө риүәйәт», «Һайланма шиғырҙар» тигән китаптары баҫылып сыға<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 34 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. 1945—1946 йылдарҙа Әзербайжан милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа һәм «Айдын» ҡултамғаһы менән баҫмала баҫыла<ref name=":3" />. Милли хөкүмәт тарҡалғас та, аноним рәүештә: «Айдын», «Үлкер», «Ағ» тип ҡул ҡуйып, туған телендә уҡытыуын һәм шиғырҙар, хикәйәләр яҙыуын дауам итә. Был эшмәкәрлек фашланғандан һуң, уны хөкөм итәләр һәм [[Әрдәбил]]гә һөргөнгә ебәрәләр<ref>{{cite web | url = https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az | archive-url = https://archive.today/20230412072038/https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az | archive-date = 2023-04-12 | title = Cənublu soydaşlarımıza mübarizə ruhu aşılayan şair | author = Savalan Fərəcov | date = 2023-01-11 | publisher = medeniyyet.az | access-date = 2023-04-12 | language = az }}</ref>. Бында ул Сафауия мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында дәрестәре әзербайжан телендә алып барылғас, уны даими иҫкәртеп торалар. Һөҙөмтәлә, 3 йылдан һуң, уны Әрдәбилдән сығарып, [[Ҡәзвин]]гә һөргөнгә ебәрәләр. Бында эшмәкәрлегендә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмағанлыҡтан, ул Мазандаранда урынлашҡан Сари ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 21 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. Киҙеү менән ауырығанға күрә, уны Ҡәзвинғә кире ебәрәләр, унда 13 йыл йәшәй<ref name=":3" />. Һуңыраҡ ул Тәһранға күсә. Шиғри әҫәрҙәренең береһендә ул Ирандың боронғо тарихына мөрәжәғәт итә һәм ил менән идара иткән төрки династияларының, Иранды яҡлау өсөн ғүмерҙәрен ҡорбан иткән әзербайжан улдарының хеҙмәттәрен иҫкә төшөрә: «Әгәр ҙә төрки шаһтары булмаһа, ташта бер таш та ҡалмаҫ ине. Тарих Иран тип аталған илде лә хәтерләмәҫ ине»<ref name = "Həbib Sahir" />. В 1965 году вышла его первая книга стихов на родном языке «Лирические стихи»<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 32 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref> 1965 йылда уның туған телендә «Лирик шиғырҙар» тигән тәүге шиғырҙар китабы донъя күрә<ref>{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=32|accessdate=2023-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251117004408/https://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2025-11-17 }}</ref>. Уның «Таң балҡый», «Бер ҡасан да һүнмәгән яҡтылыҡтар», «Тарҡалған хәтирәләр», «Ковшан» китаптары Ирандағы Ислам революцияһынан һуң баҫылып сыға<ref>{{cite book |author = Bəkir Nəbiyev |title = Söz ürəkdən gələndə |year = 1984 |location = Bakı |publisher = Yazıçı nəşriyyatı |url = http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |page = 200 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417060301/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417060301/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |date=2023-04-17 }}</ref><ref name = "Həbib Sahir" >{{cite book |author = Həbib Sahir |title = Seçilmiş əsərləri |year = 2005 |location = Bakı |publisher = Lider nəşriyyatı |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 6, 10 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. Бынан тыш, ул шулай уҡ француз телендә шиғырҙар, ғәрәп телендә хикәйәләр яҙа<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 29 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. == Ғәиләһе == Хәбиб Саәхрҙың олатаһы Тәбризгә Тарк ҡалаһынан, Миянанан күсеп килә<ref><ref>{{Citation |author = |title = Həbib Sahirin həyatı |pages = 6 |newspaper = Peyk e Azər |location = Zəncan |date = 2001 |url = https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s |archive-url = https://web.archive.org/web/20161021183634/https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s |archive-date = 2016-10-21 }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html | archive-url = https://archive.today/20230411101503/https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html | archive-date = 2023-04-11 | title = Təbrizdə Həbib Sahirin xatirəsi anılıb | author = Əlirza Quluncu | date = 2013-01-09 | publisher = Amerikanın Səsi | access-date = 2023-04-11 | language = az }}</ref>. Атаһы Мир Ҡавам Сәхир 1908 йылда, Конституцион революция ваҡтында, урлана һәм үтерелә<ref>{{cite web | url = http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər- | archive-url = https://web.archive.org/web/20210731183826/http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər- | archive-date = 2021-07-31 | title = Həbib Sahir (Ülkər) | author = Guləddin İsmayilov | date = 2021-07-16 | publisher = aze.adfmk.com | access-date = 2023-04-07 | language = az }}</ref>. Әсәһе Баят ырыуынан була. Ғаиләлә 4 ағаһы һәм 1 ҡыҙ туғаны була<ref name=":1" />. В 1946 году, когда ему было 43 года, он женился на Нусрат уль-мульк Нури<ref name=":3" />. От этого брака родились сыновья Хамид и Саид и дочери Маниса и Сурейя<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 25 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. [[1946 йыл]]да, 43 йәшендә, Нусрат ул-мөлк Нуриға өйләнгән<ref name=":3" />. Был никахтан улдары Хәмит һәм Сәйет, ҡыҙҙары Мәнисә һәм Сурейя тыуа<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 25 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. == Үлеме == [[1988 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң тағы ла ҡулға алынасағы тураһында хәбәр алғас<ref>{{Citation|author=Əkbər Ənvərian Ağdam|title=Güney Azerbaycanlı Habib Sâhir|pages=28|location=Ankara|url=https://www.academia.edu/10083151/Habib_Sahir|access-date=2023-04-12}}</ref><ref>{{Cite book|author=Вафа Алиев|title=Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)|year=2000|location=[[Баку]]|publisher=Издательство Озан|url=https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev|page=27|accessdate=2023-04-12}} {{Wayback|url=https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev}}</ref>, Тәһран янындағы Арьяшар ҡалаһында (хәҙерге Садегие) фатирының тәҙрәһенән аҫылынып, үҙ-үҙенә ҡул һала<ref>{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=40|accessdate=2023-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251117004408/https://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2025-11-17 }}</ref>. Ул Тәһрандағы Бехеште-и Заһра зыяратында ерләнә<ref>{{Cite book|author=Vaqif Sultanlı, İrəc İsmayıl|title=Güney Azərbaycan nəsri. Antologiya|year=2017|location=Bakı|publisher=|url=http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf|page=155|accessdate=2021-01-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103064932/http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf |date=2023-11-03 }}</ref><ref>Həbib Sahirin həyatı. Дата обращения: 23 сентября 2018. Архивировано 30 марта 2022 года.</ref><ref>{{Cite book|author=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|page=26|accessdate=2023-04-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260511050543/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |date=2026-05-11 }}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|author=Vəfa Əliyev|title=Hüriyyət fədaisi (Həbib Sahirin taleyi və ədəbi irsi)|year=2000|location=Bakı|publisher=Ozan nəşriyyatı|url=https://turuz.com/storage/Poem-Literature/Other/2013/0629-Hurriyyet_Fedayisi_Habib_Sahir_Talei_Ve_Edebi_Irsi_Vafa_Aliyev_Kiril_Baki_2000_Tebriz_Turuz_2013.pdf|pages=119}} * {{Cite book|author=Pərvanə Məmmədli|title=Cәnubi Azәrbaycan: әdәbi şәxsiyyәtlәr, portretlәr|year=2015|location=Bakı|publisher=Sabah nəşriyyatı|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|pages=200}} * {{Cite book|author=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192}} == Һылтанмалар == === Шиғырҙары === * [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1375738112508681/ Хабиб Саһир — Гонщики] * [https://daytube.az/az/videos/1173/ Хабиб Сәхир — Ҡояш байыуы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330012829/https://daytube.az/az/videos/1173/ |date=2022-03-30 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=0jJJZKZt1PQ Хабиб Сәхир — Мародерҙар.] * [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1506136119468879/ Хабиб Сәхир — Аллаға әйт] * [https://www.youtube.com/watch?v=KU6RCyZbn_o Хабиб Сәхир — Сәһәнд тауы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Bi8jngGL76I Хәбиб Сәхир тураһында тапшырыу] * [https://www.youtube.com/watch?v=4cx2KHFOoXY Хабиб Сахир — Был күк аҫтында Бинәһәйәт…] * [https://www.youtube.com/watch?v=9jUAxNxAxBY - Кис тауҙар таплы…] * [https://www.youtube.com/watch?v=lSH7FQFnZxE Хабиб Саһир — Матур Тәбризгә сәләм әйт…] === Китаптары === * {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Lirik Şeirlər|year=|location=Təbriz|publisher=Eyvaz nəşriyyatı|url=https://turuz.com/book/title/Lirik+Şeirlər+-+Həbib+Sahir|pages=112}} * {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Türk poeziya ədəbiyyatından nümunələr|year=1977|location=Tehran|publisher=Donyaye Daneş|url=https://turuz.com/book/title/Nemunehayi+Əz+Ədebiyate+Mənzume+Türk+-+Həbib+Sahir|pages=156}} * {{Cite book|last=Hebib Sahir|title=Saralan Arzular|year=1977|location=|publisher=|url=https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_+Saralan_Arzular_349_1977_Ebced|pages=142}} * {{Cite book|last=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|pages=416|id=978-964-8910-82-7}} * {{Cite book|last=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|year=2005|location=Bakı|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192|id=9952-417-35-5}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1985 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 42a5rjuye1zy7ki0dec8z8moqari11h 0 201173 1307170 1298219 2026-10-09T14:34:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307170 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Чарна-Бухта ('''пол. Czarna Buchta) — [[Польша|Польшаның]] үҙәк өлөшөндә урынлашҡан Краснополь [[Гмина|гминаһындағы]] ауыл. == Географияһы == Чарна-Бухта Польшаның баш ҡалаһы [[Варшава]]нан төньяҡ-көнсығышҡа табан 257 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Климаты == Климаты уртаса, ҡыш йомшаҡ, йәй йылы. Ғинуарҙа уртаса температура −1 °C — −5 °C, ә июлдә +17 °C — +19 °C. Яуым-төшөм 500—800 мм тәшкил итә.<ref>{{Citation|title=Poland — CIA — The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html|access-date=2021-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818041414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html |date=2019-08-18 }}</ref> == Халыҡ һаны == 2011 йылда бында 47 кеше йәшәгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Польшаның тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] qrdzmm1w46gawvgyjo8ci5nim3xrcfx 0 201527 1307203 1306635 2026-10-10T08:54:54Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ бөтәһе лә асыла 1307203 wikitext text/x-wiki {{фш|Бәкеров}} {{Учёный |Имя = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы |Оригинал имени = |Изображение = Әнүәр Бәкеров.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Имя при рождении = |Дата рождения = 26.02.1964 |Место рождения = {{МестоРождения|Өфө}} |Дата смерти = |Гражданство = {{Флагификация|РФ}} |Место смерти = |Научная сфера = |Место работы = БДМУ клиникаһы |Альма-матер = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]] |Учёная степень = медицина фәндәре докторы |Учёное звание = профессор |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = |Награды и премии = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}} |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = |Викитека = |Викисклад = }} '''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ клиникаһының баш табибы (2021). == Хеҙмәт эшмәкәрлеге == Әнүәр Әкрәм улы Бәкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында<ref name=":1">{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный медицинский университет|access-date=2026-09-18}}</ref>.: * 2002 йыл — баш хирург * 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы * 2011 йыл — беренсе урынбаҫар * 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы * 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй * 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы<ref name=":2">{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә<ref name=":1" />. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы<ref name="БЭ">{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}</ref>. Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|82354}} * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию] {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]] 1conn1kksxmfqunlgl4y61xum43kvcl 1 201585 1307183 1307100 2026-10-09T19:10:47Z Comp1089 863 /* Мәҡәлә яҡшыртылды */ Яуап бирергә 1307183 wikitext text/x-wiki == Мәҡәлә яҡшыртылды == Әһәмиәтлелеге һәм проект ҡағиҙәләрен үтәү буйынса тикшерелде. Орфографик һәм пунктуация хаталар төҙәтелде--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:03, 7 октябрь 2026 (UTC) :{{Done|Рәхмәт}} [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 19:10, 9 октябрь 2026 (UTC) q3mzcllzjz028ivb86988letfqg8x5j 10 201588 1307177 2026-10-09T17:50:50Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Bust of Germanicus, front - Getty Museum (2021.66).jpg 1307177 wikitext text/x-wiki Bust of Germanicus, front - Getty Museum (2021.66).jpg opzlvo0ii2rmjn2majktqy5sx84thys