Байғаҙы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Байғаҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11262</id>
    <revision>
      <id>1307221</id>
      <parentid>1248482</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T20:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12227" sha1="djrilt0y9euf6tu1bab8tgcyls1ycd6" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Байғаҙы
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Байғаҙы
 |оригинальное название = {{lang-ru|Байгазино}}
 |ауыл советы= Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы)
 |төп исеме             = 
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 9 | lat_sec = 46
  |lon_deg = 57 | lon_min = 43 | lon_sec = 30
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |вид поселения         = ауыл советы
 |поселение             = Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы){{!}}Байғаҙы
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |милли состав          = башҡорттар
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 360
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453580
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80219809001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Байғаҙы''' ({{lang-ru|Байгазино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл, [[Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы)|Байғаҙы ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 360 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219809001.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||478||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||210||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||192||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||302||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||409||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||360||181||179||50,3||49,7
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.


[[2022 йыл]]дың 1 мартына ҡарата Байғаҙы ауылында 375 кеше йәшәй, шуларҙан 167 ир-ат (44.66%) һәм 208 ҡатын-ҡыҙ (55.34%) тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://bdex.ru/naselenie/respublika-bashkortostan/n/burzyanskiy/baygazino/ ГЕНДЕРНЫЙ СОСТАВ НАСЕЛЕНИЯ ДЕРЕВНИ БАЙГАЗИНО РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН]&lt;/ref&gt;.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 146 км
== Ауыл тарихы ==
Ә.Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тураһындағы мәғлүмәттәр» китабында былай тип яҙылған: &quot;Сотник Байғаҙы Ҡунаҡбаев (1770—1853) Һәүәнәк йылғаһы буйында ауыл нигеҙләй һәм уға үҙенең исемен ҡуша. Уның улдары Аллағол (уның улы Тәңребирҙе), Шәрәфетдин, Ишмырҙа Байғазиндар билдәле. 1816 йылғы иҫәп алыу материалдарынан күренеүенсә, Байғаҙы, Бикмөхәммәт, Килмөхәмәт, Рәхмәтулла Тимер ауылында, ә 1850 йылғы иҫәп алыу буйынса улар бала-сағалары менән Байғаҙыла йәшәгән. Байғаҙы ауылы ойошторолған йылда унда 168 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 220, 1920 йылда — 478 кеше. 24 йорттан 22-һе күсмә тормош алып барған. Уларҙың 116 аты, 52 һыйыры, 47 һарығы, 14 кәзәһе булған. Ауылда бөтәһе 14 солоҡ ҡорто булған. Бында шуны ла әйтергә кәрәк: бөтә солоҡтарын һәм умарталарын йәшереү сәбәпле, улар иҫәпкә алынмаған. Ауыл халҡы 16 бот ужым һәм 320 бот яҙғы иген сәскән. 1900 йылда мәсет булған.

Рядовойҙар Хәйбулла Ташбулатов, Рәсүл Ишкилдин 1805—1807 йылдарҙа Наполеонға ҡаршы кампанияла ҡатнаша. Ниғмәтулла Юлъяҡшин — 15-се полк составында Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.48] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}&lt;/ref&gt;.
[[b:Байғаҙы ауылы тарихы|… д а у а м ы]]

1924 йылда Байғаҙы ауылында [[Байғаҙы мәктәбе|ике йыллыҡ мәктәп]] асыла. Дәрестәр ғәрәп телендә алып барыла. Ауылдың беренсе уҡытыусыһы — сәсән [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы]].
1929—1930 уҡыу йылында [[Ғәлиәкбәр]]ҙән Сәғитов Хаммат Ҡәйүм улы латин хәрефе буйынса дәрестәр бирә. Мәктәп 1951—1952 йылдарҙа 7 йыллыҡ, 1970 йылда 8 йыллыҡ булып китә. 1993 йылда дөйөм урта белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;[http://www.burzyan.ru/rural_settlements_in_the_new_form/baygazinsky_village_council/istoriya.doc Байғаҙы ауылы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220323165114/http://burzyan.ru/rural_settlements_in_the_new_form/baygazinsky_village_council/istoriya.doc |date=2022-03-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Псянчин Сәлих Мәхмүт улы]] (1904—23.10.1980) — 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, сержант, ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.
* [[Заманов Хәләф Әбүзәр улы]] — Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны

== Урамдары ==
* Тау урамы  ({{lang-ru|Горная улица}})
* Ураҙа урамы  ({{lang-ru|улица Уразы}})
* Сәлих Псянчин урамы   ({{lang-ru|улица Салиха Псянчина}})
* Дамулла Баязитов урамы  ({{lang-ru|улица Дамуллы Баязитова}})
* Урман урамы  ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Һәүәнәк урамы  ({{lang-ru|улица Суваняк}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000004.html Госсправка сайтында урамдар исеме]&lt;/ref&gt;.

== Ер-һыу атамалары ==
* Һәүәнәк йылғаһы
* Сәңгелдәк йылға
* Үргейылға
* Күперлейылға
* Түгелмә йылғаһы
* Оло йылға
* Бәләкәй йылға
* Турыйылға

=== Тикшеренеү эше ===
* Ураҙы&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ураҙы_тауы Тикшеренеү эше]&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдарҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Байгазино%20видеофильмы&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647454760809797-11975736945032160962-sas2-0672-sas-l7-balancer-8080-BAL-9211&amp;from_type=vast&amp;filmId=14840914175060617948 Село Байгазино Бурзянского района].
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Байгазино%20видеофильмы&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647454760809797-11975736945032160962-sas2-0672-sas-l7-balancer-8080-BAL-9211&amp;from_type=vast&amp;filmId=10858159174454392342 Байгазино]

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
{{БЭ|81100}}{{V|16|02|2022}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = Байғаҙы ауылы тарихы
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>djrilt0y9euf6tu1bab8tgcyls1ycd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ПозКарта Ираҡ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>45638</id>
    <revision>
      <id>1307246</id>
      <parentid>365562</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T08:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NordNordWest</username>
        <id>705</id>
      </contributor>
      <comment>updated map</comment>
      <origin>1307246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="342" sha1="0d83abhlc02g8qdw3rzci9xozkyonnw" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name = Ираҡ
|top = 37.7
|bottom = 28.4
|left = 38.4
|right = 48.9
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Iraq physical map.svg
 |#default = Iraq adm location map.svg
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Ираҡ}}
[[Категория:Ҡалыптар:Позиция карталары:Ираҡ]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0d83abhlc02g8qdw3rzci9xozkyonnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалы (1681—1684)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45995</id>
    <revision>
      <id>1307223</id>
      <parentid>1249733</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T22:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12183" sha1="9bnf8flq2tbfmrs4wvhpqp5zl2u3dde" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Башҡорт ихтилалы}}
{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = [[1681]]—[[1684]]
|место        =  [[Иҫәт]]тең урта өлөшөнән [[Волга]]ға тиклем, [[Яйыҡ]]тың үрге өлөшөнән [[Кама]] һәм [[Чусыу]] йылғаларына тиклем  
|причина      =  1681 йылдың 15 майындағы указ нигеҙендә башҡорттарҙы көсләп суҡындырыу
|изменения    = 
|итог         = Башҡорттарға ташламалар яһала, указ юҡҡа сығарыла
|противник1   = [[Рәсем:Flag of Russia.svg|22px]] Рәсәй дәүләте 
|противник2 = Башҡорт ихтилалсылары
|командир1 = Ю. С. Урусов, [[Аюка]] һәм башҡалар.
|командир2 = [[Сәйет батыр]], Көсөк Юлаев, Түлекәй батыр, Күсем батыр һ. б.&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=255/ Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги]&lt;/ref&gt;
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}

''' 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы ''' (Сәйет яуы) — 17 быуаттың икенсе яртыһындағы иң эре ихтилалдарҙың береһе.

== Ихтилал сәбәптәре ==
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын боҙоу, Өфө өйәҙе хакимиәтенең башбаштаҡлығы, һалым һәм йөкләмәләрҙең артыуы, батша хөкүмәтенең мосолмандарҙы көсләп христианлаштырыүға ынтылышы һөҙөмтәһендә тыуа, йәки 1681 йылдың 16 майындаға указ сәйәсәтенә яуал була.

== Ихтилал урыны ==

Ихтилалдың сиктәре көнсығыш яғы [[Иҫәт]] йылғаһының урта өлөшө, көнбайыштан [[Волга]]ға тиклем, көньяҡтан [[Яйыҡ]] йылғаһының өҫкө өлөшө һәм төньяҡтан [[Чусыу]] йылғаһы.&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm/ БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm/ |date=2013-06-02 }}&lt;/ref&gt;

== Хәрби көрәш барышы ==
Баш күтәргән башҡорттарҙың етәксеһе мосолман дин әһеле [[Сәйет батыр]] булған. Тәүге һөжүмде баш күтәреүселәр 1681 йылдың йәйендә [[Нуғай даруғаһы|Ноғай]] һәм [[Себер даруғаһы|Себер]] даруғаларында башлай. 1681 йылдың йәйендә баш күтәреүселәр отрядтәргә берләшә башлай.

Июнь башындак [[Ыҡ]] йылғаһында ҙур [[Ыҡ йылғаһындағы алыш (1682)|алыш]] була, Унда Сеит яралана. Һуғыш ике яҡ өсөн дә уңыш менән тамамланмай, Сеит яралана.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |title=Башкирские восстания и индейские войны – феномен в мировой истории |page=156 |isbn=5-7501-0214-9 |author=[[Зиннуров Рафаил Нариман улы|Р. Н. Зинуров]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730191154/https://ihtika.ru/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |date=2023-07-30 }}&lt;/ref&gt;

1682 йылдың яҙында көрәш киң ҡолас ала: Ҡазан даруғаһы ихтилалсылары Кама аръяғы ҡәлғәләренә ябырыла, Уса даруғаһында төп һөжүм Көңгөр һәм башҡорт ерҙәрендә Строгановтар нигеҙләгән ҡәлғә һәм [[ауыл]]дарға йүнәлтелгән.&lt;ref&gt;[http://enc.permkultura.ru/showObject.do?object=1803749470/ Башкирские восстания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Башҡорт ихтилалдары.jpeg|400 px|thumb| right|17-18 бб. башҡорт ихтилалдары]]
Апрель башында баш күтәреүселәр отряды Минзәлә, Зәй һәм башҡа ҡәлғәләргә ябырыла. Улар Камаға тиклем барып еткән. Башҡорт ерҙәрендә һалынған монастырҙарға һәм сиркәүҙергә, алпауыт һәм һарай [[ауыл]]дырына үрт һалған.

Баш күтәреүселәрҙең күп һанлы отрядтәре Өфө, Красный Яр, Ловашное, көнбайышта Пьяный Бор, Ҡаракүлде һәм башҡа [[ауыл]]дарҙы ҡамап ала. Май айында ихтилал бөтә крайҙы солғап ала.

Көс ҡулланып ихтилалды баҫтырыу уңышһыҙ булғас, хөкүмәт башҡорттарҙы көсләп христиан диненә күсереүҙән баш тарҡан, ихтилалсыларға ярлыҡау һәм башҡа төрлө «мәрхәмәт» вәғәҙә иткән. Көсөк Юлаев етәкселегендәге баш күтәреүселәр көрәште туҡтата һәм «булышсылар менән» хөкүмәткә мөрәжәғәт итә, ә Сәйет торған икенсе төркөм властар менән килешеүге риза булмаған һәм көрәште дауам иткән.
Ихтилалсылар ярҙам һорап ҡалмыҡ Айыуҡай тайшаға мөрәжәғәт итә.

1682 йылдың июлендә ҡалмыҡ отрядтәре Башҡортостанға килеп етә. Ихтилал яңынан күтәрелә.
Башҡорттар һәм ҡалмыҡтар Өфө һәм Минзәләне ҡамап ала, башҡорт ерҙәрендә төҙөлгән ҡәлғәләргә һөжүм итә.

Борсоуға ҡалған властар баш күтәреүселәргә ҡаршы дворян Ф.Волков етәкселегендәге ике мең кешелек отряд ебәргән.
1682 йылдың август аҙағында — сентябрь башында Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында ҡаты алыш барған. Халыҡ хәрәкәтенең әүҙемләшеүе, ҡалмыҡ отрядтәренең ҡатнашыуы властарҙың хәлен ҡатмарлыштырған. Урындағы хакимиәттең баш күтәреүселәрҙе ҡыйратырлыҡ көсө булмаған.
Башҡорттар һәм ҡалмыҡтар араһындағы союзды боҙоу өсөн хөкүмәт Айыуҡай тайша менән һөйләшеүҙәр башлай һәм 1683 йылдың башында ҡалмыҡтарҙы көрәштән ситләтеү мораҙына ирешә.

Әммә көрәш дауам итә: 1683 йылдың яҙ-йәй айҙарында ихтилалсылар Кама аръяғындағы ҡәлғәләргә һөжүм итә, Вознесение монастырын яндыралар, Солевар, Минзәлә ҡалаларын ҡамап алалар. Ихтилалды баҫтырыу өсөн Ю. С. Урусов етәкселегендәге ғәскәр туплана.

40 меңлек ҡалмыҡ тайшаһы Башҡортостанды Рәсәйҙән айырып үҙ власын урынлаштырырыу өсөн ҡаты һуғыш башлай.
Ҡалмыҡтарҙың яуызлығы башҡорт ихтилалсыларын Рәсәй дәүләтенә ҡаршы көрәште туҡтатырға мәжбүр итә.
Был ҡарарға Рәс дәүләтенең мосолмандарҙы көсләп суҡындырыу тураһында указдың бер ҡасанда булмауы тураһында белдереүе булышлыҡ итә.&lt;ref&gt;[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;

== Ихтилал һөҙөмтәләре ==
Башҡорттарға яңы ташламалар яһарға вәғәҙә иткәндәр. 1682 йылдың октябрендә сыҡҡан батша грамотаһында хөкүмәт башҡорт ерҙәрен тартып алыу сәйәсәтен рәсми рәүештә ғәйепләп сыҡҡан.
Ихтилалсыларҙың баҫымы Рәсәй хөкүмәтен башҡорт ерҙәрен баҫып алыуҙан һәм көсләп христианлаштырыуҙан баш тартырға, аҫаба хоҡуҡтарын танырға мәжбүр иткән

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|83282}}{{V|4|01|2022}}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255/ Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117081648/http://vatandash.ru/index.php?article=255%2F |date=2020-11-17 }} {{ref-ru}}
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}{{ref-ru}}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}{{ref-ru}}[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}{{ref-ru}}
* [http://enc.permkultura.ru/showObject.do?object=1803749470/ Башкирские восстания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* {{Youtube|lvG_UGhzaQQ|Башкирское восстание 1681-1684 гг. или Сеитовский бунт}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡортостан тарихы: Боронғо замандарҙан XIX быуат аҙағына тиклем. 8 класс өсөн дереслек. ISBN 978-295-04137-2
* Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1993—224 с.{{ref-ru}}
* Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства во второй половине XVII — первой половине XVIII века. 1991 г.{{ref-ru}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVII быуат ихтилалдары]]</text>
      <sha1>9bnf8flq2tbfmrs4wvhpqp5zl2u3dde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67665</id>
    <revision>
      <id>1307216</id>
      <parentid>1306967</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18393" sha1="pdo1i7jlxa2mgwg6tumdmtsvanxm5wh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881 йыл]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), офтальмолог-[[фән|ғалим]]. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Бебякин Василий Гаврилович]] (1931—16.11.2011), табип-онколог-ғалим. Башҡортостан республика онкология диспансерының икенсе хирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ның 1960 йылдарҙа бөткән Красная Горка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Сөләймән Ғилемйән улы]] (1946—2022), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1981—2006 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] күсмә механизацияланған колоннаһы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Мәнәүезтамаҡ]] ауылынан.   
* [[Хөснуллина Роза Дияс ҡыҙы]] (1976), [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], һәүәҫкәр [[йыр]]сы. [[Нефтекама]] ҡалаһы мәктәптәре һәм [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] элекке уҡытыусыһы, 2025 йылдан [[Башҡортостан ҡыҙы|«Башҡортостан ҡыҙы» журналының]] бүлек мөдире. Филология фәндәре кандидаты (2009). Төрлө һөнәри конкурстар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ны [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909 йыл]]: Георгий Лисицын, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шахмат]]сыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923 йыл]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936 йыл]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, генетик.
* [[1962 йыл]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994 йыл]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006 йыл]]: Азат Аббасов, [[Татарстан]]дың опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006 йыл]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>pdo1i7jlxa2mgwg6tumdmtsvanxm5wh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307217</id>
      <parentid>1307216</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T16:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1307217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18516" sha1="o2tfxjdtx8mv30l55vfyzajvc0mx3kq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 284-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} Ҡыҙ-балалар көнө.
* {{Ер}} [[Һимереү]] менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Революция көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1783 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] Академияһы ойошторола ([[рус теле]]н өйрәнеү буйынса)
* [[1881 йыл]]: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Ғафури районы|Ғафури район]] гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* [[1990 йыл]]: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мансуров Әхтәм Әхмәт улы]] (1895—2.12.1965), [[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе,]] юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  
* [[Новиков Александр Григорьевич]] (1915—31.07.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа [[Златоуст]] металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Королёва Лариса Евгеньевна]] (1950), [[спорт]]сы. 1967—1968 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Күпбәйгелә РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1967), команда зачётында СССР чемпионы (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пузин Юрий Иванович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан өлкән, 1997 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1996), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2008). [[Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы|С. Р. Рафиҡов]] исемендәге премия лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Одинцов Виктор Петрович]] (1876—21.11.1938), офтальмолог-[[фән|ғалим]]. 1904 йылдан [[Өфө губернаһы]]ның земство табибы; 1918 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы ғилми етәксеһе, бер үк ваҡытта [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Республика тархоматоз ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙер — [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]) беренсе директоры (1927—1933). Медицина докторы (1904), профессор (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Бебякин Василий Гаврилович]] (1931—16.11.2011), табип-онколог-ғалим. Башҡортостан республика онкология диспансерының икенсе хирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ның 1960 йылдарҙа бөткән Красная Горка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Сөләймән Ғилемйән улы]] (1946—2022), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1981—2006 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] күсмә механизацияланған колоннаһы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Мәнәүезтамаҡ]] ауылынан.   
* [[Хөснуллина Роза Дияс ҡыҙы]] (1976), [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], һәүәҫкәр [[йыр]]сы. [[Нефтекама]] ҡалаһы мәктәптәре, [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның элекке уҡытыусыһы, 2025 йылдан [[Башҡортостан ҡыҙы|«Башҡортостан ҡыҙы» журналының]] бүлек мөдире. Филология фәндәре кандидаты (2009). Төрлө һөнәри конкурстар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ны [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәрипов Мәхмүтйән Ғәлимйән улы]] (1927—28.12.1999), механизатор. 1943 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] МТС-ы тракторсыһы, 1953 йылдан — трактор бригадаһы бригадиры; 1958—1986 йылдарҙа «Новый путь» колхозы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Мирмәғсүм Латип улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1977 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуштирәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зимина Нина Николаевна]] (1942—24.06.2017), [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Кәримов Тәлғәт Шәйәхмәт улы]] (1942—11.11.2014), [[Педагогика|педагог]], үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. 
* [[Симонова Надежда Ивановна]] (1947), [[фән|ғалим]]-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (1923—14.07.1989), [[икмәк]] бешереүсе, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылынан. 
* [[Пантелеев Михаил Максимович]] (1938—2017), [[Журналистика|журналист]]. 1965—1998 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] Савалда ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (1958), [[Педагогика|педагог]], 1990 йылдан [[Краснокама районы]]ның [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Котов Михаил Михайлович]] (1919–2002), хужалыҡ эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]], Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Кәлиев Ибраһим Әҙиәт улы]] (1959), ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]нда математика анализы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2007—2011 йылдарҙа физика‑математика факультеты деканы, 2009—2011 йылдарҙа Математика һәм тәбиғәт фәндәре институты директоры. Физика‑математика фәндәре докторы (2002), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Аҡ Яйыҡ районының Бударин ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыкин Роман Владимирович]] (1974), балет артисы. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). «Терпсихора байрамы» ([[Баҡы]], 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» ([[Пермь]], 1992), Лозанна ([[Швейцария]], 1993), [[Будапешт]] (1994) һәм Джексон ([[АҠШ]], 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, [[Мәскәү]]) дипломанты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1909 йыл]]: Георгий Лисицын, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шахмат]]сыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* [[1923 йыл]]: Александр Сухарев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың Генераль прокуроры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Владимир Успе́нский, СССР яҙыусыһы («Тайный советник вождя» китабы).
* [[1936 йыл]]: Юрий Алтухо́в, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, генетик.
* [[1962 йыл]]: Ғәбделфәт Сафин, йырсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы (2009). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1994 йыл]]: [[Яҡуп Ҡолмой]], [[башҡорт]] шағиры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2006 йыл]]: Азат Аббасов, [[Татарстан]]дың опера йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2006 йыл]]: Нәбилә Вәлитова, балет артисы, педагог һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К11]]
[[Категория:11 октябрь]]</text>
      <sha1>o2tfxjdtx8mv30l55vfyzajvc0mx3kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>14 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67737</id>
    <revision>
      <id>1307209</id>
      <parentid>1256128</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T14:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1307209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23815" sha1="tfwzqfaidrt7wvlp5pgw0em6uzrs1nx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''14 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 287-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Стандартлаштырыу көнө.
** Спирометрия һәм [[үпкә]] һаулығы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Әсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йәшәү көсө туплау көнө.
** [[Сәк-сәк]] көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Демократия көнө.
* {{Украина}} [[Украина]]: Украина казактары көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Польша}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡурсаулыҡ]]тарҙа эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Эшҡыуарҙар көнө
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851]]: [[Англия]]ның «Рейтер» мәғлүмәт хеҙмәте ойошторола.
* [[1860]]: [[Санкт-Петербург]]та Мариин опера театры эш башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916]]: [[Пермь дәүләт университеты]] асыла.
* [[1924]]: Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ойошторола.
* [[1926]]: [[Лондон]]да Алан Милндың «Винни-Пух» китабы сыға.
* [[1934]]: [[Мәскәү]]ҙә беренсе метро поезы һынау үтә.
* [[1943]]: Хәҙерге «Башҡортостан» республика дәүләт нәшриәте эшләй башлай.
* [[1962]]: Кариб көрсөгө башлана.
* [[1964]]: [[Леонид Брежнев]] [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары итеп һайлана.
* [[2010]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]нда халыҡ иҫәбен алыу башлана. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әбдрәшитов Сабур Әбдрәшит улы]] (1925—1995), [[фән|ғалим]]-агрохимик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1990 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965 йылдан — лаборатория, 1981—1990 йылдарҙа бүлек мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1958). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре 1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан. 
* [[Валентин]] (донъяуи исеме [[Мищук Тимофей Адамович]]; 1940), [[дин]] әһеле, 1976—1979 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] епискобы. Дини тәғлимәт кандидаты (1970). Митрополит (2004), архиепископ (1988), архимандрит (1976). Монахлыҡ ҡабул иткән (1969). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2010), 2-се дәрәжә Преподобный Сергий Радонежский (1983), 2-се дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2000), 3-сө дәрәжә Преподобный Серафим Саровский (2006), Изге апостолдар Пётр һәм Павел (1985, Антиохия православие сиркәүе) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белоруссия]]ның [[Брест]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фирҙәүес Бәширова]] (1945), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[шиғриәт|шағир]]. 1991—1998 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]] Президенты аппараты милләт-ара мөнәсәбәттәр бүлегенең баш референты; 1998—1999 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Төбәк һәм милли сәйәсәт министрлығының Татарстан Республикаһы буйынса баш белгесе. 1998 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли мәҙәни автономияһы етәксеһе; 2002 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. 1997 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (2002).  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).
* [[Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина]] (1945), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1997—2007 йылдарҙа Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтының өлкән уҡытыусыһы. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1993).Башҡортостан Республикаһының [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәтенең [[Баязит Бикбай]] исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
* [[Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы]] (1995), [[спорт]]сы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса [[Рәсәй]]ҙең йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәй чемпионатының бронза призёры (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Зайцев Николай Георгиевич]] (1896—1989), [[Балет|балетмейстер]]. 1939—1949 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] балетмейстеры, бер үк ваҡытта 1945—1946 һәм 1947—1948 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]]нең Алёшкино ауылынан.
* [[Ғабдулла Әхмәтшин]] (1921—25.05.1984), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1981). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Трофимов Дмитрий Карпович]] (1926—22.10.2017), элемтә тармағы һәм урман хужалығы хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1969 йылдан [[Белорет районы|Белорет район]] элемтә үҙәге начальнигы, 1977—1988 йылдарҙа Белорет урман хужалығының бүлек начальнигы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһының [[Григорий Белорецкий]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты. (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Ғәлиева Наилә Миңнулла ҡыҙы]] (1956—5.11.2025), [[хоҡуҡ|юрист]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның юстиция министры урынбаҫары; 2010 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мировой судья]]лар эшмәкәрлеген ойоштороу һәм хоҡуҡи акттар регистрын алып барыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Кәнтүков Мөнир Миҙхәт улы]] (1956), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1979—2013 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы дирижёры, бер үк ваҡытта 2007 йылдан Салауат балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Аллағыуат ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Железков Михаил Васильевич]] (1922—2000), һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү Парадында ҡатнашыусы. 36 йыл дауамында Баҡалы механизация мәктәбе мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Марюткин Василий Павлович]] (1922—17.11.1986), [[спорт]]сы, спорт судьяһы, [[Стәрлетамаҡ]] аэроклубы тәрбиәләнеүсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1958 йылдарҙа [[парашют спорты]] буйынса [[СССР]] йыйылма команда ағзаһы, 1950—1960 йылдарҙа йыйылма команда тренеры. Парашют спорты буйынса [[Ер|донъя чемпионы]], 11 тапҡыр донъя рекордсыһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1951), республика категорияһындағы судья (1958). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварино]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ломков Василий Миронович]] (1932—2006), [[Благовещен районы]] Димитров исемендәге колхоздың элекке механизаторы, ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры.
* [[Попов Вадим Леонидович]] (1932—), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1960 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] төҙөлөшөндә прораб, участка начальнигы, баш инженер; 1977 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]], 1978 йылдан — [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресы идарасыһы; 1986—1988 йылдарҙа «Главприокскстрой» тресының [[Тула]] территориаль идаралығы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Мәскәү өлкәһе]]нең Товарков ҡасабаһынан. 
* [[Сафонов Станислав Гаврилович]] (1942), [[нефть|нефтсе]]. 1967—2003 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Иҫке Нәдир]] ауылынан.
* [[Зиннәтов Ғәйнетдин Бәшәр улы]] (1947), механизатор. 1960—1966 һәм 1969—2007 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының [[Ҡырҙас]] бүлексәһе тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ғиззәтова Гүзәл Кәшиф ҡыҙы]] (1957), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауыл мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Матвеев Александр Николаевич]] (1957), «Стәрлетамаҡ троллейбус идаралығы» муниципаль унитар предприятиеһы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы ҡала электр транспорты һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы транспорт хеҙмәткәре.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡарабаев Мөхтәр Вәлиәхмәт улы]] (1933—2022), механизатор. 1948—1993 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры (1973), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Шакирова Валентина Николаевна]] (1958), [[Журналистика|журналист]]. [[Баҡалы районы]]ның «Бакалинские зори» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡужәхмәтов Григорий Ғилмийәр улы]] (1939—16.05.2015), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]]. 1973—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2008 йылдарҙа экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Көркәк]] ауылынан. 
* [[Әхмәров Рәмзис Рәшит улы]] (1949), мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2014 йылға тиклем [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның Уҡыу театры директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишмөхәмәтов Сафа Вафа улы]] (1959), уҡытыусы, [[КПСС|партия]], юғары мәктәп һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2013 йылдан [[Сибай ҡалаһы ҡала округы]]ның территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү (2001) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан.
* [[Рәйес Түләк]] (1959—31.03.2007), [[Шиғриәт|шағир]], [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1992 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1995).
* [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы]] (1959), ғалим-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 2002 йылдан — бүлек мөдире. Филология фәндәре докторы (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1890]]: Дуайт Эйзенхауэр, [[АҠШ]] президенты.
* [[1912]]: Лев Гумилёв, [[СССР]] [[тарих]]сыһы, [[Этнология|этнолог]], [[Археология|археолог]], [[шәрҡиәт]]се, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[тәржемә]]се.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1963]]: Валентин Юдашкин, модельер.
* [[1965]]: Вячеслав Разбегаев, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1969]]: Виктор Онопко, СССР һәм Рәсәй [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817]]: Фёдор Ушаков, [[Рәсәй Империяһы]] хәрби эшмәкәре, адмирал.
* [[1940]]: Генрих Кайзер, [[Германия]] физигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1958]]: Николай Заболоцкий, [[СССР]] шағиры.
* [[1995]]: [[Тәлиғә Бикташева]], башҡорт [[театр]] актёры, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К14]]
[[Категория:14 октябрь]]</text>
      <sha1>tfwzqfaidrt7wvlp5pgw0em6uzrs1nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307210</id>
      <parentid>1307209</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T14:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24173" sha1="iysbvumcha1me678li9n53paptmzere" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''14 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 287-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Стандартлаштырыу көнө.
** Спирометрия һәм [[үпкә]] һаулығы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Әсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йәшәү көсө туплау көнө.
** [[Сәк-сәк]] көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Демократия көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Польша}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡурсаулыҡ]]тарҙа эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Эшҡыуарҙар көнө
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851 йыл]]: [[Англия]]ның «Рейтер» мәғлүмәт хеҙмәте ойошторола.
* [[1860 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та Мариин опера театры эш башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916 йыл]]: [[Пермь дәүләт университеты]] асыла.
* [[1924 йыл]]: Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ойошторола.
* [[1926 йыл]]: [[Лондон]]да Алан Милндың «Винни-Пух» китабы сыға.
* [[1934 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә беренсе метро поезы һынау үтә.
* [[1943 йыл]]: Хәҙерге «Башҡортостан» республика дәүләт нәшриәте эшләй башлай.
* [[1962 йыл]]: Кариб көрсөгө башлана.
* [[1964 йыл]]: [[Леонид Брежнев]] [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары итеп һайлана.
* [[2010 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]нда халыҡ иҫәбен алыу башлана. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әбдрәшитов Сабур Әбдрәшит улы]] (1925—1995), [[фән|ғалим]]-агрохимик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1990 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965 йылдан — лаборатория, 1981—1990 йылдарҙа бүлек мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1958). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре 1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан. 
* [[Валентин]] (донъяуи исеме [[Мищук Тимофей Адамович]]; 1940), [[дин]] әһеле, 1976—1979 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] епискобы. Дини тәғлимәт кандидаты (1970). Митрополит (2004), архиепископ (1988), архимандрит (1976). Монахлыҡ ҡабул иткән (1969). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2010), 2-се дәрәжә Преподобный Сергий Радонежский (1983), 2-се дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2000), 3-сө дәрәжә Преподобный Серафим Саровский (2006), Изге апостолдар Пётр һәм Павел (1985, Антиохия православие сиркәүе) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белоруссия]]ның [[Брест]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фирҙәүес Бәширова]] (1945), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[шиғриәт|шағир]]. 1991—1998 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]] Президенты аппараты милләт-ара мөнәсәбәттәр бүлегенең баш референты; 1998—1999 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Төбәк һәм милли сәйәсәт министрлығының Татарстан Республикаһы буйынса баш белгесе. 1998 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли мәҙәни автономияһы етәксеһе; 2002 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. 1997 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (2002).  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).
* [[Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина]] (1945), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1997—2007 йылдарҙа Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтының өлкән уҡытыусыһы. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1993).Башҡортостан Республикаһының [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәтенең [[Баязит Бикбай]] исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
* [[Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы]] (1995), [[спорт]]сы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса [[Рәсәй]]ҙең йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәй чемпионатының бронза призёры (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Зайцев Николай Георгиевич]] (1896—1989), [[Балет|балетмейстер]]. 1939—1949 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] балетмейстеры, бер үк ваҡытта 1945—1946 һәм 1947—1948 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]]нең Алёшкино ауылынан.
* [[Ғабдулла Әхмәтшин]] (1921—25.05.1984), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1981). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Трофимов Дмитрий Карпович]] (1926—22.10.2017), элемтә тармағы һәм урман хужалығы хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1969 йылдан [[Белорет районы|Белорет район]] элемтә үҙәге начальнигы, 1977—1988 йылдарҙа Белорет урман хужалығының бүлек начальнигы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһының [[Григорий Белорецкий]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты. (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Арефьев Виталий Степанович]] (1946), [[тренер]]. [[Өфө ҡалаһы]]ның [[еңел атлетика]] буйынса 21-се спорт мәктәбенең элекке уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Ғәлиева Наилә Миңнулла ҡыҙы]] (1956—5.11.2025), [[хоҡуҡ|юрист]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның юстиция министры урынбаҫары; 2010 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мировой судья]]лар эшмәкәрлеген ойоштороу һәм хоҡуҡи акттар регистрын алып барыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Кәнтүков Мөнир Миҙхәт улы]] (1956), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1979—2013 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы дирижёры, бер үк ваҡытта 2007 йылдан Салауат балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Аллағыуат ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Железков Михаил Васильевич]] (1922—2000), һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү Парадында ҡатнашыусы. 36 йыл дауамында Баҡалы механизация мәктәбе мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Марюткин Василий Павлович]] (1922—17.11.1986), [[спорт]]сы, спорт судьяһы, [[Стәрлетамаҡ]] аэроклубы тәрбиәләнеүсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1958 йылдарҙа [[парашют спорты]] буйынса [[СССР]] йыйылма команда ағзаһы, 1950—1960 йылдарҙа йыйылма команда тренеры. Парашют спорты буйынса [[Ер|донъя чемпионы]], 11 тапҡыр донъя рекордсыһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1951), республика категорияһындағы судья (1958). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварино]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ломков Василий Миронович]] (1932—2006), [[Благовещен районы]] Димитров исемендәге колхоздың элекке механизаторы, ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры.
* [[Попов Вадим Леонидович]] (1932—), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1960 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] төҙөлөшөндә прораб, участка начальнигы, баш инженер; 1977 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]], 1978 йылдан — [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресы идарасыһы; 1986—1988 йылдарҙа «Главприокскстрой» тресының [[Тула]] территориаль идаралығы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Мәскәү өлкәһе]]нең Товарков ҡасабаһынан. 
* [[Сафонов Станислав Гаврилович]] (1942), [[нефть|нефтсе]]. 1967—2003 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Иҫке Нәдир]] ауылынан.
* [[Зиннәтов Ғәйнетдин Бәшәр улы]] (1947), механизатор. 1960—1966 һәм 1969—2007 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының [[Ҡырҙас]] бүлексәһе тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ғиззәтова Гүзәл Кәшиф ҡыҙы]] (1957), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауыл мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Матвеев Александр Николаевич]] (1957), «Стәрлетамаҡ троллейбус идаралығы» муниципаль унитар предприятиеһы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы ҡала электр транспорты һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы транспорт хеҙмәткәре.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡарабаев Мөхтәр Вәлиәхмәт улы]] (1933—2022), механизатор. 1948—1993 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры (1973), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Шакирова Валентина Николаевна]] (1958), [[Журналистика|журналист]]. [[Баҡалы районы]]ның «Бакалинские зори» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡужәхмәтов Григорий Ғилмийәр улы]] (1939—16.05.2015), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]]. 1973—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2008 йылдарҙа экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Көркәк]] ауылынан. 
* [[Әхмәров Рәмзис Рәшит улы]] (1949), мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2014 йылға тиклем [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның Уҡыу театры директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишмөхәмәтов Сафа Вафа улы]] (1959), уҡытыусы, [[КПСС|партия]], юғары мәктәп һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2013 йылдан [[Сибай ҡалаһы ҡала округы]]ның территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү (2001) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан.
* [[Рәйес Түләк]] (1959—31.03.2007), [[Шиғриәт|шағир]], [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1992 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1995).
* [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы]] (1959), ғалим-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 2002 йылдан — бүлек мөдире. Филология фәндәре докторы (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1890]]: Дуайт Эйзенхауэр, [[АҠШ]] президенты.
* [[1912]]: Лев Гумилёв, [[СССР]] [[тарих]]сыһы, [[Этнология|этнолог]], [[Археология|археолог]], [[шәрҡиәт]]се, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[тәржемә]]се.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1963]]: Валентин Юдашкин, модельер.
* [[1965]]: Вячеслав Разбегаев, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1969]]: Виктор Онопко, СССР һәм Рәсәй [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817]]: Фёдор Ушаков, [[Рәсәй Империяһы]] хәрби эшмәкәре, адмирал.
* [[1940]]: Генрих Кайзер, [[Германия]] физигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1958]]: Николай Заболоцкий, [[СССР]] шағиры.
* [[1995]]: [[Тәлиғә Бикташева]], башҡорт [[театр]] актёры, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К14]]
[[Категория:14 октябрь]]</text>
      <sha1>iysbvumcha1me678li9n53paptmzere</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307212</id>
      <parentid>1307210</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24864" sha1="d9rvvutf1ajajl1tqc991isuaoq90hz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''14 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 287-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Стандартлаштырыу көнө.
** Спирометрия һәм [[үпкә]] һаулығы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Әсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йәшәү көсө туплау көнө.
** [[Сәк-сәк]] көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Демократия көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Польша}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡурсаулыҡ]]тарҙа эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Эшҡыуарҙар көнө
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851 йыл]]: [[Англия]]ның «Рейтер» мәғлүмәт хеҙмәте ойошторола.
* [[1860 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та Мариин опера театры эш башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916 йыл]]: [[Пермь дәүләт университеты]] асыла.
* [[1924 йыл]]: Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ойошторола.
* [[1926 йыл]]: [[Лондон]]да Алан Милндың «Винни-Пух» китабы сыға.
* [[1934 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә беренсе метро поезы һынау үтә.
* [[1943 йыл]]: Хәҙерге «Башҡортостан» республика дәүләт нәшриәте эшләй башлай.
* [[1962 йыл]]: Кариб көрсөгө башлана.
* [[1964 йыл]]: [[Леонид Брежнев]] [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары итеп һайлана.
* [[2010 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]нда халыҡ иҫәбен алыу башлана. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әбдрәшитов Сабур Әбдрәшит улы]] (1925—1995), [[фән|ғалим]]-агрохимик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1990 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965 йылдан — лаборатория, 1981—1990 йылдарҙа бүлек мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1958). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре 1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан. 
* [[Валентин]] (донъяуи исеме [[Мищук Тимофей Адамович]]; 1940), [[дин]] әһеле, 1976—1979 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] епискобы. Дини тәғлимәт кандидаты (1970). Митрополит (2004), архиепископ (1988), архимандрит (1976). Монахлыҡ ҡабул иткән (1969). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2010), 2-се дәрәжә Преподобный Сергий Радонежский (1983), 2-се дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2000), 3-сө дәрәжә Преподобный Серафим Саровский (2006), Изге апостолдар Пётр һәм Павел (1985, Антиохия православие сиркәүе) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белоруссия]]ның [[Брест]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фирҙәүес Бәширова]] (1945), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[шиғриәт|шағир]]. 1991—1998 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]] Президенты аппараты милләт-ара мөнәсәбәттәр бүлегенең баш референты; 1998—1999 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Төбәк һәм милли сәйәсәт министрлығының Татарстан Республикаһы буйынса баш белгесе. 1998 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли мәҙәни автономияһы етәксеһе; 2002 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. 1997 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (2002).  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).
* [[Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина]] (1945), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1997—2007 йылдарҙа Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтының өлкән уҡытыусыһы. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1993).Башҡортостан Республикаһының [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәтенең [[Баязит Бикбай]] исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
* [[Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы]] (1995), [[спорт]]сы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса [[Рәсәй]]ҙең йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәй чемпионатының бронза призёры (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Зайцев Николай Георгиевич]] (1896—1989), [[Балет|балетмейстер]]. 1939—1949 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] балетмейстеры, бер үк ваҡытта 1945—1946 һәм 1947—1948 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]]нең Алёшкино ауылынан.
* [[Ғабдулла Әхмәтшин]] (1921—25.05.1984), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1981). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Трофимов Дмитрий Карпович]] (1926—22.10.2017), элемтә тармағы һәм урман хужалығы хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1969 йылдан [[Белорет районы|Белорет район]] элемтә үҙәге начальнигы, 1977—1988 йылдарҙа Белорет урман хужалығының бүлек начальнигы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһының [[Григорий Белорецкий]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты. (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Арефьев Виталий Степанович]] (1946), [[тренер]]. [[Өфө ҡалаһы]]ның [[еңел атлетика]] буйынса 21-се спорт мәктәбенең элекке уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Байчхаева Зоя Бадмаевна]] (1946-9.07.2023), [[йыр]]сы. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыкаль-әҙәби лекторийының элекке вокал солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының]] (1989) һәм [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]ның (1996) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге [[Красноярск крайы]] Енисей районының Ярцево ауылынан.
* [[Ғәлиева Наилә Миңнулла ҡыҙы]] (1956—5.11.2025), [[хоҡуҡ|юрист]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның юстиция министры урынбаҫары; 2010 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мировой судья]]лар эшмәкәрлеген ойоштороу һәм хоҡуҡи акттар регистрын алып барыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Кәнтүков Мөнир Миҙхәт улы]] (1956), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1979—2013 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы дирижёры, бер үк ваҡытта 2007 йылдан Салауат балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Аллағыуат ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Железков Михаил Васильевич]] (1922—2000), һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү Парадында ҡатнашыусы. 36 йыл дауамында Баҡалы механизация мәктәбе мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Марюткин Василий Павлович]] (1922—17.11.1986), [[спорт]]сы, спорт судьяһы, [[Стәрлетамаҡ]] аэроклубы тәрбиәләнеүсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1958 йылдарҙа [[парашют спорты]] буйынса [[СССР]] йыйылма команда ағзаһы, 1950—1960 йылдарҙа йыйылма команда тренеры. Парашют спорты буйынса [[Ер|донъя чемпионы]], 11 тапҡыр донъя рекордсыһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1951), республика категорияһындағы судья (1958). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварино]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ломков Василий Миронович]] (1932—2006), [[Благовещен районы]] Димитров исемендәге колхоздың элекке механизаторы, ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры.
* [[Попов Вадим Леонидович]] (1932—), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1960 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] төҙөлөшөндә прораб, участка начальнигы, баш инженер; 1977 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]], 1978 йылдан — [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресы идарасыһы; 1986—1988 йылдарҙа «Главприокскстрой» тресының [[Тула]] территориаль идаралығы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Мәскәү өлкәһе]]нең Товарков ҡасабаһынан. 
* [[Сафонов Станислав Гаврилович]] (1942), [[нефть|нефтсе]]. 1967—2003 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Иҫке Нәдир]] ауылынан.
* [[Зиннәтов Ғәйнетдин Бәшәр улы]] (1947), механизатор. 1960—1966 һәм 1969—2007 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының [[Ҡырҙас]] бүлексәһе тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ғиззәтова Гүзәл Кәшиф ҡыҙы]] (1957), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауыл мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Матвеев Александр Николаевич]] (1957), «Стәрлетамаҡ троллейбус идаралығы» муниципаль унитар предприятиеһы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы ҡала электр транспорты һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы транспорт хеҙмәткәре.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡарабаев Мөхтәр Вәлиәхмәт улы]] (1933—2022), механизатор. 1948—1993 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры (1973), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Шакирова Валентина Николаевна]] (1958), [[Журналистика|журналист]]. [[Баҡалы районы]]ның «Бакалинские зори» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡужәхмәтов Григорий Ғилмийәр улы]] (1939—16.05.2015), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]]. 1973—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2008 йылдарҙа экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Көркәк]] ауылынан. 
* [[Әхмәров Рәмзис Рәшит улы]] (1949), мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2014 йылға тиклем [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның Уҡыу театры директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишмөхәмәтов Сафа Вафа улы]] (1959), уҡытыусы, [[КПСС|партия]], юғары мәктәп һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2013 йылдан [[Сибай ҡалаһы ҡала округы]]ның территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү (2001) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан.
* [[Рәйес Түләк]] (1959—31.03.2007), [[Шиғриәт|шағир]], [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1992 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1995).
* [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы]] (1959), ғалим-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 2002 йылдан — бүлек мөдире. Филология фәндәре докторы (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1890]]: Дуайт Эйзенхауэр, [[АҠШ]] президенты.
* [[1912]]: Лев Гумилёв, [[СССР]] [[тарих]]сыһы, [[Этнология|этнолог]], [[Археология|археолог]], [[шәрҡиәт]]се, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[тәржемә]]се.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1963]]: Валентин Юдашкин, модельер.
* [[1965]]: Вячеслав Разбегаев, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1969]]: Виктор Онопко, СССР һәм Рәсәй [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817]]: Фёдор Ушаков, [[Рәсәй Империяһы]] хәрби эшмәкәре, адмирал.
* [[1940]]: Генрих Кайзер, [[Германия]] физигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1958]]: Николай Заболоцкий, [[СССР]] шағиры.
* [[1995]]: [[Тәлиғә Бикташева]], башҡорт [[театр]] актёры, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К14]]
[[Категория:14 октябрь]]</text>
      <sha1>d9rvvutf1ajajl1tqc991isuaoq90hz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307214</id>
      <parentid>1307212</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25218" sha1="h7k6l2hfpmlwij43fyb3x00zabf70at" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''14 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 287-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Стандартлаштырыу көнө.
** Спирометрия һәм [[үпкә]] һаулығы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Әсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йәшәү көсө туплау көнө.
** [[Сәк-сәк]] көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Демократия көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Польша}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡурсаулыҡ]]тарҙа эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Эшҡыуарҙар көнө
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851 йыл]]: [[Англия]]ның «Рейтер» мәғлүмәт хеҙмәте ойошторола.
* [[1860 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та Мариин опера театры эш башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916 йыл]]: [[Пермь дәүләт университеты]] асыла.
* [[1924 йыл]]: Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ойошторола.
* [[1926 йыл]]: [[Лондон]]да Алан Милндың «Винни-Пух» китабы сыға.
* [[1934 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә беренсе метро поезы һынау үтә.
* [[1943 йыл]]: Хәҙерге «Башҡортостан» республика дәүләт нәшриәте эшләй башлай.
* [[1962 йыл]]: Кариб көрсөгө башлана.
* [[1964 йыл]]: [[Леонид Брежнев]] [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары итеп һайлана.
* [[2010 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]нда халыҡ иҫәбен алыу башлана. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әбдрәшитов Сабур Әбдрәшит улы]] (1925—1995), [[фән|ғалим]]-агрохимик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1990 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965 йылдан — лаборатория, 1981—1990 йылдарҙа бүлек мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1958). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре 1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан. 
* [[Валентин]] (донъяуи исеме [[Мищук Тимофей Адамович]]; 1940), [[дин]] әһеле, 1976—1979 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] епискобы. Дини тәғлимәт кандидаты (1970). Митрополит (2004), архиепископ (1988), архимандрит (1976). Монахлыҡ ҡабул иткән (1969). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2010), 2-се дәрәжә Преподобный Сергий Радонежский (1983), 2-се дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2000), 3-сө дәрәжә Преподобный Серафим Саровский (2006), Изге апостолдар Пётр һәм Павел (1985, Антиохия православие сиркәүе) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белоруссия]]ның [[Брест]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фирҙәүес Бәширова]] (1945), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[шиғриәт|шағир]]. 1991—1998 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]] Президенты аппараты милләт-ара мөнәсәбәттәр бүлегенең баш референты; 1998—1999 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Төбәк һәм милли сәйәсәт министрлығының Татарстан Республикаһы буйынса баш белгесе. 1998 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли мәҙәни автономияһы етәксеһе; 2002 йылдан Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. 1997 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (2002).  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).
* [[Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина]] (1945), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1997—2007 йылдарҙа Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институтының өлкән уҡытыусыһы. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1993).Башҡортостан Республикаһының [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәтенең [[Баязит Бикбай]] исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
* [[Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы]] (1995), [[спорт]]сы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса [[Рәсәй]]ҙең йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәй чемпионатының бронза призёры (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Зайцев Николай Георгиевич]] (1896—1989), [[Балет|балетмейстер]]. 1939—1949 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] балетмейстеры, бер үк ваҡытта 1945—1946 һәм 1947—1948 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Рязань өлкәһе]]нең Алёшкино ауылынан.
* [[Ғабдулла Әхмәтшин]] (1921—25.05.1984), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1981). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Трофимов Дмитрий Карпович]] (1926—22.10.2017), элемтә тармағы һәм урман хужалығы хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1969 йылдан [[Белорет районы|Белорет район]] элемтә үҙәге начальнигы, 1977—1988 йылдарҙа Белорет урман хужалығының бүлек начальнигы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһының [[Григорий Белорецкий]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты. (2006). [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Арефьев Виталий Степанович]] (1946), [[тренер]]. [[Өфө ҡалаһы]]ның [[еңел атлетика]] буйынса 21-се спорт мәктәбенең элекке уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Байчхаева Зоя Бадмаевна]] (1946-9.07.2023), [[йыр]]сы. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыкаль-әҙәби лекторийының элекке вокал солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының]] (1989) һәм [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]ның (1996) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге [[Красноярск крайы]] Енисей районының Ярцево ауылынан.
* [[Ғәлиева Наилә Миңнулла ҡыҙы]] (1956—5.11.2025), [[хоҡуҡ|юрист]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның юстиция министры урынбаҫары; 2010 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мировой судья]]лар эшмәкәрлеген ойоштороу һәм хоҡуҡи акттар регистрын алып барыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Кәнтүков Мөнир Миҙхәт улы]] (1956), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1979—2013 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы дирижёры, бер үк ваҡытта 2007 йылдан Салауат балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Аллағыуат ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Железков Михаил Васильевич]] (1922—2000), һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү Парадында ҡатнашыусы. 36 йыл дауамында Баҡалы механизация мәктәбе мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Марюткин Василий Павлович]] (1922—17.11.1986), [[спорт]]сы, спорт судьяһы, [[Стәрлетамаҡ]] аэроклубы тәрбиәләнеүсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1958 йылдарҙа [[парашют спорты]] буйынса [[СССР]] йыйылма команда ағзаһы, 1950—1960 йылдарҙа йыйылма команда тренеры. Парашют спорты буйынса [[Ер|донъя чемпионы]], 11 тапҡыр донъя рекордсыһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1951), республика категорияһындағы судья (1958). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварино]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ломков Василий Миронович]] (1932—2006), [[Благовещен районы]] Димитров исемендәге колхоздың элекке механизаторы, ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры.
* [[Попов Вадим Леонидович]] (1932—), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1960 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] төҙөлөшөндә прораб, участка начальнигы, баш инженер; 1977 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]], 1978 йылдан — [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресы идарасыһы; 1986—1988 йылдарҙа «Главприокскстрой» тресының [[Тула]] территориаль идаралығы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Мәскәү өлкәһе]]нең Товарков ҡасабаһынан. 
* [[Сафонов Станислав Гаврилович]] (1942), [[нефть|нефтсе]]. 1967—2003 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Иҫке Нәдир]] ауылынан.
* [[Зиннәтов Ғәйнетдин Бәшәр улы]] (1947), механизатор. 1960—1966 һәм 1969—2007 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының [[Ҡырҙас]] бүлексәһе тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ғиззәтова Гүзәл Кәшиф ҡыҙы]] (1957), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауыл мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Матвеев Александр Николаевич]] (1957), «Стәрлетамаҡ троллейбус идаралығы» муниципаль унитар предприятиеһы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы ҡала электр транспорты һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы транспорт хеҙмәткәре.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡарабаев Мөхтәр Вәлиәхмәт улы]] (1933—2022), механизатор. 1948—1993 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры (1973), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Шакирова Валентина Николаевна]] (1958), [[Журналистика|журналист]]. [[Баҡалы районы]]ның «Бакалинские зори» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡужәхмәтов Григорий Ғилмийәр улы]] (1939—16.05.2015), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]]. 1973—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2008 йылдарҙа экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Көркәк]] ауылынан. 
* [[Әхмәров Рәмзис Рәшит улы]] (1949), мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2014 йылға тиклем [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның Уҡыу театры директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишмөхәмәтов Сафа Вафа улы]] (1959), уҡытыусы, [[КПСС|партия]], юғары мәктәп һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2013 йылдан [[Сибай ҡалаһы ҡала округы]]ның территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү (2001) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Сибай]] ҡалаһынан.
* [[Рәйес Түләк]] (1959—31.03.2007), [[Шиғриәт|шағир]], [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1992 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1995).
* [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы]] (1959), ғалим-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 2002 йылдан — бүлек мөдире. Филология фәндәре докторы (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1890 йыл]]: Дуайт Эйзенхауэр, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[АҠШ президенты|президенты]].
* [[1912 йыл]]: Лев Гумилёв, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[тарих]]сыһы, [[Этнология|этнолог]], [[Археология|археолог]], [[шәрҡиәт]]се, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[тәржемә]]се.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1963 йыл]]: Валентин Юдашкин, модельер.
* [[1965 йыл]]: Вячеслав Разбегаев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры.
* [[1969 йыл]]: Виктор Онопко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817 йыл]]: Фёдор Ушаков, [[Рәсәй Империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, адмирал.
* [[1940 йыл]]: Генрих Кайзер, [[Германия]] физигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1958 йыл ]]: Николай Заболоцкий, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] шағиры.
* [[1995 йыл]]: [[Тәлиғә Бикташева]], башҡорт [[театр]] актёры, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К14]]
[[Категория:14 октябрь]]</text>
      <sha1>h7k6l2hfpmlwij43fyb3x00zabf70at</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>15 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67748</id>
    <revision>
      <id>1307226</id>
      <parentid>1256349</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T02:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38671" sha1="10jpxvf1jie6xbnmph80mnrv3l842st" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 288-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 289-сы). Йыл аҙағына тиклем 77 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Ауыл ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
** Һуҡырҙар ҡулланған {{comment|аҡ таяҡ|белая трость}} көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Импровизаторҙар көнө.
** [[Йыр]]лау көнө.
** Ҡул йыуыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бәшмәк]]тәр көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Көҙ]] уртаһы байрамы.
* {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: [[Олатай]] һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Шри-Ланка}} [[Шри-Ланка]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Косметологтар көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Фармацевтика һәм микробиология хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Уҡытыусы]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Федераль миграция хеҙмәтенең адрес-белешмә хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Студент]]тар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1552 йыл]]: [[Иван Грозный]] [[Ҡазан ханлығы]]н яулап ала.
* [[1570 йыл]]: [[Пхеньян]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1582 йыл]]: [[Григориан календары]] индерелә.
* [[1806 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] составына Баҡы ханлығы индерелә.
* [[1815 йыл]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеондың]] Изге Елена утрауында һөргөнө башлана.
* [[1931 йыл]]: [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1940 йыл]]: Экрандарға [[Чарли Чаплин]]дың «Бөйөк диктатор» фильмы сыға.
* [[1961 йыл]]: [[Лондон]]да хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы «Эмнисти Интернэшнл» ойошторола.
* [[1967 йыл]]: [[Волгоград]] ҡалаһында «Ватан-әсә саҡыра!» («Родина-мать зовет!») скульптураһын төҙөү тамамлана.
* [[1973 йыл]]: Беренсе UNIX операцион системаһы эшләй башлай.
* [[1981 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] «Metallica» рок-төркөмө ойошторола.
* [[1985 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]] пленумында [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] «Үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] лидеры Михаил Горбачевҡа [[Нобель премияһы]] бирелә.
* [[2003 йыл]]: [[Ҡытай]]ҙың беренсе [[космонавт|космонавы]] [[Йыһанға осоу|Йыһанға осош]] яһай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы]] (1890—25.11.1959), дәүләт эшмәкәре. 1920 йылдың июль-октябрендә [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1910 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. Революцион хәрәкәттә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944).
* [[Зарипов Хәмитйән Камал улы]] (1910—9.02.1990), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Саҡмағош районы]]ның «Еңеү» [[колхоз]]ы рәйесе. [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рудерман Семён Юрьевич]] (1935), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1962 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1970 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылдан — математик модель әҙерләү кафедраһы мөдире. 1986—2014 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (1973), профессор (1976). Сығышы менән [[Минск]] ҡалаһынан.
* [[Вәлиуллин Рим Абдулла улы]] (1950), геофизик-ғалим. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998 йылдан геофизика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993 йылдан [[Өфө]]ләге «ГеоТЭК» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2012), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы 1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). 
* [[Усманов Искәндәр Йософ улы]] (1950), [[үҫемлектәр]] [[Физиология|физиологы]]-ғалим, [[Экология|эколог]]. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт университетының [[үҫемлектәр физиологияһы]] кафедраһы мөдире, 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы]]ның Туризм һәм коммуникация институты директоры, 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы.  Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Рычков Николай Петрович]] (1746—1784), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәт]]сеһе, [[География|географ]] һәм этнограф. 1768 йылдан [[Паллас Петер Симон|П. С. Паллас]] етәкселегендә [[Вятка губернаһы|Вятка]], [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] губерналарына ойошторолған [[Академик экспедициялар]]ҙа ҡатнашыусы, [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[тәбиғәт]]ен, [[мәмерйә]]ләрҙе, [[баҡыр]] рудниктарын, төбәктәге баҡыр иретеү заводтарын, [[Башҡорттар|башҡорт]], [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[типтәрҙәр]]ҙең [[көнкүреш]]ен, [[йола]]ларын һүрәтләүсе.
* [[Залалов Шәмсулғас (Карам) Ғәлимйән улы]] (1921—17.02.2006), [[мәғариф]] һәм совет органдары эшмәкәре. 1940 йылдан [[Белорет районы]] һәм [[Белорет|Белорет ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры; 1953 йылдан — ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1957—1967 йылдарҙа ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың мәғариф отличнигы. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы]] (1926—19.02.1989), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]-методист, [[Тел белеме|тел белгесе]]. 1968—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент. [[Башҡорт теле]]ндәге «[[Әлифба]]»ны төҙөүсе. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967). 
* [[Вәлиев Рифҡәт Нурый улы]] (1931), конструктор. 1962—1993 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1964—1972, 1975—1981 һәм 1986—1992 йылдарҙа конструктор бюроһы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). 
* [[Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы]] (1936), юғары мәктәп ветераны, [[Удмурттар|удмурт]] тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе. 1972 йылдан Удмурт ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1983 йылдан [[Удмурт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1984 йылдан — өлкән, 1992 йылдың авгусынан — төп ғилми хеҙмәткәр, сентябрҙән — лаборатория мөдире. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Удмурт Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
* [[Турченко Владимир Иванович]] (1946), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны, баянсы, педагог, оркестр дирижёры. 1971—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка колледжы|Салауат музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, 1983—1988 йылдарҙа — директоры; бер үк ваҡытта 2000 йылдан Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе филармонияһының рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының баш дирижёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Новомосковск (Рәсәй)|Новомосковск]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—24.11.1992) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[РСФСР]] Юғары Советының һәм [[БАССР]]-ҙың 7—11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1982), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры.
* [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]] (1922—12.08.1969), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 25 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]] (15.10.1937—1.08.2003), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡарыусы. 1991—1993 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), төрлө кимәлдәге йыр бәйгеләре лауреаты. Сығышы менән Бөрйән районының [[Нәби]] ауылынан. 
* [[Дияров Ғәли Фәүәрис улы]] (1942), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1973—1980 һәм 1984—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз бригадиры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
* [[Исмәғилев Зинфер Ришат улы]] (1947—21.06.2023), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 2010 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Себер бүлексәһенең Күмер химияһы һәм химик материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры, бер үк ваҡытта Кузбасс техник университеты уҡытыусыһы (икеһе лә [[Кемерово]] ҡалаһы). Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987),  В. А. Коптюг исемендәге премия лауреаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилде]] ауылынан.
* [[Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Философия|философ]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2005—2012 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]]ның Премьер-министр урынбаҫары—мәҙәниәт министры; 2020 йылдың ғинуарынан Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты (2010). Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) һәм Татарстандың Дуҫлыҡ (2017) ордендары кавалеры, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мәхмүтов Фәррәх Зәйнулла улы]] (1952), механизатор. 1969—2012 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге хужалығы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Сыңғыҙ]] ауылынан.
* [[Аҡчурина Мәҙәниә Садиҡ ҡыҙы]] (1957), йырсы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Мофазалова Наталья Альберт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Фармакология|фармаколог]], терапевт. 1991 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина  фәндәре докторы (2002), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Богомолова Галина Евгеньевна]] (1977), [[спорт]]сы, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереүсе [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Өс тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000, 2004, 2008). Рим марафоны еңеүсеһе (2008). Биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2000, 2003, 2005, 2006). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]] (1888—27.09.1937), [[башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы, дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның өсөнсө рәйесе (1922—1929), [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының Президиум ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Вәхитов Абдулла Шәһивәли улы]] (1903—27.12.1971), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылының хәҙерге 1-се мәктәбе директоры; 1937—1966 йылдарҙа (өҙөклөк менән) район [[мәғариф]] бүлегенең методик кабинет мөдире, инспекторы, 1946—1955 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Юлбарыҫ (Хәйбулла районы)|Юлбарыҫ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры.
* [[Муса Ғәли]] (төп исеме — [[Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев]]; 1923—15.01.2004), [[Шиғриәт|шағир]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1993) ордендары кавалеры.
* [[Исхаҡов Хәйрулла Хәйбулла улы]] (1928—15.09.1993), слесарь. 1943—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы ремонт оҫтаханаһының слесарь-моторисы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылынан.
* [[Кәримов Зөфәр Фазыл улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1972 йылдан — [[физика]] факультеты деканы; 1983 йылдан [[Өфө нефть институты]]ның кафедра мөдире; 1987 йылдан [[Ленинград]] ҡалаһындағы Төньяҡ-көнбайыш ситтән тороп уҡыу техник университеты Энергетика институтының кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[энергетика]] факультеты деканы, 2005—2012 йылдарҙа — институт директоры. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). [[Рәсәй]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Ҡарғауыл]] ауылынан.
* [[Фазылов Закир Язар улы]] (1933), механизатор. 1957—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. 
* [[Йәнүҙәков Рәфҡәт Шаһивәли улы]] (1938), механизатор. 1955 йылдан Әбйәлил районы Буденный исемендәге колхоз, 1957 йылдан — «Урал» совхозы механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан. 
* [[Ҡунаҡҡужин Зиннур Йыһанур улы]] (1948—27.06.1992), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Нуров Валерий Морат улы]] (1953), инженер, [[дәүләт]] органы хеҙмәткәре. 1974 йылдан Башҡорт АССР-ы Статистика идаралығының иҫәпләү үҙәге операторы, өлкән технигы, инженеры, өлкән инженеры, начальник урынбаҫары, 1994 йылдан хәҙерге Федераль статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Азанова Роза Шәмсетдин ҡыҙы]] (1953), педагог, комсомол, мәғариф һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] педагогия училищеһының ВЛКСМ комитеты секретары, 1970 йылдан 14-се мәктәп уҡытыусыһы, 1974 йылдан 133-сө сауҙа-кулинария училищеһының директор урынбаҫары, 1978 йылдан [[КПСС]]-тың ҡала комитеты инструкторы, 1980—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) ҡала мәғариф идаралығы начальнигы, 1988—2000 йылдарҙа 12-се мәктәп директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Сабитов Илдар Нариман улы]] (1953), [[Архитектура|архитектор]]-ғалим. 1988 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, [[архитектура]] кафедраһы — Архитектура-төҙөлөш институты мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2004) һәм почётлы (2002) архитекторы. Архитектура кандидаты (1988), профессор (2009). Композитор [[Нариман Сабитов]]тың улы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәҙиуллин Яҡуп Хәҙиулла улы]] (1894—29.10.1975), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[колхоз]]дар ойоштороусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Мәсетле районы]] колхоздарының элекке рәйесе. КПСС-тың XVI Башҡортостан өлкә партия конференцияһы делегаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән ошо райондың [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. 
* [[Һаҙыева Зәйнәб Сәләх ҡыҙы]] (1919—23.01.2023), [[уҡытыусы]], йөҙйәшәр. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Миәшәгәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-24/v-bashkirii-iz-zhizni-ushla-dolgozhitelnitsa-zaynab-hadyeva-3116696 В Башкирии ушла из жизни долгожительница Зайнаб Хадыева. ИА Башинформ, 24 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|24|01|2023}}&lt;/ref&gt;. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биишева Вәзифә Иҙрис ҡыҙы]] (1939), малсы. 1957–1996 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991), III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Кәримов Марат Фазыл улы]] (1939), ғалим-инженер-механик. 1988—1993 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның  иҡтисад эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), СССР‑ҙың Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1973). И. М. Губкин исемендәге премия (1984), [[Вьетнам Социалистик Республикаһы]]ның «Vifotek» премияһы (2001) лауреаты. [[Афғанстан Республикаһы]]ның Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. 
* [[Ғималова Фәниә Булат ҡыҙы]] (1949), ғалим-физик, уҡытыусы. 1974—1993 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр академияһының Химия һәм Геология институттары ғилми хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2005). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]] ауылынан. 
* [[Рахманова Илгизә Кәрим ҡыҙы]] (1949), китапханасы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Хәсәнов Радмир Әнүәр улы]] (1959), ғалим-стоматолог, йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «Витадент» Халыҡ‑ара концернының генераль директоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2016 йылдан Рәсәй Федерацияһының Журналистар, 2017 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000—2008 йылдарҙа Башҡортостан Стоматологтар ассоциацияһы президенты. СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан.
* [[Бикметов Евгений Юрьевич]] (1964), ғалим-социолог. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1814 йыл]]: [[Михаил Лермонтов]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1844 йыл]]: [[Фридрих Ницше]], [[Германия]] философы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: Илья Ильф, яҙыусы («Ун ике ултырғыс», «Алтын быҙау»).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1943 йыл]]: [[Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[2013 йыл]]: [[Абрар Ғабдрахманов]], композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К15]]
[[Категория:15 октябрь]]</text>
      <sha1>10jpxvf1jie6xbnmph80mnrv3l842st</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307235</id>
      <parentid>1307226</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T04:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1307235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39190" sha1="t3115ztex7i26y13m58e2lvmmsbuwku" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 288-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 289-сы). Йыл аҙағына тиклем 77 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Ауыл ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
** Һуҡырҙар ҡулланған {{comment|аҡ таяҡ|белая трость}} көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Импровизаторҙар көнө.
** [[Йыр]]лау көнө.
** Ҡул йыуыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бәшмәк]]тәр көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Көҙ]] уртаһы байрамы.
* {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: [[Олатай]] һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Шри-Ланка}} [[Шри-Ланка]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Косметологтар көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Фармацевтика һәм микробиология хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Уҡытыусы]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Федераль миграция хеҙмәтенең адрес-белешмә хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Студент]]тар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1552 йыл]]: [[Иван Грозный]] [[Ҡазан ханлығы]]н яулап ала.
* [[1570 йыл]]: [[Пхеньян]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1582 йыл]]: [[Григориан календары]] индерелә.
* [[1806 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] составына Баҡы ханлығы индерелә.
* [[1815 йыл]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеондың]] Изге Елена утрауында һөргөнө башлана.
* [[1931 йыл]]: [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1940 йыл]]: Экрандарға [[Чарли Чаплин]]дың «Бөйөк диктатор» фильмы сыға.
* [[1961 йыл]]: [[Лондон]]да хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы «Эмнисти Интернэшнл» ойошторола.
* [[1967 йыл]]: [[Волгоград]] ҡалаһында «Ватан-әсә саҡыра!» («Родина-мать зовет!») скульптураһын төҙөү тамамлана.
* [[1973 йыл]]: Беренсе UNIX операцион системаһы эшләй башлай.
* [[1981 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] «Metallica» рок-төркөмө ойошторола.
* [[1985 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]] пленумында [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] «Үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] лидеры Михаил Горбачевҡа [[Нобель премияһы]] бирелә.
* [[2003 йыл]]: [[Ҡытай]]ҙың беренсе [[космонавт|космонавы]] [[Йыһанға осоу|Йыһанға осош]] яһай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы]] (1890—25.11.1959), дәүләт эшмәкәре. 1920 йылдың июль-октябрендә [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1910 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. Революцион хәрәкәттә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944).
* [[Зарипов Хәмитйән Камал улы]] (1910—9.02.1990), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Саҡмағош районы]]ның «Еңеү» [[колхоз]]ы рәйесе. [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рудерман Семён Юрьевич]] (1935), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1962 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1970 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылдан — математик модель әҙерләү кафедраһы мөдире. 1986—2014 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (1973), профессор (1976). Сығышы менән [[Минск]] ҡалаһынан.
* [[Вәлиуллин Рим Абдулла улы]] (1950), геофизик-ғалим. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998 йылдан геофизика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993 йылдан [[Өфө]]ләге «ГеоТЭК» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2012), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы 1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). 
* [[Усманов Искәндәр Йософ улы]] (1950), [[үҫемлектәр]] [[Физиология|физиологы]]-ғалим, [[Экология|эколог]]. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт университетының [[үҫемлектәр физиологияһы]] кафедраһы мөдире, 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы]]ның Туризм һәм коммуникация институты директоры, 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы.  Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Рычков Николай Петрович]] (1746—1784), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәт]]сеһе, [[География|географ]] һәм [[Этнография|этнограф]]. 1768 йылдан [[Паллас Петер Симон|П. С. Паллас]] етәкселегендә [[Вятка губернаһы|Вятка]], [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] губерналарына ойошторолған [[Академик экспедициялар]]ҙа ҡатнашыусы, [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[тәбиғәт]]ен, [[мәмерйә]]ләрҙе, [[баҡыр]] рудниктарын, төбәктәге баҡыр иретеү заводтарын, [[Башҡорттар|башҡорт]], [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[типтәрҙәр]]ҙең [[көнкүреш]]ен, [[йола]]ларын һүрәтләүсе.
* [[Залалов Шәмсулғас (Карам) Ғәлимйән улы]] (1921—17.02.2006), [[мәғариф]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1940 йылдан [[Белорет районы]] һәм [[Белорет|Белорет ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры; 1953 йылдан — ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1957—1967 йылдарҙа ҡала советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР-ҙың]] мәғариф отличнигы. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы]] (1926—19.02.1989), [[Педагогика|педагог]]-методист-[[фән|ғалим]], [[Тел белеме|тел белгесе]]. 1968—1989 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент. [[Башҡорт теле]]ндәге «[[Әлифба]]»ны төҙөүселәәрҙең береһе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967). 
* [[Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] (1931—8.01.2018), [[Инженерлыҡ эше|конструктор-инженер]]. 1962—1993 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1964—1972, 1975—1981 һәм 1986—1992 йылдарҙа конструктор бюроһы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). 
* [[Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы]] (1936—24.09.2026), [[Удмурттар|удмурт]] тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе. 1972 йылдан Удмурт ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1983 йылдан [[Удмурт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1984 йылдан — өлкән, 1992 йылдың авгусынан — төп ғилми хеҙмәткәр, сентябрҙән — лаборатория мөдире. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Удмурт Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
* [[Турченко Владимир Иванович]] (1946—1.01.2026), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[баян]]сы, педагог, оркестр дирижёры. 1971—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка колледжы|Салауат музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, 1983—1988 йылдарҙа — директоры; бер үк ваҡытта 2000 йылдан Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе филармонияһының рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының баш дирижёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Новомосковск (Рәсәй)|Новомосковск]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—24.11.1992) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[РСФСР]] Юғары Советының һәм [[БАССР]]-ҙың 7—11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1982), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры.
* [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]] (1922—12.08.1969), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 25 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]] (15.10.1937—1.08.2003), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡарыусы. 1991—1993 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), төрлө кимәлдәге йыр бәйгеләре лауреаты. Сығышы менән Бөрйән районының [[Нәби]] ауылынан. 
* [[Дияров Ғәли Фәүәрис улы]] (1942), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1973—1980 һәм 1984—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз бригадиры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
* [[Исмәғилев Зинфер Ришат улы]] (1947—21.06.2023), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 2010 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Себер бүлексәһенең Күмер химияһы һәм химик материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры, бер үк ваҡытта Кузбасс техник университеты уҡытыусыһы (икеһе лә [[Кемерово]] ҡалаһы). Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987),  В. А. Коптюг исемендәге премия лауреаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилде]] ауылынан.
* [[Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Философия|философ]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2005—2012 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]]ның Премьер-министр урынбаҫары—мәҙәниәт министры; 2020 йылдың ғинуарынан Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты (2010). Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) һәм Татарстандың Дуҫлыҡ (2017) ордендары кавалеры, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мәхмүтов Фәррәх Зәйнулла улы]] (1952), механизатор. 1969—2012 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге хужалығы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Сыңғыҙ]] ауылынан.
* [[Аҡчурина Мәҙәниә Садиҡ ҡыҙы]] (1957), йырсы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Мофазалова Наталья Альберт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Фармакология|фармаколог]], терапевт. 1991 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина  фәндәре докторы (2002), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Богомолова Галина Евгеньевна]] (1977), [[спорт]]сы, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереүсе [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Өс тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000, 2004, 2008). Рим марафоны еңеүсеһе (2008). Биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2000, 2003, 2005, 2006). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]] (1888—27.09.1937), [[башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы, дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның өсөнсө рәйесе (1922—1929), [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының Президиум ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Вәхитов Абдулла Шәһивәли улы]] (1903—27.12.1971), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылының хәҙерге 1-се мәктәбе директоры; 1937—1966 йылдарҙа (өҙөклөк менән) район [[мәғариф]] бүлегенең методик кабинет мөдире, инспекторы, 1946—1955 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Юлбарыҫ (Хәйбулла районы)|Юлбарыҫ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры.
* [[Муса Ғәли]] (төп исеме — [[Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев]]; 1923—15.01.2004), [[Шиғриәт|шағир]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1993) ордендары кавалеры.
* [[Исхаҡов Хәйрулла Хәйбулла улы]] (1928—15.09.1993), слесарь. 1943—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы ремонт оҫтаханаһының слесарь-моторисы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылынан.
* [[Кәримов Зөфәр Фазыл улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1972 йылдан — [[физика]] факультеты деканы; 1983 йылдан [[Өфө нефть институты]]ның кафедра мөдире; 1987 йылдан [[Ленинград]] ҡалаһындағы Төньяҡ-көнбайыш ситтән тороп уҡыу техник университеты Энергетика институтының кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[энергетика]] факультеты деканы, 2005—2012 йылдарҙа — институт директоры. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). [[Рәсәй]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Ҡарғауыл]] ауылынан.
* [[Фазылов Закир Язар улы]] (1933), механизатор. 1957—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. 
* [[Йәнүҙәков Рәфҡәт Шаһивәли улы]] (1938), механизатор. 1955 йылдан Әбйәлил районы Буденный исемендәге колхоз, 1957 йылдан — «Урал» совхозы механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан. 
* [[Ҡунаҡҡужин Зиннур Йыһанур улы]] (1948—27.06.1992), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Нуров Валерий Морат улы]] (1953), инженер, [[дәүләт]] органы хеҙмәткәре. 1974 йылдан Башҡорт АССР-ы Статистика идаралығының иҫәпләү үҙәге операторы, өлкән технигы, инженеры, өлкән инженеры, начальник урынбаҫары, 1994 йылдан хәҙерге Федераль статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Азанова Роза Шәмсетдин ҡыҙы]] (1953), педагог, комсомол, мәғариф һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] педагогия училищеһының ВЛКСМ комитеты секретары, 1970 йылдан 14-се мәктәп уҡытыусыһы, 1974 йылдан 133-сө сауҙа-кулинария училищеһының директор урынбаҫары, 1978 йылдан [[КПСС]]-тың ҡала комитеты инструкторы, 1980—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) ҡала мәғариф идаралығы начальнигы, 1988—2000 йылдарҙа 12-се мәктәп директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Сабитов Илдар Нариман улы]] (1953), [[Архитектура|архитектор]]-ғалим. 1988 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, [[архитектура]] кафедраһы — Архитектура-төҙөлөш институты мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2004) һәм почётлы (2002) архитекторы. Архитектура кандидаты (1988), профессор (2009). Композитор [[Нариман Сабитов]]тың улы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәҙиуллин Яҡуп Хәҙиулла улы]] (1894—29.10.1975), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[колхоз]]дар ойоштороусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Мәсетле районы]] колхоздарының элекке рәйесе. КПСС-тың XVI Башҡортостан өлкә партия конференцияһы делегаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән ошо райондың [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. 
* [[Һаҙыева Зәйнәб Сәләх ҡыҙы]] (1919—23.01.2023), [[уҡытыусы]], йөҙйәшәр. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Миәшәгәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-24/v-bashkirii-iz-zhizni-ushla-dolgozhitelnitsa-zaynab-hadyeva-3116696 В Башкирии ушла из жизни долгожительница Зайнаб Хадыева. ИА Башинформ, 24 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|24|01|2023}}&lt;/ref&gt;. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биишева Вәзифә Иҙрис ҡыҙы]] (1939), малсы. 1957–1996 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991), III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Кәримов Марат Фазыл улы]] (1939), ғалим-инженер-механик. 1988—1993 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның  иҡтисад эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), СССР‑ҙың Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1973). И. М. Губкин исемендәге премия (1984), [[Вьетнам Социалистик Республикаһы]]ның «Vifotek» премияһы (2001) лауреаты. [[Афғанстан Республикаһы]]ның Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. 
* [[Ғималова Фәниә Булат ҡыҙы]] (1949), ғалим-физик, уҡытыусы. 1974—1993 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр академияһының Химия һәм Геология институттары ғилми хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2005). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]] ауылынан. 
* [[Рахманова Илгизә Кәрим ҡыҙы]] (1949), китапханасы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Хәсәнов Радмир Әнүәр улы]] (1959), ғалим-стоматолог, йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «Витадент» Халыҡ‑ара концернының генераль директоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2016 йылдан Рәсәй Федерацияһының Журналистар, 2017 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000—2008 йылдарҙа Башҡортостан Стоматологтар ассоциацияһы президенты. СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан.
* [[Бикметов Евгений Юрьевич]] (1964), ғалим-социолог. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1814 йыл]]: [[Михаил Лермонтов]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1844 йыл]]: [[Фридрих Ницше]], [[Германия]] философы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: Илья Ильф, яҙыусы («Ун ике ултырғыс», «Алтын быҙау»).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1943 йыл]]: [[Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[2013 йыл]]: [[Абрар Ғабдрахманов]], композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К15]]
[[Категория:15 октябрь]]</text>
      <sha1>t3115ztex7i26y13m58e2lvmmsbuwku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307237</id>
      <parentid>1307235</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T04:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39775" sha1="pxh5fzqcbaizlm823m1l3it64kmfyl8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 288-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 289-сы). Йыл аҙағына тиклем 77 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Ауыл ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
** Һуҡырҙар ҡулланған {{comment|аҡ таяҡ|белая трость}} көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Импровизаторҙар көнө.
** [[Йыр]]лау көнө.
** Ҡул йыуыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бәшмәк]]тәр көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Көҙ]] уртаһы байрамы.
* {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: [[Олатай]] һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Шри-Ланка}} [[Шри-Ланка]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Косметологтар көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Фармацевтика һәм микробиология хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Уҡытыусы]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Федераль миграция хеҙмәтенең адрес-белешмә хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Студент]]тар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1552 йыл]]: [[Иван Грозный]] [[Ҡазан ханлығы]]н яулап ала.
* [[1570 йыл]]: [[Пхеньян]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1582 йыл]]: [[Григориан календары]] индерелә.
* [[1806 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] составына Баҡы ханлығы индерелә.
* [[1815 йыл]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеондың]] Изге Елена утрауында һөргөнө башлана.
* [[1931 йыл]]: [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1940 йыл]]: Экрандарға [[Чарли Чаплин]]дың «Бөйөк диктатор» фильмы сыға.
* [[1961 йыл]]: [[Лондон]]да хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы «Эмнисти Интернэшнл» ойошторола.
* [[1967 йыл]]: [[Волгоград]] ҡалаһында «Ватан-әсә саҡыра!» («Родина-мать зовет!») скульптураһын төҙөү тамамлана.
* [[1973 йыл]]: Беренсе UNIX операцион системаһы эшләй башлай.
* [[1981 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] «Metallica» рок-төркөмө ойошторола.
* [[1985 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]] пленумында [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] «Үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] лидеры Михаил Горбачевҡа [[Нобель премияһы]] бирелә.
* [[2003 йыл]]: [[Ҡытай]]ҙың беренсе [[космонавт|космонавы]] [[Йыһанға осоу|Йыһанға осош]] яһай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы]] (1890—25.11.1959), дәүләт эшмәкәре. 1920 йылдың июль-октябрендә [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1910 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. Революцион хәрәкәттә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944).
* [[Зарипов Хәмитйән Камал улы]] (1910—9.02.1990), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Саҡмағош районы]]ның «Еңеү» [[колхоз]]ы рәйесе. [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рудерман Семён Юрьевич]] (1935), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1962 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1970 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылдан — математик модель әҙерләү кафедраһы мөдире. 1986—2014 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (1973), профессор (1976). Сығышы менән [[Минск]] ҡалаһынан.
* [[Вәлиуллин Рим Абдулла улы]] (1950), геофизик-ғалим. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998 йылдан геофизика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993 йылдан [[Өфө]]ләге «ГеоТЭК» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2012), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы 1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). 
* [[Усманов Искәндәр Йософ улы]] (1950), [[үҫемлектәр]] [[Физиология|физиологы]]-ғалим, [[Экология|эколог]]. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт университетының [[үҫемлектәр физиологияһы]] кафедраһы мөдире, 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы]]ның Туризм һәм коммуникация институты директоры, 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы.  Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Рычков Николай Петрович]] (1746—1784), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәт]]сеһе, [[География|географ]] һәм [[Этнография|этнограф]]. 1768 йылдан [[Паллас Петер Симон|П. С. Паллас]] етәкселегендә [[Вятка губернаһы|Вятка]], [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] губерналарына ойошторолған [[Академик экспедициялар]]ҙа ҡатнашыусы, [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[тәбиғәт]]ен, [[мәмерйә]]ләрҙе, [[баҡыр]] рудниктарын, төбәктәге баҡыр иретеү заводтарын, [[Башҡорттар|башҡорт]], [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[типтәрҙәр]]ҙең [[көнкүреш]]ен, [[йола]]ларын һүрәтләүсе.
* [[Залалов Шәмсулғас (Карам) Ғәлимйән улы]] (1921—17.02.2006), [[мәғариф]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1940 йылдан [[Белорет районы]] һәм [[Белорет|Белорет ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры; 1953 йылдан — ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1957—1967 йылдарҙа ҡала советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР-ҙың]] мәғариф отличнигы. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы]] (1926—19.02.1989), [[Педагогика|педагог]]-методист-[[фән|ғалим]], [[Тел белеме|тел белгесе]]. 1968—1989 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент. [[Башҡорт теле]]ндәге «[[Әлифба]]»ны төҙөүселәәрҙең береһе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967). 
* [[Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] (1931—8.01.2018), [[Инженерлыҡ эше|конструктор-инженер]]. 1962—1993 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1964—1972, 1975—1981 һәм 1986—1992 йылдарҙа конструктор бюроһы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). 
* [[Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы]] (1936—24.09.2026), [[Удмурттар|удмурт]] тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе. 1972 йылдан Удмурт ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1983 йылдан [[Удмурт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1984 йылдан — өлкән, 1992 йылдың авгусынан — төп ғилми хеҙмәткәр, сентябрҙән — лаборатория мөдире. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Удмурт Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
* [[Әлибәков Азамат Мөбәрәк улы]] (1936), механизатор. 1953-1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Даны ордены|III дәрәжә Хеҙмәт Даны]] (1976) ордендары кавалеры. 
* [[Турченко Владимир Иванович]] (1946—1.01.2026), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[баян]]сы, педагог, оркестр дирижёры. 1971—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка колледжы|Салауат музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, 1983—1988 йылдарҙа — директоры; бер үк ваҡытта 2000 йылдан Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе филармонияһының рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының баш дирижёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Новомосковск (Рәсәй)|Новомосковск]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—24.11.1992) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[РСФСР]] Юғары Советының һәм [[БАССР]]-ҙың 7—11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1982), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры.
* [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]] (1922—12.08.1969), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 25 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]] (15.10.1937—1.08.2003), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡарыусы. 1991—1993 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), төрлө кимәлдәге йыр бәйгеләре лауреаты. Сығышы менән Бөрйән районының [[Нәби]] ауылынан. 
* [[Дияров Ғәли Фәүәрис улы]] (1942), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1973—1980 һәм 1984—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз бригадиры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
* [[Исмәғилев Зинфер Ришат улы]] (1947—21.06.2023), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 2010 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Себер бүлексәһенең Күмер химияһы һәм химик материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры, бер үк ваҡытта Кузбасс техник университеты уҡытыусыһы (икеһе лә [[Кемерово]] ҡалаһы). Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987),  В. А. Коптюг исемендәге премия лауреаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилде]] ауылынан.
* [[Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Философия|философ]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2005—2012 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]]ның Премьер-министр урынбаҫары—мәҙәниәт министры; 2020 йылдың ғинуарынан Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты (2010). Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) һәм Татарстандың Дуҫлыҡ (2017) ордендары кавалеры, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мәхмүтов Фәррәх Зәйнулла улы]] (1952), механизатор. 1969—2012 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге хужалығы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Сыңғыҙ]] ауылынан.
* [[Аҡчурина Мәҙәниә Садиҡ ҡыҙы]] (1957), йырсы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Мофазалова Наталья Альберт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Фармакология|фармаколог]], терапевт. 1991 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина  фәндәре докторы (2002), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Богомолова Галина Евгеньевна]] (1977), [[спорт]]сы, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереүсе [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Өс тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000, 2004, 2008). Рим марафоны еңеүсеһе (2008). Биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2000, 2003, 2005, 2006). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]] (1888—27.09.1937), [[башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы, дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның өсөнсө рәйесе (1922—1929), [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының Президиум ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Вәхитов Абдулла Шәһивәли улы]] (1903—27.12.1971), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылының хәҙерге 1-се мәктәбе директоры; 1937—1966 йылдарҙа (өҙөклөк менән) район [[мәғариф]] бүлегенең методик кабинет мөдире, инспекторы, 1946—1955 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Юлбарыҫ (Хәйбулла районы)|Юлбарыҫ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры.
* [[Муса Ғәли]] (төп исеме — [[Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев]]; 1923—15.01.2004), [[Шиғриәт|шағир]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1993) ордендары кавалеры.
* [[Исхаҡов Хәйрулла Хәйбулла улы]] (1928—15.09.1993), слесарь. 1943—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы ремонт оҫтаханаһының слесарь-моторисы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылынан.
* [[Кәримов Зөфәр Фазыл улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1972 йылдан — [[физика]] факультеты деканы; 1983 йылдан [[Өфө нефть институты]]ның кафедра мөдире; 1987 йылдан [[Ленинград]] ҡалаһындағы Төньяҡ-көнбайыш ситтән тороп уҡыу техник университеты Энергетика институтының кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[энергетика]] факультеты деканы, 2005—2012 йылдарҙа — институт директоры. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). [[Рәсәй]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Ҡарғауыл]] ауылынан.
* [[Фазылов Закир Язар улы]] (1933), механизатор. 1957—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. 
* [[Йәнүҙәков Рәфҡәт Шаһивәли улы]] (1938), механизатор. 1955 йылдан Әбйәлил районы Буденный исемендәге колхоз, 1957 йылдан — «Урал» совхозы механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан. 
* [[Ҡунаҡҡужин Зиннур Йыһанур улы]] (1948—27.06.1992), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Нуров Валерий Морат улы]] (1953), инженер, [[дәүләт]] органы хеҙмәткәре. 1974 йылдан Башҡорт АССР-ы Статистика идаралығының иҫәпләү үҙәге операторы, өлкән технигы, инженеры, өлкән инженеры, начальник урынбаҫары, 1994 йылдан хәҙерге Федераль статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Азанова Роза Шәмсетдин ҡыҙы]] (1953), педагог, комсомол, мәғариф һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] педагогия училищеһының ВЛКСМ комитеты секретары, 1970 йылдан 14-се мәктәп уҡытыусыһы, 1974 йылдан 133-сө сауҙа-кулинария училищеһының директор урынбаҫары, 1978 йылдан [[КПСС]]-тың ҡала комитеты инструкторы, 1980—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) ҡала мәғариф идаралығы начальнигы, 1988—2000 йылдарҙа 12-се мәктәп директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Сабитов Илдар Нариман улы]] (1953), [[Архитектура|архитектор]]-ғалим. 1988 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, [[архитектура]] кафедраһы — Архитектура-төҙөлөш институты мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2004) һәм почётлы (2002) архитекторы. Архитектура кандидаты (1988), профессор (2009). Композитор [[Нариман Сабитов]]тың улы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәҙиуллин Яҡуп Хәҙиулла улы]] (1894—29.10.1975), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[колхоз]]дар ойоштороусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Мәсетле районы]] колхоздарының элекке рәйесе. КПСС-тың XVI Башҡортостан өлкә партия конференцияһы делегаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән ошо райондың [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. 
* [[Һаҙыева Зәйнәб Сәләх ҡыҙы]] (1919—23.01.2023), [[уҡытыусы]], йөҙйәшәр. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Миәшәгәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-24/v-bashkirii-iz-zhizni-ushla-dolgozhitelnitsa-zaynab-hadyeva-3116696 В Башкирии ушла из жизни долгожительница Зайнаб Хадыева. ИА Башинформ, 24 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|24|01|2023}}&lt;/ref&gt;. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биишева Вәзифә Иҙрис ҡыҙы]] (1939), малсы. 1957–1996 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991), III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Кәримов Марат Фазыл улы]] (1939), ғалим-инженер-механик. 1988—1993 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның  иҡтисад эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), СССР‑ҙың Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1973). И. М. Губкин исемендәге премия (1984), [[Вьетнам Социалистик Республикаһы]]ның «Vifotek» премияһы (2001) лауреаты. [[Афғанстан Республикаһы]]ның Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. 
* [[Ғималова Фәниә Булат ҡыҙы]] (1949), ғалим-физик, уҡытыусы. 1974—1993 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр академияһының Химия һәм Геология институттары ғилми хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2005). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]] ауылынан. 
* [[Рахманова Илгизә Кәрим ҡыҙы]] (1949), китапханасы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Хәсәнов Радмир Әнүәр улы]] (1959), ғалим-стоматолог, йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «Витадент» Халыҡ‑ара концернының генераль директоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2016 йылдан Рәсәй Федерацияһының Журналистар, 2017 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000—2008 йылдарҙа Башҡортостан Стоматологтар ассоциацияһы президенты. СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан.
* [[Бикметов Евгений Юрьевич]] (1964), ғалим-социолог. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1814 йыл]]: [[Михаил Лермонтов]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1844 йыл]]: [[Фридрих Ницше]], [[Германия]] философы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: Илья Ильф, яҙыусы («Ун ике ултырғыс», «Алтын быҙау»).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1943 йыл]]: [[Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[2013 йыл]]: [[Абрар Ғабдрахманов]], композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К15]]
[[Категория:15 октябрь]]</text>
      <sha1>pxh5fzqcbaizlm823m1l3it64kmfyl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307238</id>
      <parentid>1307237</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40646" sha1="d0kd15af29jxh2epdl2ap7kruq2n3id" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 288-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 289-сы). Йыл аҙағына тиклем 77 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Ауыл ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
** Һуҡырҙар ҡулланған {{comment|аҡ таяҡ|белая трость}} көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Импровизаторҙар көнө.
** [[Йыр]]лау көнө.
** Ҡул йыуыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бәшмәк]]тәр көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Көҙ]] уртаһы байрамы.
* {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: [[Олатай]] һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Шри-Ланка}} [[Шри-Ланка]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Косметологтар көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Фармацевтика һәм микробиология хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Уҡытыусы]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Федераль миграция хеҙмәтенең адрес-белешмә хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Студент]]тар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1552 йыл]]: [[Иван Грозный]] [[Ҡазан ханлығы]]н яулап ала.
* [[1570 йыл]]: [[Пхеньян]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1582 йыл]]: [[Григориан календары]] индерелә.
* [[1806 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] составына Баҡы ханлығы индерелә.
* [[1815 йыл]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеондың]] Изге Елена утрауында һөргөнө башлана.
* [[1931 йыл]]: [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1940 йыл]]: Экрандарға [[Чарли Чаплин]]дың «Бөйөк диктатор» фильмы сыға.
* [[1961 йыл]]: [[Лондон]]да хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы «Эмнисти Интернэшнл» ойошторола.
* [[1967 йыл]]: [[Волгоград]] ҡалаһында «Ватан-әсә саҡыра!» («Родина-мать зовет!») скульптураһын төҙөү тамамлана.
* [[1973 йыл]]: Беренсе UNIX операцион системаһы эшләй башлай.
* [[1981 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] «Metallica» рок-төркөмө ойошторола.
* [[1985 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]] пленумында [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] «Үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] лидеры Михаил Горбачевҡа [[Нобель премияһы]] бирелә.
* [[2003 йыл]]: [[Ҡытай]]ҙың беренсе [[космонавт|космонавы]] [[Йыһанға осоу|Йыһанға осош]] яһай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы]] (1890—25.11.1959), дәүләт эшмәкәре. 1920 йылдың июль-октябрендә [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1910 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. Революцион хәрәкәттә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944).
* [[Зарипов Хәмитйән Камал улы]] (1910—9.02.1990), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Саҡмағош районы]]ның «Еңеү» [[колхоз]]ы рәйесе. [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рудерман Семён Юрьевич]] (1935), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1962 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1970 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылдан — математик модель әҙерләү кафедраһы мөдире. 1986—2014 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (1973), профессор (1976). Сығышы менән [[Минск]] ҡалаһынан.
* [[Вәлиуллин Рим Абдулла улы]] (1950), геофизик-ғалим. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998 йылдан геофизика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993 йылдан [[Өфө]]ләге «ГеоТЭК» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2012), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы 1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). 
* [[Усманов Искәндәр Йософ улы]] (1950), [[үҫемлектәр]] [[Физиология|физиологы]]-ғалим, [[Экология|эколог]]. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт университетының [[үҫемлектәр физиологияһы]] кафедраһы мөдире, 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы]]ның Туризм һәм коммуникация институты директоры, 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы.  Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Рычков Николай Петрович]] (1746—1784), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәт]]сеһе, [[География|географ]] һәм [[Этнография|этнограф]]. 1768 йылдан [[Паллас Петер Симон|П. С. Паллас]] етәкселегендә [[Вятка губернаһы|Вятка]], [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] губерналарына ойошторолған [[Академик экспедициялар]]ҙа ҡатнашыусы, [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[тәбиғәт]]ен, [[мәмерйә]]ләрҙе, [[баҡыр]] рудниктарын, төбәктәге баҡыр иретеү заводтарын, [[Башҡорттар|башҡорт]], [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[типтәрҙәр]]ҙең [[көнкүреш]]ен, [[йола]]ларын һүрәтләүсе.
* [[Залалов Шәмсулғас (Карам) Ғәлимйән улы]] (1921—17.02.2006), [[мәғариф]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1940 йылдан [[Белорет районы]] һәм [[Белорет|Белорет ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры; 1953 йылдан — ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1957—1967 йылдарҙа ҡала советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР-ҙың]] мәғариф отличнигы. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы]] (1926—19.02.1989), [[Педагогика|педагог]]-методист-[[фән|ғалим]], [[Тел белеме|тел белгесе]]. 1968—1989 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент. [[Башҡорт теле]]ндәге «[[Әлифба]]»ны төҙөүселәәрҙең береһе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967). 
* [[Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] (1931—8.01.2018), [[Инженерлыҡ эше|конструктор-инженер]]. 1962—1993 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1964—1972, 1975—1981 һәм 1986—1992 йылдарҙа конструктор бюроһы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). 
* [[Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы]] (1936—24.09.2026), [[Удмурттар|удмурт]] тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе. 1972 йылдан Удмурт ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1983 йылдан [[Удмурт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1984 йылдан — өлкән, 1992 йылдың авгусынан — төп ғилми хеҙмәткәр, сентябрҙән — лаборатория мөдире. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Удмурт Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
* [[Әлибәков Азамат Мөбәрәк улы]] (1936), механизатор. 1953-1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Даны ордены|III дәрәжә Хеҙмәт Даны]] (1976) ордендары кавалеры. 
* [[Какунин Николай Фёдорович]] (1941), хеҙмәтләндереү өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]] хакимиәте башлығының элекке урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[ «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (2002). Ҡаланың һәм райондың почётлы гражданы (2003). Сығышы менән [[Бәләкәй Александровка]] ауылынан.
* [[Турченко Владимир Иванович]] (1946—1.01.2026), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[баян]]сы, педагог, оркестр дирижёры. 1971—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка колледжы|Салауат музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, 1983—1988 йылдарҙа — директоры; бер үк ваҡытта 2000 йылдан Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе филармонияһының рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының баш дирижёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Новомосковск (Рәсәй)|Новомосковск]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—24.11.1992) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[РСФСР]] Юғары Советының һәм [[БАССР]]-ҙың 7—11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1982), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры.
* [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]] (1922—12.08.1969), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 25 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]] (15.10.1937—1.08.2003), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡарыусы. 1991—1993 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), төрлө кимәлдәге йыр бәйгеләре лауреаты. Сығышы менән Бөрйән районының [[Нәби]] ауылынан. 
* [[Дияров Ғәли Фәүәрис улы]] (1942), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1973—1980 һәм 1984—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз бригадиры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
* [[Исмәғилев Зинфер Ришат улы]] (1947—21.06.2023), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 2010 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Себер бүлексәһенең Күмер химияһы һәм химик материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры, бер үк ваҡытта Кузбасс техник университеты уҡытыусыһы (икеһе лә [[Кемерово]] ҡалаһы). Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987),  В. А. Коптюг исемендәге премия лауреаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилде]] ауылынан.
* [[Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Философия|философ]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2005—2012 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]]ның Премьер-министр урынбаҫары—мәҙәниәт министры; 2020 йылдың ғинуарынан Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты (2010). Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) һәм Татарстандың Дуҫлыҡ (2017) ордендары кавалеры, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мәхмүтов Фәррәх Зәйнулла улы]] (1952), механизатор. 1969—2012 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге хужалығы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Сыңғыҙ]] ауылынан.
* [[Аҡчурина Мәҙәниә Садиҡ ҡыҙы]] (1957), йырсы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Мофазалова Наталья Альберт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Фармакология|фармаколог]], терапевт. 1991 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина  фәндәре докторы (2002), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Богомолова Галина Евгеньевна]] (1977), [[спорт]]сы, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереүсе [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Өс тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000, 2004, 2008). Рим марафоны еңеүсеһе (2008). Биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2000, 2003, 2005, 2006). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]] (1888—27.09.1937), [[башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы, дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның өсөнсө рәйесе (1922—1929), [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының Президиум ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Вәхитов Абдулла Шәһивәли улы]] (1903—27.12.1971), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылының хәҙерге 1-се мәктәбе директоры; 1937—1966 йылдарҙа (өҙөклөк менән) район [[мәғариф]] бүлегенең методик кабинет мөдире, инспекторы, 1946—1955 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Юлбарыҫ (Хәйбулла районы)|Юлбарыҫ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры.
* [[Муса Ғәли]] (төп исеме — [[Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев]]; 1923—15.01.2004), [[Шиғриәт|шағир]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1993) ордендары кавалеры.
* [[Исхаҡов Хәйрулла Хәйбулла улы]] (1928—15.09.1993), слесарь. 1943—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы ремонт оҫтаханаһының слесарь-моторисы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылынан.
* [[Кәримов Зөфәр Фазыл улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1972 йылдан — [[физика]] факультеты деканы; 1983 йылдан [[Өфө нефть институты]]ның кафедра мөдире; 1987 йылдан [[Ленинград]] ҡалаһындағы Төньяҡ-көнбайыш ситтән тороп уҡыу техник университеты Энергетика институтының кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[энергетика]] факультеты деканы, 2005—2012 йылдарҙа — институт директоры. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). [[Рәсәй]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Ҡарғауыл]] ауылынан.
* [[Фазылов Закир Язар улы]] (1933), механизатор. 1957—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. 
* [[Йәнүҙәков Рәфҡәт Шаһивәли улы]] (1938), механизатор. 1955 йылдан Әбйәлил районы Буденный исемендәге колхоз, 1957 йылдан — «Урал» совхозы механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан. 
* [[Ҡунаҡҡужин Зиннур Йыһанур улы]] (1948—27.06.1992), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Нуров Валерий Морат улы]] (1953), инженер, [[дәүләт]] органы хеҙмәткәре. 1974 йылдан Башҡорт АССР-ы Статистика идаралығының иҫәпләү үҙәге операторы, өлкән технигы, инженеры, өлкән инженеры, начальник урынбаҫары, 1994 йылдан хәҙерге Федераль статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Азанова Роза Шәмсетдин ҡыҙы]] (1953), педагог, комсомол, мәғариф һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] педагогия училищеһының ВЛКСМ комитеты секретары, 1970 йылдан 14-се мәктәп уҡытыусыһы, 1974 йылдан 133-сө сауҙа-кулинария училищеһының директор урынбаҫары, 1978 йылдан [[КПСС]]-тың ҡала комитеты инструкторы, 1980—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) ҡала мәғариф идаралығы начальнигы, 1988—2000 йылдарҙа 12-се мәктәп директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Сабитов Илдар Нариман улы]] (1953), [[Архитектура|архитектор]]-ғалим. 1988 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, [[архитектура]] кафедраһы — Архитектура-төҙөлөш институты мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2004) һәм почётлы (2002) архитекторы. Архитектура кандидаты (1988), профессор (2009). Композитор [[Нариман Сабитов]]тың улы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәҙиуллин Яҡуп Хәҙиулла улы]] (1894—29.10.1975), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[колхоз]]дар ойоштороусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Мәсетле районы]] колхоздарының элекке рәйесе. КПСС-тың XVI Башҡортостан өлкә партия конференцияһы делегаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән ошо райондың [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. 
* [[Һаҙыева Зәйнәб Сәләх ҡыҙы]] (1919—23.01.2023), [[уҡытыусы]], йөҙйәшәр. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Миәшәгәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-24/v-bashkirii-iz-zhizni-ushla-dolgozhitelnitsa-zaynab-hadyeva-3116696 В Башкирии ушла из жизни долгожительница Зайнаб Хадыева. ИА Башинформ, 24 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|24|01|2023}}&lt;/ref&gt;. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биишева Вәзифә Иҙрис ҡыҙы]] (1939), малсы. 1957–1996 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991), III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Кәримов Марат Фазыл улы]] (1939), ғалим-инженер-механик. 1988—1993 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның  иҡтисад эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), СССР‑ҙың Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1973). И. М. Губкин исемендәге премия (1984), [[Вьетнам Социалистик Республикаһы]]ның «Vifotek» премияһы (2001) лауреаты. [[Афғанстан Республикаһы]]ның Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. 
* [[Ғималова Фәниә Булат ҡыҙы]] (1949), ғалим-физик, уҡытыусы. 1974—1993 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр академияһының Химия һәм Геология институттары ғилми хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2005). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]] ауылынан. 
* [[Рахманова Илгизә Кәрим ҡыҙы]] (1949), китапханасы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Хәсәнов Радмир Әнүәр улы]] (1959), ғалим-стоматолог, йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «Витадент» Халыҡ‑ара концернының генераль директоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2016 йылдан Рәсәй Федерацияһының Журналистар, 2017 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000—2008 йылдарҙа Башҡортостан Стоматологтар ассоциацияһы президенты. СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан.
* [[Бикметов Евгений Юрьевич]] (1964), ғалим-социолог. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1814 йыл]]: [[Михаил Лермонтов]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1844 йыл]]: [[Фридрих Ницше]], [[Германия]] философы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: Илья Ильф, яҙыусы («Ун ике ултырғыс», «Алтын быҙау»).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1943 йыл]]: [[Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[2013 йыл]]: [[Абрар Ғабдрахманов]], композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К15]]
[[Категория:15 октябрь]]</text>
      <sha1>d0kd15af29jxh2epdl2ap7kruq2n3id</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307239</id>
      <parentid>1307238</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T04:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41300" sha1="1gjkhu2a9cy3tov93lsheza7t3yt7i2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 288-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 289-сы). Йыл аҙағына тиклем 77 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Ауыл ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
** Һуҡырҙар ҡулланған {{comment|аҡ таяҡ|белая трость}} көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Импровизаторҙар көнө.
** [[Йыр]]лау көнө.
** Ҡул йыуыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бәшмәк]]тәр көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Көҙ]] уртаһы байрамы.
* {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: [[Олатай]] һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Шри-Ланка}} [[Шри-Ланка]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Косметологтар көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Фармацевтика һәм микробиология хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: [[Уҡытыусы]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Федераль миграция хеҙмәтенең адрес-белешмә хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Студент]]тар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1552 йыл]]: [[Иван Грозный]] [[Ҡазан ханлығы]]н яулап ала.
* [[1570 йыл]]: [[Пхеньян]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1582 йыл]]: [[Григориан календары]] индерелә.
* [[1806 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] составына Баҡы ханлығы индерелә.
* [[1815 йыл]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеондың]] Изге Елена утрауында һөргөнө башлана.
* [[1931 йыл]]: [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1940 йыл]]: Экрандарға [[Чарли Чаплин]]дың «Бөйөк диктатор» фильмы сыға.
* [[1961 йыл]]: [[Лондон]]да хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы «Эмнисти Интернэшнл» ойошторола.
* [[1967 йыл]]: [[Волгоград]] ҡалаһында «Ватан-әсә саҡыра!» («Родина-мать зовет!») скульптураһын төҙөү тамамлана.
* [[1973 йыл]]: Беренсе UNIX операцион системаһы эшләй башлай.
* [[1981 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] «Metallica» рок-төркөмө ойошторола.
* [[1985 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]] пленумында [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] «Үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] лидеры Михаил Горбачевҡа [[Нобель премияһы]] бирелә.
* [[2003 йыл]]: [[Ҡытай]]ҙың беренсе [[космонавт|космонавы]] [[Йыһанға осоу|Йыһанға осош]] яһай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы]] (1890—25.11.1959), дәүләт эшмәкәре. 1920 йылдың июль-октябрендә [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1910 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. Революцион хәрәкәттә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944).
* [[Зарипов Хәмитйән Камал улы]] (1910—9.02.1990), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Саҡмағош районы]]ның «Еңеү» [[колхоз]]ы рәйесе. [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рудерман Семён Юрьевич]] (1935), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1962 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1970 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылдан — математик модель әҙерләү кафедраһы мөдире. 1986—2014 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (1973), профессор (1976). Сығышы менән [[Минск]] ҡалаһынан.
* [[Вәлиуллин Рим Абдулла улы]] (1950), геофизик-ғалим. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998 йылдан геофизика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993 йылдан [[Өфө]]ләге «ГеоТЭК» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2012), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы 1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). 
* [[Усманов Искәндәр Йософ улы]] (1950), [[үҫемлектәр]] [[Физиология|физиологы]]-ғалим, [[Экология|эколог]]. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт университетының [[үҫемлектәр физиологияһы]] кафедраһы мөдире, 2008 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы]]ның Туризм һәм коммуникация институты директоры, 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы.  Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Рычков Николай Петрович]] (1746—1784), [[Рәсәй империяһы]] [[сәйәхәт]]сеһе, [[География|географ]] һәм [[Этнография|этнограф]]. 1768 йылдан [[Паллас Петер Симон|П. С. Паллас]] етәкселегендә [[Вятка губернаһы|Вятка]], [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] губерналарына ойошторолған [[Академик экспедициялар]]ҙа ҡатнашыусы, [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[тәбиғәт]]ен, [[мәмерйә]]ләрҙе, [[баҡыр]] рудниктарын, төбәктәге баҡыр иретеү заводтарын, [[Башҡорттар|башҡорт]], [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[типтәрҙәр]]ҙең [[көнкүреш]]ен, [[йола]]ларын һүрәтләүсе.
* [[Залалов Шәмсулғас (Карам) Ғәлимйән улы]] (1921—17.02.2006), [[мәғариф]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1940 йылдан [[Белорет районы]] һәм [[Белорет|Белорет ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм директоры; 1953 йылдан — ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1957—1967 йылдарҙа ҡала советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР-ҙың]] мәғариф отличнигы. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы]] (1926—19.02.1989), [[Педагогика|педагог]]-методист-[[фән|ғалим]], [[Тел белеме|тел белгесе]]. 1968—1989 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент. [[Башҡорт теле]]ндәге «[[Әлифба]]»ны төҙөүселәәрҙең береһе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967). 
* [[Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] (1931—8.01.2018), [[Инженерлыҡ эше|конструктор-инженер]]. 1962—1993 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1964—1972, 1975—1981 һәм 1986—1992 йылдарҙа конструктор бюроһы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). 
* [[Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы]] (1936—24.09.2026), [[Удмурттар|удмурт]] тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе. 1972 йылдан Удмурт ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1983 йылдан [[Удмурт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1984 йылдан — өлкән, 1992 йылдың авгусынан — төп ғилми хеҙмәткәр, сентябрҙән — лаборатория мөдире. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Удмурт Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
* [[Әлибәков Азамат Мөбәрәк улы]] (1936), механизатор. 1953-1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Даны ордены|III дәрәжә Хеҙмәт Даны]] (1976) ордендары кавалеры. 
* [[Какунин Николай Фёдорович]] (1941), хеҙмәтләндереү өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]] хакимиәте башлығының элекке урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[ «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (2002). Ҡаланың һәм райондың почётлы гражданы (2003). Сығышы менән [[Бәләкәй Александровка]] ауылынан.
* [[Турченко Владимир Иванович]] (1946—1.01.2026), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, [[баян]]сы, педагог, оркестр дирижёры. 1971—2012 йылдарҙа [[Салауат музыка колледжы|Салауат музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, 1983—1988 йылдарҙа — директоры; бер үк ваҡытта 2000 йылдан Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе филармонияһының рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының баш дирижёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Новомосковск (Рәсәй)|Новомосковск]] ҡалаһынан.
* [[Ғәлимйәнов Айрат Барый улы]] (1956), терапевт. [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] район үҙәк дауаханаһының баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Туҡтамышев Данил Хәлим улы]] (1956), [[Журналистика|журналист]]. [[Бүздәк]] мәғлүмәт үҙәге директоры-мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—24.11.1992) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[РСФСР]] Юғары Советының һәм [[БАССР]]-ҙың 7—11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1982), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры.
* [[Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы]] (1922—12.08.1969), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 25 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]] (15.10.1937—1.08.2003), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, һәүәҫкәр [[йыр]]сы, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н башҡарыусы. 1991—1993 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), төрлө кимәлдәге йыр бәйгеләре лауреаты. Сығышы менән Бөрйән районының [[Нәби]] ауылынан. 
* [[Дияров Ғәли Фәүәрис улы]] (1942), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1973—1980 һәм 1984—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоз бригадиры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
* [[Исмәғилев Зинфер Ришат улы]] (1947—21.06.2023), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 2010 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Себер бүлексәһенең Күмер химияһы һәм химик материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры, бер үк ваҡытта Кузбасс техник университеты уҡытыусыһы (икеһе лә [[Кемерово]] ҡалаһы). Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2011), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987),  В. А. Коптюг исемендәге премия лауреаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилде]] ауылынан.
* [[Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Философия|философ]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2005—2012 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]]ның Премьер-министр урынбаҫары—мәҙәниәт министры; 2020 йылдың ғинуарынан Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты (2010). Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) һәм Татарстандың Дуҫлыҡ (2017) ордендары кавалеры, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мәхмүтов Фәррәх Зәйнулла улы]] (1952), механизатор. 1969—2012 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге хужалығы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Сыңғыҙ]] ауылынан.
* [[Аҡчурина Мәҙәниә Садиҡ ҡыҙы]] (1957), йырсы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Мофазалова Наталья Альберт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Фармакология|фармаколог]], терапевт. 1991 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина  фәндәре докторы (2002), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Богомолова Галина Евгеньевна]] (1977), [[спорт]]сы, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереүсе [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Өс тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000, 2004, 2008). Рим марафоны еңеүсеһе (2008). Биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2000, 2003, 2005, 2006). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]] (1888—27.09.1937), [[башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы, дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның өсөнсө рәйесе (1922—1929), [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының Президиум ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Вәхитов Абдулла Шәһивәли улы]] (1903—27.12.1971), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылының хәҙерге 1-се мәктәбе директоры; 1937—1966 йылдарҙа (өҙөклөк менән) район [[мәғариф]] бүлегенең методик кабинет мөдире, инспекторы, 1946—1955 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Юлбарыҫ (Хәйбулла районы)|Юлбарыҫ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры.
* [[Муса Ғәли]] (төп исеме — [[Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев]]; 1923—15.01.2004), [[Шиғриәт|шағир]], [[Драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1993) ордендары кавалеры.
* [[Исхаҡов Хәйрулла Хәйбулла улы]] (1928—15.09.1993), слесарь. 1943—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы ремонт оҫтаханаһының слесарь-моторисы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылынан.
* [[Кәримов Зөфәр Фазыл улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1972 йылдан — [[физика]] факультеты деканы; 1983 йылдан [[Өфө нефть институты]]ның кафедра мөдире; 1987 йылдан [[Ленинград]] ҡалаһындағы Төньяҡ-көнбайыш ситтән тороп уҡыу техник университеты Энергетика институтының кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[энергетика]] факультеты деканы, 2005—2012 йылдарҙа — институт директоры. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). [[Рәсәй]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Ҡарғауыл]] ауылынан.
* [[Фазылов Закир Язар улы]] (1933), механизатор. 1957—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. 
* [[Йәнүҙәков Рәфҡәт Шаһивәли улы]] (1938), механизатор. 1955 йылдан Әбйәлил районы Буденный исемендәге колхоз, 1957 йылдан — «Урал» совхозы механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан. 
* [[Ҡунаҡҡужин Зиннур Йыһанур улы]] (1948—27.06.1992), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Нуров Валерий Морат улы]] (1953), инженер, [[дәүләт]] органы хеҙмәткәре. 1974 йылдан Башҡорт АССР-ы Статистика идаралығының иҫәпләү үҙәге операторы, өлкән технигы, инженеры, өлкән инженеры, начальник урынбаҫары, 1994 йылдан хәҙерге Федераль статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Азанова Роза Шәмсетдин ҡыҙы]] (1953), педагог, комсомол, мәғариф һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] педагогия училищеһының ВЛКСМ комитеты секретары, 1970 йылдан 14-се мәктәп уҡытыусыһы, 1974 йылдан 133-сө сауҙа-кулинария училищеһының директор урынбаҫары, 1978 йылдан [[КПСС]]-тың ҡала комитеты инструкторы, 1980—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) ҡала мәғариф идаралығы начальнигы, 1988—2000 йылдарҙа 12-се мәктәп директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.  
* [[Сабитов Илдар Нариман улы]] (1953), [[Архитектура|архитектор]]-ғалим. 1988 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, [[архитектура]] кафедраһы — Архитектура-төҙөлөш институты мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2004) һәм почётлы (2002) архитекторы. Архитектура кандидаты (1988), профессор (2009). Композитор [[Нариман Сабитов]]тың улы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәҙиуллин Яҡуп Хәҙиулла улы]] (1894—29.10.1975), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[колхоз]]дар ойоштороусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Мәсетле районы]] колхоздарының элекке рәйесе. КПСС-тың XVI Башҡортостан өлкә партия конференцияһы делегаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән ошо райондың [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан. 
* [[Һаҙыева Зәйнәб Сәләх ҡыҙы]] (1919—23.01.2023), [[уҡытыусы]], йөҙйәшәр. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Миәшәгәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-24/v-bashkirii-iz-zhizni-ushla-dolgozhitelnitsa-zaynab-hadyeva-3116696 В Башкирии ушла из жизни долгожительница Зайнаб Хадыева. ИА Башинформ, 24 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|24|01|2023}}&lt;/ref&gt;. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биишева Вәзифә Иҙрис ҡыҙы]] (1939), малсы. 1957–1996 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991), III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Кәримов Марат Фазыл улы]] (1939), ғалим-инженер-механик. 1988—1993 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның  иҡтисад эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), СССР‑ҙың Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1973). И. М. Губкин исемендәге премия (1984), [[Вьетнам Социалистик Республикаһы]]ның «Vifotek» премияһы (2001) лауреаты. [[Афғанстан Республикаһы]]ның Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Маншыр]] ауылынан. 
* [[Ғималова Фәниә Булат ҡыҙы]] (1949), ғалим-физик, уҡытыусы. 1974—1993 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр академияһының Химия һәм Геология институттары ғилми хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2005). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]] ауылынан. 
* [[Рахманова Илгизә Кәрим ҡыҙы]] (1949), китапханасы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Хәсәнов Радмир Әнүәр улы]] (1959), ғалим-стоматолог, йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «Витадент» Халыҡ‑ара концернының генераль директоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2016 йылдан Рәсәй Федерацияһының Журналистар, 2017 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000—2008 йылдарҙа Башҡортостан Стоматологтар ассоциацияһы президенты. СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан.
* [[Бикметов Евгений Юрьевич]] (1964), ғалим-социолог. 1993 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1814 йыл]]: [[Михаил Лермонтов]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1844 йыл]]: [[Фридрих Ницше]], [[Германия]] философы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: Илья Ильф, яҙыусы («Ун ике ултырғыс», «Алтын быҙау»).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1943 йыл]]: [[Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[2013 йыл]]: [[Абрар Ғабдрахманов]], композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К15]]
[[Категория:15 октябрь]]</text>
      <sha1>1gjkhu2a9cy3tov93lsheza7t3yt7i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>18 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67767</id>
    <revision>
      <id>1307225</id>
      <parentid>1256616</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T02:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32978" sha1="6l1yfufp5s4qjv6s0kz1cjbbm8pwsvp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө.
** [[Гитара]] көнө.
** [[Кәнфит]] көнө.
** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Аҙыҡ-түлек сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). 
** Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). 

* {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1667]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1723]]: Крондштадт ҡәлғәһенә нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1867]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[АҠШ]]-ҡа бирә.
* [[1892]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә.
* [[1896]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға.
* [[1914]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла.
* [[1916]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә.
* [[1920]]: Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы төҙөлә.
* [[1920]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I Бөтә Рәсәй съезы асыла.
* [[1921]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]].
* [[1922]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай.
* [[1924]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә.
* [[1941]]: [[Токио]]ла [[СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына.
* [[1951]]: СССР йәҙрә ҡоралын һынау үткәрә.
* [[1991]]: СССР Юғары Советы Президиумының һуңғы ултырышы була. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. 
* [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда  һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан.
* [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан.
* [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан.
* [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты. Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877&lt;ref&gt;Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған&lt;/ref&gt;—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944).
* [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре  докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. 
* [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан.
* [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992).
* [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан.  
* [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983  йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан.
* [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан.
* [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. 
* [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан.
* [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. 
* [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. 
* [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). 
* [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама  психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан.
* [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975).
* [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). 
* [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1405]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы.
* [[1738]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ғалим-ботаник, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1799]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] химигы, озон [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе.
* [[1847]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе.
* [[1859]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның [[Философия|философ]]-идеалисы, әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»).
* [[1893]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
* [[1894]]: Юрий Тынянов, [[СССР]] яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе.
* [[1901]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944).
* [[1908]]: Николай Каманин, СССР осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы.
* [[1922]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983).
* [[1925]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы.
* [[1934]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, ССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
* [[1959]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй]] журналисы.
* [[1960]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан).
* [[1973]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[31]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә).
* [[1871]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931]]: Томас Алва Эдисон, [[АҠШ]] уйлап табыусыһы.
* [[1942]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] рәссамы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Өфө]]лә тыуған.
* [[1990]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин]] премияһы лауреаты (1983).
* [[2005]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К18]]
[[Категория:18 октябрь]]</text>
      <sha1>6l1yfufp5s4qjv6s0kz1cjbbm8pwsvp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307249</id>
      <parentid>1307225</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T11:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33211" sha1="ijzv22ulza3zrkzyy26icwzalmr6omu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө.
** [[Гитара]] көнө.
** [[Кәнфит]] көнө.
** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө.
* {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). 
* {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә.
* [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә.
* [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға.
* [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла.
* [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә.
* [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә.
* [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла.
* [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]].
* [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай.
* [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә.
* [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына.
* [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә.
* [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. 
* [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда  һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан.
* [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан.
* [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан.
* [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты. Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877&lt;ref&gt;Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған&lt;/ref&gt;—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944).
* [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре  докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. 
* [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан.
* [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992).
* [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан.  
* [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983  йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан.
* [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан.
* [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. 
* [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан.
* [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. 
* [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. 
* [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). 
* [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама  психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан.
* [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975).
* [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). 
* [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1405]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы.
* [[1738]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ғалим-ботаник, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1799]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] химигы, озон [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе.
* [[1847]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе.
* [[1859]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның [[Философия|философ]]-идеалисы, әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»).
* [[1893]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
* [[1894]]: Юрий Тынянов, [[СССР]] яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе.
* [[1901]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944).
* [[1908]]: Николай Каманин, СССР осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы.
* [[1922]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983).
* [[1925]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы.
* [[1934]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, ССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
* [[1959]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй]] журналисы.
* [[1960]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан).
* [[1973]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[31]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә).
* [[1871]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931]]: Томас Алва Эдисон, [[АҠШ]] уйлап табыусыһы.
* [[1942]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] рәссамы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Өфө]]лә тыуған.
* [[1990]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин]] премияһы лауреаты (1983).
* [[2005]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К18]]
[[Категория:18 октябрь]]</text>
      <sha1>ijzv22ulza3zrkzyy26icwzalmr6omu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балҡан ярымутрауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75728</id>
    <revision>
      <id>1307222</id>
      <parentid>1252656</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T21:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18969" sha1="blfc3xpaup1k8fey4o694lwtnstu4oe" xml:space="preserve">{{Полуостров
| Название = Балҡан ярымутрауы
| Карта = Balkan topo ru.png
 |Координаты              = 41/50/N/22/50/E
|CoordScale = 600000
 |Акватории              = Урта диңгеҙ/Ҡара диңгеҙ/Адриатик диңгеҙ/Эгей диңгеҙе/Ионик диңгеҙ/Мәрмәр диңгеҙ 
| Площадь = 505 мең
| Страна = Европа
| Область =
| Изображение =
| Подпись =
}}
[[Файл:Западные Балканы.png|thumb|З Балҡан ярым утрауының көнбайыш өлөшө]]
[[Файл:Balkans-political1.png|thumb|Балҡан ярымутрауы 1991]]

'''Балҡан ярымутрауы''' ({{lang-sl|Balkanski polotok}}, {{lang-hr|Balkanski poluotok}}, {{lang-bs|Balkansko poluostrvo}}, {{lang2|sr|me|Балканско полуострво}}, {{lang-ro|Peninsula Balcanică}}, {{lang2|bg|mk|Балкански полуостров}}, {{lang-el|Βαλκανική χερσόνησος}}, {{lang-tr|Balkan Yarımadası}}, {{lang-it|Penisola Balcanica}}, {{lang-la|Paeninsula Balcanica}}) [[Европа|Европаның]] көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны — 505 км² тирәһе.

Ярҙары көньяҡ-көнбайышты һәм көньяҡ көнсығышта [[Урта диңгеҙ]], [[Адриатик диңгеҙ]], [[Ион диңгеҙе]], [[Мәрмәр диңгеҙе]], [[Крит диңгеҙе]], [[Эгей диңгеҙе]] һәм [[Ҡара диңгеҙ]] һыуҙары менән йыуыла.

Төньяҡта сиктәре шартлы рәүештә билдәләнгән. [[Дунай]], [[Сава]] һәм [[Купа ( Сава ҡушылдығы)|Купа]], һыҙаты буйлап һәм һуңғыһының йылға башынан алып ҡойған урыны [[Кварнер]] ҡултығына тиклем&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |lang = ru |url = http://ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/05-8-4-3.htm |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20230329075548/http://ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/05-8-4-3.htm |archive-date = 2023-03-29 |title = Балканский полуостров |website = ecosystema.ru |access-date = 2023-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

Ярҙары өлөштәргә бүлгеләнгән. Рельефы башлыса таулы ([[Балҡан тауҙары|Стара-Планина]], [[Родоптар]], Динар тау итәктәре, [[Пинд]]).

== Этимологияһы ==
Балҡан ярымутрауының хәҙерге атамаһы шул уҡ исемдәге тауҙар исеменән килеп сыҡҡан. Балҡан һүҙенең килеп сығышы аныҡ билдәле түгел; ул фарсы телендәге ''bālk'' (бысраҡ) һәм [[Төрөк теле|төрөк]]ндәге ''-an'' суффиксы — «һаҙлыҡлы урман» менән бәйле булыуы ихтимал&lt;ref&gt;Current Trends in Altaic Linguistics; European Balkan(s), Turkic bal(yk) and the Problem of Their Original Meanings, Marek Stachowski, Jagiellonian University, p. 618.&lt;/ref&gt; йәки [[фарсы теле]]ндәге ''balā-khana'' (ҙур бейек йорт) менән&lt;ref name=&quot;Todorova 1997 27&quot;&gt;{{cite book | title = Imagining the Balkans | first=Maria N. | last = Todorova | publisher = Oxford University Press, Inc. | year = 1997 | location = New York | url = https://books.google.com/books?id=-EuFwLQhvYMC&amp;pg=PA27 | page=27| isbn=9780195087512 }}&lt;/ref&gt;. Оҡшаш һүҙҙәр [[төрки телдәр]]ҙә лә осрай&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;''Oxford English Dictionary'', 2013, {{cite web |author = |url = http://www.oed.com/view/Entry/14891 |title = ''s.v.'' |lang = en |website = www.oed.com |date = |access-date = 2023-01-13 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге төрөк телендә ''balkan'' «урманлы тауҙар сылбыры» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = https://lexicography.online/etymology/vasmer/б/балканы |title = Этимология слова Балканы |website = ΛΓΩ |access-date = 2021-06-03 |archive-date = 2021-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210603084934/https://lexicography.online/etymology/vasmer/б/балканы |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Balkan.&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=http://encarta.msn.com/dictionary_/balkan.html |title=Balkan |work=Encarta World English Dictionary |publisher=Microsoft Corporation |access-date=2008-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110000315/http://encarta.msn.com/dictionary_/balkan.html |archive-date=2007-01-10 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412052903/http://encarta.msn.com/dictionary_/balkan.html |date=2009-04-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Büyük Türkçe Sözlük |title=balkan |publisher=Türk Dil Kurumu |url=http://www.tdkterim.gov.tr/bts/ |quote=Sarp ve ormanlık sıradağ |lang = tr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825034714/http://www.tdkterim.gov.tr/bts/ |archive-date = 2011-08-25 }}&lt;/ref&gt;.

Атама башлыса [[Ғосман империяһы]] осоронда ҡулланылған. Боронғо заманда Стара-Планинаны (Балҡан тауҙары) {{lang-grc|Αἶμος}}, {{lang-la|Haemus}} тип аталған.

== Географияһы ==

=== Ярҙары ===
[[Файл:Stielers Handatlas 1891 50.jpg|мини|Балҡан ярымутрауы картаһы (1891 йыл)]]
Балҡан ярымутрауы ярҙары ныҡ йырғыланған, ҙур булмаған ҡултыҡтары бар. [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик]] һәм [[Эгей диңгеҙе|Эгей]] диңгеҙҙәренең ярҙары нығыраҡ йырмасланған; ә [[Ҡара диңгеҙ]] ярҙары әҙерәк. Балҡан ярымутрауы яры буйында утрауҙар күп (уларҙың дөйөм майҙаны — 21,5 мең км²).

=== Рельефы ===
Балҡан ярымутрауы рельефында көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған тауҙар өҫтөнлөк итә&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://geography.su/books/item/f00/s00/z0000076/st010.shtml |title = Рельеф |website = geography.su |access-date = 2021-06-03 |archive-date = 2021-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210603084935/http://geography.su/books/item/f00/s00/z0000076/st010.shtml |deadlink = no }}&lt;/ref&gt;. Ярымутрауҙың көнбайышында Динар таулығы ([[Хорватия]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Черногория]] биләмәһендә; бында рельефтың карст формалары киң таралған), Далмат тауынан көньяҡҡа ([[Албания]]ла, [[Греция]]ла һәм [[Төньяҡ Македония]]ла) — Пинд тауҙары; Һуңғылары көньяҡта Пелопоннес ярымутрауы ([[Греция]]) тауҙарына күсә. Был тауҙар күбеһенсә тәпәш. [[Тигеҙлектәр]] аҙ, улар башлыса ярымутрау ситендә урынлашҡан.

Ярымутрауҙың төньяғында (башлыса Болгария территорияһында) тауҙар Рила (Балҡан ярымутрауының иң бейек нөктәһе — Мусала тауы, 2925 м), Пирина (альп тибындағы рельеф), Стара Планина (Балҡан тауҙары массивтарынан тора; төньяҡта Дунай тигеҙлеге менән сиктәш) һәм көньяҡта Эгей диңгеҙенә сыҡҡан Родоп тауҙары.

=== Климаты ===
Балҡан ярымутрауының [[климат]]ы төньяғында һәм үҙәк райондарында уртаса континенталь, [[ҡыш]]ын һалҡын һәм ҡарлы, [[йәй]]ен эҫе һәм ҡоро. Июль айының уртаса температураһы — 22 °C; ғинуарҙың уртаса температураһы тигеҙлектәрҙә −1 °C һәм тауҙарҙа −5 °C.

Көньяҡта һәм көнбайышта субтропик Урта диңгеҙ буйы климаты, йәйен эҫе һәм ҡышын һалҡынса була. Июль айының уртаса температураһы — 26 °C; ғинуарҙа уртаса температура — 10 °C.

Төньяҡ-көнсығышта океан һәм субтропик климат, йәй — йылы һәм ҡышын һалҡын. Июль айының уртаса температураһы — 22 °C; ғинуарҙа уртаса температура — 5 °C.

Көнбайышта бик дымлы (йыллыҡ яуым-төшөм 5000 мм-ға етә), көнсығышта һәм көньяҡта яуым-төшөм күпкә кәмерәк (ҡайһы берҙә йылына 500 мм-ҙан кәмерәк).

=== Гидрографияһы ===
Йылғалары күбеһенсә таулы, тупһалары һәм шаршылары күп; башлыса ҡар һәм ямғыр менән тулылана (ҡышын да, яҙ ҙа тулы һыулы; йәй көнө ярымутрауҙың көньяғындағы ваҡ йылғалар йыш ҡына ҡорой). Һуғарыу өсөн ҡулланыла, иң ҙурҙарында ([[Дунай]], Сава, Марица, Искар, Струма һ. б.) суднолар йөрөй. Шкодра, Охрид, Преспа һ. б. — тектоник сығышлы. Күлдәре — карстлы.

=== Флора һәм фаунаһы ===
Балҡан ярымутрауының үҫемлектәр донъяһы бик төрлө; [[эндемик]] төрҙәр күп. Көньяҡта яр буйындағы бүлкәттә — Урта диңгеҙ тибындағы үҫемлектәр ([[ҡарағай]] һәм [[имән]] урмандары, ҡыуаҡлыҡтар), өҫтә — киң япраҡлы урмандар, япраҡ ҡойоусы [[ҡыуаҡ|ҡыуаҡлыҡтар]]. Ярымутрауҙың төньяҡ һәм үҙәк өлкәләрендә киң япраҡлы урмандар (тауҙарҙа — бук һымаҡтар, аҡ шыршы һәм ҡарағай урмандары). Урмандың үрге сиге — 1800—2300 метр бейеклектә. Тигеҙлектә дала үҫемлектәре осрай. Ярымутрауҙың төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәрендәге тигеҙлектәр һөрөлгән (тупраҡ ярлы, ҡайһы бер урындарҙа урыны менән ныҡ тоҙло, һуғарыуҙы талап итә; [[бойҙай]], [[Кукуруз (ырыу)|кукуруз]], [[Тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]], [[Йөҙөм|виноград]], көньяҡта шулай уҡ зәйтүн һәм [[цитрус]] емештәре үҫтерелә).

Фаунаһы шулай уҡ күп төрлө: [[Һөтимәрҙәр]]ҙең ([[бүре]], [[ҡабан]], [[төлкө]], [[ҡондоҙ]], [[Айыу һымаҡтар|айыу]], ҡыр бесәйе һ.б.), [[һөйрәлеүселәр]]ҙең ([[Йомрандар|йомран]], [[йылан]], грек гөбөргәйеле), [[ер-һыу хайуандары]]ның, [[ҡоштар]]ҙың, [[моллюскылар]]ҙың күп төрҙәре осрай.

=== Файҙалы ҡаҙылмалар ===
Балҡан ярымутрауы таш (айырыуса Болгария, Сербия, Босния һәм Герцеговина, Төркиә территорияларында) һәм һоро күмергә бай. [[Нефть]] һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары һирәк (башлыса Румынияла, Сербияла, Албанияла). Шуға күрә ярымутрауҙың энергетика системаһында гидроэлектростанциялар өҫтөнлөк итә. Тимер мәғдәне аҙ, ләкин йыш ҡына төҫлө металл ([[баҡыр]], [[цинк]], [[аҡ ҡурғаш]], хром, [[марганец]], магнезит, боксит) мәғдәндәре ятҡылыҡтары осрай.

== Илдәр ==
[[Файл:Europe subregion map world factbook.svg|400px|мини|Көньяҡ-Көнсығыш Европа илдәренә көрән төҫ бирелә:
Албания, Болгария, Босния һәм Герцеговина, Төньяҡ Македония, Румыния, Сербия, Төркиә (Европа өлөшө), Хорватия, Черногория, өлөшләтә танылған Косово]]
[[Файл:Ethnographic map of the Balkans.png|мини|400x400пкс|Балҡан ярымутрауында йәшәүсе халыҡтар]]

Балҡан [[ярымутрау]]ында өлөшләтә йәки тулыһынса урынлашҡан илдәр&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/5661870|статья=БАЛКА́НСКИЙ ПОЛУО́СТРОВ|архив=https://web.archive.org/web/20230113150331/https://bigenc.ru/geography/text/5661870|архив дата=2023-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{британника онлайн|place/Balkans|Balkans}}&lt;/ref&gt;:
* {{Флаг Албании}} [[Албания]], [[НАТО]] ағзаһы
* {{Флаг Болгарии}} [[Болгария]], НАТО һәм [[Европа берлеге]] ағзаһы
* {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния һәм Герцеговина]]
* {{Флаг Греции}} [[Греция]], НАТО һәм [[Европа берлеге]] ағзаһы
* {{Флаг Македонии}} [[Төньяҡ Македония]], НАТО ағзаһы
* {{Флаг Черногории}} [[Черногория]], НАТО ағзаһы
* {{Флаг Сербии}} [[Сербия]]
* {{Флаг Хорватии}} [[Хорватия]], НАТО һәм [[Европа берлеге]] ағзаһы
* {{Флаг Словении}} [[Словения]], НАТО һәм [[Европа берлеге]] ағзаһы
* {{Флаг Румынии}} [[Румыния]], НАТО һәм [[Европа берлеге]] ағзаһы
* {{Флаг Турции}} [[Төркиә]], НАТО ағзаһы
Өлөшләтә танылған дәүләт&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;:
* {{Флаг Косова}} [[Косово Республикаһы|Косово]].

== Тарихи белешмә ==
[[Файл:Balkans_Animation_1800-2008.gif|240x240px|мини|1796 йылдан алып Балҡан тарихы]]
[[Файл:Map Balkans.jpg|мини|[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]]нән Балҡан ярымутрауы картаһы, 1890—1907]]
{{основная статья|История Балкан}}
Балҡан ярымутрауы — Европаның неолит дәүерендә ер эшкәртеү барлыҡҡа килгән тәүге төбәктәрҙең береһе. Боронғо дәүерҙә ярымутрау территорияһында гректар, македондар, иллирийҙар, фракиялылар һәм башҡа халыҡтар йәшәгән. Ярымутрауҙың күпселек өлөшөн [[Рим империяһы]] баҫып алғандан һуң, күп халыҡтар латинлаша, әммә ҡайһы берҙәре грек мәҙәниәте йоғонтоһонда ҡала.

VI быуатта Балҡанда көньяҡ славян ҡәбиләләре булған. [[Урта быуаттар]]ҙа ярымутрау йыш ҡына төбәккә хужа булыу хоҡуғы өсөн көрәшкән [[Византия империяһы]], Сербия һәм Болгар батшалығы араһындағы алыштар урыны була. XIV быуат аҙағына бөтә Балҡан ярымутрауы тулыһынса тиерлек [[Ғосман империяһы]] йоғонтоһо аҫтында була.

Ун туғыҙынсы быуатта Балҡан халыҡтарының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше башлана; 1912—1913 йылдарҙа [[Балҡан һуғыштары]] һөҙөмтәһендә Төркиәнең ярымутрау территорияһындағы сиктәре хәҙерге сиктәргә күсә. Балҡан территорияһында [[Беренсе донъя һуғышы]] башлана, уның сәбәбе булып [[Сараево]]ла Австрия вариҫы [[Франц Фердинанд]]ты үлтереү тора.

[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Балҡан илдәренең күпселеге (шул иҫәптән иң ҙуры Югославия) социалистик лагерға ҡарай (Төркиә менән Грециянан башҡа, улар әле лә НАТО ағзаһы булып тора).

1990-сы йылдарҙа төбәк элекке Югославия республикаларындағы низағтар арҡаһында киҫкенләшә, ул илдең Сербияға, Хорватияға, Черногорияға, Боснияға һәм Герцеговинға, Словенияға, Төньяҡ Македонияға һәм өлөшләтә танылған Косовоға тарҡалыуы менән тамамлана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://militera.lib.ru/h/zadohin_nizovsky/index.html Задохин А. Г., Низовский А. Ю. Пороховой погреб Европы]

{{внешние ссылки}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ВЭС|Балканы}}
* ''Мурзаев Э. М.'' Словарь народных географических терминов. 1-е изд. — М., Мысль, 1984.
* ''Мурзаев Э. М.'' Тюркские географические названия. — М., Вост. лит., 1996.

{{Балҡан ярымутрауы илдәре}}
{{Регионы}}

[[Категория:Балҡандар|*]]
[[Категория:Европа ярымутрауҙары]]
[[Категория:Урта диңгеҙ буйы]]</text>
      <sha1>blfc3xpaup1k8fey4o694lwtnstu4oe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94296</id>
    <revision>
      <id>1307240</id>
      <parentid>1307008</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54329" sha1="twhndxe1d8kulh6wndgi096p1y03vdt" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Организация
|название        = Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ)
|альтернативное  = 
|background_color= 
|логотип         = Emblem of CIS.svg
|ширина_логотипа = 125
|подпись         = БДБ эмблемаһы
|карта1          = CIS (members, associaton members, observers, former members and disputed territories).png
|ширина_карты1   = 250
|легенда1        = 
|членство        = {{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ағзалар:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Азербайджан}}|{{Флагификация|Армения}}|{{Флагификация|Беларусь}}|{{Флагификация|Казахстан}}|{{Флагификация|Киргизия}}|{{Флагификация|Молдова}}|{{Флагификация|Украина}}|{{Флагификация|Россия}}|{{Флагификация|Таджикистан}}|{{Флагификация|Туркменистан}}|{{Флагификация|Үзбәкстан}}}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ассоциация:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Туркменистан}}}}{{Collapsible list |title =&lt;small&gt;Ҡатнашыусы:&lt;/small&gt; |{{Флаг|Украина}} [[Украина]]}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Күҙәтеүселәр:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Афганистан}}|{{Флаг|Монголия}} [[Монголия]]}}
|валюта = [[Рәсәй һумы]]  
|тип_центра      = Штаб-фатирҙары
|центр           = {{Флаг|Беларусь}} [[Минск]]: Киров ур., 17&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]]: Варварка ур., 7&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]]: Тавр һарайы
|тип =
|языки = [[Урыҫ теле|урыҫ]]
|должность_руководителя1 = Дәүләт етәкселәре советы рәйесе
|имя_руководителя1 = {{Флаг Киргизии}} [[Алмазбек Атамбаев]]
|должность_руководителя2 = Хөкүмәт башлыҡтары советы рәйесе
|имя_руководителя2 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Темир Сариев
|должность_руководителя3 = Тыш эштәр министрҙары советы рәйесе
|имя_руководителя3 = {{Флаг Киргизии}} Эрлан Абдылдаев
|должность_руководителя4 = Даими вәкилдәр советы рәйесе
|имя_руководителя4 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Кубанычбек Омуралиев
|должность_руководителя5 = Башҡарма сәркәтип
|имя_руководителя5 = {{Флаг|Россия}} Сергей Лебедев
|должность_руководителя6 = рәйес дәүләт
|имя_руководителя6 = {{Флагификация|Киргизия}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[2016 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан &lt;/small&gt;
|основатель1 =
|событие_основания1 =
|дата_основания1 = [[8 декабрь]] [[1991]]
|основатель2 =
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
|событие_ликвидации =
|дата_ликвидации =
|сайт = https://cis.minsk.by/
}}
'''Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, БДБ''' ({{lang-ru|Содружество Независимых Государств, СНГ}}) — элекке [[СССР]] составындағы республикаларҙан барлыҡҡа килгән ҡайһы бер дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе [[халыҡ-ара ойошма]]. БДБ дәүләттәрҙән өҫтөн торған берләшмә түгел һәм ирекле нигеҙҙә эш итә.

== Ойошманың барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg|thumb|300x300px|Украина Президенты Леонид Кравчук (һулдан икенсе), Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (һулдан өсөнсө) һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Борис Николаевич Ельцин (уңдан икенсе) СССР-ҙы бөтөрөү һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу церемонияһында. Белоруссияның «Беловежа урманы» милли паркындағы Вискули хөкүмәт резиденцияһы ]]
[[Файл:RIAN_archive_41059_CIS_heads_of_state.jpg|thumb|300x300px|РСФСР Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Николаевич Ельцин]] (уңдан икенсе), Украина Президенты Леонид Кравчук (һулда), Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] (һулдан икенсе) һәм Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (уңда) БДБ-ны ойоштороу тураһындағы протоколға ҡул ҡуйғандан һуң. Ҡаҙағстан, Алма-Ата]]
БДБ РСФСР, [[Белоруссия]] һәм [[Украина]] башлыҡтары тарафынан 1991 йылдың 8 декабрендә Брест эргәһендәге Вискулиҙа (Беловежа урманы) (Белоруссия) &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороу тураһындағы килешеү&quot;гә (киң мәғлүмәт сараларында Беловежа килешеүе тип йөрөтөлә) ҡул ҡуйыу юлы менән нигеҙләнә.

Преамбулаларҙан һәм 14 статьянан торған документта нығытылыуынса, ССР Союзы халыҡ-ара хоҡуҡ һәм геосәйәси ысынбарлыҡ субъекты булараҡ йәшәүен туҡтата. Ләкин халыҡтарҙың тарихи берлеге, улар араһындағы бәйләнештәр нигеҙендә, ике яҡлы договорҙарҙы, демократик хоҡуҡи дәүләт төҙөүгә ынтылышты, бер-береңде таныу һәм дәүләт суверенитетын хөрмәт итеү нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ынтылышты иҫәпкә алып, яҡтар Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойошторорға килешә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1|title = Соглашение о создании Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024111/cis.minsk.by/main.aspx?uid=176|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.

Килешеү 10 декабрҙә — Белоруссия һәм Украина Юғары Советтары, ә 12 декабрҙә Рәсәй Юғары Советы тарафынан ратификациялана&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года № 2014-I «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106165023/http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;.
Рәсәй парламенты документты күпселектең ыңғай тауышы менән ратификациялай: «ыңғай» — 188 тауыш, «ҡаршы» — 6 тауыш, «тыйылып тора» — 7&lt;ref&gt;{{cite web|author = Кацва Л. А.|url = http://www.it-n.ru/communities.aspx?cat_no=2715&amp;d_no=72018&amp;ext=Attachment.aspx?Id=19987|title = История России. Советский период. (1917-1991) Электронное учебное пособие|publisher = Сеть творческих учителей|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTDroo|archivedate = 2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920023525/http://www.it-n.ru/Attachment.aspx?Id=19987 |date=2010-09-20 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә РСФСР Конституцияһының 104-се статьяһы боҙола, сөнки Беловежа килешеүе дәүләт ҡоролошона ҡағылышлы булғанлыҡтан һәм ошо сәбәпле Конституцияға үҙгәреш индергәнлектән уны ратификациялау өсөн юғарғы дәүләт органын — РСФСР-ҙың Халыҡ депутаттары съезын йыйыу талап ителә&lt;ref&gt;[http://comstol.info/docs/stenogramma.pdf Стенограмма 21 заседания 4 сессии Верховного Совета РСФСР 12 декабря 1991]&lt;/ref&gt;. 1992 йылдың апрелендә Рәсәй Халыҡ депутаттары съезы Беловежа килешеүен ратификациялауҙан өс тапҡыр баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 Беловежское предательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630154913/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 |date=2015-06-30 }} // «Советская Россия», 16 декабря 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html «Додавить гной пока не получается»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630111005/http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html |date=2015-06-30 }}: Народный депутат РСФСР, член Верховного Совета Российской Федерации Илья Константинов о событиях октября 1993 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Е. А. Лукьянова.'' [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)]&lt;/ref&gt;, ошо сәбәпле ул 1993 йылдың октябрендә ҡыуып таратыла, ләкин документты барыбер ратификацияламай&lt;ref&gt;[http://www.rusempire.ru/verhovnyy-sovet-rossii/vvedenie.html Съезд народных депутатов и Верховный Совет Российской Федерации созыва 1990—1995 годов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 Съезд народных депутатов РСФСР: триумф или падение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225180208/http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 |date=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 13 декабрендә Ашхабад ҡалаһында Үҙәк Азиялағы СССР составында булған биш дәүләттең — [[Ҡаҙағстан]]дың, [[Ҡырғыҙстан]]дың, [[Тажикстан]]дың, [[Төрөкмәнстан]]дың һәм [[Үзбәкстан]]дың президенттары осраша. Улар ойошмаға инеү тураһында Белдереү ҡабул итә, шулай уҡ тарҡалыусы Союз субъекттарының тиңлеген һәм БДБ дәүләттәренең бөтәһен дә ойоштороусы итеп таныуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;&gt;{{статья
|автор = Султыгов М. И.|заглавие = К вопросу создания Содружества Независимых Государств|ссылка = http://www.law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1126873#_ftn2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm Финальный коллаж. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006165116/http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm |date=2015-10-06 }}&lt;/ref&gt;. Артабан Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] мәсьәләләр буйынса фекер алышыу һәм уртаҡ ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн Алма-Атала йыйылырға тәҡдим итә. 

Был осрашыуҙа 11 элекке союздаш республика — [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдова|Молдавия]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Үзбәкстан]], [[Украина]] башлыҡтары була ([[Латвия]], [[Литва]], [[Эстония]] һәм [[Грузия]] ҡатнашмай). Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Ата декларацияһына ҡул ҡуйыла, унда БДБ-ның маҡсаттары һәм принциптары тураһында яҙыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|title = Алма-Атинская|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024121/cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ БДБ ойоштороу тураһындағы килешеүгә протокол ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=6 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;.
Алма-Ата осрашыуы элекке СССР республикаларының суверенлы дәүләттәргә әйләнеү процесын тамамлай&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;/&gt;. Килешеүҙе иң һуңғы булып [[Молдавия]] (1994 йылдың 8 авгусы) ратификациялай. 1993 йылда [[Грузия]] БДБ-ның ғәмәли ағзаһы була&lt;ref name=&quot;МИД_РФ&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://www.mid.ru/ns-rsng.nsf/8c21fbc45f12ec6d432569e700419ef3/c5363bace1a0db03c3257235004505e5?OpenDocument|title = Содружество Независимых Государств (справочная информация)|publisher = МИД РФ|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTjchi|archivedate = 2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

БДБ дәүләттәре башлыҡтарының беренсе осрашыуы 1991 йылдың 30 декабрендә Минскиҙа үтә, ойошманың юғарғы органы — Дәүләттәр башлыҡтары советы — раҫлана. Унда һәр дәүләт бер тауышҡа эйә була, ә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|title = Временное соглашение о Совете глав государств и Совете глав правительств Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184139/cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә ҡатнашыусы дәүләттәр башлыҡтары советының Ҡораллы көстәр һәм Сик буйы ғәскәрҙәре тураһындағы килешеүе&quot;нә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, дәүләттәр үҙ Ҡораллы көстәрен ойошторорға хоҡуҡлы була&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|title = Соглашение Совета Глав Государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооружённых Силах и Пограничных войсках|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184142/www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|archivedate = 2009-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406184142/http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010 |date=2009-04-06 }}&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың 22 ғинуарында Минскиҙа Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставы ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=186 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=186 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;, ул ойошманың төп документы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187 Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=187 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;.

=== БДБ дәүләттәренең интеграцияланыу тарихы ===
2011 йылдың 18 октябрендә Берләшмәлә ҡатнашҡан һигеҙ дәүләт — [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Әрмәнстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдавия]] һәм [[Тажикстан]] ирекле сауҙа зонаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, ул берләшмә киңлегендә ирекле сауҙа алып барыу режимын көйләгән йөҙҙән ашыу ике яҡлы килешеүҙе алмаштыра&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20111018/463707345.html Главы правительств СНГ подписали договор о зоне свободной торговли] // РИА Новости&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-y/1798355 Подписано соглашение о свободной торговле]&lt;/ref&gt;.

== Берләшмәлә ҡатнашыусы дәүләттәр ==
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставына ярашлы, Уставты ҡабул иткән мәлгә БДБ ойоштороу тураһында 1991 йылдың 8 декабрендәге килешеүгә һәм уның 1991 йылдың 21 декабрендәге Протоколына ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған дәүләттәр уны ойоштороусылар булып тора. Уставты ҡабул иткәндән һуң бер йыл эсендә унда теркәлгән йөкләмәләрҙе өҫтөнә алған ойоштороусы дәүләттәр уның ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ. Раздел II. Статья 7&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 7|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cx306&quot; data-source=&quot;306&quot; data-cx-weight=&quot;901&quot; contenteditable=&quot;true&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! id=&quot;309&quot; |Дәүләт
! id=&quot;311&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы 1991 йыл 8 декабрь килешеүен ратификациялау датаһы&lt;br /&gt;
&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|title = Сведения о ратификации документов, принятых в рамках СНГ в 1991 – 2009 годах (действующих по состоянию на 1 января 2009 года)|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184902/cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;&gt;http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234005/http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
! id=&quot;313&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы килешеүгә 1991 йыл 21 декабрь Протоколын ратификациялау датаһы &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
! id=&quot;315&quot; |БДБ&lt;br /&gt;
Уставын ратификациялау датаһы&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
|- id=&quot;317&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;318&quot; | {{Флагификация|Азербайджан}}&lt;ref&gt;стал членом СНГ по решению Совета глав государств СНГ от 24 сентября 1993 года и в связи с этим не проходил процедуру ратификаций учредительных документов содружества, кроме устава&lt;/ref&gt;
| id=&quot;322&quot; |—
| id=&quot;324&quot; |—
| id=&quot;326&quot; |24.09. 1993&lt;ref&gt;ПОСТАНОВЛЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СОБРАНИЯ Азербайджанской Республики О ратификации присоединения Азербайджанской Республики к Уставу Содружества Независимых Государств (http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208102856/http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 Исполнительный комитет СНГ — Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527121018/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 |date=2018-05-27 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;328&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;329&quot; | {{Флагификация|Армения}}
| id=&quot;333&quot; | 26.12.1991
| id=&quot;335&quot; |26.12.1991
| id=&quot;337&quot; |9.11.1993
|- id=&quot;339&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;340&quot; | [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|link=|22x22px]] / {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Беларусь|Белоруссия]]
| id=&quot;345&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 10 декабря 1991 г. № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203014136/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;347&quot; | —
| id=&quot;349&quot; |18.01.1994&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/basic/text0826.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 18 января 1994 г. № 2703-XII «О ратификации Устава Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;351&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;352&quot; | {{Флаг|Казахстан|1953}} / {{Ҡалып:Флагификация|Казахстан}}
| id=&quot;357&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131109042514/http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;359&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;/&gt;
| id=&quot;361&quot; |31.03.1993&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/B930005200_ Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 31 марта 1993 г. № 2054-XII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;363&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;364&quot; | {{Флагификация|Киргизия}}
| id=&quot;368&quot; |—
| id=&quot;370&quot; |6.03.1992&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/50988?cl=ru-ru Постановление Верховного Совета Республики Кыргызстан от 6 марта 1992 года № 840-ХII О ратификации Протокола к соглашению о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;372&quot; |18.12.1993&lt;ref&gt;[http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 Постановление Жогорку Кенеша (Верховного Совета) Кыргызской Республики от 18 декабря 1993 года № 1346-XII О ратификации Устава Содружества Независимых государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101231813/http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 |date=2015-01-01 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;374&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;375&quot; | {{Ҡалып:Флагификация|Молдова}}
| id=&quot;379&quot; |8.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 Постановление Парламента Республики Молдова от 8 апреля 1994 года № 40-XIII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110101803/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 |date=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;381&quot; |—
| id=&quot;383&quot; |26.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 Постановление Парламента Республики Молдова от 26 апреля 1994 года № 76-XIII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031013548/http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 |date=2015-10-31 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;385&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;386&quot; | [[Файл:Flag_of_Russia_(1991-1993).svg|link=|22x22px]] / {{Флагификация|Россия}}
| id=&quot;391&quot; |''12.12.1991''&lt;ref&gt;[http://soveticus5.narod.ru/gazety/rg911217.htm#x002 Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;393&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
| id=&quot;395&quot; |15.04.1993&lt;ref&gt;[http://base.garant.ru/1118280/ Постановление ВС РФ от 15 апреля 1993 г. ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;397&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;398&quot; | {{Флаг|Таджикистан|1953}} / {{Флагификация|Тажикстан}}
| id=&quot;403&quot; |25.12.1991&lt;ref&gt;[http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 25 декабря 1991 г. № 462 О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110125108/http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar |date=2013-11-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;405&quot; |26.06.1993&lt;ref&gt;[http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 26 июня 1993 г. № 809 О ратификации Протокола к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226131720/http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm |date=2014-12-26 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;407&quot; |26.06.1993
|- id=&quot;409&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;410&quot; | {{Флаг|Туркменистан|1953}} / {{Флаг|Туркменистан|}} [[Төрөкмәнстан|Туркменистан]]
| id=&quot;415&quot; |26.12.1991
| id=&quot;417&quot; |26.12.1991
| id=&quot;419&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|- id=&quot;421&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;422&quot; | {{Флагификация|Узбекистан}}
| id=&quot;426&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=246988&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 4 января 1992 г. № 481-XII О РАТИФИКАЦИИ СОГЛАШЕНИЯ И ПРОТОКОЛА О СОЗДАНИИ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;428&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;/&gt;
| id=&quot;430&quot; |6.05.1993&lt;ref&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=232592&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 6 мая 1993 г. № 824-XII О РАТИФИКАЦИИ УСТАВА СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;432&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;433&quot; | {{Флагификация|Украина}}&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|title = СНГ ещё живо?|date = 2014-09-03|publisher = АиФ|accessdate = 2014-09-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140907031814/http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|archivedate = 2014-09-07}}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;437&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/Постановление&amp;#x20;ВС&amp;#x20;Украины&amp;#x20;от&amp;#x20;10.12.1991&amp;#x20;№&amp;#x20;1958-ХII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;439&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;&gt;[http://www.lawmix.ru/law_project/17641 Заключение комитета по делам снг и связям с соотечественниками от 05.03.2003 n 66&quot;на соглашение по вопросам, связанным с восстановлением прав депортированных лиц, национальных…]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;441&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|}

== Ойошманың маҡсаттары ==
БДБ уның бөтә ағзаларының суверенлы тиңлеге башланғысында нигеҙләнгән, шунлыҡтан бөтә ҡатнашыусы дәүләттәр [[халыҡ-ара хоҡуҡ]]тың үҙ аллы субъекттары булып тора. Берләшмә дәүләт түгел һәм дәүләт өҫтөндә тороу вәкәләттәренә эйә түгел&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 1|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

Ойошманың төп маҡсаттары:
* сәйәсәт, иҡтисад, экология, гуманитар, мәҙәниәт һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итеү;
* ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ иҡтисади киңлек, дәүләт-ара кооперация һәм интеграция сиктәрендә үҫеше;
* кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен тәьмин итеү;
* халыҡ-ара именлекте һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса хеҙмәттәшлек, дөйөм һәм тулы ҡоралһыҙланыуға өлгәшеү;
* үҙ-ара хоҡуҡи ярҙам;
* ойошмала ҡатнашыусы дәүләттәр араһындағы бәхәстәрҙе һәм конфликттарҙы тыныс хәл итеү&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 2|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
Ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ эшмәкәрлеге өлкәләре:
* кешенең хоҡуҡтарын һәм төп иректәрен тәьмин итеү;
* дөйөм иҡтисади киңлекте, таможня сәйәсәтен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* транспорт, элемтә системаларын үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* һаулыҡты һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау;
* социаль һәм миграция сәйәсәте мәсьәләләре;
* ойошҡан енәйәтселек менән көрәш;
* оборона сәйәсәте һәм тышҡы сиктәрҙе һаҡлау өлкәһендә хеҙмәттәшлек&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 4|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

== БДБ органдары ==
БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы юғарғы орган булып тора. Совет йылына ике тапҡыр ултырышҡа йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 21|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt; Ә БДБ хөкүмәттәре башлыҡтары советы ҡатнашыусы дәүләттәрҙең башҡарма органдарының иҡтисад, социаль һәм башҡа уртаҡ мәнфәғәттәр өлкәләрендәге хеҙмәттәшлеген көйләй. Йылына ике мәртәбә йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 22|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. Дәүләттәр башлыҡтары советында ла, Хөкүмәттәр башлыҡтары советында ла ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 23|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. БДБ дәүләттәре урыҫ алфавиты тәртибендә ошо ике органда рәйеслек итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 24|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләттәр башлыҡтары советы рәйестәре ===
* 1.01.1994 — 31.12.1999 {{Флаг|Россия}} [[Ельцин Борис Николаевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=281 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=281 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 25.01.2000 — 29.01.2003 {{Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1014 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1014 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 29.01.2003 — 16.09.2004 {{Флаг|Украина}} [[Кучма Леонид Данилович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1371 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1371 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 16.09.2004 — 20.05.2006 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович|Путин, Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1615 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1615 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 20.05.2006 — 5.10.2007 {{Ҡалып:Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1967 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1967 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 5.10.2007 — 31.12.2008 {{Ҡалып:Флаг|Киргизия}} Баҡыев Ҡорманбәк Сәли улы&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2300 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2300 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 11.09.2009 {{Ҡалып:Флаг|Молдова}} Воронин Владимир Николаевич&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2531 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2531 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2010 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2719 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2719 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2011 {{Ҡалып:Флаг|Таджикистан}} Рахмон Эмомали&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2969 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2969 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2012 {{Ҡалып:Флаг|Туркмения}} Бердымөхәммәдов Ғорбанғулы Мәликғулы улы&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414084324/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 |date=2019-04-14 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2013 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/printPreview/text?id=3617&amp;serverUrl=http://cis.minsk.by/reestr/ru 3617]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 4.04.2014 {{Ҡалып:Флаг|Украина}} Янукович Виктор Фёдорович
* 4.04. — 31.12.2014 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 Сайт СНГ]&lt;/ref&gt; 
* 1.01.2015 йылдан алып {{Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Сайт СНГ]&lt;/ref&gt;
* 1.01.2016 йылдан алып {{Флаг|Киргизия}} [[Атамбаев Алмазбек Шаршенович]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 Сайт СНГ]&lt;/ref&gt;

=== Хөкүмәттәр башлыҡтары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Киргизия}} Сариев Темир Аргембаевич (2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18970|title = Совет глав правительств СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221205/http://www.e-cis.info/page.php?id=18970 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)

=== Сит ил эштәре министрҙары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Казахстан}} Идрисов, Ерлан Әбелфәйез улы (2015&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18860|title = Совет министров иностранных дел СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221200/http://www.e-cis.info/page.php?id=18860 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)
БДБ-ның даими органы — Минскиҙағы (Белоруссия) БДБ Башҡарма комитеты һәм уның [[Мәскәү|Мәскәүҙәге]] (Рәсәй) Бүлексәһе&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/ Исполнительный комитет СНГ (Главная)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219161227/http://www.cis.minsk.by/ |date=2020-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

=== БДБ-ның Башҡарма секретарҙары ===
Башҡарма секретариат 1993 йылдың 14 майында ойошторола&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=219 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=219 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;. Шуға тиклем секретариат бурыстарын Координация-Консультация Комитеты (ККК) башҡара, ул БДБ илдәре вице-премьерҙарынан тора.

Башҡарма секретарь вазифаһы 1993 йылда индерелә:
* {{Флаг|Беларусь}} Коротченя Иван Михайлович (14.05.1993&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3948 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=3948 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;—1998 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Березовский Борис Абрамович (1998—1999 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Яров Юрий Федорович (1999—2004 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Рушайло Владимир Борисович (2004—2007 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Лебедев Сергей Николаевич (2007 йылдан).

=== БДБ эргәһендәге даими вәкилдәр советы ===
* 2014 {{Флаг|Белоруссия}} Пугачёв Василий (20.04.2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=354|title = Совет постпредов СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502215218/http://www.e-cis.info/page.php?id=354 |date=2015-05-02 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 {{Флаг|Казахстан}} Бүләгәнов Ерғәли (1.01.2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158|title = Председательство Казахстана в СНГ в 2015 году|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* 2016 {{Флаг|Киргизия}} Омуралиев Кубанычбек Касымович (1.01.2016)

=== БДБ-ның башҡа органдары ===
[[Файл:Stamp_of_Russia_2011_No_1542.jpg|right|thumb|БДБ-ның егерме йыллығына ҡарата сығарылған почта маркаһы. &lt;small&gt;Рәсәй, 11,80 һум, 2011 й., &lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;Почтовая марка номер 1542 по каталогу ЦФА (ИТЦ «Марка»)&quot;&gt;(ЦФА (ИТЦ «Марка») № 1542)&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;]]
* БДБ-ның Сит ил эштәре министрҙары советы 
* БДБ-ның Иҡтисади советы
* БДБ-ның Оборона министрҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Эске эштәр министрҙары советы
* БДБ-ның Берләшкән ҡораллы көстәре советы
* БДБ-ның Сик буйы ғәскәрҙәре командующийҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Именлек органдары һәм махсус хеҙмәттәре етәкселәре советы
* БДБ-ның Парламент-ара ассамблеяһы
* Иҡтисад суды
* БДБ-ның Статистика комитеты
* БДБ-ның Финанс-банк советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Террорға ҡаршы үҙәге
* Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия
* Дәүләт-ара банк
* БДБ-ның Дәүләт-ара гуманитар хеҙмәттәшлек фонды

== БДБ илдәре ҡатнашлығындағы башҡа интеграцион берләшмәләр ==
Халыҡ-ара ойошма булараҡ БДБ дәүләттәре араһында «яҡынлыҡ нөктәләре» күп түгел. Шунлыҡтан Берләшмә илдәре лидерҙары альтернатив юлдар эҙләй. БДБ киңлектәрендә уртаҡ маҡсаттарға эйә ойошмалар барлыҡҡа килгән:
* Коллектив именлек тураһындағы договор илдәре, унда [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]] инә.
* Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС) — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], күҙәтеүсе илдәр — [[Украина]], [[Молдавия]].
* Таможня союзы — [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Берҙәм иҡтисади киңлек — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Үҙәк Азия хеҙмәттәшлеге (ҮАХ) — [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]. 2005 йылдың 6 апрелендәге ҮАХ саммитында ҮАХ бөтөрөлдө.
* [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШХО) — [[Иран]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Пакистан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]], [[Һиндостан]].

== БДБ ағза-дәүләттәре башлыҡтарының осрашыуҙары ==
* 1991, декабрь — Вискули, Алма-Ата
* 1992, октябрь — [[Бишкек]]
* 1993, апрель — [[Минск]]
* 1994, октябрь — [[Мәскәү]]
* 1995, май — [[Минск]]
* 1996, май — [[Мәскәү]]
* 1997, ғинуар — [[Мәскәү]]
* 1998, апрель — [[Мәскәү]]
* 1999, апрель — [[Мәскәү]]
* 2000, июнь — [[Мәскәү]]
* 2001, октябрь — [[Мәскәү]] (10-сы, юбилей).
* 2002, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2003, сентябь — [[Ялта]]
* 2004, сентябрь — [[Астана]]
* 2005, август — [[Ҡазан]]
* 2006, октябрь — [[Минск]]
* 2007, октябрь — [[Дүшәмбе]]
* 2008, октябрь — [[Бишкек]]
* 2009, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2010, май — [[Мәскәү]]
* 2011,сентябрь — [[Дүшәмбе]] (20-се, юбилей).
* 2012, май — [[Мәскәү]]
* 2012, декабрь — [[Ашхабад]]
* 2013, октябрь — [[Минск]]
* 2014, октябрь — [[Минск]]
* 2015, октябрь - [[Бурабай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cis.minsk.by/ Исполнительный комитет Содружества Независимых Государств] ''(рәсми сайт)''
* [http://www.cis.minsk.by/page.php?id=10284 Председатель Исполнительного комитета СНГ — Исполнительный секретарь СНГ Сергей Лебедев]
* [http://www.e-cis.info/ Интернет-портал СНГ]
* [http://www.ksgp-cis.ru/ Совет Генеральных прокуроров СНГ] ''(официальный сайт)''
* [http://www.iacis.ru/html/ Межпарламентская ассамблея СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530154429/http://www.iacis.ru/html/ |date=2007-05-30 }} ''(официальный сайт)''
* [http://sudsng.org/ Экономический Суд СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701093253/http://www.sudsng.org/ |date=2014-07-01 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.sovetgt.org/ Совет по железнодорожному транспорту СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320134029/http://www.sovetgt.org/ |date=2022-03-20 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.cismission.mid.ru/ Представительство РФ при СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818055640/http://www.cismission.mid.ru/ |date=2014-08-18 }} ''(официальный сайт)''
* [https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств].
* [http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Председательство Республики Казахстан в Содружестве Независимых Государств в 2015 году]
* [http://док.история.рф/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv/ Соглашение о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410204939/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv |date=2019-04-10 }}. 08.12.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

{{БДБ}}
[[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]]
[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]]
[[Категория:Сауҙа блоктары]]</text>
      <sha1>twhndxe1d8kulh6wndgi096p1y03vdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104011</id>
    <revision>
      <id>1307224</id>
      <parentid>1287401</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T02:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51874" sha1="bek6rw0agx73wr1d8085160alhvkxqb" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Башҡортса исеме        = Беларусь Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = {{lang-be|Рэспубліка Беларусь}}
 |Эйәлек килеш       = Беларусь
 |Гимн исеме          = Беҙ, беларустар
 |Флаг                    = Flag of Belarus.svg
| Герб урынына     = 
 |Герб                    = Coat of arms of Belarus.svg
 |Аудио                   = My Belarusy vocal.ogg
 |Идара итеү төрө         = президент республикаһы&lt;ref name=&quot;atlas mira&quot;&gt;{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}&lt;/ref&gt;
 |Картала               = Europe-Belarus.svg
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 46|lon_sec = 0
 |region        = BY
 |CoordScale    = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[26 декабрь]] [[1991 йыл]] ([[СССР]]-ҙан)
 |Рәсми телдәр                   = [[Беларус теле|беларус]], [[Урыҫ теле|урыҫ]]
 |Баш ҡала                 = {{флагификация|Минск}}
 |Эре ҡалалар       = Минск, [[Гомель]], [[Могилёв]], [[Витебск]], [[Гродно]], [[Брест]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент&lt;br&gt;Премьер-министр
 |Етәкселәр            = [[Александр Лукашенко]]&lt;br&gt;Андрей Кобяков&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/prezident-respubliki-belarus-rassmotrel-kadrovye-voprosy-10531/ Кадровые изменения в правительстве РБ]&lt;/ref&gt;
 |Территория буйынса урыны     = 84
 |Территория              = 207 600&lt;ref name=&quot;кадастр 2012&quot;&gt;[http://gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc Государственный земельный кадастр республики Беларусь (по состоянию на 1 января 2012 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305053426/http://gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө            = 2,26 %&lt;ref name=&quot;кадастр 2012&quot;/&gt;
 |Этнохороним             = беларуслылар
 |Халҡы буйынса урыны      = 93
 |Халыҡ               = {{рост}}9 498 700&lt;ref name=&quot;Белстат&quot;&gt;{{cite web|url=http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-2015-godu/|title=''«О демографической ситуации в 2015 году»''|date=27.01.2016|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|accessdate=2016-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203080024/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-2015-godu/ |date=2016-02-03 }}&lt;/ref&gt;
 |Баһа йылы              = 2015
 |Халыҡ тығыҙлығы     = 46&lt;ref name=&quot;harstat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/kscms/uploads/file/U_rasprostr/geograficheskie_harakteristiki_res.pdf|title=Географические характеристики Республики Беларусь|author=Белстат|format=pdf|lang=русский|accessdate=2015-07-19}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП (ҺАМП)               = 166,786 млрд&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2013&amp;ssd=1&amp;sic=1&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1&amp;pr1.x=39&amp;pr1.y=11&amp;c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,135,321,716,243,456,248,722,469,942,253,718,642,724,643,576,939,936,644,961,819,813,172,199,132,733,646,184,648,524,915,361,134,362,652,364,174,732,328,366,258,734,656,144,654,146,336,463,263,528,268,923,532,738,944,578,176,537,534,742,536,866,429,369,433,744,178,186,436,925,136,869,343,746,158,926,439,466,916,112,664,111,826,298,542,927,967,846,443,299,917,582,544,474,941,754,446,698,666&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a= ''IMF: Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP''] ''МВФ: ЭТП по паритету покупательной способности (ППС). Октябрь 2014.''{{ref-en}}&lt;/ref&gt; |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2013
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 63
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 17 620&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 85
 |ЭТП (номинал)             = 71,71 млрд&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot; /&gt;
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2013
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 7664&lt;ref&gt;[http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp National Accounts Main Aggregates Database, December 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |date=2016-02-05 }}, United Nations Statistics Division. Опубликовано:  4 янв. 2015.&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,786&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf|title=Human Development Report 2014|accessdate=2013-06-28}}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2013
 |КПҮИ буйынса урыны           = 53
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;юғары&lt;/span&gt;
 |Валюта                  = беларус һумы (BYR, код 974)
}}
'''Беларусь''' ({{lang-be|Беларусь}}), рәсми исеме —'''Беларусь Республикаһы''' ({{lang-be|{{audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|Рэспубліка Беларусь}}}}) — Көнсығыш Европа дәүләте. 2016 йылдың башына халҡы 9 498 700 кеше тәшкил итә, территорияһы — 207 600 км². Халыҡтың һаны буйынса туҡһан өсөнсө урынды биләй һәм территорияһы буйынса донъяла һикһән дүртенсе урында.
[[Файл:Карта рэгіёнаў Беларусі.png|мини|Беларусь төбәктәренең картаһы]]
Дәүләттең баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы — [[Минск]]. Дәүләт телдәре булып [[беларус теле]] һәм [[урыҫ теле]] тора.

Унитар дәүләт, президент республикаһы. 20 июль, [[1994 йыл]]. Президент посын [[Александр Лукашенко]] алды. Һуңынан шулай уҡ 2001, 2006, 2010 һәм 2015 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ул, еңеп сығып, Президент булып ҡалды.

6 өлкәгә бүленгән. Минск ҡалаһы республика буйһоноуындағы ҡала статуслы.

Төньяҡ-көнбайышта республика — [[Литва]], [[Польша]], төньяҡта — [[Латвия]], көнсығышта — [[Рәсәй Федерацияһы]], көньяҡта — [[Украина]] менән сиктәш.

[[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|Һатып алыу һәләте]] 2013 йылда 166,786 млрд [[АҠШ доллары|доллар]] тәшкил иткән (яҡынса йән башына 17 620 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — беларус һумы.

[[1919 йыл]]дың 1 ғинуарында Беларусь Совет Социалистик Республикаһы төҙөлә. Ул совет республикаларының дүртәүһе араһында [[1922 йыл]]дың 30 декабрендә СССР төҙөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыусыларҙың береһе. [[1991 йыл]]дың 19 сентябрендә был ил «'''Республика Беларусь'''» тип атала башлай, һәм ошо ваҡытта уның яңы гербы, флагы, шулай уҡ яңы Конституцияһы һәм граждандар паспорты булдырылды. 1991 йылдың 8 декабрендә РСФСР һәм Украина араһында [[Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ]] төҙөү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйылды.

Беларусь Республикаһы [[БМО]], [[Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ]], ОДКБ, [[ЕврАзЭС]], Союздаш дәүләттең һәм ЕАЭС-тың ойоштороусыһы.

== Атамаһы ==
Исеме Белая Русь ({{lang-la|Ruthenia Alba}}) һүҙенән килеп сыҡҡан. Хәҙерге ваҡытта уның исеме нисек барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версия бар. Этно-дини теория буйынса [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]ндәге христиан славяндар йәшәгән ер Белая Русь, тип, ә мәжүси (язычник) балттар йәшәгән ер Черная Русь тип аталған.

Башҡа теориялар буйынса был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтар аҡ кейемдәр кейеп йөрөгәнгә күрә һәм сәстәре аҡһыл-һары төҫтә булғанға, был ерҙе Белая Русь тип атағандар тип фараз ҡылына.
== Географияһы ==
{{төп мәҡәлә|Белоруссия географияһы}}
[[Көнсығыш Европа]]ла урынлашҡан. [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Украина]] менән сиктәш. Майҙаны — 207 600 км²&lt;ref&gt;Энциклопедический географический словарь. — М.: РИПОЛ классик, 2011. — С. 81.&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==

=== Иң боронғо тарихы ===
Юғары палеолитка Беларусьтың Бердыж һәм Юровичи тораҡтары ҡарайҙар.

Беренсе сәйәси берләшмәләрҙең барлыҡҡа килеүе VI—IX быуаттарға ҡарай. Был процесс славяндарҙың таралып ултырыуы менән тығыҙ бәйләнгән булған. Урындағы балттарға килеп ҡушылған славяндарҙан яңы ҡәбиләләр союзы, шул иҫәптән кривичтәр, дедовичтәр, радимичтар, ятвягтар, литвалар һәм башҡалар, барлыҡҡа килеп, улар был ерҙәрҙәге беренсе дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеүенең башында торғандар.

=== Боронғо урыҫ дәүләте ===
[[Файл:St_Barys_and_Hleb_Church_Horadnia.JPG|мини|Колож сиркәүе — берҙән-бер һаҡланып ҡалған городенский төҙөлөш сәнғәте иҫтәлеге ХII быуат]]
IX быуаттың аҙағында Рюриктәрҙең Боронғо урыҫ дәүләте барлыҡҡа килгән. Уның барлыҡҡа килеүендә «варягтарҙан гректарға» сауҙа юлы төп ролде уйнаған. Был юл хәҙерге Беларусь территориялары аша үткән. Боронғо урыҫ дәүләтенең башлыҡтары урындағы кенәздәрҙең ҡәбиләләре менән ҡаты яуҙарҙа алышҡандар. 988 йылдар тирәһендә бөйөк кенәз Владимир Урыҫ дәүләтен суҡындырған, һәм 992 йылда Полоцкиҙа, ә 1005 йылда Туровта епархия барлыҡҡа килгән .

XI быуатта Киевтән [[Полоцк кенәзлеге]] айырылып сыға. XII быуат уртаһында Боронғо урыҫ дәүләте тарҡала һәм тиҫтә ярым урыҫ кенәзлектәренә бүленә. 1237—1240 йылдарҙа татар-монголдарҙың ябырылыуы арҡаһында күп кенә урыҫ ерҙәре бөлгөнлөккә төшә, тик беларус ерҙәре генә именлектә ҡала.

=== Бөйөк Литва кенәзлеге ===
[[Файл:MirCastle1.JPG|мини|Мир замогы.]]
XIII быуаттың 40-сы йылдарында ҡайһы бер литва һәм урыҫ ерҙәрен кенәз Миндовг баҫып алыу сәбәпле [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] барлыҡҡа килә. Был бик ҡатмарлы хәрби-политик шарттарҙа үтә, сөнки көнбайыштан һәм көньяҡтан [[монголдар]], ә көнбайыштан тәре йөрөтөүселәр баҫыша. 1251 йылда Миндовг христиан динен ҡабул итә, ике йылдан һуң король тажын башына кейә. 1260 йылда тәре йөрөтөүселәрҙе һуғышта еңгәс, ул, христианлыҡты ташлап, яңынан мәжүсилеккә ҡайта һәм [[Тевтон ордены|Тевтон]] һәм Ливон ордендары менән көрәшеүен дауам итә.{{sfn|Гісторыя Беларусі, Том 2|2008|с=60-80}}

XIV быуаттың башында Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһы [[Вильнюс|Вильнола]] була. Был кенәзлек төрлө милләт кешеләренән һәм төрлө дингә табыныусыларҙан тора. Урыҫ ерҙәренең бер өлөшөнән һәм Жемайтиянан барлыҡҡа килгән Литва кенәзлеге бик йыш ҡына тәре йөрөтөүселәр һәм татар-монголдар менән бәрелешеп тора. Улар Гедимин, Ольгерд һәм [[Витовт]] кенәздәр идара иткән йылдарҙа үҙ кенәзлектәренең биләмәләрен төрлө һуғыштарҙан һуң бик күпкә ҙурайталар.{{sfn|Гісторыя Беларусі, Том 2|2008|с=150-180}}

1385 йылда Крев берләшмәһе (унияһы) барлыҡҡа килә, уның башында Польша короле [[Ягайло]] тора. 1387 йылда Литваны католиклыҡҡа керетәләр, ләкин Ягайло барыбер Литвала власты үҙ ҡулында тота алмай. Ул үҙенең ике туған ҡустыһы Витовтҡа власты бирә. Витовттың ҡырҡ йыл буйы Бөйөк Литва кенәзлегенең башында торған сағында кенәзлек бик ҙур көскә эйә була.

1529 йылда Беренсе Бөйөк Литва кенәзлеге статуты урынлаштырыла.

=== Речь Посполитая осоро ===
[[Файл:Nesvizh_Castle_2011.JPG|мини|Несвиж замогы]]
1569 йылда, [[Ливония һуғышы]] барышында, Бөйөк Литва кенәзлеге Польша короллеге менән Люблин берләшмәһен төҙөй. Был берләшмә илде конфедерацияға, [[Речь Посполитая]] барлыҡҡа килеүгә, илтә. Люблин берләшмәһе арҡаһында кенәзлек үҙенең күп кенә ерҙәренән, закон сығарыу органдарынан мәхрүм ителә. Урындағы элита үҙенән-үҙе [[поляк теле]]н, мәҙәниәтен һәм экономикаһы торошон ҡабул итергә мәжбүр була. 1697 йылда кенәзлектә эш башҡарыу теле булып поляк теле ҡабул ителә, ул көнбайыш урыҫ телен бөтөнләй алыштыра.

Дәүләт дине булып католицизм ҡабул ителә, тик бик күп беларус ерҙәрендә православие тороп ҡала. Брест сиркәү берләшмәһе ҡарары буйынса 1596 йылда православие иерархтары Римдең өҫтөнлөгөн таныйҙар һәм католицизм менән ризалашалар. Был үҙгәртеүҙәр православныйҙар араһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлектәр тыуҙыра, улар униат сиркәүенә ҡаршы сығалар. Шуға ҡарамаҫтан, ахыр сиктә, XVIII быуаттың аҙағында, хөкүмәт алып барған сәйәсәткә буйһоноп, күптәр католик булып китәләр.

XVII—XVIII быуаттарҙа барған үҙ ара ыҙғыштар арҡаһында Речь Посполитая көсһөҙләнә, ул [[Рәсәй империяһы]]ның йоғонтоһо аҫтына инә. Һөҙөмтәлә кенәзлек Рәсәй, Пруссия, Австрия илдәренә бүленеп инә. Бөйөк Литва кенәзлеге тулыһынса Рәсәй империяһында ҡала.

=== Рәсәй империяһында ===
[[Файл:Дворец_Румянцевых_-_Паскевичей.JPG|мини|Румянцев—Паскевичтәрҙең һарайы]]
Бөйөк Литва кенәзлеге ерҙәре Рәсәйҙә бер нисә губернияны тәшкил итә. Улар Төньяҡ-көнсығыш крайы тип аталып йөрөтөлә. Витебская һәм Могилевская губерналары Беларус генерал-губернаторствоһын тәшкил итә. Ул йыш ҡына Беларусь тип атала башлай. Был ерҙәрҙә крепостное право һәм рекрутлыҡ индерелә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылғы]] һуғышта Беларусь крайы һуғышсылары ике ҡаршы тороусы армиялар яҡлы булып һуғышта ҡатнашалар.

1830 йылғы Польша ихтилалынан һуң Рәсәй хәҙерге Беларусь ерендә русификация үткәрә башлай. Был Польша католиктарының йоғонтоһонан беларустарҙы сығарыу маҡсатында үткәрелә. 1839 йылда униат сиркәүе православие менән ҡушыла һәм Бөйөк Литва кенәзлеге статуты бөтөнләйе менән юҡ ителә. Был эш 1863 йылдағы поляктарҙың ихтилалынан һуң Төньяҡ-көнбайыш крайының генерал-губернаторы М. Н. Муравьев-Виленский тарфынан ҙур тырышлыҡ менән үтәлә. 1866 йылда беларус теле Рәсәй империяһында бөтөнләй тыйыла.

Русификация политикаһы беларус телендә яҙыусы күп кенә яҙыусыларҙы килтереп сығара (Винцент Дунин-Марцинкевич, Франтишек Богушевич, Янка Лучина һәм башҡалар). Социаль-иҡтисади модернизация һөҙөмтәһендә сәнәғәт үҫә башлай, демография йәнләнә. 1863—1864 йылдарҙағы поляк ихтилалы беларус халҡын үҙен-үҙе аңлауына, аңының үсеүенә, тарихта үҙенең тотҡан урынын аңлауға килтерә .

1914 йылда башланған [[Беренсе донъя һуғышы]]нда [[Рәсәй империяһы]] Антантаға ҡушылып һуғыша башлай. 1915 йылдың август-сентябрь айҙарында [[Германия]] Көнбайыш Беларусьны оккупациялай һәм әлеге участокта фронт тигеҙләшеп тора.

1917 йылда [[Февраль революцияһы]] һөҙөмтәһендә Рәсәй империяһы юҡҡа сыға һәм Петроградта власть Ваҡытлы хөкүмәткә күсә.

=== 1917 йылғы революция һәм Совет-поляк һуғышы ===
1917 йылдағы [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Рәсәйҙең оккупацияға эләкмәгән ерҙәрендә власть Советтар ҡулына күсә. Минскиҙә ноябрь айында Көнбайыш өлкәһендә эшсе һәм һалдат депутаттары Советының съездары үтә. Минск һәм Вилен губернияларында крәҫтиәндәрҙең III съезы һәм Көнбайыш фронт һалдаттарының II съезы үтә. Улар Көнбайыш өлкәһенең һәм фронтының Советтәренең башҡарма комитетын һәм Халыҡ комиссарҙары Советын ойоштора. 1917 йылдың декабрендә Беренсе бөтә беларус съезы башлана. Ул, бөтә власть Башҡарма Комитет ҡарамағына бирелә тип, декларация яһай. Шуның һөҙөмтәһендә большевиктәр съезда эшләүҙән баш тарталар һәм улар Ҡөнбайыш өлкәһенең Халыҡ комиссарҙары ҡарары буйынса съезды ҡыуалар.

1918 йылдың мартында Брест-Литовскиҙә тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса Беларусьтың оккупацияға эләкмәй ҡалған ерҙәренең күп өлөшө Көнбайыш Беларусь менән бер рәттән Германия контроле аҫтына эләгә. 1918 йылдың мартында Беларусь Халыҡ республикаһы иғлан ителә. Версаль тыныслыҡ килешеүе буйынса Германия элекке Рәсәй империяһына ингән Польша, Финляндия, Литва, Латвия, Эстония һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғон раҫлай. Тик Беларусь ғына бынан мәхрүм ҡала. Немец ғәскәрҙәре ҡайтып киткәс, Беларусьтың ҙур өлөшө Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына. Был ерҙәрҙе үҙҙәренеке тип һанаған Польша менән 1919 йылдың яҙы һәм көҙөндә совет -поляк фронты асыла.
[[Файл:Caricature_for_Riga_Peace_1921.png|мини|«Долой позорный Рижский раздел! Пускай живёт свободная неделимая крестьянская Беларусь!», &lt;br&gt;
белорусская карикатура, 1921]]
[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинды]]ң күрһәтмәһе буйынса 1919 йылдың 1 ғинуарында Смоленскиҙә Беларусь Совет Социалистик Республикаһы иғлан ителә. Ул РСФСР составындағы республика булып һанала һәм баш ҡалаһы Минскигә (Ҡыҙыл Армия тарафынан һуғышһыҙ-ниһеҙ ун һигеҙенсе йылдың декабрендә уҡ алынған була) күсерелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында ул РСФСР составынан сығарыла һәм Беларусь Совет Социалистик Республикаһына әйләнә. 1919 йылдың 3 февралендә илдең Конституцияһы ҡабул ителә.

27 февраль, 1919 йыл. Беларусь республикаһы составынан Смоленский, Витебский, Могилевский губерналары РСФСР составына ҡайтарыла, ә ҡалған ерҙәрендә Литва Совет Республикаһы һәм Литва-Беларусь Совет Социалистик Республикаһы төҙөлә. 1919 йылдың мартында Литваның Тариба ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәре булышлығында Литвала һуғыш асып ебәрәләр. Уның һөҙөмтәһендә 1919 йылдың 19 июлендә Литва-Беларусь йәшәүҙән туҡтай.

Ҡыҙыл Армия Беларусьтың ҙур өлөшөн баҫып алғандан һуң, 1920 йылдың 31 июлендә Минскиҙә ҡабат Беларусь Социалистик Совет Республикаһы иғлан ителә. 1922 йылда, СССР төҙөлгәс, ул яңынан Беларусь Совет Социалистик Республикаһы исемен йөрөтә башлай. Ригалағы килешеү буйынса Көнбайыш Беларусьтың ерҙәре Польшаға ҡушыла. Был килешеүгә ризаһыҙлыҡ белдергән партизан отрядтары Көнбайыш Беларусьта 1925 йылға тиклем Польшаға ҡаршы һуғышып йөрөй.

=== 1920—1930 йылдар ===

[[1924 йыл]]дың мартында Витебский, Гомельский, Смоленский губерналарының 15 өйәҙен СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты тарафынан Беларусь Совет Социалистик республикаһына ҡушалар. Был ҡарар БССР-ҙың ғәҙәттән тыш съезында ҡабул ителә. БССР территорияһы 110 584 км²-ға, халҡы — 4,2 млн-ға тиклем арттырыла. Халыҡтың 70,4 % беларустар тәшкил итә.

1920 йылдарҙың урталарында БССР-ҙа ҙур әүҙемлек менән беларусизация үткәрелә, беларус теле һәм мәҙәниәте тергеҙелеп, ҙур үҫеш башлай.

[[1926 йыл]]дың 12 майындағы [[Юзеф Пилсудский]]ҙың Польшала яһаған ҡырҡа боролошонан һуң Гомель и Речицкий өйәҙҙәрен Польшаға кире ҡайтарыуға ҡыҙыҡһыныу арта башлай. Шуға күрә СССР-ҙың ХКЭЭ министрлығы Беларусьны ҙур иғтибар менән күҙәтеү аҫтында тота башлай һәм Көнсығыш Беларусь ерҙәренең Польшаға күсерелеүенә ҡамасаулай. [[1926 йыл]]дың 4 мартында ВКП(б) ҮК секретары Николай Шверник Гомель һәм Речицкий өйәҙҙәренең БССР-ға ҡушылыуы тураһында КП(б) губерния һәм ҡала комитеттарында иғлан итә. Шулай итеп, БССР-ҙың сиктәрен, уға көнсығыш беларус ерҙәрен ҡушып, ҙурайтыу тураһындағы ҡарар Мәскәүҙә хәл ителә. БССР-ҙың территорияһы 15 727 км²-ға, ә халҡы — 649 мең кешегә арттырыла.

[[1920-се йылдар|1920]]—1930 йылдарҙа Совет Беларусьта индустриализациялаштырыу бик ҙур әүҙемлек менән бара, промышленностың һәм ауыл хужалығының яңы тармаҡтары үҫешә башлай.

Индустриализациялаштырыу башында БССР-ҙа СССР-ҙағы халыҡтың 3,4 % ғына йәшәй һәм 1,6 % сәнәғәт продукцияһы сығарыла. Унда еңел, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү һәм химия сәнәғәте була, ә икенсе бишйыллыҡ ваҡытында — машиналар төҙөү һәм төҙөлөш материалдары етештереү уҫә башлай. Байтаҡ иғтибар туҡыу промышленносына бирелә, сөнки уны үҫтереү тиҙ арала эшһеҙлекте бөтөрөү һәм ауыл хужалығында эшләүселәрҙең артыҡ күплеген бөтөрөү проблемаларын хәл итә. Тәге ике бишйыллыҡ ваҡытында Гомель ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы «Гомсельмаш», «Знамя индустриализации» тегеү фабрикаһы , Витебскиҙә КИМ, Оршанскийҙә етен комбинаты, Кричевский цемент заводы, Могилевский авторемонт заводы, Гомель быяла заводы, Белгэс-тың тәүге ике сираты төҙөлә. 11 ҙур торф эшкәртеү заводы барлыҡҡа килә. Өс бишйыллыҡ ваҡытында БССР-ҙа сәнәғәт производствоһы 23 тапҡырға арта (Көнбайыш Беларусьны ҡушып иҫәпкә алғанда 8,1 тапҡырға). Икенсе бөтә донъя һуғышы алдынан БССР бөтә союз сығарған фанераның 33 % сығара, 27 % шырпы һәм металл киҫеүсе станоктарҙың 10%-ын эшләп сығара.

1930-сы йылдарҙа әүҙем коллективизациялаштырыу башлана.
[[Файл:Герб БССР (1937-1938).png|мини|185x185пкс|БССР-ҙың гербы, 1937—1938 йылдарҙа
Девизы «Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!» Ул БССР-ҙың рәсми дурт телендә — беларус, урыҫ, поляк һәм идиш телдәрендә яҙылған]]
1936 йылға тиклем Беларусь Совет Социалистик Республикаһында рәсми [[Беларус теле|беларус]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәренән башҡа, тағы ла [[Поляк теле|поляк]] һәм [[идиш]] телдәре йөрөй. БССР-ҙа 1932—1938 йылдарҙа Польша милли автономиялы Дзержинский поляк милли районы була.

Телдәр реформаһы буйынса 1933 йылда «тарашкевица» яҙыуынан баш тарталар, республикала [[беларус теле]] файҙаланыуға тапшыралар . Ул 30 фонетик һәм морфологик үҙенсәлектәре менән урыҫ теленә яҡын тора.
[[Файл:Belarus-Minsk-Independence_Square-1.jpg|мини|220x220пкс| Минскиҙа Хөкүмәт йорто]]
[[Сталин]] репрессиялары ваҡытында беларус интеллигенцияһының күп кенә вәкилдәре, зыялылар, аң-белемгә эйә һәм ижади элитаһы, көслө бай тормошло крәҫтиәндәре атылып үлтерелә йәки Себергә һәм Урта Азияға һөргөнгә ебәрелә. 540—570 шағирҙарҙың 440—460 (80 %) шағиры репрессияға эләгә. Әгәр ҙә уларҙың иҫәбенә илдәрен ташлап сығырға мәжбүр булғандарын да индерһәң, 500 автор репрессияланған (90 %), был СССР-ҙа репрессияланған әҙәбиәтселәр (2000) һанының дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә. Лагерҙар аша үткән кешеләрҙең һаны 600—700 мең кеше, атып үлтерелгәндәре — кәмендә 300 мең кеше тәшкил итә. Репрессияланған кешеләрҙең күбеһен поляктар тәшкил иткән, улар күбеһенсә 1938 йылда тарҡатылған Поляк милли районынан булғандар һәм [[Ҡаҙағстан]] менән Себергә күсерелеп ебәрелгәндәр.

[[Көнбайыш Белоруссия]] һәм уның янындағы Украина, Литва һәм Польша территорияһының ерҙәре Польша властары тарафынан 4 воеводствоға: Белосток, Виленский, Новогрудский һәм Полесскийға — бүленгән.

Көнбайыш Беларусь территорияһында Польша хөкүмәте Рига килешеүҙәре нигеҙҙәрен һаҡламай, илендәге бөтә этник төркөмдәрҙең бер тигеҙ булыуҙары тураһындағы хоҡуҡтарын боҙа. 1923 йылда 400 беларус мәктәбенең бары 37-һе генә һаҡланып ҡала. Бер үк ваҡытта Көнбайыш Беларусьта 3380 поляк мәктәбе асыла.

1938—1939 йылдарҙа бары 5 беларус дөйөм белем биреү мәктәбе тороп ҡалған. 1300 православие сиркәүе католик сиркәүенә халыҡтың ризаһыҙлығынан башҡа үҙгәртелгән. «Беларусь тарих энциклопедияһы» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Көнбайыш Беларусь ерҙәренә поляк колонистары һәм чиновниктары мәңгелеккә килеп урынлашҡан. Уларҙың һаны 300 меңгә яҡын булған. Уларға «Польшаға дошман ҡарашлы» тип табылған кешеләрҙең имениелары тартып алынып бирелгән .

[[1922 йыл]]дағы һайлауҙарҙан һуң Көнбайыш Беларусьтың 11 депутаты,3 сенаторы Польшалағы беларус халҡының мәнфәғәттәрен яҡлау маҡсатында «Беларус депутат клубын» ойоштора. [[1923 йыл]]дың октябрендә Польша компартияһы (КПП) иҫәбенә автономия хоҡуғында ингән Көнбайыш Беларусь Коммунистәр партияһы төҙөлә. [[1926 йыл]]да , Польшала авторитар режимлы « таҙартыу» башланғас, бәләкәй милләттәрҙе ҡыйырһытыу бигерәк ныҡ көсәйеп китә. 1927 йылда Бронислав Тарашкевич, Семен Рак — Михайловский һәм башҡа поляк сеймының депутаттары ҡулға алына, ә март айында БИРГ тыйылды. [[1928 йыл]]да беларус ерҙәренән сеймға һайланған 10 беларус-депутат, һәм 2 сенатор, [[1930 йыл]]да — бер беларус депутат була, ә [[1935 йыл|1935]] һәм [[1938 йыл]]дарҙа — сеймда бер генә беларус милләтле депутат та булмай. [[1934 йыл]]да Береза-Картузская ҡалаһында (хәҙерге Береза ҡалаһы, Брест өлкәһе) властарға ҡаршы булған кешеләрҙе өс ай буйына тотҡонда тотоу өсөн концентрацион лагерь асыла. Коминтерндың 1938 йылдағы КПП һәм КПЗБ-ны таратыу тураһындағы ҡарары милли -азатлыҡ өсөн барған көрәшкә бик ныҡ зарарлыҡ килтерә. Һуңыраҡ, КПЗБ-ның элекке етәкселәренең күбеһе репрессияға дусар ителә.

1930 йылдар уртаһында Көнбайыш беларус халҡының 43 проценты элеккесә үк уҡый-яҙа белмәй, Польшалағы студенттар араһында барлығы 200 кеше беларус милләтле була. 1939 йылда бөтә мәктәптәр поляк мәктәптәренә әүерелдерә, 500 православие храмдарының 300-е католиктарҙың костелына әйләнә. [[Бөйөк депрессия|Бөтә донъя иҡтисади кризис]]ы илдең иҡтисади артта ҡалыуына һәм ауыл хужалығы менән көн күреүселәрҙең һаны артыуға килтерә. Беларусьтың бик күп халҡы Көнбайыш Европаға һәм Америкаға эмиграцияға китә.

=== Икенсе бөтә донъя һуғышында Беларусь ===
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_141-2020,_Weißrussland,_Minsk,_Zerstörungen.jpg|мини|220x220пкс|Минск бомбардировкаларҙан һуң]]
[[Өсөнсө рейх|Нацистик Германия]] һәм СССР араһында 1939 йылдың сентябрендә Молотов- Риббентроп Пакты төҙөлөп,Польшаға [//ru.wikisource.org/wiki/Закон СССР от 2.11.1939 о включении Западной Белоруссии в состав СССР и воссоединении её с БССР] 1939 йылдың сентябрендә һөжүм иткәндән һуң, 1939 йылдың 2 ноябрендә СССР Законы буйынса Көнбайыш Беларусь (үҙ эсенә Белосток өлкәһен алып) БССР составына индерелә. Был ҡушылыу һөҙөмтәһендә Көнбайыш Беларусьтың 130 мең халҡы репрессиялана, 30 меңгә яҡыны атып үлтерелә.

[[1941 йыл]]дың 22 июнендә [[Өсөнсө рейх|Германия]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзына]] һөжүм итә. Беренсе баҫымдарға БССР территорияһы эләгә, һәм һуғыштың тәүге айҙарында уҡ ул оккупация аҫтында ҡала. Оккупация йылдарында Беларусь территорияһында Европалағы иң көслө партизандар хәрәкәте барлыҡҡа килә.

Июнь—август, 1944 йыл. «Багратион» операцияһы ваҡытында БССР территорияһы Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителә. 1945 йылда БССР [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]н ойоштороусы илдәрҙең береһе була. Шул уҡ ваҡытта барлыҡ мәсьәләләрҙе Беларусь, Светтар Союзының башҡа делегациялары менән ярашып, хәл итә. 1945 йылда Польшаға Белосток ерҙәре ҡайтарылып бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Беларусьтың хәҙерге сиктәренең эсендә йәшәгән 2,5—3 млн самаһы халҡы ҡырыла, шулар эсендә 715 мең еврей булған.

=== Һуғыштан һуңғы Беларусь ===
Һуғыш тамамланғандан һуң, Беларусь территорияһында тағы бер нисә йыл советтәргә ҡаршы партизан төркөмдәре хәрәкәт итә. Улар Польшаның Армия Крайова, шулай уҡ беларус төркөмдәре булалар. Улар менән Көнбайыштың специаль хеҙмәттәре бәйләнешкә сығырға маташалар. НКВД отрядтәре уларға ҡаршы язалау операциялары алып баралар.

[[1986 йыл]]да Беларусь һәм Украина ССР-ы сиктәрендә тағы ла бер афәт — Чернобыль катастрофаһы була. Радиация, БССР-ҙың байтаҡ өлкәләренә инеп, уны ҡаҡшата, зыян килтерә.

27 июль, [[1990 йыл]]. Беларусь ССР-ның дәүләт суверенитеты тураһындағы Декларация ҡабул ителә.

25 август, 1991 йыл. Декларацияға Конституцион Закон статусы бирелә. Ә [[1991 йыл|19 сентябрҙ]]ә БССР «Беларусь Республикаһына» әйләнә. Был йылдың [[1991 йыл|декабрендә]] СССР тулыһынса йәшәйешен туҡтата.

=== Беларусь Республикаһы ===
Беларусь, СССР иленән сыҡҡандан һуң, парламент республикаһы булып китә. Илдең Юғары Советының беренсе рәисе — Станислав Шушкевич.
[[Файл:Coat_of_Arms_of_Belarus_(1991).svg|мини|223x223пкс| «Погоня». Беларусь Республикаһының 1991—1995 йылдарҙағы гербы.]]
[[1994 йыл]]да Беларусь Республикаһының Конституцияһы ҡабул ителә, шулай уҡ тәүге тапҡыр президент һайлауҙары үтә. Президенты итеп Александр Лукашенко һайлана, ә Беларусь парламент республикаһынан парламент-президент республикаһына әйләнә. 1995 йылда илдә референдум үткәрелә, уның һөҙөмтәһе буйынса урыҫ теле, беларус теле менән бер рәттән, дәүләт теле статусын алды. Референдум арҡаһында герб менән флаг үҙгәртелде, Конституция системалы һәм тупаҫ боҙолған саҡта ил Президенты парламентты таратыу хоҡуғына эйә була. Шулай уҡ Президент тарафынан Рәсәй экономикаһы менән интеграциялашыуға илдең политик курсы яйлана.

1997 йылда Беларусь үҙ территорияһындағы 72 межконтиненталь ядро башлы СС-25 ракеталарын үҙенән ситкә сығарҙы. Беларусь ядро ҡоралһыҙ ил статусын алды.

1996 йылда Беларусьта Президент менән парламент араһында ҡаршылыҡтар сығыу арҡаһында ил политик кризисҡа инә. Президент инициативаһы менән илдә референдум үткәрелә, Конституцияға өҫтәлмәләр, үҙгәрештәр индерелә. Улар Президенттың хоҡуҡтарын киңәйтә һәм парламент-президент илен Президент идараһындағы илгә әйләндерә. Ҡайһы бер дәүләттәр һәм халыҡ-ара органдар (ОБСЕ, Совет Европы һәм Европейский союз) был референдумдың һөҙөмтәләрен, референдум ҙур етди боҙоуҙар менән үткәрелде тип, рәсми рәүештә танымайҙар. Референдумдан һуң Президент һайлауҙарына биш йыллыҡ ваҡыт яңынан һанала башлай, һәм киләһе Президент һайлауҙары 2001 йылда ғына үткәрелә. Һайлауҙарҙың беренсе турында Александр Лукашенко еңеп сыға.

2004 йылда илдә яңынан референдум үткәрелә,уның һөҙөмтәһендә ил Конституцияһынан Президетлыҡ срогын сикләүҙәр алып ташлана һәм Александр Лукашенко буласаҡ Президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.

19 март, 2006 йыл. Александр Лукашенко өсөнсө тапҡыр яңынан ил Президенты булып һайлана. Шунан һуң оппозиция куп кешеләр ҡатнашлығында протест акциялары үткәрә

19 декабрь, 2010 йыл. Дүртенсе Президент һайлауҙары үткәрелә. Унда Александр Лукашенко дүртенсе срокка Президент булып үтә. 2001 һәм 2006 йылдарҙағы илдә үткән һайлауҙарҙың һөҙөмтәһен танымаған кеүек үк, был һайлауҙарҙың да һөҙөмтәһен ОБСЕ, АҠШ һәм Европа союзы танымай. Илдә протест акциялары булып үтә.

2011 йылда финанс кризисы башлана. Ул яңы протест акцияларына килтерә.

2014 йылда Беларусьта валюта — финанс кризисы булды.

2015 йылдың октябрендә илдә бишенсе Президент һайлауҙары үтте. Александр Лукашенко, рекордлы 83,49 % тауыш яулап, тағы ла Президент булып һайланды. Дөйөм протест акциялары үтмәгәс, был юлы Европа Берләшмәһе санкциялары алып ташланды. ЕС тарафынан санкцияларҙы юҡ итеү 2015 йылдың йәйендә бер нисә сәйәси тотҡонлоҡто, шул иҫәптән Николай Статкевичты азатлыҡҡа сығарыу арҡаһында булды.

== Хөкүмәт төҙөлөшө ==
{{Яҙырға}}
== Башҡортостан менән бәйләнеш ==
=== Билдәле шәхестәр ===
* [[Гутин Илья Львович]] (2.12.1918—11.11.2014), рәссам, 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). Сығышы менән Могилев губернаһының Рогачёв ҡалаһынан.
{{planned}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Белоруссияла ислам]]
* [[Белорус мәҙәниәте]]
* [[Белоруссия хөкүмәттәре башлыҡтары]]
* [[Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары]]
* [[Белоруссияның юғары уҡыу йорттары исемлеге]]
* [[Белоруссия сәнәғәте]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{мәҡәлә | заглавие = Белорусская Советская Социалистическая Республика | автор =  | издание = Большая советская энциклопедия | том = 3
 | страницы = 127—157  | место = М. | год = 1970 | ref = БСЭ}}
* ''Круталевич В. А.'' На путях самоопределения : БНР — БССР — РБ. — Минск: Право и экономика, 1995. — 139 с.
* ''Круталевич В. А.'' Республика Беларусь : административно-территориальное устройство. — Минск: Право и экономика, 2001. — 268 с.
* ''Круталевич В. А.'' Очерки истории государства и права Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Право и экономика, 2009. — 520 с.
* {{Cite book | last = Запрудник | first = Ян | title = Belarus: At A Crossroads In History | publisher=Westview Press | year = 1993 | url = http://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&amp;pg=PA1&amp;dq=Belarusia+name&amp;cd=3#v=onepage&amp;q=&amp;f=false | isbn = 0-8133-1794-0|ref=Zaprudnik1993}}
* {{Cite book | last = Minahan | first = James | title = Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States | publisher=Greenwood | year = 1998 | url = http://books.google.com/books?id=RSxt-JB-PDkC&amp;pg=PA35&amp;dq=White+Rus#v=onepage&amp;q=White%20Rus&amp;f=false | isbn = 0-313-30610-9|ref=Minahan1998}}
* {{китап |автор=Ю. Бохан і інш. |часть=Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага  |ссылка часть= |заглавие=Гісторыя Беларусі |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Мінск |издательство=Современная школа |год=2008 |том=2 |страниц=688 |серия= |isbn=978-985-513-317-0 |тираж= |ref= Гісторыя Беларусі, Том 2}}

{{Navboxes (beta)
|navbar     = plain
|state      = collapsed
|title      = Беларусь
|titlestyle = background:{{цвет|Белоруссия}}
|list       = 
{{Европа илдәре}}
{{ШОС}}
{{БДБ}}
}}
{{вс}}

[[Категория:Белоруссия]]
[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]
[[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]]</text>
      <sha1>bek6rw0agx73wr1d8085160alhvkxqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вилмош Прёле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121282</id>
    <revision>
      <id>1307248</id>
      <parentid>1251817</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T09:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6287" sha1="36st6pe3ckij5n9we529f47avtfjth2" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Вилмош Прёле
| Оригинал имени       = {{lang-hu|Prőhle Vilmos}}
| Изображение          =
| Ширина               =
| Описание изображения =
| Дата рождения        = 29.10.1871
| Место рождения       =  [[Австро-Венгрия]], Ньиредьхаза
| Дата смерти          = 2.10.1946
| Место смерти         = Берхтесгаден, Германия оккупацияһының американ зонаһы
| Гражданство          = [[Австро-Венгрия]], [[Венгрия]]
| Научная сфера        = лингвистика, төркиәт
| Место работы         = Будапешт университеты
| Альма-матер          =
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики   =
| Известен как         =
| Награды и премии     =
| Сайт                 =
}}
'''Вилмош Прёле''' (''Проле'', венг. Prőhle Vilmos; [[29 октябрь]] [[1871 йыл]] — [[2 октябрь]] [[1946 йыл]]) — [[Венгрия|венгр]] төркиәтсеһе, [[башҡорттар]]ҙы һәм ҡарасайҙарҙы өйрәнеүсе, ҡарасай—балҡарҙарҙы өйрәнеүгә фәнни яҡтан нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

== Биографияһы ==
Вилмош Прёле 1871 йылдың 29 октябрендә [[Австро-Венгрия]]ның Ньиредьхаза ҡалаһында тыуған.

[[Будапешт]] университетын тамамлаған.

[[1895 йыл]]да [[төрөк теле|төрөк тел]] ғилеме буйынса диссертация яҡлай.

[[1899]]—[[1917 йыл]]дарҙа инжил гимназияһында уҡытыусы булып эшләй.

[[1908 йыл]]дан алып Австро-Венгрияның Клуж университеты приват-доценты була.

[[1919]]—[[1920 йыл]]дарҙа [[Дебрецен университеты]]нда төрөк теле һәм әҙәбиәте уҡытыусы булып эшләй.

1920—[[1922 йыл]]дарҙа [[Дебрецен]] ҡалаһынан Венгрия Короллегенең Милли йыйылышы депутаты була, «Уянып барған мадьярҙар Союзы» һәм «Этелькез Союзы» хәрәкәттәренең лидерҙарының береһе була.

[[1923]]—[[1943 йыл]]дарҙа Будапешт университетының ғәрәп филологияһы кафедраһында уҡыта.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Урта һәм Көнсығыш Азия халыҡ-ара йәмғиәтенең Венгрия комитеты йүнәлтмәһе буйынса, [[Бернат Мункачи]] етәкселегендә [[Рәсәй империяһы]]на ебәрелә. [[1901 йыл]]да [[Башҡортостан]]да була&lt;ref&gt;Башкортостан с древнейших времен до наших дней. Хроника основных событий. / Сост. Р. А. Валишин. — Уфа: Китап, 2007. — С. 70.&lt;/ref&gt;. 1901 йылда венгр төркиәтсеһе «[[Заятүләк менән Һыуһылыу|Заятүләк һәм Һыуһыулыу]]» [[башҡорт эпосы]]ның бер вариантын яҙып ала. Уның мәғлүмәттәренең бер ҙур булмаған өлөшө Будапешта «Билдәле башҡорт әкиәтенең варианты» исеме аҫтында немец һәм венгр телдәрендә донъя күрә&lt;ref&gt;[http://sibac.info/index.php/2009-07-01-10-21-16/1338---l--r Башкирский эпос «Заятуляк и Хыухылу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224115502/http://sibac.info/index.php/2009-07-01-10-21-16/1338---l--r |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙә ғалим [[Башҡорт теле|башҡорт]], ҡарасай һәм балҡар телдәре буйынса әһәмиәткә эйә булған материалдар йыя.

[[1908]]—[[1916 йыл]]дарҙа [[Венгр теле|венгр]] һәм [[Немец теле|немец телдәрендә]] [[ҡарасай-балҡар теле]] буйынса беренсе эштәрен, шул иҫәптән Ҡарасай—Черкес Республикаһының халыҡ шағиры Касбот Кочкаровтың бер нисә шиғри текстарын, нәшер итә.

== Әҙәбиәт ==
* ''Pröhle Vilmos''. Karatschaische Studien. — Budapest, 1909.
* ''Pröhle Vilmos''. Baskir nyelvtanulmányok. // Szemle Keleti. — IV-V-VI. — Будапешт, 1903—1904.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|78669}}{{V|28|10|2021}}  
* [http://files.istorichka.ru/FTP/Periodika/Voprosy_Jazykoznanija/1964/1964_6.pdf Обзор венгерской тюркологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617120208/http://files.istorichka.ru/FTP/Periodika/Voprosy_Jazykoznanija/1964/1964_6.pdf |date=2011-06-17 }} (Вопросы языкознания.1964)

[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1871 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1946 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:ХХ быуат этнографтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса этнографтар]]
[[Категория:Будапешт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Венгрия этнографтары]]
[[Категория:Венгрия төркиәтселәре]]</text>
      <sha1>36st6pe3ckij5n9we529f47avtfjth2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боробудур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128840</id>
    <revision>
      <id>1307241</id>
      <parentid>1179204</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15906" sha1="58ngfycd2uhl2k6sk7ved7fjrquc09z" xml:space="preserve">{{Всемирное наследие|592}}'''Боробудур''' ({{Lang-id|Borobudur}}Borobudur) — махаян [[буддизм]] традицияларындағы ғибәҙәтхана комлексы (чанди) менән бәйләнгән [[Будда]] баҫҡыстары. Боробудур [[Индонезия]]&lt;nowiki/&gt;ла [[Ява]] утрауы Үҙәк Ява провинцияһында Джокьякарта ҡалаһының төньяҡ-көнбайышында, 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Боробудурҙы Матарам дәүләте Сайлендра династияһы хакимдары 750—580 йылдарҙа төҙөгән. Исеме санскрит «Вихара Будда Ур» тигәндән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, ул «тауҙағы Будда ғибәҙәтхәнаһы» тип тәржемә ителә. Боробудур һәм [[Прамбанан]] — Индонезияла күмәк туризм урындары.
[[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|справа|мини|400x400пкс|Боробудур — дөйөм күренеш]]

== Структура ==

=== Дөйөм күҙәтеү ===
[[Файл:Stupa_Borobudur.jpg|справа|мини|200x200пкс|Өҫкө ярус баҫҡыстары]]
Боробудур мандала формаһында төҙөлөп, ҙур баҫҡыс итеп ҡоролған. Баҫҡыстарҙың фундаменты — яҡтары 118 метр булған квадрат. Баҫҡыстар һигеҙ ҡатлы: аҫтағы бишәүһе — квадрат һәм өҫтәге өсәүһе — түңәрәк. Мандала формаһы буддизмда йыһанды күҙҙаллау схемаһын күрһәтә (Абхидхарма ҡар.) Өҫкө ҡатламда үҙәк ҙур баҫҡыс тирәләй 72 бәләкәй баҫҡыстар урынлашҡан. Һәр баҫҡыс — ҡыңғырау формаһында.
Баҫҡыстар эсендә [[Будда]]&lt;nowiki/&gt;ның 504 статуяһы һәм 1460 дини сюжетлы барельеф бар.

Әле лә Боробудур ғибәҙәт һәм доға ҡылыу урыны булып тора. Ғибәҙәт ҡылыусылар һәр кимәлдә сәғәт йөрөшө буйынса ете тапҡыр үтәләр. Ышыныуҙарға ярашлы, һәр баҫҡыста Буддаға ҡағылыу, бәхет алып килә, тип һанала.

=== Конструкцияһы ===
Ҡоролманың бөтә күләме 55 000 м³ самаһы. Баҫҡыстар 2 000 000 таш блоктарҙан ҡоролған. Әлегә тиклем ғалимдар был ғибәҙәтхананың төҙөлөү ваҡытын һәм датаһын аныҡ ҡына әйтә алмайҙар. Был ғибәҙәтхана VII—IX быуаттарҙа төҙөлгән тип фаразлайҙар.

=== Урын һайлау ===
1940 йылда голланд рәссамы Нивенкамп, Боробудурҙы лотос сәскәһендә ултырған Будда формаһында эшләнгән, һәм шул сәбәпле комплекс күлдә урынлашырға тейеш, тип фаразлай. 1949 йылда геологтар ултырмаларға юлыға, улар күлдең төбө булған, тип инерпретациялана. Күл элек тә булған йәки 1009 йылда Мерапи вулканы атылғандан һуң барлыҡҡа килгән, тигән гипотеза сығарыла. Тик шуныһы аңлашылмай: күл баҫҡыс төҙөү өсөн киптерелгәнме, йә булмаһа был тәбиғәт катастрофаһымы.
[[Файл:Borobudur_buddha.jpg|мини|265x265пкс|Баҫҡыстан Мерапи вулканына күренеш]]
Артабанғы тикшеренеүҙәр күлдең XII—XIV быуаттарҙа ла булыуын күрһәтә, был иһә ғибәҙәтхананың лотосты символлаштырыуын дәлилләй.

=== Интерпретацияһы ===
Тикшеренеүселәр фекеренсә, ҡоролмаларҙы ғибәҙәт ҡылыусылар өсөн ҙур китап итеп ҡарарға мөмкин. Һәр ярусты йолаға ярашлы урап үткән һайын, ғибәҙәт ҡылыусылар Будданың тормошо һәм уның тәғлимәт элементтары менән таныша.

Өс кимәл өс йәшәйеш сфераһын символлаштыра: Камадхату (нәфсе сфераһы), Рупадхату (формалар сфераһы) һәм Арупадхату (формаһыҙ сфера)&lt;ref&gt;Tartakov, Gary Michael. Lecture notes for Asian Art and Architecture: Art &amp; Design 382/582. Iowa State University. Draws heavily from Sherman Lee’s ''History of Far Eastern Art, 5th d.''[http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150131214521/http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html |date=2015-01-31 }} accessed 21 May 2006&lt;/ref&gt;.

==== Камадхату ====
Ҡоролмаларҙың тотороҡлоғоғон һаҡлап, һуңғараҡ осорҙа Камадхату кимәле ябыла. Будда Кармавибхангга ҡулъяҙмаларына ярашлы, беренсе кимәлдә 160 рельеф панелы урынлашҡан була. Улар теләк йәки хистәр донъяһын, карма ҡанундарына ярашлы хислелекте үҫтереү һәм күрһәтеү юлдарын һүрәтләй. Тәүге 117 панеле — бер үк һөҙөмтәгә алып килеүсе төрлө эштәрҙе күрһәтә, ә ҡалған 43 панеле — бер үк эффекттың төрлө һөҙөмтәгә алып килеүен күрһәтә. Комплекстың бер нисә панеле көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә ҡалған.

==== Рупадхату ====
Рупадхату кимәлендә рельефтар Лалитавистара, Джатака-Авадана һәм Гандавьюханың классик әҫәрҙәрен иллюстрациялай.
* Лалитавистара нигеҙендә 120 панель [[Гаутама Будда|Будда Гаутама]]&lt;nowiki/&gt;ның тормош тарихын һөйләй.
* Ҡайһы бер панелдәр классик джатак тарихынан Будданың элекке тормошон фольклор формаһында һөйләй. Будда бер үк ваҡытта хоҙай, батша, ябай кеше, хатта хайуан — арыҫлан, болан, маймыл, аҡҡош, гөбөргәйел рәүешендә һүрәтләнә. Будда һәр бер яңы тыуыуында киң күңеллелек һәм шәфҡәтлек күрһәтә. Был тарихтар буддизм принциптарын популяр формала һөйләй.
* Ҡайһы бер панелдәр, фәһем эҙләп сәйәхәт ҡылыусы Судхан тураһында һөйләй.

==== Арупадхату ====
Арупадхатуға (формаһыҙ сфера) тура килгән юғары кимәл, өҫтә өс түңәрәк терраса рәүешендә күрһәтелгән. Бында рельеф та, плата ла юҡ, төҙөлөш ваҡытында баҫҡыс эсендә йәки уйымда Будданың натураль ҙурлығындағы статуялары урынлаштырыла. Уларҙың бик күптәре һаҡланмаған йәки емерелгән.

== Беҙҙең заманда тарих һәм асыштар ==
Боробудур йөҙ йылдар буйы вулкан көлө һәм джунглиҙар менән ҡаплап ята. Ни өсөн был уникаль монументтың онотолоп ҡалдырылыуы әлегә асыҡ түгел. XX быуат уртаһында, Мерапи вулкан атылыуы алып килгән бәхетһеҙлектән һуң, халыҡ үҙе йәшәгән ерҙәрен ташлап китергә һәм башҡа урын эҙләргә мәжбүр була, тип фаразлайҙар. Әммә күп кенә ғалимдар фекеренсә, 1006 йылда вулкан атыла, ә ява цивилизацияһының үҙәге 928 йылда уҡ Брантас үҙәненә күскән була. Шулай булғас, халыҡтың ни өсөн Боробудурҙы ҡалдырып китеүҙәре йомаҡ булып ҡала.
[[Файл:Borobudur-perfect-buddha.jpg|мини|230x230пкс|Боробудур, асыҡ баҫҡыс]]
[[XVIII быуат]]та өҫкө терраса өлөшләтә генә күренә. Голландия колонияһы экспедицияһы башҡа монументтар таба, әммә Боробудур тураһында телгә алынмай. Тик [[1814 йыл]]да инглиз-голланд һуғышында утрауҙы баҫып алғанда, губернатор-лейтенант Стэмфорд Раффлз момумент таба. Семарангҡа килгәс, уға бик күп һырлы таштарҙан торған ҡалҡыулыҡ табылыуы тураһында хәбәр итәләр. Голланд Корнелиус экспедиция ойоштора, ул 200 кешенән отряд йыйып, ай ярым эсендә монументты таҙарта. [[1817 йыл|1817]] һәм [[1822 йыл]]дарҙа башҡалар уның эшен дауам итә. [[1835 йыл]]дан монументтың үрге өлөшөнө лә таҙартыла һәм комплексты тулыһынса күрергә мөмкин була. Рәссам Вильзен [[1849 йыл|1849]]—[[1853 йыл]]дарҙа рельефтарҙы һүрәткә төшөрөү буйынса эш үткәрә. Уның эштәре Лейдендағы Антик Музейға эләгә. [[1873 йыл]]да комплекс фотоға төшөрөлә. Ул ваҡытта комплекс төҙөлөшө асыҡ күренмәй, һәм [[1882 йыл]]да мәҙәниәт инспекторы ҡомартҡыны тотошлай һүтеп, музейҙа урынлаштырырға тәҡдим итә.

Шул уҡ ваҡытта сувенир һатыусылар рельефтарҙы, скульптураларҙы, орнаменттарҙы бик күпләп урлай. [[1886 йыл]]да Сиам батшаһы, губернаторға килгән ваҡытында, үгеҙ егелгән һигеҙ ылау тултырып статуялар, орнамент элеметтары һәм берҙән-бер һаҡланып ҡалған ғибәҙәтхана һаҡсыһының һынын да алып китәләр.

== Реставрация ==
[[1907 йыл|1907]]—[[1911 йыл]]дарҙа Теодор ван Эрп беренсе тапҡыр капиталь реставрациялау үткәрә. 1900 йылдан йәш офицер Магелландағы Боробудур Комиссияһына инә. Реставрация ҙур уңышҡа өлгәшә һәм комплекс тантаналы мөһабәт күренеш ала.

Бюджетттың сикләнгән булыу сәбәпле, тәүҙә дренажды яҡшыртыу һәм дөйөм ҡоролманы тергеҙеү буйынса эштәр алып барыла. Оҙайлы реставрацияны дауам итеү өсөн, күп кенә өҫтәмә эштәр талап ителә. Бынан тыш, Боробудур ҡалҡыулыҡта төҙөлгән, шуға һәйкәлдең тупрағы йыуҙырлыуҙан, уйылыуҙан, коррозиянан һәм джунгли үҫемлектәре зыянынан һаҡлау эштәре үткәреү кәрәк була.

Был мәсьәләне хәл итеүҙә берҙән-бер ҡарар булып, ҡоролманы бөтөнләй һүтеп, ҡалҡыулыҡты нығытыу һәм тулы реставрация үткәреү тора. Был ҙур эш [[1973 йыл|1973]]—[[1984 йыл]]дарҙа [[ЮНЕСКО]] эгидоһы аҫтында башҡарыла. Реставрация проектын эшләүҙә индонезия археологы Бохари М ҡатнаша. Хәҙерге көндә Боробудур комплексы Бөтә донъя мираҫы объекттары иҫәбенә инә.

== Һуңғы ваҡиғалар ==
[[1985 йыл]]дың 21 сенябрендә ғибәҙәтхана мосолман экстремистарының бомба шартлатыуынан еңелсә зыян күрә.

Күмәк туризмдың үҫеше ҡаршылыҡтар һәм ғауға тыуҙырыуға алып килә. Парк хужалары тәнҡитләүҙәргә дусар була.

[[2006 йыл|2006 йылдың 27 майында]] Үҙәк Яваның көньяғында үткән ер тетрәүе Джокьякарта ҡалаһы тирә-яғында ауыр емерелеклектәргә алып килә. Ләкин эпиүҙәктән алыҫыраҡ булғанлыҡтан, Боробудур комплексы әллә ни зыян күрмәй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Буддизм тарихы
* [[Индонезия]]ла [[буддизм]]

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20141023001559/http://www.borobudurpark.com/ Borobudur]{{Ref-en}}(инг.)
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.&quot;&gt;Ref-en&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://www.bergerfoundation.ch/picasa/jeb_id.html Borobudur, the stupa monumental] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118013648/http://www.bergerfoundation.ch/picasa/jeb_id.html |date=2014-01-18 }}{{Ref-en}}(инг.)
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.&quot;&gt;Ref-en&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://www.emp.pdx.edu/htliono/borobudu.html Боробудур ғибәҙәтханаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615093621/http://www.emp.pdx.edu/htliono/borobudu.html |date=2006-06-15 }}{{Ref-en}}(инг.)
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.&quot;&gt;Ref-en&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>58ngfycd2uhl2k6sk7ved7fjrquc09z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133233</id>
    <revision>
      <id>1307229</id>
      <parentid>1084211</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T03:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2702" sha1="gc1ctgvy0xhk3muz9xu2axde9uom4hy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы''' ([[15 октябрь]] [[1931 йыл]] — [[8 ғинуар]] [[2018 йыл]]) — конструктор. 1962—1993 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976).

== Биографияһы ==
Рәфҡәт Нурый улы Вәлиев 1931 йылдың 15 октябрендә Татар АССР-ының Ташлыҡ ауылында тыуған.
[[1962 йыл]]да Ҡазан авиация институтын тамамлаған. [[1993 йыл]]ға тиклем Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй: [[1964]]—[[1972]] йылдарҙа, [[1975]]—[[1981]] йылдарҙа һәм [[1986]]—[[1992]] йылдарҙа конструкторҙар бюроһы начальнигы, [[1972]]—[[1975]] йылдарҙа цех начальнигы, [[1981 йыл]]дан алып баш конструктор урынбаҫары, [[1984]]—[[1986]] йылдарҙа баш конструктор.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы етәкселегендә «Космос» сериялы юлдаштар өсөн команда‑иҫәпләү һәм иҫәпләү ҡорамалдары, «Восток», «Восход», «Союз» сериялы йыһан караптары, «Салют», «Мир» орбиталь станциялары, «Прогресс» йөк ташыу карабы өсөн борт ҡоролмалары комплекттары, граждандар һәм хәрби самолёттарҙың пилотаж‑навигация комплекстары өсөн аппаратура эшләп сығарыу үҙләштерелә. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1976).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976).

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|81437}}{{V|13|10|2021}}  

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>gc1ctgvy0xhk3muz9xu2axde9uom4hy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307230</id>
      <parentid>1307229</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T03:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вәлиев Рифҡәт Нурый улы]] битенең исемен [[Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] тип Айсар алыштырҙы: Хаталы атама</comment>
      <origin>1307229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2702" sha1="gc1ctgvy0xhk3muz9xu2axde9uom4hy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы''' ([[15 октябрь]] [[1931 йыл]] — [[8 ғинуар]] [[2018 йыл]]) — конструктор. 1962—1993 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976).

== Биографияһы ==
Рәфҡәт Нурый улы Вәлиев 1931 йылдың 15 октябрендә Татар АССР-ының Ташлыҡ ауылында тыуған.
[[1962 йыл]]да Ҡазан авиация институтын тамамлаған. [[1993 йыл]]ға тиклем Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй: [[1964]]—[[1972]] йылдарҙа, [[1975]]—[[1981]] йылдарҙа һәм [[1986]]—[[1992]] йылдарҙа конструкторҙар бюроһы начальнигы, [[1972]]—[[1975]] йылдарҙа цех начальнигы, [[1981 йыл]]дан алып баш конструктор урынбаҫары, [[1984]]—[[1986]] йылдарҙа баш конструктор.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы етәкселегендә «Космос» сериялы юлдаштар өсөн команда‑иҫәпләү һәм иҫәпләү ҡорамалдары, «Восток», «Восход», «Союз» сериялы йыһан караптары, «Салют», «Мир» орбиталь станциялары, «Прогресс» йөк ташыу карабы өсөн борт ҡоролмалары комплекттары, граждандар һәм хәрби самолёттарҙың пилотаж‑навигация комплекстары өсөн аппаратура эшләп сығарыу үҙләштерелә. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1976).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976).

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|81437}}{{V|13|10|2021}}  

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>gc1ctgvy0xhk3muz9xu2axde9uom4hy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>133261</id>
    <revision>
      <id>1307232</id>
      <parentid>817185</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T03:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Фекерләшеү:Вәлиев Рифҡәт Нурый улы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] тип Айсар алыштырҙы: Хаталы атама</comment>
      <origin>817185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="fzqe00ts38cpb6xfk6r2ctigbabyv89" xml:space="preserve">{{4РБ100|Таңһылыу}}</text>
      <sha1>fzqe00ts38cpb6xfk6r2ctigbabyv89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142176</id>
    <revision>
      <id>1307228</id>
      <parentid>1189088</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T03:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1307228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6793" sha1="mpx8lk03g951kfcmmgkyt9vxk4d3gvb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы''' ([[15 октябрь]] [[1936 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[2026 йыл]]) — [[Удмурттар|удмурт]] тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Удмурт Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

== Биографияһы ==
Риф Шәхрислам улы Нәсибуллин 1936 йылдың 15 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Сытырман (Яңауыл районы)|Сытырман]] ауылында тыуған.

1960 йылда Бөрө педагогия институтын, 1972 йылда СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты аспирантураһының көндөҙгө бүлеген  тамамлаған. Диссертациялары: 1) «Кама аръяғы удмурт теле һөйләше» — филология фәндәре кандидатлығына диссертация. Тарту, 1972. БАССР-ҙың төньяҡ-көнбайышына һәм Пермь губернаһы Көйәҙе районына килеп урынлашҡан удмурт халҡының теле нигеҙендә формалашҡан диалектты өйрәнеүгә арналған. 2) «Русские заимствования в удмуртском языке (октябргә тиклемге осор)». Филология фәндәре докторлығына диссертация. Ҡазан, 1999.

Удмурт дәүләт университетында математик лингвистика һәм лингвистик картография лабораторияһы мөдире булып эшләй. Европа Лингвистик атласының (ЛАЕ) Рәсәй комиссияһы ағзаһы. «Диалектологический атлас удмуртского языка» күп томлығын булдырыу буйынса эште ойоштороусы һәм етәксеһе. [[Удмурт теле]]нең диалект лексикаһын өйрәнеүсе, күп һандағы һүҙлектәрҙең автор-төҙөүселәренең береһе. Удмурт, [[Татар теле|татар]] һәм [[башҡорт теле|башҡорт]] телдәренән тәржемәсе, әҙәби тәнҡитсе.

Фәнни һәм ижтимағи эшмәкәрлеге Удмурт Республикаһы Хөкүмәтенең (1996), Удмурт Республикаһы халыҡ мәғарифы Министрлығының (1996), Удмурт Республикаһы Президентының (2006) Почёт грамоталары менән билдәләнгән.

Ғалим 2026 йылдың 24 сентябрендә Ижевск ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=Евгения Антонова|datepublished=25 сентября 2026 года|url= https://udmurt.media/rubrics/obshchestvo/678212-ushel-iz-zhizni-udmurtskiy-lingvist-i-doktor-filologicheskikh-nauk-rif-nasibullin/?sphrase_id=629259|title=Ушел из жизни удмуртский лингвист и доктор филологических наук Риф Насибуллин|lang=ru |publisher=Информационное агентство «УДМУРТИЯ»|accessdate=2026-10-11}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Ғилми хеҙмәттәре ===
* [http://lib.udsu.ru/WorkBy/nasibullin/nasibullin.pdf Биобиблиографический указатель]

=== Һүҙлектәре ===
* Обратный словарь удмуртского языка (1992)
* Краткий удмуртско-русский, русско-удмуртский словарь (1995)
* Системно-тематический русско-удмуртский словарь (2004, 2006)
* Сравнительный словарь пермских языков (2004)
* Системно-тематический русско-удмуртско-коми словарь (2005, 2007)
* Англо-удмуртский, удмуртско-английский словарь
* Русско-удмуртско-татарский словарь, многотомный
* Историко-хронологический словарь русских заимствований в удмуртском языке (по письменным источникам 1726—2006 гг.), многотомный
* Словарь антонимов удмуртского языка

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/10123-n-sibullin-rif-sh-khrislam-uly}}{{V|29|09|2019}}
* [http://udmurt.info/library/nasibullin/ Публикации по диалектологии в интернете] // Удмуртология
* [http://www.idnakar.ru/2007/2007_2/win/index.htm Выпуск журнала «Иднакар: методы историко-культурной реконструкции», посвящённый 70-летию проф. Р. Ш. Насибуллина]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://finno-ugry.ru/news?news=1303148412&amp;tape= Юбилей создателя первого удмуртского диалектологического атласа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131153/http://finno-ugry.ru/news?news=1303148412&amp;tape= |date=2016-03-04 }}
* [http://unipress.udsu.ru/default/article?article=1152667016&amp;issue=88&amp;tape= Мост к языкам (к 70-летию Р. Ш. Насибуллина)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130454/http://unipress.udsu.ru/default/article?article=1152667016&amp;issue=88&amp;tape= |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Диалектологтар]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР тәржемәселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Яңауыл районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>mpx8lk03g951kfcmmgkyt9vxk4d3gvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бутан тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143265</id>
    <revision>
      <id>1307243</id>
      <parentid>1151301</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T06:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17270" sha1="hwbrau3colxvvb5g31mkhjpvdpvp8wu" xml:space="preserve">Археология мәғлүмәттәренә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 2000 йылда уҡ [[Бутан (дәүләт)|Бутанда]] кешеләр йәшәй, әммә боронғо дәүер тураһында яҙма сығанаҡтар юҡ тиерлек. Илдең тарихы башлыса эпизодтар менән билдәле, сөнки 1827 йылда ул ваҡыттағы илдең баш ҡалаһы булған Пунакхала иң ҙур китапхана яна. Хәҙер тарихи ваҡиғалар риүәйәттәрҙән айырлғыһыҙ булып тора.

== Иртә тарихы ==
Археология мәғлүмәттәренә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 2000 йылда уҡ хәҙерге илдең территорияһында цивилизация булған. Тарихсылар фекеренсә, Бутан тарихында иң ышаныслы өйрәнелгән осор Лхомон (''Lhomon'') йәки Мон-Юл (''Monyul'') дәүләте йәшәгән осорға тура килә. Фараз буйынса, был дәүләт [[буддизм]] таралыу алмаған [[Тибет]]тың бер өлөшө була. Күҙҙаллау буйынса, Мон-Юл беҙҙең эраға тиклем 500 йылдан беҙҙең эраның 600 йылына ҡәҙәр йәшәгән. Бутан ғалимдарының һаҡланып ҡалған китаптарында илдең боронғо атамалары ла бирелгән Лхомон-Ченденьонг (''Lhomon Tsendenjong'') һәм Лхомон-Кхаши (''Lhomon Khashi'').

XIX быуатта илдең дөйөм ҡабул итеп алынған «Бутан» атамаһы, фараз буйынса, йә ''Bhotaant'' («Bhot» — Тибеттың һинд атамаһы) санскрит һүҙенән, йә ''Bhu-uttan'' («бейек таулыҡ») һүҙенән барлыҡҡа килгән. XVII быуаттан Бутандың традицион атамаһы — Друк-Юл («аждаһа кешеләренең иле»).

Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, тарихҡаса осорҙа был территорияла монпа (''Monpa'') халҡының вәкилдәре йәшәгән, улар тибет йәки монгол халыҡтарына инмәй. Мон-Юла халҡы шаманизмды тотҡан. Риүәйәттәргә ярашлы, был дәүләттең һуңғы йылдарында Мон-Юла хакимы хәҙерге [[Һиндостан]]дың [[Ассам]], [[Көнбайыш Бенгал]] һәм [[Биһар]] территорияларын бойһондороп «дуарҙар» үҙәне районына баҫып инә.

== Буддизмдың үтеп инеүе ==
Фараз буйынса, Бутанға [[буддизм]] дине II быуатта уҡ үтеп инә башлай.

[[Тибет]] короле Сонгцен Гампо (627—649) буддизмды Тибеттың рәсми дине тип иғлан итә һәм [[Лхаса]]ла Джокхаг үҙәк монастырын төҙөй. [[Гималай тауҙары]]н яман заттарҙан таҙартыр һәм тыныслыҡ урынлаштырыр өсөн, король бер көн эсендә бөтә Гималай тауҙары буйлап 108 монастыр төҙөргә бойора. Шуларҙың икеһе — Кийчу Лакханг (Паро) һәм Джамбей Лакханг (Бумтанг) хәҙерге Бутан биләләмәләре сиктәрендә һаманда һаҡланып ҡалған.

[[Файл:Takstan-monastery.jpg|250px|thumb|Паро ҡалаһы янындағы Таксан Лакханг (юлбарыҫ ояһы) монастыре, бында Падмасабхаваның медитация өсөн файҙаланнылған төп мәмерйәләре урынлашҡан.]]

VIII быуатта Бутанға Падмасамбхаваның бер нисә тапҡыр килеүе тураһында хроникалар хәбәр итә. Падмасамбхава миссияһынан һуң буддизм Бутанда киң ҡолас менн таралыу ала. Һуңыраҡ Тибет короле Ландарма (836—842) буддизмды тыя һәм эҙәрлекләй, күп кенә монахтар һәм ғалимдар Бутанда һыйына. Бутан буддизмы — Друкпа Кагью лама Цангпанан башланғыс алған Кагью мәктәбенең бер тармағы булып тора.

== Шабдрунг Нгаванг Намгьял осоронда Бутандың берләшеүе ==
Тибет монахы һәм рәссамы Шабдрунг Нгаванг Намгьял (1594—1651) 1616 йылда король була, ул Бутанды берләштереүгә ирешә һәм бер нисә нығытылған ҡәлғәләр (дзонгтар) төҙөүҙе ойоштора.

1627 йылда Бутанда беренсе европалылар, иезуит священниктары Эстеван Каселла һәм Джоао Кабрал була, уларҙың хәбәрҙәре оҙаҡ ваҡытҡа Бутан хаҡында берҙән-бер мәғлүмәт булып ҡала.

== Шабдрунг үлгәндән һуң Бутан ==
Король Шабдрунг Нгаванг Намгьял вафат булғандан һуң Бутанда граждандар һуғышы башлана, ул 200 йыл дауамында туҡтамай тиерлек. Низағтың сәбәбе айырым әйткәндә ике Дуарҙар («ишектәр») — Ассам Дуары һәм Бенгал Дуары — был биләмәләр тауҙарҙан [[Брахмапутра]] йылғаһына юл биргән.

== Инглиздәрҙең ҡыҫылыуы ==
1772 йылда Бутан ғәскәрҙәре Куч-Биһар кенәзлеген биләгәс, уның раджаһы [[Британ империяһы]] вәкилдәренән ярҙам һорай һәм Бутан ғәскәрҙәре кенәзлектән ҡыуыла. 1774 йылдың 25 апрелендә Тибет булышлығы менән [[Британ Һиндостаны]] генерал-губернаторы Уоррен Гастингс һәм Бутан раджаһы менән солох килешеүе төҙөлә, уның буйынса раджа Куч-Бехарға һөжүмдәрен туҡтатырға вәғәҙә бирә. Ошо ваҡиғаларҙан һуң Бутанда инглиз дипломатик агенты Джордж Богль була, ул был ил тураһында күм яңы мәғлүмәттәр йыя.

1838 йылда инглиздәр [[Ассам]]ды үҙ биләмәләренә ҡуша. 1837—1838 йылдарҙа капитан Пембертон бутанлыларҙың Ассамға һөжүмдәрен туҡтатыу тураһында һөйләшеүҙәре уңышһыҙ тамамлана, шунлыҡтан 1840 йылда инглиздәр Бутандан Ассамға алып барған 7 үткәүелде (Ассам Дуарҙарын) биләйҙәр.

1863 йылда Бутан раджаһына килгән инглиз илсеһе Ашли Эден һәм капитан Годвин Аустен [[Пунакха]]ла мыҫҡыллауҙарға дусар була, улар туҡмала, ҡанда буяла һәм әсиргә алына. Бутан Эдендән инглиздәр биләгән Ассам Дуарҙарын ҡайтарыу тураһында актҡа ҡул ҡуйыуҙы талап итә. Был Англия-Бутан һуғышы (йәки Дуар һуғышы) тоҡаныуына килтерә, һуғыш инлиздәр өсөн әллә ни уңыш килтермәй. 1865 йылдың 11 ноябрендә Буксала тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Бутанға йылына 50000 рупий түләп дуарҙар инглиздәр артынан ҡала, ә Бутан үҙ яғынан Британ Һиндостанына барлыҡ һөжүмдәрҙе туҡтатырға тейеш була. Шулай уҡ инглиздәрҙең ҡулында ике көслө сик буйы позициялары — Бакса һәм Девангири ҡала.

1872—1873 йылдарҙа полковник Грэгемгә Бутан һәс Асса араһындағы сикте билдәләү бойорола. Сик ошолай үткәрелә, Бакса һәм Девангири инглиздәрҙең биләмәләрендә ҡала, бының өсөн Бутанға дуар үткәүелдәре кире ҡайтарыла.

== Вангчуктар династияһы ==
Король Угьен Вангчук Бутанды йәнә берләштерергә һәм нығытырға ирешә. Беренсе король Угьен Вангчук 1907 йылда яңы династия урынлаштыра, ошо династия вәкилдәре хәҙерге ваҡытта ла хакимлыҡ итә. Король Угьен Вангчук ингиздәр менән бергә хәрби операцияларҙа, шул иҫәптән 1904 йылғы Тибетҡа яуҙа ҡатнаша, сэр титулын һәм инглиз тажы бүләктәрен ала. 1910 йылда король Англия менән солох төҙөй, уға ул ярашлы сюзерен мөнәсәбәттәрен таный, алмашҡа тулы автономия һәм Бутандың эске эштәренә инглиздәрҙең ҡыҫылмауын ала. Бынан алып Бутандың изоляция осоро башлана.

== Бутандың бойондороҡһоҙлоғо ==
1947 йылда [[Һиндостан]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, шулай уҡ Бутанда бойондороҡһоҙлоҡ ала. Әммә изоляция һөҙөмтәһендә, [[БМО]]-ла һәм халыҡ-ара ойошмаларҙа Бутандың вәкиллеге булмай. Өсөнсө король Джигме Дорджи Вангчук 1952 йылда тәхеткә ултырғас, әкренләп модернизация сәйәсәтен башлай. Тибетты [[Ҡытай]]ҙың баҫып алыуы, Бутанды Һиндостан менән Ҡытай һөжүменән һаҡлау тураһында пакт төҙөргә мәжбүр итә һәм хәҙерге заманға тиклем илдең хәүефһеҙлеге һинд ғәскәрҙәре тарафынан гарантиялана. Өсөнсө король сауҙа итә һәм илдә аҡса әйләнешен әүҙемләштерә. Тик 1971 йылда Бутан БМО-ға инә.

Дүртенсе король Джигме Сингье Вангчук 1972 йылда тәхеткә ултыра һәм бер нисә реформалар индерә. Сит ил журналистарына һәм туристарына сикләнгән һанда Бутанға инеү рөхсәт ителә. Король илде инфраструктура (электрлыҡ, телефон, радиоэлемтә, юлдар) менән тәьмин итергә тырыша.

1974 йылғы сәйәси көрсөк тураһында аҙ һанлы мәғлүмәттәр бар. Көрсөк башланыуҙа [[Далай-лама XIV]] ҡустыһы Гьяло Тондуб һәм Бутанда Дайлай-ламаның рәсми вәкиле Ладинг ғәйепләнә. Далай-лама был ваҡиғаларға бәйле булыуы хаҡында барлыҡ ғәйепләүҙәрҙе инҡар итә&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=KcyKqU01Qx0C&amp;q=%22conspiracy+against+Jigme%22#v=snippet&amp;q=%22conspiracy%20against%20Jigme%22&amp;f=false Indo-Bhutan relations and China interventions. P. 122.]&lt;/ref&gt;. Бутан хөкүмәте тарафынан тикшеренеү үткәрә, уның һөҙөмтәләре һаман да сер аҫтында ҡала. Был ваҡиғаларҙан һуң Тибет-Бутан мөнәсәбәттәре насарая һәм тарихи һәм иҡтисади факторҙары менән бергә, һөҙөмтәлә 1979 йылда 2500 тибетлылар Бутандан [[Непал]]ға, Һиндостанға һәм Ҡытай тарафынан оккупацияланған Тибетҡа депортациялана&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_10_0102_04.pdf|title=Tibetans in Karnataka|first=Lynn|last=Pulman|journal=[[Kailash: A Journal of Himalayan Studies|Kailash]]|volume=10|number=1-2|year=1983|pages=119–171}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007095231/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_10_0102_04.pdf |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;.

1998 йылда король башҡарма власты Министрҙар Кабинетына тапшыра, шуның менән юғары чиновниктарҙың алмашыныуы һәм үҙгәреп тороуы тәьмин ителә. 2002 йылда Бутанда милли телевидение индерелә, быға тиклем телевидение тыйыу аҫтында була. Һуңғы йылдарҙа Бутан ҙур уңыштарға ирешә, халҡының хәле әкренләп арта бара, инфраструктура яҡшыртыла һәм модернизациялана. Шулай ҙа Бутан ныҡ традицияларға бирелгән.

Бутандың оборонаһы Һиндостанға һалынған, Бутан тыныс ил булып тора. Әммә 2003 йылда Бутанға Ассам ҡаршылығына ҡаршы хәрби операция уҙғарырға тура килә.

2005 йылдың 13 ноябрендә ҡытайҙар армия ярҙамында бер нисә урында Хаа, Вангди-Пходранг, Паро һәм Бумтанг округтарында Бутан территорияһына (ҡайһы саҡта 20 километрға тиклем) үтеп инә. Баҫып инеүҙең маҡсаты — аҙыраҡ ил эсенә индереп Бутан-Ҡытай сигендә автомобиль юлдарын һалыу. Һуңыраҡ Ҡытай дипломаттары аңлатыуынса, юлдар көнбайыш Ҡытайҙың инфраструктураһының иҡтисади үҫеш комплекслы программаһының бер өлөшө булып тора. Тағы ла сәбәп шунда, Ҡытай карталарына ярашлы, Бутандың бәләкәй генә сик буйы райондары Ҡытай территорияһы булараҡ билдәләнгән, ә сик тураһында аныҡ килешеүҙәр төҙөлмәгән.

2006 йылдың 14 декабрендә Бутандың дүртенсе короле Джигме Сингье Вангчук (1955 йылда тыуған) улы Джигме Кхесар Намгьял Вангчук (1980 йылда тыуған) файҙаһына тәхеттән баш тарта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Bhutan-s-new-king-committed-to-democracy/Article1-194288.aspx|title=Bhutan's new king committed to democracy|author=Biswajyoti Das|date=18 декабря 2006|publisher=Hindustan Times (со ссылкой на [[Reuters]])|lang=en|accessdate=2011-01-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NiphXY3?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Bhutan-s-new-king-committed-to-democracy/Article1-194288.aspx|archivedate=2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526103250/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Bhutan-s-new-king-committed-to-democracy/Article1-194288.aspx |date=2013-05-26 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Бутан короле бер нисә демократик үҙгәрештәр индереп һәм Бутанда тәүге күп партиялы һайлауҙар ойоштороп тәхеттән баш тартырға ниәтләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Бутан, государство}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Бутан}}

[[Категория:Бутан тарихы]]</text>
      <sha1>hwbrau3colxvvb5g31mkhjpvdpvp8wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бирмингем (аэропорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149932</id>
    <revision>
      <id>1307236</id>
      <parentid>1302579</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T04:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12719" sha1="gyxbo410p8zoqvmqez2v818x5ixfqml" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Бирмингем халыҡ-ара аэропорты''' ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;International Airport Birmingham&lt;/span&gt;) (IATA: BHX, ICAO: EGBB) — халыҡ-ара аэропорт, ул Англияның Солихалл, Уэст-Мидлендс округында, [[Бирмингем]]дан көньяҡ-көнсығышта, 10,2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Йыш һәм көсөргәнешле ҡулланыу буйынса 2006 йылда [[Бөйөк Британия]]ның Хитроу, Гатвика, Манчестер, Станстед һәм Лутон аэропорттарынан һуң алтынсы урынды биләүсе аэропорты.

Бирмингем аэропортының лицензияһы (P451 һанлы) бар, ул летчиктарҙы уҡытыу һәм уларҙан пассажирҙар ташытыу хоҡуғын бирә.

Аэропорт А45 һәм М42 трассаларына яҡын тора. Аэропорт Бирменгем тимер юл станцияһы аша Халыҡ-ара һәм Көнбайыш яр буйының Төп линияһы менән бәйле.

[[2007 йыл]]да аэропорт менән 9,232,496 пассажир файҙалана (0,9 % күберәк, был 2006 йылға ҡарағанда 0,9 % күберәк, ә 2001 йылға ҡарағанда 18 процентҡа күберәк).&lt;ref name=&quot;stats&quot;&gt;[http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_03_1_Aircraft_Movements_2006.csv Aircraft Movements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929110721/http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_03_1_Aircraft_Movements_2006.csv |date=2007-09-29 }}, [http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_08_Air_Passengers_by_Type_and_Nat_of_Operator_2006.csv Air Passengers by Type and Nationality of Operator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929110446/http://www.caa.co.uk/docs/80/airport_data/2006Annual/Table_08_Air_Passengers_by_Type_and_Nat_of_Operator_2006.csv |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt; Аэропорт Бөйөк Британияның башҡа аэропорттары һәм [[Европа]], [[Һиндостан]], [[Урта Көнсығыш]] һәм [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ Американың]] аэропорттары менән авиа бәйләнеш булдырған.

== Тарих ==
Аэропорт Эмдонда [[1939 йыл|1939 йылдың 8 июлендә]] асыла һәм Бирмингем ҡала советы идаралығы ҡулы аҫтында була. [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында аэропорт Ккороль хәрби һауа көстәре тарафынан реквизациялана һәм хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыла. [[1946 йыл]]дың июлендә аэропорт яңынан граждандарҙы хеҙмәтләндерә башлай, тик дәүләт идаралығы аҫтында.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа бында төрлө саралар, ярыштар һәм самолет авиашоуҙары үткәрелә. [[1960 йыл]]да аэропорт менән идара итеү Бирмингем властары ҡулына күсә. Аэропорттың хужаһы булып 1974 йылда Уэст-Медлиндс графлығы тора.
[[Файл:Birmingham_airport_apron_arp.jpg|слева|мини|Перрон өлөшө, унан осоу-ултырыу һыҙаты күренеп тора.]]
[[1984 йыл]]да яңы терминал асыла, ул йылына өс миллион пассажир хеҙмәтләндереүгә иҫәпләнгән. Икенсе терминал, «Еврохаб», донъяла, бәлки, беренсе булып, эске һәм халыҡ-ара рейстар хеҙмәтләндереүсе, [[1991 йыл|1991 йылдың 26 июлендә]] асыла һәм аэропорттың үткәреү һәләтен ике тапҡырға арттыра. [[1939 йыл]]да ар-деко стилендә төҙөлгән беренсе терминал һәм контроль-диспетчер пункты элеккесә ангарҙар эргәһендә, осоу-ултрырыу һыҙатынан көнбайышҡа табан тора.

[[1983 йыл]]да аэропорт приватизациялана, әммә урындағы власҡа акцияларҙың 49%-я өлөшө ҡарай. [[1987 йыл|1987 йылдың 1 апреленән]] аэропорт хужаһы Birmingham International Airport plc компанияһы була.

Польша скульпторы Валенти Пител эшләгән «Һауаға күтәрелеү» скульптураһы аэропорттан алыҫ түгел урынлашҡан. Ул 1985 йылда ҡуйылған, бейеклеге — 1,4 м. Ҡорос һын Европалағы тыныслыҡтың 40 йыллығына ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Public Sculpture of Birmingham|url=https://archive.org/details/publicsculptureo0000nosz|last=Noszlopy|first=George Thomas|pages=[https://archive.org/details/publicsculptureo0000nosz/page/12 12]|publisher=Liverpool University Press|year=1998|isbn=0853236925}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Birmingham_Airport_Sculpture.jpg|справа|мини|''Һауаға күтәрелеү'' — Валенти Пител скульптураһы ]]
[[2007 йыл]]дың июлендә [[Бирмингем]] аэропорты Европала йылына 5-тән алып 10 миллионға тиклем пассажир хеҙмәтләндереү категорияһында иң яҡшы аэропорт тип табыла.

== Киләсәге ==
Аэропорттың 2030 йылға тиклем үҫеш планы бар.
&lt;br&gt;

== Авиакомпаниялар ==

=== Терминал 1 ===
* [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Adria_Airways Adria Airways]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Aer_Arann{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Aer Arann]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Aer_Lingus Aer Lingus]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_India Air India]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_Malta Air Malta]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_Slovakia Air Slovakia]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Bmibaby bmibaby]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Centralwings Centralwings]
** [./https://web.archive.org/web/20140913112155/http://ru.wikipedia.org/wiki/City_Airline {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913112155/http://ru.wikipedia.org/wiki/City_Airline |date=2014-09-13 }} City Airline]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Continental_Airlines Continental Airlines]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Cyprus_Airways Cyprus Airways]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrk_Hava_Yollar%C4%B1{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Cyprus Turkish Airlines]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/EasyJet easyJet]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Emirates_Airline Emirates]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa Lufthansa] [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa_Regional Lufthansa Regional] оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Eurowings Eurowings]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa_Regional Lufthansa Regional] оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Lufthansa_CityLine Lufthansa CityLine]
*** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Monarch_Airlines Monarch Airlines]
*** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Norwegian_Air_Shuttle Norwegian Air Shuttle]
*** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Pakistan_International_Airlines Pakistan International Airlines]
*** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Ryanair Ryanair]
*** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/SAS_Scandinavian_Airlines{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} SAS Scandinavian Airlines]
*** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Turkish_Airlines Turkish Airlines]
*** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Turkmenistan_Airlines Turkmenistan Airlines]

=== Терминал 2 ===
* [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Air_France Air France]
** operated by [./https://ru.wikipedia.org/wiki/CityJet CityJet]
*** operated by [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Brit_Air{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Brit Air]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Brussels_Airlines Brussels Airlines]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Eastern_Airways{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eastern Airways]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Flybe Flybe]
*** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Loganair Loganair]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/KLM KLM]
*** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/KLM_Cityhopper KLM Cityhopper]
** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Swiss_International_Air_Lines Swiss International Air Lines]
*** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Swiss_European_Air_Lines Swiss European Air Lines]
*** оператор [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Helvetic_Airways Helvetic Airways]

=== Чартер авиакомпаниялары ===
* Air Transat
* BH. Air
* Eurocypria
* First Airways Choice
* Airways MyTravel
* Onur Air
* Thomas Airlines Cook
* Thomsonfly
* XL Airways

=== Йөк авиакомпанияһы ===
* FedEx

== Статистика ==
[[Файл:BHXpax.jpg|справа|мини|450x450пкс|1997-2007 йй. аэропорт пассажирҙары.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align: right; width:350px;&quot;
|+
!
!Кпассажир&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Йыл эсендә пассажирҙар һанын, шул иҫәптән урындағы һәм халыҡ-ара рейстар.&lt;/ref&gt;
!Күп взлет-ултыртыу&lt;ref&gt;Дөйөм һаны взлет-йыл буйына ултыртылған.&lt;/ref&gt;
|-
!1997
|6,025,485
|79,880
|-
!1998
|6,709,086
|88,332
|-
!1999
|7,013,913
|98,749
|-
!2000
|7,596,893
|108,972
|-
!2001
|7,808,562
|111,008
|-
!2002
|8,027,730
|112,284
|-
!2003
|9,079,172
|116,040
|-
!2004
|8,862,388
|109,202
|-
!2005
|9,381,425
|112,963
|-
!2006
|9,147,384
|108,658
|-
!2007&lt;ref name=&quot;recordmonth&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bhx.co.uk/page.aspx?type=bEyZftSD20U=&amp;id=jAERoqnLlek=&amp;article=kYdwVD2cfCg=|title=Year Ends With Record Month|work=BIA|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6650HxOxD?url=http://www.bhx.co.uk/page.aspx?type=bEyZftSD20U=|archivedate=2012-03-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060520020933/http://www.bhx.co.uk/page.aspx?type=bEyZftSD20U= |date=2006-05-20 }}&lt;/ref&gt;
|9,232,496
|110,456
|-
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |&lt;sup&gt;''Сығанағы: UK Authority Civil Aviation'' [http://www.caa.co.uk/default.aspx?categoryid=80&amp;pagetype=88&amp;pageid=3&amp;sglid=3]&lt;/sup&gt;
|}
2007 йылдың 10 скачать даими иң тәғәйенләнгән була: Дублин, Амстердам, Эдинбург, Белфаст, Дубай, Париж, Глазго, Франкфурт, Аликанте һәм Малага. Скачать булып чартер тәғәйенләнешендәге иң 10 Пальма-Майорка, Тенерифе, Арресиф, Пафос, Далам, Лас-Пальмас-де, Гераклеон, Фуертевентер, Ларнака һәм Ибица.&lt;ref name=&quot;recordmonth&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bhx.co.uk Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323040923/http://www.bhx.co.uk/ |date=2008-03-23 }}
* [http://www.ukaccs.info/bham/ Консультативный Совет аэропорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306212623/http://www.ukaccs.info/bham/ |date=2008-03-06 }}
* [http://www.madeinbirmingham.org/airport.htm СДЕЛАНО В БИРМИНГЕМЕ. Аэропорт Элмдон]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Аэропорттар]]</text>
      <sha1>gyxbo410p8zoqvmqez2v818x5ixfqml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беренсе совет-фин һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162776</id>
    <revision>
      <id>1307227</id>
      <parentid>1051167</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T03:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24709" sha1="0ginsahwcc91mrk7z90mprk75pwrtsg" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:FinnishCivilWarMapBegin_(RU).svg|мини|386x386пкс|«Ҡыҙылдар» һәм «аҡтар» көстәре 1918 йылдың февраленә ҡарата. Финляндия Бөйөк финляндия кенәзлеге сиктәре күрһәтелгән.]]
[[Файл:Stamp_Russia_occ_Aunus_1919_20p.jpg|справа|мини|408x408пкс|''Aunus'' (Олонец, фин телендә) яҙыулы фин почта маркаһы, 1919]]
[[Файл:Pechenga_1920.svg|справа|мини|310x310пкс|1920 йылда Финляндияға күскән [[Печенга]] өлкәһе]]
'''Беренсе совет-фин һуғышы''' — [[Совет Рәсәйе]] территорияһында аҡ фин ғәскәрҙәре һәм [[РККА]] частары араһындағы хәрби ғәмәлдәр (1918 март — октябрь 1920).

1918 йылдың мартынан алып, Финляндиялағы Граждандар һуғышы барышында, дошманды (фин &quot;ҡыҙыл&quot;дарын) эҙәрлекләү барышында [[Совет Рәсәйе]]нә Финляндия буржуаз хөкүмәте тарафынан 1918 йылдың 15 майында, Финляндия Социалистик Совет Эшселәр Республикаһы тар-мар ителгәндән һуң, иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1918finl.php Гражданская война в Финляндии и германская интервенция 1918 г. Хронос]&lt;/ref&gt;. Беренсе совет-фин һуғышы [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге граждандар һуғышының]] һәм Рәсәй төньяғындағы Сит ил хәрби интервенцияһының бер өлөшө тип ҡарала.

1920 йылдың 14 октябрендә РСФСР һәм Финляндия араһындағы Тарту солох килешеүе менән тамамлана, уға ярашлы [[Совет Рәсәйе]]нә бер нисә территориаль ташлама яһала.

== Башы ==
[[Петроград]]та 1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[Рәсәй]]ҙең бөтә эре ҡалаларында большевиктар власты үҙ ҡулына ала. Шул уҡ ваҡытта бөтә ил буйлап большевиктарға ҡаршы көстәрҙең берләшеү үҙәктәре булдырыла. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] башлана.

Рәсәй самодержавиеһынның ҡолатылыуы һәм 1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]] 1917 йылдың 6 декабрендә фин Сенатына бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә мөмкинлек бирә. 1917 йылдың 18 (31) декабрендә Финляндия Республикаһының үҙаллылығы [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ Комиссарҙары Советы]] тарафынан таныла. Финляндия, үҙ сиратында,[[ большевиктар]] хөкүмәтен таный. Ошо уҡ ваҡытта илдә тәртипһеҙлек осраҡтары арта бара, «ҡыҙылдар» һәм «аҡтар» араһында көрәш көсәйә һәм 1918 йылдың ғинуарына ҡарата [[граждандар һуғышы]] башлана. Аҡ фин отрядтары илдең төньяҡ һәм үҙәк өлөштәрен үҙ контроле аҫтында тоталар, элекке рус император армияһының большевизацияланған частары тупланған көньяҡ өлөшөн фин Ҡыҙыл гвардия отрядтары яулап ала.

== Сәбәптәре ==
Большевиктарҙың власҡа килеүе Рәсәй ауылдарында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Крәҫтиәндәр ниндәй булһа ла сәйәси һәм иҡтисади хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә, икмәк һатыуы тыйыла, һәм уны көс менән тартып ала башлайҙар. бер ҡасан да крепостнойлыҡ хоҡуғын белмәгән Карелия райондары Продотрядтар һәм Комбедтар менән таныша. Урындағы крәстиәндәрҙең күпселек өлөшө кулак — «саботажсы» төшөнсәһенә тура киләгнгә килә, уларға бик ҡаты саралар ҡулланыла, уларҙың малы һәм игене тартып алына. Рәсәйҙән бик ҙур территорияларҙы тартып алыу Совет власының көсһөҙлөгөн күрһәтә һәм 1918 йылғы Брест килешеүе төрлө социаль төркөмдәренең ризаһыҙлығын тыуҙыра.

Ярославль, Ижевск-Воткинск, Тамбов ихтилалдары тоҡана, хатта ҡайһы бер бойондороҡһоҙ территориялар иғлан ителә. Ихтилалсылар күрше Финляндиянан ярҙам көтәләр, сөнки уларҙы уртаҡ тел һәи тарихи ваҡиғалар бәйләй. Тәүге уңыштарҙан һуң аҡтар Финляндияла күпкә өмөт итәләр. Совет рәсәйе аҡ армиялары ҡамауында ҡала һәм Германияға ҡаршы тора алмай. [[Польша]], [[Литва тарихы|Литва]], [[Латвия тарихы|Латвия]], [[Эстония]] кеүек илдәрҙең большевиктарға ҡаршы уңышлы көрәше уларҙы илһамландыра. Бөйөк Финляндия идеяһы ныҡлап таралыу таба. Фин тикшеренеүсеһе Тойво Нигорда фекеренсә, генерал Маннергейм тарихҡа большевиктарҙан азат итеүсе тип инергә мөмкинлеге була. Ваҡиғаларҙы ике этапҡа бүлеп була. Беренсеһе: большевиктар менән интернациональ көрәш, ул аҡтарҙың еңеүенә бәйләнә. Икенсе этап сит ил ярҙамына таяна. Оккупация һәм азат итеү төшөнсәләре ул ваҡытта етди ҡаралмай. Совет тарихнамәһендә һуғыштың территориаль һәм хәрби аспекттары ғына күҙ уңында тотола. Шул уҡ ваҡытта 30 000 кешенең Финляндияға күсеп китеүе халыҡтың советлашыуға ҡарата мөнәсәбәтен асыҡ күрһәтә&lt;ref&gt;Toivo Nygård. Itä-Karjalasta Suomeen 1917—1922 tulleet pakolaiset, Suomen Sukututkimusseura www.genealogia.fi. Luettu 8.11. 2006{{ref-fi}}&lt;/ref&gt;.

== 1918 йыл ==
1918 йылдың 23 февралендә фин армиһыя генералы Карл Густав Маннергейм Лениндың аҙаҡҡы һуғышсыһы Финляндиянан һәм Көнсығыш Карелиянан ҡыуылмайынса «ҡылысын ҡынға тыҡмаясаҡ», тип белдерә&lt;ref&gt;[[wikisource:fi:&quot;Miekantuppipäiväkäsky&quot;|Текст приказа]] от 1918 года в финской Викитеке&lt;/ref&gt;. шулай ҙа Финляндия яғынан рәсми рәүештә һуғыш иғлан ителмәй&lt;ref&gt;«Suomi kautta aikojen» 1992. s.40 ISBN 951-8933-60-X&lt;/ref&gt;. Генерал Маннергеймдың «элекке Рәсәй» ҡотҡарыусыһы булырға теләүе Финляндияла кире тәьҫир яһай&lt;ref&gt;«Suomi kautta aikojen» 1992. s.40 ISBN 951-8933-60-X&lt;/ref&gt;. Башҡа аҡ хәрәкәте лидерҙары Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон танырға теләмәйҙәр.

27 февралдә Финляндия хөкүмәте Германияға мөрәжәғәт итә һәм Рәсәйҙән Финляндияға Көнсығыш Карелияны ҡушыу буйынса килешеү талап итеүен үтенә. Финдар тәҡдим иткән Рәсәй сиге Ладога күленең Көнсығыш яры — Онега күле — Аҡ диңгеҙ һыҙаты буйынса үтергә тейеш була.

Март башына ҡарата Маннергейм ставкаһында «Көнсығыш Карелияла милли ихтилалдар» ойоштороу планы әҙерләнә һәм ихтилал нөктәләрен булдырыу өсөн махсус рәүештә фин инструкторҙары бүленәref&gt;[http://www.kirjazh.spb.ru/biblio/pohleb1/pohleb2.htm Кирьяж]&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың 3 мартында [[Совет Рәсәйе]] һәм Дүртәү союзы илдәре ([[Германия]], [[Австро-Венгрия]], [[Төркиә]], [[Болгария]]) араһында Брест килешеүенә ҡул ҡуйыла. Рәсәй гарнизондары Финляндиянан сығарыла. Ҡыҙыл финдар еңелә һәм Карелияла йәшенә.

6—7 мартта Финляндия хөкүмәте башлығы регент Пер Эвинд Свинхувудтың рәсми белдереүе барлыҡҡа килә — әлеге документта Финляндия Совет Рәсәйе менән килешеүгә әҙер тип белдерелә, әммә Финляндияға Көнсығыш карелия, мурманск тимер юлының бер өлөшө һәм Колск ярымутрауы тулыһынса ҡалдырылырға тейеш була.
  
7-8 мартта Германия императоры Вильгельм II финдарҙың мөрәжәғәтенә кире яуап бирә: фин мәнфәғәттәре өсөн ул Совет хөкүмәте менән һуғыш алып бармаясаҡ һәм Финляндияның хәрби ғәмәлдәрен хупламаясаҡ.

7 мартта фин премьер-министры Көнсығыш Карелияға һәм Кольск ярымутраыуна дәғүәләр белдерә, ә 15 мартта фин генералы Маннергейм «Валлениус планын» раҫлай, уға ярашлы Элекке Рәсәй империяһының бер өлөшөн Петсамо ([[Печенга]]) — Кольск ярымутрауы — [[Аҡ диңгеҙ]] — Онега күле — Свирь йылғаһы — Ладога күле һыҙатына тиклем тартып алырға ниәт ителә&lt;ref&gt;''Похлёбкин В. В.'' — Внешняя политика Руси, России и СССР за 1000 лет в именах, датах, фактах: Вып. II. Войны и мирные договоры. Кн.3: Европа в 1-й половине XX в. Справочник. М., 1999. С. 140.&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың май уртаһына аҡ финдар элекке Бөйөк Финляндия кенәзлеге территорияһын үҙ контроле аҫтына алалар һәм Көнсығыш Карелия һәм Кольск ярымутрауын баҫып алыу өсөн хәрби операциялар әҙерләйҙәр.

Май айында генерал Маннергейм ставкаһы фин хөкүмәтенең [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ға]] ҡаршы һуғыш иғлан итеүе тураһында ҡарарын баҫтырып сығара һәм [[Санкт-Петербург|Петроградҡа]] һөжүм итергә әҙерләнә башлай&lt;ref&gt;[http://www.epochtimes.ru/content/view/687/17/ Маннергейм — русский генерал, финский маршал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818123459/http://www.epochtimes.ru/content/view/687/17/ |date=2007-08-18 }}&lt;/ref&gt;, әммә был планды германдар хупламай.

Германия менән һуғыш хәлендә булған Антанта илдәре, немец ғәскәрҙәренең Финляндияла урынлашыуы һәм Гельсингфорсты яулап алыуы, бик ныҡ хафаға һала. 1918 йылдың мартынан башлап Мурманскиҙа большевиктар хөкүмәте менән килешеүгә ярашлы герман-фин ғәскәрҙәре һөжүменән Мурманскиҙы яҡлау маҡсатында Антанта ғәскәрҙәре төшөрөлә. Көнсығышҡа табан сигенгән ҡыҙыл финдарҙан британдар Оскари Токой етәкселегендәге Мурманск легионын ойошторалар, әлеге легион немецтар менән бәйләнештә булған финдарға ҡаршы ғәмәлдәр өсөн булдырыла.

15 октябрь, 1918 йылдың 15 октябрендә финдар Көнсығыш карелиялағы Реболь улусын яулайҙар.

1918 йылдың ноябрендә Германия капитуляция иғлан итә һәм ғәскәрҙәрен элекке Рәсәй империя территорияһынан сығара башлай.
1918 йылдың 30 декабрендә фин ғәскәрҙәре генерал Ветцер етәкселегендә Эстонияға төшөрөлә һәм унда эстон хөкүмәтенә большевиктар менән көрәштә ярҙам итәләр.

== 1919 йыл ==
1919 йылдың ғинуарында финдар Повонец өйәҙенең Поросорез улусын биләйҙәр.

21-22 апрелдә Олонец ирекле армия Финляндия территорияһынан Көнсығыш Карелияла Олонец йүнәлешендә көслө һөжүм башлай.

21 апрелдә ирекмәндәр — Видлицан, 23 апрелдә — Тулоксты, шул уҡ көндө кис — Олонец ҡалаһын баҫып алалар, 24 апрелдә Вешкелицаны биләйҙәр, 25 апрелдә Пряжға яҡынлашалар һәм [[Петрозаводск]]иға туранан-тура янай башлайҙар. Бер үк ваҡытта төньяҡтан Петрозаводскиға Британия, Канада һәм аҡгвардеецтар ғәскәрҙәре янай. Апрель аҙағында Ҡыҙыл Армия [[Петрозаводск]] ҡалаһына һөжүмде туҡтатыуға өлгәшә.

Май һәм июнь айҙарында Ҡыҙыл Армия отрядтары Ладога күленең көнсығыш һәм төньяҡ ярҙарында фин ирекмәндәренең һөжүмен тотҡарлайҙар. 1919 йылдың май-июнендә фин ирекмәндәре Свирь аша сығалар.

1919 йылдың июнь аҙағында Ҡыҙыл Армия Видлица йүнәлешендә һәм 1919 йылдың 8 июлендә Олонец участкаһында контрһөжүм башлай. Фин ирекмәндәре сик буйынан ситкә алып ташлана.

1920 йылдың 18 майында Ҡыҙыл Армия частары фин хөкүмәте ярҙамын алған Төньяҡ Карелия дәүләтен юҡҡа сығара. 1920 йылдың июлендә генә финдарҙы көнсығыш Карелия территорияһынан ҡыуып сығаралар. Фин ғәскәрҙәре тик Реболь һәм Поросозер улустарында ҡалалар.

1920 йылда Тарту солох килешеүенә ярашлы Совет Рәсәйе территориаль ташламаларға бара — бойондороҡһоҙ Финляндия Заполярьела Печенга өлкәһен, Рыбачий ярымутрауының көнбайыш өлөшөн һәм Урта ярымутрауының күпселек өлөшөн ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* {{citation |first=Kazys |last=Ališauskas | title=Lietuvių enciklopedija | contribution=Lietuvos kariuomenė (1918–1944) | location=Boston, Massachusetts | publisher=Lietuvių enciklopedijos leidykla |year=1953–1966 |volume=XV |id={{LCC|55020366}} }} {{lt icon}}
* {{citation |first=Kazys |last=Blaževičius |url=https://web.archive.org/web/20130517111511/http://www.xxiamzius.lt/numeriai/2004/11/24/isving_01.html |title=Lietuvos laisvės kovos 1919-1923 metais |year=2004 |month=November 24, |issue=1291 |volume=88 |journal=XXI amžius}} {{lt icon}}
* {{citation | url=http://www.bernardinai.lt/index.php?url=articles/57787 | title=Laisvės kryžkelės. 1918–1920 m. laisvės kovos |year=2007 |month=January 29, |first=Ričardas |last=Čekutis |publisher=Bernardinai.lt |coauthors=Dalius Žygelis |accessdate=2008-08-25}} {{lt icon}}
* {{citation |first=Pranas |last= Čepėnas  |authorlink= Pranas Čepėnas | title=Naujųjų laikų Lietuvos istorija |volume= II |year= 1986 |publisher= Dr. Griniaus fondas | location= Chicago |isbn= 5-89957-012-1 }} {{lt icon}}
* {{citation | first=Norman |last=Davies |title=Europe: A History | publisher=HarperPerennial |year=1998 |isbn=0-06-097468-0 }}
* {{citation | first=Norman |last=Davies |title=God's Playground: A History of Poland |volume=II |url=https://books.google.com/?id=8ODKUkNYqxsC&amp;pg=PA506 |publisher=Columbia University Press |year=1982 |isbn=0-231-05353-3 }}
* {{citation | first=Alfonsas |last=Eidintas | coauthors=Vytautas Žalys, [[Alfred Erich Senn]] | title=Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918–1940 | edition=Paperback | url=https://books.google.com/?id=0_i8yez8udgC&amp;pg=PA33 | year=1999 | publisher=St. Martin's Press | location=New York | isbn=0-312-22458-3}}
* {{citation |first=Ēriks |last=Jēkabsons |url=http://vddb-dt.library.lt/fedora/get/LT-eLABa-0001:J.04~2006~ISSN_1392-6489.V_21.PG_41-66/DS.002.0.01.ARTIC |title=Lietuvos kariuomenė Ilūkstės apskrityje 1919–1920 metais  |journal=Karo archyvas |volume=XXI |issn=1392-6489 |year=2006}}
* {{citation |title=Lietuvos istorija 11–12 klasėms | first=Rūstis |last=Kamuntavičius |coauthors=Vaida Kamuntavičienė, Remigijus Civinskas, Kastytis Antanaitis |year=2001 |publisher=Vaga |location=Vilnius |isbn=5-415-01502-7}} {{lt icon}}
* {{citation | first=Thomas |last=Lane | url=https://books.google.com/?id=fecMC0LXU-sC&amp;pg=PA7 |title=Lithuania: Stepping Westward |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=0-415-26731-5}} {{lt icon}}
* {{citation | first=Tarja |last=Langstrom |title=Transformation in Russia and International Law |url=https://books.google.com/?id=_Y1ITouKQooC&amp;pg=PA52 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2003 |isbn=90-04-13754-8}}
* {{citation | first=Vytautas |last=Lesčius |url=http://www.kam.lt/EasyAdmin/sys/files/LIETUVOS_KARIUOMENE_1.pdf | title=Lietuvos kariuomenė nepriklausomybės kovose 1918–1920 |year=2004 |location=Vilnius |publisher=[[General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania]] |series=Lietuvos kariuomenės istorija | isbn=9955-423-23-4}} {{lt icon}}
* {{citation | first=Piotr |last=Łossowski |title =Stosunki polsko-litewskie w latach 1918–1920 |year=1966 | publisher =Książka i Wiedza |location=Warsaw |oclc=9200888}} {{pl icon}}
* {{citation |first=Michael |last=MacQueen |title=The Context of Mass Destruction: Agents and Prerequisites of the Holocaust in Lithuania |journal= Holocaust and Genocide Studies |volume=12 |issue=1 |year=1998 |url= http://hgs.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/12/1/27 |doi=10.1093/hgs/12.1.27}}
* {{citation | first=Stasys |last=Raštikis| url=http://aidai.us/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=843&amp;Itemid=124 |authorlink=Stasys Raštikis |title=Kovos dėl Lietuvos nepriklausomybės 1918–1919 |month=February |year=1973 |volume=2 |journal=[[Aidai]] |issn=0002-208X}} {{lt icon}}
* {{citation | first=Georg von |last=Rauch | title=The Baltic States: The Years of Independence |year=1970 |publisher=University of California Press| isbn=0-520-02600-4 }}
* {{citation | first=Alfred Erich |last=Senn |authorlink=Alfred Erich Senn |title=The Formation of the Lithuanian Foreign Office, 1918–1921| journal=Slavic Review | issue=21 |volume=3 |month=September |year=1962 |issn=0037-6779 | doi=10.2307/3000451}}
* {{citation | first=Juozas | last=Skirius | title=Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės | url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | accessdate=2008-03-30 | year=2002a | publisher=Elektroninės leidybos namai | location=Vilnius | isbn=9986-9216-9-4 | chapter=Lietuvos–Rusijos Sovietų Federacinės Socialistinės Respublikos taikos sutartis | chapterurl=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/?id=1018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | archivedate=2008-03-03 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ |date=2008-03-03 }} {{lt icon}}
* {{citation | first=Juozas | last=Skirius | title=Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės | url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | accessdate=2008-08-26 | year=2002b | publisher=Elektroninės leidybos namai | location=Vilnius | isbn=9986-9216-9-4 | chapter=Nepriklausomybės kovos 1918–1920 metais | chapterurl=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/?id=1017 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | archivedate=2008-03-03 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ |date=2008-03-03 }} {{lt icon}}
* {{citation | first=Timothy |last=Snyder | title=The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999 |url=https://books.google.com/?id=xSpEynLxJ1MC&amp;pg=PA63 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=0-300-10586-X }}
* {{citation | first=Liudas |last=Truska | title=Lietuvos Respublikos prezidentai |editor=Antanas Drilinga |publisher=Valstybės leidybos centras |location=Vilnius |year=1995 | isbn=9986-09-055-5}} {{lt icon}}
* {{citation | first=James D. |last=White| title=National Communism and World Revolution: The Political Consequences of German Military Withdrawal from the Baltic Area in 1918–19  |journal=Europe–Asia Studies |issue=46 |volume=8 |year=1994 |issn=0966-8136}}

== Һылтанмалар ==
* За Советскую Карелию, 1918—1920: воспоминания о гражданской войне / сб., ред. В. И. Мазешерский. Петрозаводск, Карельское кн. изд-во, 1963—535 стр.
* Карелия в период гражданской войны и иностранной интервенции 1918—1920. Сб., документы и материалы / ред. д.ист. н. Я. А. Балагуров, В. И. Мазешерский. Петрозаводск, Карельское кн. изд-во, 1964—648 стр.
* ''Егоров Ф. И.'' Разгром белофинской авантюры в Карелии в 1919 г. — Петрозаводск, Госиздат КФССР, 1952. — 83 с. с илл.; 1 л. карт.

* Похлебкин В. В. [http://www.aroundspb.ru/finnish/pohlebkin/war1917-22.php Война, которой не было.]
* [https://web.archive.org/web/20090225103513/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/pervaja_sovetsko-finskaja_vojjna_1918_goda/ Первая советско-финская война]
[[Категория:Рәсәйҙә 1918 йыл]]
[[Категория:Совет-фин һуғыштары]]
[[Категория:Рәсәйҙә Граждандар һуғышы операциялары һәм алыштары]]</text>
      <sha1>0ginsahwcc91mrk7z90mprk75pwrtsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ботвинник Михаил Моисеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163652</id>
    <revision>
      <id>1307242</id>
      <parentid>1269715</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T05:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10934" sha1="ba5mmxff8c47oy016glj9fafr5ch3zf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Михаил Моисеевич Ботвинник''' ([[17 август|4 (17) август]] [[1911 йыл]] — [[5 май]] [[1995 йыл|1995]]) — совет шахматсыһы, 6-й тарихы [[шахмат]] тарихында 6-сы һәм 1-се [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] донъя чемпионы (1948—1957, 1958—1960, 1961—1963). СССР гроссмейстеры (1935), халыҡ-ара гроссмейстер (1950) һәм шахмат композицияһы буйынса арбитр (1956); СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1945), алты тапҡыр СССР чемпионы (1931, 1933, 1939, 1944, 1945, 1952), СССР-ҙың абсолют чемпионы (1941). Мәскәү чемпионы (1943/44). СССР командаһы составында алты тапҡыр шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (ике тапҡыр шәхси зачетта еңеүсе). Совет шахмат мәктәбе «патриархы». Бөтә Союз Шахмат секцияһы (1938—1939) һәм «СССР — Нидерланд» йәмғиәте идараһы рәйесе (1960). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991). [[Фән докторы|Техник фәндәр докторы]], профессор.

== Биографияһы ==

=== Шахматтар менән танышыу һәм мастер исемен яулау ===
[[Файл:Botvinnik (1927).jpg|thumb|left|1927 йылда]]

Михаил Моисеевич Ботвинник [[1911 йыл]]дың [[17 август|17 авгусында]] Рәсәй империяһы Фин Бөйөк кенәзлеге Выборг губернаһының Куоккала Куоккала дача ҡасабаһында (хәҙер — Репино (Санкт-Петербург) йәһүд ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе — теш технигы Моисей Гиршович (Лейбович) Ботвинник (1878—1931) һәм теш табибы Шифра Самойловна Рабинович (1879—1952)&lt;ref name=&quot;Батуринский том 1 стр. 5&quot;&gt;{{книга
 |автор         =
 |часть         = Глава 1.
 |заглавие      = Шахматное творчество Ботвинника
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       =
 |ответственный = Составитель В. Д. Батуринский
 |место         = М.
 |издательство  = Физкультура и спорт
 |год           = 1965
 |том           = 1
 |страницы      = 5
 |страниц       = 632
 |isbn          =
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.e3e5.com/article.php?id=1633 А. Кентлер «Поклон Ботвиннику»]&lt;/ref&gt;.

1923 йылдың сентябрендә 12 йәшендә шахмат менән таныша һәм шул йылда уҡ беренсе тапҡыр мәктәп турнирында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Ботвинник том 1 стр. 5—6&quot;&gt;{{книга
 |автор         = М. М. Ботвинник
 |часть         =
 |заглавие      = Аналитические и критические работы 1923—1941
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       =
 |ответственный =
 |место         = М.
 |издательство  = Физкультура и спорт
 |год           = 1984
 |том           =
 |страницы      = 5—6
 |страниц       = 319
 |isbn          =
}}
&lt;/ref&gt;. Артабан китаптар буйынса шөғөлләнә башлай, улар араһында 1876—1877 йылдар өсөн «Шахматный листок» (М. Чигорин) була. Һуңыраҡ Н. Грековтың һәм В. Ненароковтың дебюттар дәреслеге китабын ала]&lt;ref name=&quot;Ботвинник том 1 стр. 6&quot;&gt;{{книга
 |автор         = М. М. Ботвинник
 |часть         =
 |заглавие      = Аналитические и критические работы 1923—1941
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       =
 |ответственный =
 |место         = М.
 |издательство  = Физкультура и спорт
 |год           = 1984
 |том           =
 |страницы      = 6
 |страниц       = 319
 |isbn          =
}}
&lt;/ref&gt;. Э. Ласкер Ленниградҡа гастролдәре ваҡытында уның партияларын үҙенең комментарийҙары менән яҙып бара. Икенсе йылдың яҙында мәктәп чемпионатында еңеүгә өлгәшә. Шунан һуң ҡаланың шахмат йыйылышына йөрөй һәм ағза була, бының өсөн үҙенә йәш өҫтәй&lt;ref&gt;Принят 1-го июня 1924 года.&lt;/ref&gt;.

&quot;Шахматный листок&quot;тың 1924 йылғы 19-сы һанында Михаил Ботвинник беренсе тапҡыр категориянан тыш турнир еңеүсеһе тип телгә алына. Йыл дауамында Михаил Ленинград шахматсылары араһында билдәлелек яулай, бик тиҙ квалификация баҫҡыстарын үтә. 1925 йылда беренсе категориялағы өс турнирҙа еңеү яулай&lt;ref name=&quot;Батуринский том 1 стр. 6&quot;&gt;{{книга
 |автор         =
 |часть         = Глава 1.
 |заглавие      = Шахматное творчество Ботвинника
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       =
 |ответственный = Составитель В. Д. Батуринский
 |место         = М.
 |издательство  = Физкультура и спорт
 |год           = 1965
 |том           = 1
 |страницы      = 6
 |страниц       = 632
 |isbn          =
}}
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Рохлин, Яков Герасимович|Я. Г. Рохлин]] На шахматном Олимпе. — Москва: Знание, 1961.
* {{Книга:Шахматный словарь|страницы=205—209}}
* ''[[Левин, Кирилл Яковлевич|Левин К. Я.]]'' Михаил Ботвинник. — Москва: Физкультура и спорт, 1951. — 147 с.
* ''[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский, В. Д]]'' Шахматное творчество Ботвинника. — Москва: Физкультура и спорт, Т. 1—3, 1965—1968
* {{Книга:Шахматы. Энциклопедический словарь|страницы=43—44}};
* ''[[Каспаров, Гарри Кимович|Каспаров Г. К.]]'' Мои великие предшественники: Т. 2. От Эйве до Таля. — Москва: РИПОЛ классик, 2003, ISBN 5-7905-2239-4
* ''[[Линдер, Исаак Максович|Линдер И. М.]]'', ''[[Линдер, Владимир Исаакович|Линдер В. И.]]'' Михаил Ботвинник: жизнь и игра. — Москва: Астрель [и др.], 2007, 344 с. ([[Энциклопедия шахматного Олимпа]]), ISBN 5-17-039878-6. ISBN 5-271-14993-5. ISBN 5-9762-2353-2.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.365chess.com/players/Mikhail_Botvinnik Личная карточка Михаила Ботвинника] на сайте 365chess.com
* [http://www.olimpbase.org/players/zrfxxlxi.html Личная карточка Михаила Ботвинника] на сайте OlimpBase.com
* [http://www.chesspro.ru/statistic/botvinnik.shtml Краткая биография Михаила Ботвинника и статистика выступлений в турнирах, матчах]
* [http://chess-game.chat.ru/people/botvinik.html chess-game.chat.ru/people/botvinik.html] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wtharvey.com/botv.html 40 шахматных задач, основанных на партиях Ботвинника]{{ref-en}}
* [http://www.365chess.com/tournaments/Leiden_1970/ Последний турнир]
* {{ЭЕЭ|10719|Ботвинник Михаил}}
* [http://evreimir.com/23885/ Противоречивость личности великого Ботвинника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204004204/https://evreimir.com/23885/ |date=2022-12-04 }}. Автор Борис Смоленский'', [[Еврейский мир (газета)]] 18 Февраля 2009''
{{Шахмат буйынса донъя чемпиондары}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Санкт-Петербург политехник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Шахмат гроссмейстерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1995 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1911 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>ba5mmxff8c47oy016glj9fafr5ch3zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәширов Зыя Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171247</id>
    <revision>
      <id>1307245</id>
      <parentid>1307015</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T07:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="8i6y5pg0hbyl426vem5alj4fhh81as5" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Бәширов}}
'''Бәширов Зыя Әхмәт улы''' ([[26 сентябрь]] ([[8 октябрь]]) [[1910 йыл]] — [[28 декабрь]] [[1976 йыл]], Силәбе) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник.

== Биографияһы ==
Зыя Әхмәт улы Бәширов [[Өфө губернаһы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]) [[Һарайлы]] ауылында 1910 йылдың 26 сентябрендә (8 октябрь) тыуған.

1920-се йылдарҙың уртаһына тиклем батрак хеҙмәтендә йөрөгән.

1928—1931 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Оло Тәләк улус башҡарма комитеты секретары һәм ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитеты секретары.

1936 йылда [[Мәскәү]] план-иҡтисад институтын тамамлағандан һуң, [[Якутск]] ҡалаһына эшкә йүнәлтмә ала. Унда финанс бүлегендә өлкән экономист, сауҙа предприятиеһында баш бухгалтер, һуңғараҡ — Яҡут АССР-ының ҡулланыусылар союзында хеҙмәт итә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән Ҡыҙыл Армия сафында: курсант, сәйәси бүлектең өлкән инструкторы, частың сәйәси етәксеһе урынбаҫары (замполит), Байкал аръяғы һәм Алыҫ Көнсығыш фронттары составындағы 10-сы айырым армияның сәйәси бүлек инструкторы һәм инспекторы.

Һуғыштан һуң да армия сәйәси органдарында хеҙмәтен дауам итә.

1956 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]ндә урынлашҡан 32138-се ғәскәри частың сәйәси бүлек начальнигы&lt;ref&gt;Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009&lt;/ref&gt;.
1964 йылдан полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.

1968 йылдан [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты|Силәбе политехник институтында]] эшләй.

1973 йылдың апреленән «Белем» («Знание») Бөтә Союз йәмғиәтенең (хәҙер Урал-Себер Белем йорто) Фәнни-техник пропаганда йорто директоры. Был учреждениеның барлыҡҡа килеүенә, махсуслашыуына һәм ил эсендә иң яҡшы өҫтәмә белем биреү үҙәгенә әйләндереүгә күп өлөш индерҙе.

Бер нисә тапҡыр Силәбе эшсе депутаттарының ҡала һәм өлкә Советына депутат итеп һайланды.

КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы булды&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/Bashirov_Ziya_Ahmetovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822094928/http://chel-portal.ru/enc/Bashirov_Ziya_Ahmetovich |date=2019-08-22 }} Бәширов Зия Әхмәт улы&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* 7 миҙал

== Әҙәбиәт ==
* Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/Bashirov_Ziya_Ahmetovich Бәширов Зыя Әхмәт улы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://elib.biblioatom.ru/dir/atomproject/person/bashirov_ziya_ahmetovich/ Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>8i6y5pg0hbyl426vem5alj4fhh81as5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атамбаев Алмазбек Шаршенович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177147</id>
    <revision>
      <id>1307219</id>
      <parentid>1306344</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T18:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43088" sha1="g9kmydblxgtir9u8wjp35duxpijz0gh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Атамба́ев Алмазбе́к Шарше́нович''' ({{Lang-ky|Алмазбек Шаршенович Атамбаев}}; [[17 сентябрь]] [[1956 йыл]]; Фрунзе (Чүй) өлкәһе Арашан ауылы) — [[СССР]] һәм [[Ҡырғыҙстан]]дың дәүләт һәм [[Сәйәсмән|сәйәси]] эшмәкәре. 2011 йылдың 1 декабренән 2017 йылдың 24 ноябренә тиклем Ҡырғыҙ Республикаһы Президенты&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/583284 Избран новый президент Киргизии]&lt;/ref&gt; Ҡырғыҙ Республикаһының 12-се һәм 16-сы премьер-министры (2010—2011), 1994—2011 һәм 2018—2019 йылдарҙа [[:ru:Социал-демократическая партия Кыргызстана|Ҡырғыҙстан социал-демократик партияһы]] рәйесе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2013/11/20/dan/ Президент Киргизии получил девятый дан по тхэквондо]&lt;/ref&gt;.

[[Үҙәк Азия]] илдәренең күпселек президенттарынан айырмалы рәүештә, Алмазбек Атамбаев үҙенең вәкәләттәрен Конституция билдәләгән мөҙҙәтен оҙайтырға тырышманы һәм власты президент тарафынан һайланған СДПК партияһы кандидаты Сооронбай Жээнбековҡа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/69171_almazbek_atambaev_spokoen_zabuduschee_kyirgyizstana/|title=Алмазбек Атамбаев спокоен за будущее Кыргызстана|author=Жазгуль МАСАЛИЕВА|date=2017-11-24}}&lt;/ref&gt; тапшырҙы.

2019 йылдың июнендә республика парламенты уны енәйәт эше асыуға килтергән ғәйепләүҙәр арҡаһында экс-президент һәм тейелгеһеҙ статусынан мәхрүм итте.

2021 йылдың башына уларҙың береһе буйынса ғына, криминаль авторитет Батукаевты азат итеүгә ҡағылышлы, хөкөм ҡарары сығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/obschestvo/157101_osvobojdenie_batukaeva_almazbeka_atambaeva_prigovorili_k11godam_tyurmyi/|title=Освобождение Батукаева. Алмазбека Атамбаева приговорили к 11 годам тюрьмы|author=Аида ДЖУМАШОВА|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 30 ноябрендә Ҡырғыҙ Республикaһының Юғары суды хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм яңынан ҡарау маҡсатында эште Первомайский судына ебәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1093964/2020-11-30/verkhovnyi-sud-kirgizii-otmenil-prigovor-po-delu-eks-prezidenta-atambaeva|title=Верховный Суд Киргизии отменил приговор по делу экс-президента Атамбаева|author=Ксения Темникова|date=2020-11-30}}&lt;/ref&gt;. 2021 йылда ла Атамбаевҡа ҡарата енәйәт эштәре буйынса судтар дауам итте. Атамбаев үҙ адресына бөтә ғәйепләүҙәрҙе лә кире ҡаға.

Алмазбек Атамбаев Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе өлкәһе Ворошиловград районының Арашан ауылында 1956 йылдың 17 сентябрендә тыуған, [[:ru:Киргиз|ҡырғыҙ]], юғары белемле.
1980 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү институтын (хәҙер — Дәүләт идара итеү университеты) инженер-иҡтисадсы, производство идаралығы ойоштороусыһы һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген инженер булып башлай, ә һуңынан Ҡырғыҙ ССР-ы элемтә министрлығы предприятиеларында әйҙәүсе иҡтисадсы була. 1981 йылда 4-се юл-эксплуатация идаралығына баш инженер вазифаһына күсерелә.

1983 йылдан совет дәүләт хеҙмәтендә, Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы президиумында төрлө вазифаларҙа эшләй. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы булып тора. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем — [[Бишкәк|Фрунзе]] ҡалаһы Первомайский район башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1989 йылдан бөтә постарҙы ҡалдырып, эшҡыуарлыҡ карьераһын башлай. Йыл директор була. 1989—1997 йылдарҙа «Форум» фәнни-производство фирмаһы директоры була.
Һуңғараҡ Алмазбек Атамбаев «Апрель» телеканалына биргән интервьюһында тәүге капиталын китап һатыуҙан килгән килемдән туплауын белдерҙе. Һәм шул килемде, мәҫәлән, аҡсаһының күпмелер өлөшөн Рәсәйҙәге һәм Төркиәләге производствоға һала. Экс-президент 1999 йылда «Форум» сәнәғәт төркөмө илдәге ҙур алтын табыу предприятиеһы «Кумтор» күпме һалым түләй, шунса уҡ һалым түләне тип иҫкә төшөрҙө.&lt;ref&gt;[«Эксклюзивное интервью экс-президента Кыргызстана Алмазбека Атамбаева телеканалу „Апрель“», April.kg, https://april.kg/ru/article/eksklyuzivnoe-intervyu-eksprezidenta-kirgizstana-almazbeka-atambaeva-telekanalu-aprel-polnaya-versiya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809081823/https://april.kg/ru/article/eksklyuzivnoe-intervyu-eksprezidenta-kirgizstana-almazbeka-atambaeva-telekanalu-aprel-polnaya-versiya |date=2021-08-09 }}]&lt;/ref&gt;

1999 йылдан 2004 йылға тиклем «Форум» Сәнәғәт төркөмө директорҙар советы рәйесе вазифаһын биләй. 2004 йылдан 2005 йылға тиклем «Кыргызавтомаш» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе. 2004 йылда Ҡырғыҙстандың топ-100 бай кешеләренә индерелгән&lt;ref&gt;[http://kg.akipress.org/news:10083?from=kgnews&amp;place=nowread 100 самых богатых людей Кыргызстана 2003 года]. — АКИpress, 12.01.2004&lt;/ref&gt;.

=== Президент булғанға тиклем сәйәси эшмәкәрлеге ===
1993 йылда Атамбаев Ҡырғыҙстандың социал-демократик партияһы инициаторҙарының береһе булды. 1994 йылдан алып ошо партияны етәкләй&lt;ref&gt;[«Атамбаев, Алмазбек Шаршенович», ТАСС, https://tass.ru/encyclopedia/person/atambaev-almazbek-sharshenovich]&lt;/ref&gt;

1995 йылда һайланған халыҡ вәкилдәре йыйылышы депутаты Жогорку Кенеш Халыҡ вәкилдәре Йыйылышы депутаты итеп һайлана, «Реформа» фракцияһын төҙөй һәм етәкләй&lt;ref&gt;[«Справка: биография новоизбранного президента Кыргызстана А. Атамбаева», сайт http://russian.people.com.cn/ газеты «Жэньминь Жибао», http://russian.people.com.cn/31519/7631689.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809081822/http://russian.people.com.cn/31519/7631689.html |date=2021-08-09 }}]&lt;/ref&gt;. Үҙ округынан ҡабат 3-сө саҡырылыш Жогорку Кенеш депутатына кандидат итеп күрһәтелә, әммә һайлауҙарҙа еңелде. 2000 йылда Ҡырғыҙ Республикаһы президенты һайлауҙарында өсөнсө урынды биләй.

Ләлә революцияһынан һуң, 2005 йылдың сентябренән 2006 йылдың апреленә тиклем, — Ҡырғыҙ Республикаһының сәнәғәт, сауҙа һәм туризм министры. 2007 йылдың 30 мартынан 2007 йылдың 28 ноябренә тиклем — Республика премьер-министры.

Апрель революцияһынан һуң, 2010 йылдың 7 апреленән ваҡытлы хөкүмәт башлығының иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2010 йылдың 13 июлендә отставкаға китә&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=15315963&amp;PageNum=3 Первый вице-премьер Киргизии Алмазбек Атамбаев подал президенту прошение об отставке]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Үҙ кандидатураһын Ҡырғыҙстан премьер-министры вазифаһына ҡуя, ләкин Жалалабад өлкәһе губернаторы Бектур Асановтың позицияһы арҡаһында парламент ярҙамына ирешә алмай&lt;ref&gt;[http://kg.akipress.org/news:298811 Жогорку Кенеш не избрал Омурбека Текебаева спикером]&lt;/ref&gt;. Фәҡәт Бектур Асановтың Жалалабад өлкәһенең губернаторы посынан отставкаһынан һуң ғына, 2010 йылдың 17 декабрендә, яңынан хөкүмәт башлығы тип раҫлаған&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20101217/310100020.html Парламент Киргизии утвердил состав нового правительства]&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 17 декабрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы яңы конституцияһы буйынса Ҡырғыҙ Республикаһының беренсе премьер-министры итеп һайлана.

Өс тапҡыр республика президенты вазифаһына үҙ кандидатураһын ҡуя. Өсөнсө тапҡыр — 2011 йылдың 30 октябрендә, — тәүге турҙа Ҡырғыҙстан президенты итеп һайлана. 2011 йылдың 1 декабренән вазифа биләй.

Алмазбек Атамбаевтың инаугурацияһы 2011 йылдың декабрендә баш ҡалала Ҡырғыҙ милли филармонияһы бинаһында үтте. Был инаугурацияла Ҡырғыҙстан тарихында тәүге тапҡыр яңы һайланған дәүләт башлығы менән власты тапшырыусы элгәрге башлыҡты бер сәхнәлә күрергә мөмкин булды. Был инаугурацияға почётлы ҡунаҡтар сифатында [[Төркиә]] һәм [[Грузия]] президенттары— Абдуллаһ Гөл һәм Михаил Саакашвили, шулай уҡ күрше илдәрҙең премьер-министрҙары һәм сит ил дәүләттәренең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың башҡа юғары вазифалы ҡунаҡтары, урындағы чиновниктар — барлығы бер меңгә яҡын ҡунаҡ саҡырылғайны.

=== Президент вазифаһында ===
Атамбаевтың президент срогы ҡырғыҙ һәм халыҡ-ара ҡарарлыҡ матбуғатта киң яҡтыртыла барған һәм халыҡ-ара матбуғатта киң яҡтыртыла барған ғауғалар менән билдәләнде . Атамбаевтың шәхси хеҙмәтләндереү даирәһе — уның водителдәре, һаҡсылары һәм башҡаларҙың юғары вазифаларға тәғәйенләнеүҙәре йыш ҡына ғауға сығанағы булып торҙо&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=СМИ: Телохранитель Атамбаева возглавил 9-ю службу ГКНБ|url=http://www.vb.kg/doc/314367_smi:_telohranitel_atambaeva_vozglavil_9_u_slyjby_gknb.html|work=Вечерний Бишкек|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;. Атамбаевтың &quot;яҡын араһы&quot;нан 6 йыл эсендә дәүләт чиновнигы булараҡ иҫ китергес карьера эшләгән һәм Ҡырғыҙ Республикаһында 100 иң бай кеше исемлегендә урын биләгән билдәле шәхестәрҙең береһе водитель Икрамжан Илмиянов булды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«В открытом доступе»: ТОП-100 богатейших людей Кыргызстана и сотня претендентов, упомянутых в дополнительном списке? (полный список) — Tazabek|last=Tazabek|url=http://www.tazabek.kg/news:1394940|work=Tazabek.kg|date=2017-07-24|accessdate=2017-07-24|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бывший водитель главы Киргизии стал заместителем руководителя аппарата президента - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/1476875.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-07-24|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730064213/https://regnum.ru/news/1476875.html|archivedate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Советником Атамбаева во второй раз стал его бывший водитель|url=https://lenta.ru/news/2017/04/20/atambaev/|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;. Тағы ла береһе — Эркин Сопоков, 2012 йылда Ҡырғыҙ Республиканың Һалым хеҙмәте рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ — Ҡырғыҙ Республикаһының Истанбул ҡалаһында (Төркиә) консул була. Атамбаевты уратып алысылар араһына ингән тағы бер билдәле персонаж — Атамбаев ябай оппозиционер сағында уҡ уның һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән Эркин Мамбеталиев. Илмиянов һәм Мамбеталиев Ҡырғыҙстан Эске эштәр министрлығы полковнигын үлтереү буйынса енәйәт эше фигуранттары. А. Атамбаевтың һаҡсыһы Э. Мамбеталиевҡа Енәйәт кодексының 30-97 статьяһы буйынса аңлы рәүештә кеше үлтереү ғәйепләүе белдерелгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Как это было. Вся правда об убийстве полковника МВД Киргизии Ч. Алиева|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1086592920|accessdate=2017-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730032732/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1086592920|archivedate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда ул 8 кеше үлтергәне өсөн ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. 2010 йылдың апреле ваҡиғаларынан һуң, Ҡурманбек Баҡиевтың президент вазифаһынан төшөрөлөүе һөҙөмтәһендә, ә йыл ярымдан һуң Атамбаев президент итеп һайланғандан һуң, Мамбеталиевтың эше «яңы асылған хәлдәр буйынса» ҡайтанан ҡарала. Был ниндәй хәл икәнен Бишкәк ҡала суды аңлатыуҙан баш тарта. Һөҙөмтәлә суд, Мамбеталиев депутатты үлтереүҙә ғәйепле түгел, ә башҡа кешеләрҙе үлтергәне өсөн 15 йыл төрмә срогына хөкөм ителә, тип белдерә. Әммә элекке спецназсы ул срокты ла тултырмай: суд, амнистияға таянып, уны иреккә сығара&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бывшему телохранителю соратника Отунбаевой отменили пожизненный срок|url=https://lenta.ru/news/2010/11/11/mambetaliev/|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Атамбаев Конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум үткәрә. Был инициативаны граждандар йәмғиәте вәкилдәре, хоҡуҡ яҡлаусылар, журналистар, оппозиционерҙар власты узурпациялау ынтылышы, тип атаны

&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fergananews.com/articles/9046|title=Чолпон Джакупова: После принятия поправок в Конституцию от парламентаризма останутся рожки да ножки|publisher=Фергана - международное агентство новостей|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

Атамбаев президентлығының тамамланыу фазаһы (2016—2017 йылдар) власть яғынан журналистарға, активистарға, оппозиция сәйәсмәндәренә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Заявление экс-президента Кыргызской Республики Отунбаевой Розы Исаковны|url=http://kabarlar.org/news/90356-zayavlenie-eks-prezidenta-kyrgyzskoy-respubliki-otunbaevoy-rozy-isakovny.html|work=КАБАРЛАР - Всегда первый!|date=2017-02-27|accessdate=2017-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730023938/http://kabarlar.org/news/90356-zayavlenie-eks-prezidenta-kyrgyzskoy-respubliki-otunbaevoy-rozy-isakovny.html|archivedate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt; һәм хоҡуҡ яҡлаусыларға&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Активисты потребовали от Атамбаева прекратить преследования правозащитников|url=http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html|work=Заноза|accessdate=2017-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730020009/http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730020009/http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt; ҡаршы йүнәлтелгән күп һанлы гражданлыҡ һәм енәйәти суд процестары менән билдәләнде. Ҡайһы бер суд процстарында Атамбаев шәхсән үҙе дәғүәсе (истец) булып сығыш яһай, һәм Ҡырғыҙ Республикаһы Генераль прокуроры уның мәнфәғәтен яҡлай.

=== Енәйәт эше һәм суд процесы ===
2019 йылдың 27 июнендә Жогорку Кенеш ҡарары буйынса, генераль прокуратура, президент вазифаһын башҡарған осорҙа «коррупция», «вазифа вәкәләттәрен арттырыу», «законһыҙ байығыу» кеүек ғәмәлдәр ҡылынғанлығын дәлилләп, Атамбаев, экс-президент, шуның менән бәйле тейелгеһеҙлеге, статусынан мәхрүм ителде&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/kyrgyzstan-almazbek-atambayev-is-stripped-of-the-immunity/30024187.html Бывший экс-президент. Атамбаева лишили неприкосновенности]&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың 7 авгусында Ҡырғыҙстан хоҡуҡ һаҡлау органдары Атамбаевты ҡулға алырға маташа, әммә был мөмкин булмай.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knews.kg/2019/08/08/almazbek-atambaev-vystupil-s-zayavleniem/|title=Алмазбек Атамбаев выступил с заявлением|author=K-News|date=2019-08-08|publisher=K-News|lang=|accessdate=2019-08-08}}&lt;/ref&gt;. 8 августа, икенсе тапҡыр ҡулға алырға тырышҡанда, Атамбаев бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как Атамбаева просили сдаться — видео переговоров в доме|url=https://ru.sputnik.kg/politics/20190808/1045370315/mvd-kursan-asanov-atambaev-peregovory-video.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев задержан|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6745997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алмазбек Атамбаев сдался властям|url=https://www.vb.kg/doc/380619_almazbek_atambaev_sdalsia_vlastiam.html}}&lt;/ref&gt;. [[Бишкәк]] район суды ҡарары менән, Атамбаев ҡулға алына һәм һаҡ аҫтына ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бывший президент Киргизии Атамбаев арестован до 26 августа|url=https://www.kommersant.ru/doc/4054987#id1781909|publisher=Коммерсантъ|date=2019-08-09}}&lt;/ref&gt;. Экс-президентты тотоу махсус операцияһы барышында 136 кеше зыян күрә, 1 спецназсы һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20200623/1573352524.html|title=Атамбаева приговорили к 11 годам и двум месяцам лишения свободы|date=20200623T1223|accessdate=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың йәйендә Бишкәктә Атамбаев эше судта ҡарала. 1 июндә, судья алдында хөкөм ителеүселәр өсөн тәғәйенләнгән быяла кәртә артында тороуҙан баш тартҡанлыҡтан, Атамбаев тыңлауҙар аҙағына тиклем суд залынан сығарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Судья удалил экс-президента Киргизии из зала суда до конца слушаний|url=https://ria.ru/20200601/1572271122.html|publisher=РИА Новости|date=2020-06-01}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 23 июнендә Бишкәк ҡалаһының Первомайский район суды, дәүләт башлығы сифатында ҡаты ауырыуына һылтанып, криминаль авторитет Азиз Батукаевты төрмәнән сығарырға бойороҡ биргәне өсөн, Ҡырғыҙстан енәйәти кодексының 319-сы статьяһы буйынса, Алмазбек Атамбаевты ун бер йыл ике айға иркенән мәхрүм итеү ҡарарын сығара, шулай уҡ ул бөтә дәүләт наградаларынан һәм мөлкәтенән мәхрүм ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев приговорен к лишению свободы по делу о коррупции|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2020/06/23/n_14583499.shtml|publisher=ГАЗЕТА.ru|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=За что экс-президенту Киргизии Атамбаеву дали 11 лет тюрьмы|url=https://www.mk.ru/politics/2020/06/23/za-chto-eksprezidentu-kirgizii-atambaevu-dali-11-let-tyurmy.html|publisher=[[Московский комсомолец]]|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 6 октябре төнөндә, һайлау һөҙөмтәләре менән риза булмау арҡаһында, Ҡырғыҙстанда күмәк халыҡ протесы башланғанда, Милли хәүефһеҙлек дәүләт Комитеты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9635005|title=Экс-президента Киргизии Алмазбека Атамбаева освободили из СИЗО|accessdate=2020-10-05}}&lt;/ref&gt; етәкселеге митингҡа сыҡҡан төркөм менән һөйләшкәндән һуң, Алмазбек Атамбаевты СИЗО-нан сығаралар. 9 октябрҙә Атамбаев, уны яҡлаусылар С. Исаков һәм О Бабанов менән бергә, үҙәк Ала-Тоо майҙанында сығыш яһағандан һуң, үҙен үҙе премьер тип иғлан иткән С Жапаров яҡлылар менән бәрелешә. Экс-президенттың машинаһына ут асыла. 10 октябрҙә ГКНБ хеҙмәткәрҙәре, сыуалыш ойоштороуҙа ғәйепләп, Атамбаевты ҡабат ҡулға ала&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik.kg/society/20201012/1050020787/almazbek-atambaev-zaderzhanie-podrobnosti-advokat.html Почему Атамбаева задержали не в Кой-Таше]&lt;/ref&gt;.

== Мауығыуҙары ==
Атамбаев йырҙар яҙыу менән мауыға, һәм уларҙы гитарала уйнап башҡара. Яҙыусыларҙың Ҡырғыҙ Әҙәбиәт фондын етәкләй&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160917/1477193442.html Президент Киргизии Атамбаев выпустил новый клип со своей песней | РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Ҡырғыҙстандың экс-президенты [[Аҡаев Асҡар Аҡаевич]]тың 2014 йылдың 21 февралендә в интервью «7 канал»дың «Ачык Соз (Открытый разговор)» программаһына биргән интервьюһында Атамбаевты 1990-сы йылдарҙа ул етәкләгән Яҙыусылар союзына бирелгән 50 миллион һум рәсәй грантын үҙләштереүҙә ғәйепләне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UPuj0K6hdko|title=где Атамбаев украл свой первый миллион|author=damir batyrbekov|date=2014-02-21|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Алмазбек Атамбаев 1988 йылдан икенсе никахта. Ҡатыны — Раиса Минәхмәдовна Атамбаева (ҡыҙ фамилияһы Шаһиева) милләте буйынса [[Татарҙар|татар]], һөнәре буйынса табип, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]]. Алмазбек Атамбаев йыш ҡына шаяртып үҙен «татар халҡының кейәүе» тип атай. Уларҙың ике балаһы — улы Ҡадир һәм ҡыҙы Алия бар.

== Әйткән фекерҙәре ==
* 2017 йылдың ноябрендә, президентлыҡ вәкәләттәренең һуңғы көндәрендә, журналистарҙың Ҡаҙағстан һәм шәхсән Нурсолтан Назарбаев менән мөнәсәбәттәре боҙолоу тураһындағы һорауҙарына Атамбаев Алмазбек ғауғалы һүҙҙәр ысҡындырҙы&lt;ref&gt;[https://kloop.kg/blog/2017/11/20/atambaev-kazahskie-senatory-sozhrut-lozhku-kala-esli-prikazhet-nachalnik/ Атамбаев: Казахские сенаторы «сожрут ложку кала, если прикажет начальник»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==

===Ҡырғыҙстан наградалары===

[[Файл:Meeting Vladimir Putin, Raisa Atambayeva, Almazbek Atambayev.jpg|мини|310px|{{center|Алмазбек һәм Раиса Атамбаевтар [[Владимир Путин]] менән. Мәскәү, 2017 йылдың 20 июне}}]]
{| class=&quot;wikitable&quot;; border=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Страна&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Дата&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;55%&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Награда&lt;/font&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 1999 йылдың 22 апреле&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/3093 Указ Президента Кыргызской Республики от 22 апреля 1999 года УП № 106 «О награждении медалью „Данк“ Атамбаева А. Ш.»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/lib/14171013/#52 Атамбаев, Алмаз Президент Киргизии]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot;&gt;Лишён государственных наград по решению суда. {{cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев приговорен к лишению свободы по делу о коррупции|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2020/06/23/n_14583499.shtml|publisher=ГАЗЕТА.ru|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | [[«Данк» миҙалы]]&lt;ref&gt;''за плодотворную деятельность в развитии промышленного производства''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2007 йылдың 27 ноябре&lt;ref&gt;[http://continent-online.com/Document/?doc_id=31150734 Указ Президента Кыргызской Республики от 27 ноября 2007 года № 518 «О награждении орденом „Данакер“ Атамбаева А. Ш.»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fergananews.com/news.php?id=7780 Киргизия: Исполняющий обязанности премьер-министра А.Атамбаев отправлен в отставку]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[«Данакер» ордены]]&lt;ref&gt; '' за большой вклад в социально-экономическое развитие республики, плодотворную работу по сохранению межнационального согласия''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 29 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61178 Распоряжение Президента Кыргызской Республики от 29 ноября 2011 года РП № 185 (О награждении именными часами за значительный вклад в поступательном и устойчивом развитии и становлении государственной власти)]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | Ҡырғыҙ Республикаһы Президентының исемле сәғәте &lt;ref&gt;''за значительный вклад в поступательное и устойчивое развитие и становление государственной власти''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 3 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61177 Указ Президента Кыргызской Республики от 30 ноября 2011 года УП № 311 «О награждении государственными наградами государственных и общественных деятелей республики»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vb.kg/doc/170972_roza_otynbaeva_nagradila_gosydarstvennyh_i_obshestvennyh_deiateley_spisok.html Роза Отунбаева наградила государственных и общественных деятелей (список)]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | II дәрәжә «Манас» ордены&lt;ref&gt; ''за гражданскую ответственность и мужество, проявленные в годы борьбы с авторитарными семейно-клановыми режимами, последовательное отстаивание идей демократии, свободы слова и мирных собраний, активное участие в проведении конституционной реформы, формировании основ парламентской демократии, а также в связи с успешным завершением переходного периода, после Апрельской Народной революции 2010 года''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 30 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61178 Указ Президента Кыргызской Республики от 30 ноября 2011 года УП № 312 «О награждении специальным нагрудным знаком „Апрель элдик революциясынын баатыры“ („Герой апрельской народной революции“)»]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | «Апрель халыҡ революцияһы батыры» махсус күкрәк билдәһе&lt;ref&gt; ''в знак признания особых заслуг участников событий 6-7 апреля 2010 года в свержении коррумпированного антинародного режима, в целях воспитания патриотизма''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2017 йылдың 27 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/900133 Указ Президента Кыргызской Республики от 27 ноября 2017 года УП № 1 «О присвоении высшей степени отличия „Кыргыз Республикасынын Баатыры“ А. Ш. Атамбаеву»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202064127/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/900133 |date=2020-12-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://prezident.kg/ru/novosti/10948_almazbeku_atambaevu_prisvoena_vyisshaya_stepen_otlichiya_kyirgyiz_respublikasyinyin_baatyiryi/|title=Алмазбеку Атамбаеву присвоена высшая степень отличия «Кыргыз Республикасынын Баатыры»|publisher=prezident.kg|accessdate=2017-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201024653/http://prezident.kg/ru/novosti/10948_almazbeku_atambaevu_prisvoena_vyisshaya_stepen_otlichiya_kyirgyiz_respublikasyinyin_baatyiryi |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Ҡырғыҙ Республикаһы Геройы]], «Аҡ Шумҡар» айырым билдәһе ҡушып бирелә&lt;ref&gt; ''за исключительные заслуги перед народом, выдающийся вклад в укрепление государственной независимости Кыргызстана, единства народа, мира и согласия в стране, создание прочного фундамента для устойчивого развития Кыргызской Республики, а также проявленные политическую волю и мужество''&lt;/ref&gt;
|}

===Башҡа дәүләттәр наградалары===
{| class=&quot;wikitable&quot;; border=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Страна&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Дата&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;55%&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Награда&lt;/font&gt;
|-
| {{Флагификация|Грузия}} || 2013&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://idfi.ge:443/en/state-prices-awarded-by-the-president-of-georgia-in-2003-2015|title=State Awards Issued by Georgian Presidents in 2003-2015|author=|website=|date=|publisher=IDFI|lang=en|accessdate=2019-05-12}}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | [[«Балҡыш» президент ордены]]
|-
| {{Флагификация|Сербия}} || 2013&lt;ref&gt;[http://www.predsednik.rs/node/565 Укази о одликовањима] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301055632/http://www.predsednik.rs/node/565 |date=2013-03-01 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Сербия Республикаһы ордены]] Таҫмаһы
|-
| {{Флагификация|Казахстан}} || 2014 йылдың 7 ноябре&lt;ref&gt;[http://www.akorda.kz/ru/page/page_218303_ Встреча с Президентом Кыргызской Республики Алмазбеком Атамбаевым, прибывшим в Казахстан с государственным визитом] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217082708/http://www.akorda.kz/ru/page/page_218303_ |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | I дәрәжә «Достык» ордены
|-
| {{Флагификация|Россия}} || 2016 йылдың 17 сентябре&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160917/1477190099.html Путин наградил президента Киргизии Атамбаева орденом Александра Невского]&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Александр Невский ордены]]
|-
| {{Флагификация|Россия}}/{{Флагификация|Якутия}} || 2016&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |title=Глава Якутии наградил Атамбаева за укрепление мира и дружбы народов |accessdate=2017-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201032558/http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |archivedate=2017-12-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201032558/http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | «Тыныслыҡ һәм халыҡтар дуҫлығын нығытҡан өсөн» Почётлы билдәһе
|-
| {{Флагификация|Азербайджан}} || 2016&lt;ref&gt;[http://www.salamnews.ru/ru/news/read/236715 Журнал «Мой Азербайджан» удостоил президента Кыргызстана орденом «Друг Азербайджана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924024453/http://www.salamnews.ru/ru/news/read/236715 |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | «Әзербайжандың дуҫы» ордены («Минең Әзербайжаным» журналы редакцияһы)
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.president.kg/ru Официальный сайт президента Киргизской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708233816/http://president.kg/ru/ |date=2018-07-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20091112183016/http://www.sambo.kg/federacija/atambaev.html Федерация Самбо КР]
* [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;letter=a&amp;person=543 Справочная база] (недоступная ссылка)
* [http://www.president.kg/ru Официальный сайт президента Киргизской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708233816/http://president.kg/ru/ |date=2018-07-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20091112183016/http://www.sambo.kg/federacija/atambaev.html Федерация Самбо КР]
* [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;letter=a&amp;person=543 Справочная база]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}

{{внешние ссылки}}
{{Президенты Киргизии}}
{{Премьер-министры Киргизии}}

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан Геройҙары]]
[[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]]
[[Категория:СССР иҡтисадсылары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстандың автор-башҡарыусылары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан премьер-министрҙары]]
[[Категория:Депутаты Жогорку Кенеш депутаттары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан министрҙары]]
[[Категория:XXI быуат идарасылары]]
[[Категория:XXI быуат хакимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан президенттары]]</text>
      <sha1>g9kmydblxgtir9u8wjp35duxpijz0gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филүс (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178680</id>
    <revision>
      <id>1307218</id>
      <parentid>1270779</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T17:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле кешеләр */</comment>
      <origin>1307218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3172" sha1="rohozx56tb0m504bl56k9ycbpnf7x3v" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Филүс''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

== Этимологияһы ==
Филүс исеме фарсы теленән планета тигәнде аңлата.&lt;br&gt;

== Билдәле кешеләр ==
[[Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы]] ([[24 октябрь]] [[1941 йыл]] — [[1 апрель]] [[1990 йыл]]) — {{йырсы|СССР|Башҡортостан|Башҡорт|XX быуат}} (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған (1978) артисы.&lt;br&gt;

[[Ҡалмырҙин Филүс Фәрүәз улы]] — [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.&lt;ref&gt;[https://muzkarta.info/filarmoniya/bashkirskaya-filarmoniya/glavnaya Солисты Башкирской филармонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009063228/https://muzkarta.info/filarmoniya/bashkirskaya-filarmoniya/glavnaya |date=2021-10-09 }}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;

[[Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы]] ([[11 ғинуар]] [[1990 йыл]]) — [[Рәсәй]] хәрби хеҙмәткәре, [[ефрейтор]], Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы.&lt;br&gt;

[[Филүс Каһиров]] — йырсы, Татарстан (2023) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан]] (2026) Республикаларының халыҡ артисы&lt;br&gt;

[[Валеев Филүс Фәнит улы]]- йырсы, «Бәхетле» төркөмөнөң солисы.&lt;br&gt;

[[Филүс Хисаметдинов]] (23 март 1950 йыл)- популяр йырҙар авторы, шағир Татарстандың баш ветеринар табибы булып эшләй.

[[Филүс һәм Илдус Рәҡимовтар]] — ҡул көрәше менән шөғөлләнәләр. Төрлө ярыштарҙа әүҙем ҡатнашалар, ГДЗС, янғын һүндереү буйынса ярыштарҙа һәм гер спорты призерҙары.&lt;br&gt;

[[Шәңгәрәев Филюс]] — йырсы. Ҡариҙел районы.&lt;br&gt;

[[Хантимеров Филүс Фәйруз улы]] — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының бүлек начальнигы.

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] &lt;!-- Ир-ат исеме мәҡәләһе булғанда был категорияны ҡалдырығыҙ --&gt;
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре]] &lt;!-- Ҡатын-ҡыҙ мәҡәләһе булғанда был категорияны ҡалдырығыҙ --&gt;
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>rohozx56tb0m504bl56k9ycbpnf7x3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183745</id>
    <revision>
      <id>1307220</id>
      <parentid>1140160</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T18:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5278" sha1="15rl0lahqn5t379keb15h5f1daawt7x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''СССР Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы''' — был министрлыҡҡа ауыл хужалығы менән бәйле ауыл хужалығы машиналары, тракторҙар һәм башҡа ауыл хужалығы машиналары етештереү эше йөкмәтелә.

== Тарихы ==
1939 йылдың 11 ғинуарында СССР Оборона сәнәғәте Халыҡ комиссариаты бер нисә ведомствоға айырыла, улар араһында Боеприпастар халыҡ комиссариаты ла (НКБ) була.

Ул 53 производство предприятиеһы һәм 12 конструкторҙар бюроһы, биш төҙөлөш компанияһы, 5 юғары уҡыу йорто һәм 11 техникум эшмәкәрлегенә яуаплы ине. 1939 йылда был министрлыҡта 337 141 эшсе эшләне.

Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы Ауыл хужалығы машиналары эшләү Баш идаралығы (Главсельмаш) составына ингән. 1937 йылдың 29 авгусындағы закон менән ауыл хужалығы машиналары эшләүҙең баш идаралығы Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатынан Машиналар эшләү халыҡ комиссариатына тапшырылырға тейешле төп идаралыҡтар иҫәбенә индерелгән. 1939 йылдың 5 февралендә был баш идаралыҡ Урта машиналар эшләү халыҡ комиссариатына&lt;ref&gt;[http://www.wismut.su/History_MSM_5.htm Постановление СМ СССР № 2006—822сс «О задачах и правах Министерства среднего машиностроения»]&lt;/ref&gt; тапшырылған.

СССР Юғары Советы Президиумының [[1946 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ындағы Указы менән Боеприпастар халыҡ комиссариаты һәм уның предприятиелары, Урта машина эшләү халыҡ комиссариатының һәм Транспорт машиналары эшләү халыҡ комиссариатының трактор заводтары, Миномёт ҡоралдары халыҡ комиссариатының ауыл хужалығы машиналары эшләү заводтары Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты итеп үҙгәртелде&lt;ref&gt; [http://www.wismut.su/History_SREDMACH.htm Документы о Минсредмаше]&lt;/ref&gt;.

1946 йылдың 15 мартындағы Халыҡ комиссариаттары Советын СССР Министрҙар Советы итеп үҙгәртеп ҡороу тураһындағы Законға ярашлы, Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы тип үҙгәртелә.

== Министрлыҡтар исемлеге ==
* ''Боеприпастар халыҡ комиссары:''

Сергеев Иван Павлович (11.1.1939 — 8.3.1941)

Горемыкин Петр Иванович (8.3.1941 — 16.2.1942)

Ванников Борис Иванович (16.2.1942 — 7.1.1946)

* ''Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрҙары:''

Ванников Борис Иванович (7.1.1946 — 26.6.1946)

Петр Горемыкин (26.6.1946 — 14.3.1951)

Георгий Попов (14.3.1951 — 15.3.1953)

* ''Тракторҙар һәм ауыл хужалығы машиналары министрҙары:''

Синицын Иван Иванович (2.10.1965 — 10.10.1980)

Ежевский Александр Александрович (10.10.1980 — 19.10.1988)

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [http://www.biblioatom.ru/ История Росатома] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wismut.su/History_SREDMACH.htm Документы о Минсредмаше]
* [http://www.wismut.su/History_MSM_5.htm Постановление СМ СССР № 2006—822сс «О задачах и правах Министерства среднего машиностроения»]
* [http://www.m24.ru/articles/100078 Кабинет Ефима Славского: где работал министр среднего машиностроения СССР]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Государственные институты власти времён СССР}}
{{Ядерные испытания СССР}}

[[Категория:СССР министрлыҡтары]]
[[Категория:СССР атом сәнәғәте]]
[[Категория:СССР ядро энергетикаһы]]</text>
      <sha1>15rl0lahqn5t379keb15h5f1daawt7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алабуға Ҡамауы (1708)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192925</id>
    <revision>
      <id>1307211</id>
      <parentid>1249565</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T14:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="nxk7hhq8ujtjxkv28kro6tmlu9olghl" xml:space="preserve">'''Алабуға Ҡамауы''' — [[Күсем Түләкәев|Күсем Түләкәйев]] етәкселегендәге [[Башҡорттар|башҡорт]] ихтилалсылары һәм [[Рус батшалығы]] хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш.

{{Ҡораллы конфликт|конфликт=Алабуға Ҡамауы|часть=[[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)]]|дата=[[7 ғинуар]] [[1708]]|место=[[Алабуға (ҡала)|Алабуға]]|итог=Башҡорттарҙың еңеше&lt;ref&gt;{{cite book |title=Башкирские восстания 17-18 веков – феномен в истории народов Евразии |url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |page=156 |isbn=978-5-295-06448-7 |lang=ru |author=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманов]] |date=2016 |quote=Еще в начале января 1708 г. туда перебрался Кусюм во главе с 2 000 башкир и осадил Елабугу.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |date=2023-07-30 }}&lt;/ref&gt;|противник1=[[Башҡорттар]]|противник2=[[Рус батшалығы]]|силы1=2000|силы2=Билдәһеҙ|командир1=[[Күсем Түләкәев|Күсем Түләкәйев]]|командир2=Билдәһеҙ}}

== Һуғыштың тарихы һәм урыны ==
1708 йылдың ғинуар айының беренсе яртыһында ихтилалсыларҙың төп көстәре [[Кама|Сулман]] йылғаһын аша сыға, һәм төп һуғыш театры булып Сулмандан көнбайыштараҡ Ҡазан өйәҙе территорияһы тора.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |title=Башкирские восстания |lang=ru |author=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманов]] |isbn=5-295-01126-7 |page=159}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730153203/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |date=2023-07-30 }}&lt;/ref&gt;

== Ваҡиғалар барышы ==
[[Зәй]] ҡәлғәһен ҡамап алғандан һуң [[Күсем Түләкәев|Күсем Түләкәйев]] етәкселегендәге 3 мең ихтилалсы [[Алабуға (ҡала)|Алабуғаны]] ҡамай.&lt;ref&gt;{{cite book|title=История Башкортостана с древнейших времен до наших дней|url=https://ihtika.ru/book/istoriya-bashkortostana-s-drevneyshih-vremen-do-nashih-dney-v-dvuh-tomah-tom-1-ufa-kitap-2004-488-s|page=161|lang=ru|author=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманов]]|isbn=5-295-03488-7|том=|pages=|volume=}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:1708 йыл]]</text>
      <sha1>nxk7hhq8ujtjxkv28kro6tmlu9olghl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Введенское алыу (1708)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193465</id>
    <revision>
      <id>1307247</id>
      <parentid>1291784</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T09:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5430" sha1="11kxt1wpo06sxpdwqpo5pzx3yr5qkxx" xml:space="preserve">'''Введенское алыу''' – башҡорт һәм татар баш күтәреүселәренең ҡаланы алыуы. 1704-1711 йылдарҙағы [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|Башҡорт ихтилалы]] ваҡиғаларының береһе. 
{{Хәрби конфликт
|конфликт = Введенскийҙы алыу
|часть = [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)]]
|дата = 7 ғинуар, 1708 йыл
|место = Введенское
|итог = Күтәрелгән еңеше 
|противник1 = Татар баш күтәреүселәре&lt;br&gt;Башкорт баш күтәреүселәре
|противник2 = [[Рус батшалығы]]}}

== Тарих башы ==
1708 йылдың 26 декабрендә башҡорт баш күтәреүселәре Сарапул өйәҙенә бәреп инә һәм Березовка, Буй, Тарасов, Таскинов, Касев, Китаев, Глухов, Шадрин, Отросов, Мостовая ауылдарын ҡамай. Был ваҡиғалар ваҡытында бер нисә ауыл яндырыла һәм күп кенә крәҫтиәндәр әсирлеккә алына. Баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре Уҫы юлына янаған.{{sfn|Акманов|1993|p=153}}
== Ваҡиғалар барышы == 
7 ғинуарҙа баш күтәреүселәр Көңгөр өйәҙенә бәреп инә һәм татар баш күтәреүселәре ярҙамында Златоуст, Преображенское, Введенское, Никольское, Медянское, Покровское ауылдарын һәм өйәҙҙең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан башҡа пункттарҙы баҫып ала.{{sfn|Акманов|1993|p=153}}{{sfn|Хәмиҙуллин|2017|p=78}}{{sfn|Зинуров|2001|p=193}}
== Эҙемтәләре ==
Көңгөрҙә ҡамауға ашығыс әҙерләнә башлайҙар. Урыҫтар Көңгөр диуарҙарын нығытырға теләй. Һалдаттарға ҡорал бирә башлайҙар, пистолеттар ҡуялар, һаҡсылар бүлеп бирәләр.Баш күтәреүселәр үҙҙәренең көсө массаларға ярҙам итеүҙә икәнен яҡшы аңлай. Ғәҙәттә, уларға тиклем кешеләрҙе сафҡа инергә саҡырыусы йүгереүселәр булған. Был бигерәк тә ихтилал көсәйгәндә сағыла.{{sfn|Акманов|2016|p=152}}
== Шулай уҡ ҡарарға ==
* [[Златоуст янындағы алыш (1708)]]
== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book |last=Акманов |first=Ирек |url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |title=Башкирские восстания XVII–XVIII веков – феномен в истории народов Евразии |year=2016 |isbn=978-5-295-06448-7 |language=ru}}
* {{Cite book |last=Хәмиҙуллин |first=Салауат |url=https://web.archive.org/web/20230714070138/https://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-sart-i-kalmak-tom-27--ufa-2017--456-s |title=История башкирских родов. Сарт и Калмак. |last2=Азнабаев |first2=Булат |year=2017 |isbn=978-5-295-06821-8 |volume=27 |language=ru}}
* {{Cite book |last=Зинуров |first=Рафаил |url=https://ihtika.ru/index.php/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |title=Башкирские восстания и индейские войны – феномен в мировой истории |year=2001 |isbn=5-7501-0214-9 |language=ru}} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book |last=Акманов |year=1993 |first=Ирек |url=https://web.archive.org/web/20230730153203/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |title=Башкирские восстания |isbn=5-295-01126-7 |language=ru}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [https://istoriyakratko.ru/pravlenie-romanovyh/sobytiya/bashkirskoe-vosstanie-1704-1711-tablitsa.html Башкирское восстание (1704-1711)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202093059/https://istoriyakratko.ru/pravlenie-romanovyh/sobytiya/bashkirskoe-vosstanie-1704-1711-tablitsa.html |date=2023-12-02 }}

* [https://youtube.com/watch?v=BfX5bVYnvp0&amp;feature=share Алдаровщина (Башкирское восстание 1704-1711 гг.)]

* [https://m.realnoevremya.ru/articles/66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka?_url=%2Farticles%2F66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka#from_desktop Башкиро-татарские восстания: как Москва сыграла на противоречиях с казахами и калмыками и победила] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928030125/https://m.realnoevremya.ru/articles/66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka?_url=%2Farticles%2F66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka#from_desktop |date=2023-09-28 }}</text>
      <sha1>11kxt1wpo06sxpdwqpo5pzx3yr5qkxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198039</id>
    <revision>
      <id>1307215</id>
      <parentid>1273323</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T15:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4014" sha1="j37nles6ox5uuj2m5f8nc2s1a42h3x9" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}

'''Алматы''' ({{Lang-kk|Алматы}}) — [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙаҡстандың]] [[Аҡмулла өлкәһе|Аҡмола өлкәһендә]] урынлашҡан ауыл.&lt;ref&gt;{{Citation|title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том|url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region|access-date=2021-02-09|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Бында [[климат]] континенталь. [[Ғинуар|Ғинуарҙың]] уртаса температураһы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөмдәр һаны 350-400 мм, уларҙың төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь осорҙарына тура килә. [[Җилләр розасы|Елдәр прозаһында]] төньяҡ-көнсығыш (34 %) һәм төньяҡ (16 %) [[Ел|елдәр]] өҫтөнлөк итә. Ҡаты [[Ҡар|кар]] ҡатламы ноябрҙең һуңғы декадаһында формалаша һәм марттың икенсе декадаһында тамамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халыҡ һаны ==
1989 йылда ауыл халҡы 674 кеше тәшкил итә (шуларҙың 43% урыҫтар).1999 йылда ауыл халҡы 220 кеше тәшкил итә (117 ир-ат һәм 103 ҡатын-ҡыҙ).&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=qTHtAAAAMAAJ&amp;hl=uk&amp;pg=PA395|автор=|заглавие=Итоги Всесоюзной переписи населения 1989 года по Казахской ССР. Том 3|год=|издательство=|страниц=|archivedate=2022-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220211115254/https://books.google.com.ua/books?id=qTHtAAAAMAAJ&amp;hl=uk&amp;pg=PA395#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 159 кеше (83 ир-ат һәм 76 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|archivedate=2013-05-13}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сығанаҡтар ==
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 [[:tt:Special:BookSources/5898001239|ISBN 5-89800-123-9]].

== Әҙәбиәт ==

* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. [[:tt:Special:BookSources/9965171343|ISBN 9965-17-134-3]].
[[категория:Алматы]]
[[Категория:Ҡаҙағстан тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>j37nles6ox5uuj2m5f8nc2s1a42h3x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201527</id>
    <revision>
      <id>1307244</id>
      <parentid>1307203</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T07:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6505" sha1="2uylmj3h1em831xzmogq8mebpwsz78k" xml:space="preserve"> {{фш|Бәкеров}}
{{Учёный
 |Имя                  = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Әнүәр Бәкеров.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Дата рождения        = 26.02.1964
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Өфө}}
 |Дата смерти          = 
 |Гражданство          = {{Флагификация|РФ}}
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = БДМУ клиникаһы
 |Альма-матер          = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]]
 |Учёная степень       = медицина фәндәре докторы
 |Учёное звание        = профессор
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ клиникаһының баш табибы (2021).


== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Әнүәр Әкрәм улы Бәкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный  медицинский университет|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.:

* 2002 йыл — баш хирург
* 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы
* 2011 йыл — беренсе урынбаҫар
* 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы
* 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй
* 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82354}}
*  [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>2uylmj3h1em831xzmogq8mebpwsz78k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201589</id>
    <revision>
      <id>1307213</id>
      <timestamp>2026-10-10T15:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Zona arqueológica de Cantona, Puebla, México, 2013-10-11, DD 43.JPG</comment>
      <origin>1307213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="i0sv6cbkiwf4yhldjc4h4nxzow0we87" xml:space="preserve">Zona arqueológica de Cantona, Puebla, México, 2013-10-11, DD 43.JPG</text>
      <sha1>i0sv6cbkiwf4yhldjc4h4nxzow0we87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вәлиев Рифҡәт Нурый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201590</id>
    <revision>
      <id>1307231</id>
      <timestamp>2026-10-11T03:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вәлиев Рифҡәт Нурый улы]] битенең исемен [[Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] тип Айсар алыштырҙы: Хаталы атама</comment>
      <origin>1307231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="a9uc44rulh813nq9zf38kx78n1pq1o4" xml:space="preserve">#перенаправление [[Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]]</text>
      <sha1>a9uc44rulh813nq9zf38kx78n1pq1o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307234</id>
      <parentid>1307231</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T03:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1307234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="nrlilbvoc2942dm0o8u6tdlo5ifutqb" xml:space="preserve">{{Delete|хаталы яҙылыш}}</text>
      <sha1>nrlilbvoc2942dm0o8u6tdlo5ifutqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Вәлиев Рифҡәт Нурый улы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201591</id>
    <redirect title="Фекерләшеү:Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы" />
    <revision>
      <id>1307233</id>
      <timestamp>2026-10-11T03:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>[[Фекерләшеү:Вәлиев Рифҡәт Нурый улы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]] тип Айсар алыштырҙы: Хаталы атама</comment>
      <origin>1307233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="obhzm2qygdhdlvyl8ahjorcfr4r38te" xml:space="preserve">#перенаправление [[Фекерләшеү:Вәлиев Рәфҡәт Нурый улы]]</text>
      <sha1>obhzm2qygdhdlvyl8ahjorcfr4r38te</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>