Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 67762 1307273 1256413 2026-10-12T05:02:39Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1307273 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө. ** Аҙыҡ-түлек көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө. * {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө. * {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө. ** Аллергологтар көнө. * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. * [[1929]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1938]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла. * [[1964]]: [[Ҡытай]] беренсе йәҙрә ҡоралына һынау үткәрә. * [[1983]]: «Мумий Тролль» төркөмө ойошторола. * [[1988]]: Үҙәк телевидениела «Ҡол ҡыҙ Изаура» сериалы күрһәтелә башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан. * [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1994), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенң физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006), эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. * [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан. * [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан * [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан. * [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1854]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры. * [[1863]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1873]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы. * [[1888]]: Юджин О’Нил, [[АҠШ]] драматургы. * [[1908]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы. * [[1948]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»). * [[1961]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы. * [[1968]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы. * [[1970]]: Андрей Тихонов, Рәсәй футболсыһы һәм тренеры. * [[1972]]: Дарюс Каспарайтис, Рәсәй хоккейсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1774]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры. * [[1879]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1938]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К16]] [[Категория:16 октябрь]] rwmt8y6m5hheclyd04umh3do7po8f8b 1307281 1307273 2026-10-12T08:50:39Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1307281 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө. ** Аҙыҡ-түлек көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө. * {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө. * {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө. ** Аллергологтар көнө. * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. * [[1929]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1938]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла. * [[1964]]: [[Ҡытай]] беренсе йәҙрә ҡоралына һынау үткәрә. * [[1983]]: «Мумий Тролль» төркөмө ойошторола. * [[1988]]: Үҙәк телевидениела «Ҡол ҡыҙ Изаура» сериалы күрһәтелә башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан. * [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1994), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенең физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006), эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. * [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан. * [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан * [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан. * [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1854]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры. * [[1863]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1873]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы. * [[1888]]: Юджин О’Нил, [[АҠШ]] драматургы. * [[1908]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы. * [[1948]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»). * [[1961]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы. * [[1968]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы. * [[1970]]: Андрей Тихонов, Рәсәй футболсыһы һәм тренеры. * [[1972]]: Дарюс Каспарайтис, Рәсәй хоккейсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1774]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры. * [[1879]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1938]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К16]] [[Категория:16 октябрь]] 9w2mce5p9njx5jzsnzb34a1tzke128q 0 71213 1307275 1251725 2026-10-12T07:07:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307275 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Кибеҙ |Национальное название = |Изображение = |Подпись = |Координаты = 54/00/35/N/56/54/33/E |region = RU-BA |CoordScale = |Регион = Башҡортостан |Горная система = Урал тауҙары |Период образования = |Площадь = |Длина = 17 |Ширина = 7 |Высочайшая вершина = |Высота = 695 |Страна = Рәсәй |Позиционная карта 1 = |Категория на Викискладе = }} '''Кибеҙ''' — [[Башҡортостан]] (Көньяҡ) [[Урал]]ындағы һырт. [[Мәләүез районы]] буйлап [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 13 км, киңлеге 2 км, көньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 17 км, киңлеге 4—7 км. Абсолют бейеклеге 695 м. Һыртта 617—695 м бейеклектәге 9 түбә айырыла. Төньяҡ өлөшөнөң рельефы ҡатмарлы. Түбәләре яҫы, таш һибелмәләре бар. Көнсығыш битләүе күп уйпатлыҡ менән ҡатмарланған, көньяҡ өлөшө яҫы түбәле тау массивынан ғибәрәт. Көнсығыш битләүе Ағиҙел йылғаһына ҡарай текә төшә, көнбайышы — һөҙәк. Аҫҡы карбон эзбизташтарынан тора. Һыртта Нөгөш, Ағиҙел йылғалары һ.б. ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ өлөшөнөң ландшафы һоро урман тупрағының тау аналогтарындағы киң япраҡлы урмандарҙан һәм йүкә‑имән‑саған ҡатыш киң япраҡлы ҡоро урмандарҙан ғибәрәт. Көньяҡ өлөшө аҙ көлһыуланған ҡараһыу һоро урман ҡара тупрағындағы, кәҫле аллювиаль тупраҡтағы ҡайын‑ҡарағай һәм ҡарағай урмандарынан, болондарҙан тора. Һырт [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] биләмәһендә урынлашҡан. == Һылтанмалар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/kibiz/t/6727 Хребет Кибиз] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] 35rzkoy28wayz2l9xurncg58v51jrtb 0 71214 1307274 1066738 2026-10-12T06:48:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307274 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Кесе Арҡа |Национальное название = |Изображение = |Подпись = |Координаты = 54/29/56/N/58/37/10.55/E |CoordScale = |Расположение = |Регионы = Башҡортостан |Горная система = Көньяҡ Урал |Период образования = |Площадь = <!-- в км² --> |Длина = 9 |Ширина = 8 |Высота = 609 |Карта = |Страна = Рәсәй |Позиционная карта 1 = Россия Башкортостан Ишимбайский район |Категория на Викискладе = }} '''Кесе Арҡа''' — [[Башҡортостан]] (Көньяҡ) [[Урал]]ындағы һырт. [[Ишембай районы]] буйлап [[Өпәй]] һәм [[Һарғай]] йылғалары ([[Рәүҙәк]] йылғаһы ҡушылдыҡтары) араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 9 км, киңлеге 2—4 км, абс. бейеклеге 609 м. 5 түбәһе айырылып тора. Рельефы тигеҙ, уйпатлыҡтар м‑н ҡатмарланған. Төньяҡ өлөшөндә 10 м тәрәнлектәге карст упҡыны бар. Көнсығыш битләүҙәре һөҙәк, көнбайышы — текә. Вендтың әшә свитаһы алевролиттарынан һәм полимикт ҡомташтарынан тора. Ландшафы тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы йүкә‑имән‑саған ҡатыш киң япраҡлы ҡоро урмандарҙан тора. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160305001853/http://wiki02.ru/encyclopedia/kisearka/t/6842 Хребет Кисеарка] * [http://loadmap.net/ru/m110951 Топографическая карт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131234/http://loadmap.net/ru/m110951 |date=2016-03-04 }} * [http://itouchmap.com/?c=rs&UF=10957015&UN=12085561&DG=MTS Кисеарка, Хребет] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] a2eka4p621mtr8kfj3ggtpro31s5jcg 0 81781 1307256 1244736 2026-10-11T20:25:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307256 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Адди́кция''' ({{lang-en|addiction}} — ''бәйлелек, зарарлы ғәҙәт''), киң мәғәнәлә — билдәле бер даирәлә кешегә йоғонто яһай торған бәйләнсек ихтыяж. Термин йыш ҡына дарыуға бәйлелек, наркомания кеүек күренештәр өсөн ҡулланыла, хәҙерге көндә химик булмаған бәйлелек өсөн дә ҡулланыла<ref>{{книга|автор=А.Л.Свенцицкий|заглавие=Краткий психологический словарь|издательство=Проспект |год=2011|страницы=11|страниц=512|isbn=978-5-392-01704-1}}</ref>, мәҫәлән интернетҡа бәйлелек, компьютер уйындарына бәйлелек, [[шопоголизм]], психоген артыҡ ашау, [[фанатизм]], порнографияға бәйлелек һәм башҡалар<ref>{{cite journal| last = Taylor| first = C.Z.| authorlink = | coauthors = | title = Religious Addiction: Obsession with Spirituality| journal = Pastoral Psychology| volume = 50| issue = 4| pages = 291–315| publisher = Springer Netherlands| month = March| year = 2002| url = http://www.springerlink.com/content/9ner79ge7kntx3hp/| doi = 10.1023/A:1014074130084| 15 = }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite encyclopedia| url = http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0815204.html| title = Depression| encyclopedia = The Columbia Electronic Encyclopedia| volume = | pages = | publisher = Columbia University Press| year = 2007| id = | 9 = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402232951/http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0815204.html |date=2012-04-02 }}</ref><ref>{{cite web | last = Nowack| first = W.J.| authorlink = | coauthors = | title = Psychiatric Disorders Associated With Epilepsy| work = eMedicine Specialities| publisher = WebMD| date = 2006-08-29| url = http://www.emedicine.com/neuro/topic604.htm| doi = | |archiveurl=http://www.webcitation.org/68Bwt0lx4|archivedate=2012-06-05}}</ref>Медицина мәғәнәһендә, аддиктивлыҡ — пациент өсөн ғәҙәти графикты боҙоусы билдәле бер эштәрҙе ҡабатлауҙың талап ителеүе, асыҡтан-асыҡ физиологик һәм психологик тайпылыштар, тривиаль булмаған тәртип һәм психиканың үҙенсәлекле боҙолоуы менән оҙатыла.<ref>{{cite web| last = Beck| first = D.A.| authorlink = | coauthors = | title = Psychiatric Disorders due to General Medical Conditions| work = | publisher = Department of Psychiatry, University of Missouri-Columbia| year = 2007| url = http://www.umcpsychiatry.com/medstudents/Psychiatryic%20Disorder%20Due%20to%20General%20Medical%20Conditions-Outline.pdf| format = PDF| doi = | 12 = | archiveurl = http://web.archive.org/web/20080414121814/http://www.umcpsychiatry.com/medstudents/Psychiatryic+Disorder+Due+to+General+Medical+Conditions-Outline.pdf| archivedate = 2008-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414121814/http://www.umcpsychiatry.com/medstudents/Psychiatryic+Disorder+Due+to+General+Medical+Conditions-Outline.pdf |date=2008-04-14 }}</ref>. Үҙ ихтыярынан тыш ят һәм еңел генә ҡотола алмаҫлыҡ ғәҙәттәрҙе үҙләштереү; шәхес был ғәҙәттәрҙең насар икәнлеген аңлай һәм хатта уларға ҡаршы уңышһыҙ көрәшә лә. == Термин тарихы == Тәүҙә дарыу препараты ҡулланыуға бәйле фармакология термины булараҡ файҙаланыла. [[Дауа саралары|Дарыуҙарҙы]] (легаль йәки легаль булмаған наркотикты) етерлек күләмдә ҡулланыуҙы күҙ уңында тота ине. Бындай бәйлелеккә нигеҙләнгән аддиктив тәртип («наркотизм») девиант тип баһалана һәм ауырыу булараҡ аддицияға ҡаршы ҡуйыла<ref>Пятницкая И. Н. Клиническая наркология. Л., Медицина. 1975. 332 с.</ref>. Дөйөм алғанда, аддикция шартлы рәүештә физик бәйлелек синдромына һәм психологик үҙ-үҙеңде тотоу синдромына бүленә. Әлеге ваҡытта ошондай аддиктив ҡаҡшауҙарҙың асылына ҡараш үҙгәрҙе. «Наркотизм» башҡа тәртипһеҙ аддиктив ҡаҡшауҙар менән бер рәттән берҙәм феномен, психопатологик асылға дөйөм ҡараш кеүек ҡабул ителә башлай.<ref name="pmid19742294">{{cite journal |author=Albrecht U, Kirschner NE, Grüsser SM |title=Diagnostic instruments for behavioural addiction: an overview |journal=Psychosoc Med |volume=4 |issue= |pages=Doc11 |year=2007 |pmid=19742294 |pmc=2736529 |doi= |url=http://www.egms.de/static/en/journals/psm/2007-4/psm000043.shtml}}</ref><ref>{{книга|автор=С.Ю.Циркин|заглавие=Справочник по психологии и психиатрии детского и подросткового возраста|издание=2|издательство=Питер|год=2004|страницы=561|страниц=896|isbn=5-318-00115-7}}</ref>. [[Психология]]ла үҙ-үҙеңде тотоу аддикцияһы, шәхес [[аң]]ының билдәле бер эшмәкәрлеккә бәйле торошо, был бәйлелекте үҙ алдына еңеп сыға алмау хәле тип билдәләнә. == Классификацияһы == Аддикцияның төрлө авторҙары обсессив-компульсив ҡаҡшауҙарға<ref>Leshner A.I. Addiction is a brain disease — and it matters. // Science. 1997. V. 278. N 5335. P. 45-47.</ref>, продуктив спектр боҙолоуҙарына ҡарай<ref>Альтшулер В. Б. Патологическое влечение к алкоголю. Москва, 1994. — 216 с.</ref>, {{comment|сумеречное помрачение сознания|аңдың кинәт боҙолоуы арҡаһында, күнегелгән автоматиак ғәмәлдәрҙе башҡараыу һаҡланһа ла, тирә-йүндә оринтирлашыуҙың насарайыуы}} (ғәҙәттә көтөлмәгәндә башлана, ҡыҫҡа ваҡыт дауам итә һәм ҡапыл туҡтай, был ҡаҡшау транзитор йәки тиҙ үтеүсән тип атала) һ.б. менән сағыштырыла<ref>Менделевич В. Д., Садыкова Р. Г. Зависимость как психологический и психопатологический феномен (проблемы диагностики и дифференциации)// Вестник клинической психологии. 2003. Т. 1. № 2. С. 153—158</ref>. Ҡайһы бер авторҙар тарафынан бер-береһе менән дә, башҡа психик ҡаҡшауҙар менән дә тотороҡло (60 % -ҡа тиклем) аддиктив ҡаҡшау (коморбидность), шулай уҡ башҡа психик ҡаҡшау (аффектив, обсессив-компульсив һ.б.) күҙәтелә. Коморбидлыҡ — бер пациентта берҙәм патогенетик механизм менән бәйләнгән йәки ваҡыт буйынса тура килгән ике йәки унан күберәк ауырыуҙарҙың, синдромдарҙың йәки психик ҡаҡшауҙарҙың булыуы.<ref name="egorov">{{cite web|url=http://www.narcom.ru/publ/info/267|title=Перспективы лечения аддиктивных расстройств: теоретические предпосылки|last=А. Ю. Егоров|accessdate=2012-03-13}}</ref>. Аддиктив ауырыуҙарҙы ҡайһы берҙә йоғошло булмағандар йәки социаль ауырыуҙар класына ҡарай. Һуңғы ун йыллыҡтың клиник һәм социаль наркологияһында һәм адиктологияһында хәүефтең яңы факторҙары, кешенең хәле, терапевтик резистентлығы, ауырыуҙың ремиссияһыҙ барышының иртә һәм бик тиҙ формалашыуы билдәләнә. Дөйөм алғанда, аддикцияларҙы шартлы рәүештә «химик» (субстанцион) — шулай уҡ физик буйһоноусанлыҡҡа һәм тәртип (субстанцион булмаған), психик бойондороҡһоҙлоҡ тип аталғандарға бүлергә мөмкин<ref name="pmid19742294"/><ref>{{книга|автор=С.Ю.Циркин|заглавие=Справочник по психологии и психиатрии детского и подросткового возраста|издание=2|издательство=Питер|год=2004|страницы=561|страниц=896|isbn=5-318-00115-7}}</ref>. Психологияла тәртип аддикцияһы — билдәле бер эшмәкәрлеккә әүәҫлеге, уны үҙ аллы туҡтата алмауы менән ҡылыҡһырланған аң торошо. == Күренеште өйрәнеү == Кешенең аддиктив тотошо, үҙенең аң торошон үҙгәртеп, ысынбарлыҡ тормоштан китергә ынтылышы менән бәйле. Был күренеште өйрәнеү менән аддиктология, клиник психология һәм [[социология]] шөғөлләнә.<ref>{{cite web |url=http://psychology.net.ru/articles/print.html?page_id=124 |title=Об аддикциях и аддиктивном поведении|author=В. Качалов |lang=ru |website=Мир Психологии |accessdate=2012-03-12}}</ref>. Йәмғиәт тарафынан ҡабул итерлек аддикция формалары бар<ref>[http://www.narcom.ru/cabinet/online/88.html А. Ю. Егоров — Нехимические (поведенческие) аддикции (обзор)]</ref>: рухи ғәмәлдәр, медитация, ғашиҡ булыу, ижад, трудоголизм, интернет-бәйлелек, шопоголизм, экстремаль спорт, артыҡ ашау, шулай уҡ социаль яҡтан хәүефле: [[токсикомания]], наркотиктарға бәйлелек, клептомания (урлашырға ынтылдыра торған психик ауырыу) һәм башҡалар. Ҡайһы бер осраҡтарҙа аддикция аңлы рәүештә үҫешергә мөмкин (мәҫәлән, интеллектуаль һәләтле үҫмерҙәрҙә когнитив аддикция факторҙары өйрәнелә.<ref>{{статья|автор=Якимова Т.В.|заглавие=Феномен познавательной аддикции в развитии интеллектуально одаренных подростков|издание=Консультативная психология и психотерапия|год=2010|том=1|страницы=121—136 }}</ref>). Мәғлүмәт йәмғиәте үҫеше һәм мәғлүмәткә бәйле традицион ауырыуҙарҙың үҫеүе менән<ref>[https://www.academia.edu/9313909/Eryomin_A._L._The_Impact_of_information_environment_on_the_health_of_the_population_Problems_of_Social_Hygiene_Health_and_Medical_History._-2000.-_No._6._-_pp._21-24 Еремин А. Л. Влияние информационной среды на здоровье населения]//[http://www.medlit.ru/journal/518 Проблемы социальной гигиены, здравоохранения и истории медицины.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141128205733/http://www.medlit.ru/journal/518 |date=2014-11-28 }} −2000.- № 6. — с.21-24.</ref>, яңы аддикциялар барлыҡҡа килде — телевидениеға патологик бәйлелек<ref>[http://www.simpletoremember.com/vitals/TVaddictionIsNoMereMetaphor.pdf Kubey R., Csikszentmihalyi M. Television Addiction Is No Mere Metaphor // Scientific American. — 2002. — № 2. — pp.48-55.]</ref>, социаль селтәрҙәрҙән, интернет-бәйлелек; компьютер уйындарына бәйлелек, интернет бәйлелеге арҡаһында барлыҡҡа килеүсе үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙар ([[суицид]]) <ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924933810708464 Karaiskos D., Tzavellas E., Balta G., Paparrigopoulos T. P02-232 — Social network addiction : a new clinical disorder?// European Psychiatry. Vol. 25, Suppl. 1, 2010, P. 855.]</ref>, интернет-бәйлелек; компьютер уйындарына бәйлелек<ref name=autogenerated1>[http://informahealthcare.com/doi/abs/10.3109/16066359.2012.733466 Brus A. A young people’s perspective on computer game addiction// Addiction Research & Theory. 2013, Vol. 21, No. 5 , pp. 365—375.]</ref> <!-- {{Стиль фразы 2|интернет-зависимые психозы <ref>Nitzan U., Shoshan E., Lev-Ran S., Fennig S. [http://europepmc.org/abstract/MED/22141146 Internet-related psychosis − a sign of the times.]//The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences. 2011. - 48(3). - P. 207-211.</ref>, [[лудомания]] – компьютер уйындарына үтә ныҡ бәйле булыу<ref name=autogenerated1 />; интернет бәйлелеге арҡаһында барлыҡҡа килеүсе үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙар ([[суицид]])<ref>[http://www.yaros.com/research/FBquitters.pdf Stieger S. at all. Who Commits Virtual Identity Suicide? Differences in Privacy Concerns, Internet Addiction, and Personality Between Facebook Users and Quitters.// Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking. 2013. - Vol.16, №9. - P. 629-634.]</ref>, <ref>[http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2014/09/01/2003598767 Hsy S. Internet addiction, suicide linked // Taipei Times. 2014. - Sep 01. - P.3.]</ref>}} -->һәм башҡалар. == Биологик нигеҙҙәре == Тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, аддикция өсөн яуап бирә торған билдәле бер биологик механизмдар бар. Әммә был өлкә бәхәстәр тыуҙырыусы булып ҡала. «[[Социогенетизм йәки биогенетизм]]» дискуссияһында әйтелгәнсә, тыумыштан килгән сифаттарҙың биологик тәбиғәте ҡарарҙар ҡабул итеүгә һәм ғәмәлдәргә йоғонто яһарға мөмкин. [[Генетика|Генетикаға]], [[ДНК]]-ға, психик тайпылыштарға ҡараған ҡайһы бер факторҙар һиҙҙермәй тороп, билдәле бер ваҡытта килеп сығыуы мөмкин<ref name=Tsuang>{{статья |заглавие=Co-occurrence of abuse of different drugs in men: The role of drug-specific and shared vulnerabilities |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |номер=55 |страницы=967—972 |accessdate=2013-05-07 |язык=en |тип=journal |автор=Tsuang, M.T.; M. J. Lyons, J. M. Meyer, T. Doyle |год=1998 }}</ref>.Шул уҡ ваҡытта мөхит йоғонтоһо лп булыуы ихтимал. Аддикцияның биологик механизмында баш мейеһенең ҡайһы бер участкалары ҡатнашыуы мөмкин. Иң иғтибарға лайығы — Nucleus acumbensта дофамин сығарыу механизмы, ул күп кенә наркотик матдәләр ҡулланғанда килеп сыға, был бәйлелекте нығыта<ref name=Salamone>{{статья |заглавие=Complex motor and sensorimotor function of striatal and accumbens dopamine: Involvement in instrumental behavior processes |издание={{Нп3|Psychopharmacology (журнал)|Psychopharmacology||Psychopharmacology (journal)}} |номер=107 |страницы=160—174 |accessdate=2013-05-06 |язык=en |тип=journal |автор=Salamone, J.D. |год=1992 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]}}</ref>. Дофамин барлыҡҡа килеүе, мәҫәлән, тәбиғи туйыныу йәки сексҡа хас стимул биреүсе процесс кеүек күренеш булып тора. Наркотиктар ҙа шундай уҡ тәьҫир бирә. Айырым алғанда, ҡайһы бер наркотиктар баш мейеһендә дофамин эшләп сығарыуҙы һәм бушатыуҙы 5-10 тапҡырға арттыра, был уларҙы ҡуллана торған кешеләргә яһалма рәүештә рәхәтлек хисе алырға мөмкинлек бирә<ref name=mozg>{{cite web|url=http://www.jellinek.nl/brain/|title=Мозг и наркотики|archiveurl=https://www.webcitation.org/618Nw7FUj?url=http://www.jellinek.nl/brain/index.html|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref name="nora">{{cite web|url=http://bigthink.com/ideas/23923|title=Your Brain on Drugs: Dopamine and Addiction|archiveurl=https://www.webcitation.org/618NwfLiU?url=http://bigthink.com/ideas/23923|archivedate=2011-08-22|lang=en|website=BigThink.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/research/asrec/dopamine.html|lang=en|title=Dopamine — A Sample Neurotransmitter|archiveurl=https://www.webcitation.org/618NxQOGJ?url=http://www.utexas.edu/research/asrec/dopamine.html|archivedate=2011-08-22|website=[[Техасский университет в Остине|The University of Texas at Austin]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814130859/http://www.utexas.edu/research/asrec/dopamine.html |date=2011-08-14 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Аддиктология]] * [[Химик булмаған бәйлелек]] * [[Дарыуға бәйлелек]] * [[Наркомания]] * [[Бәйлелек синдромы]] * [[Психик бәйлелек синдромы]] * [[Физик бәйлелек синдромы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{статья|автор=Макушина О.П.|заглавие=Склонность к различным аддикциям в современной семье|ссылка=http://psyjournals.ru/social_psy/2011/n4/48518_full.shtml|язык=ru|издание=Социальная психология и общество|год=2011|выпуск=4|страницы=111—122}} * ''Лешнер А. И.'' Зависимость — это болезнь мозга, и это имеет значение Пер. с англ. Н. Д. Фирсовой (2018) * [http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-1895/ Аддикция, или что общего между толстяком, алкоголиком и влюбленным?] — статья на сайте «Школа жизни» * [http://psychology.net.ru/articles/print.html?page_id=124 Об аддикциях и аддиктивном поведении] — статья на сайте «Мир психологии» * [https://web.archive.org/web/20110628035553/http://medinfa.ru/article/28/3591/ Трудоголизм — это болезнь, точно такая же, как и любая психологическая зависимость] * [http://rl-online.ru/index.html Журнал «развитие личности»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130155542/http://rl-online.ru/index.html |date=2021-11-30 }} {{внешние ссылки}} {{Аддикция}} {{Medsci-stub}} [[Категория:Бәйлелектәр]] [[Категория:Наркология]] gr3ea5sb72ogmtxek49xu7xtkmumtdn 0 87336 1307268 1303073 2026-10-12T03:03:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307268 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name= Йорт сусҡаһы |image file=Sow and five piglets.jpg |image title=Инә сусҡа бәрәстәре менән |image descr= |regnum=Хайуандар |phylum=[[Хордалылар]] |classis=[[Һөтимәрҙәр]] |ordo=[[Ҡуш тояҡлылар]] |subordo=[[Көйшәмәүселәр]] |familia=[[Сусҡалар]] |genus=[[Ҡабандар]] |species=[[Ҡабан]] |subspecies= '''Йорт сусҡаһы''' |wikispecies= Sus scrofa domesticus |latin={{btname|Sus scrofa domestica|[[Linnaeus]], [[1758]]}} }} '''Йорт сусҡаһы ''' ({{Lang-la|Sus scrofa domesticus}}) — 7000 йылдар элек (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса күпкә алдараҡ) йортлаштырылған эре ҡуш тояҡлы ҡабан төрө. Күпселек [[Көнбайыш]], [[Көнсығыш Азия]] һәм [[Океания]] илдәрендә таралған. Резербек тип аталған ҡырағайланған сусҡалар [[Төньяҡ Америка]]ла, [[Австралия]]ла һәм [[Яңы Зеландия]]ла осрай. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 0,9 метрҙан 1,8 метрға тиклем, эре сусҡа 50 кг-нан 150 кг-ға тиклем тарта. Башҡа үҫемлек менән туҡланыусы ҡуш тояҡлы хайуандарҙан айырмалы булараҡ, сусҡа, үҙенең оло быуындағы вәкиле ҡабан кеүек, бөтә нәмәне ашаусы хайуан. Сусҡаны ит өсөн аҫырайҙар. АҠШ ауыл хужалығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2005 йылда сусҡа ите етештереү 97,2 млн тоннаға етте. Һуңғы ваҡытта сусҡаның минипиги тип аталған декоратив карлик тоҡомон өйҙә аҫырау модаға кереп китте. [[Франция]]ла трюфель бәшмәген махсус өйрәтелгән сусҡалар эҙләй. == Ҡулға эйәләштереү тарихы == Археологик ҡаҙылмалар бынан 13 000—12 700 йылдар элек [[Ҡабан|ҡырағай сусҡаларҙы]] Яҡын Көнсығыштың [[Тигр]] йылғаһы бассейнында ҡулға эйәләштерә башлағандарын күрһәтә<ref>Sarah M. Nelson Ancestors for the Pigs. Pigs in prehistory. (1998)</ref>. Хәҙерге ваҡытта [[Яңы Гвинея]]лағы<ref>Rosenberg M, Nesbitt R, Redding RW, Peasnall BL (1998). Hallan Cemi, pig husbandry, and post-Pleistocene adaptations along the Taurus-Zagros Arc (Turkey). Paleorient, 24(1):25-41.</ref> кеүек уларҙы башта ярым ҡырағый хәлдә иректә тотҡандар. 11 400 йыл эле йәшәгән тип билдәләнгән ҡалдыҡтар Кипрҙа табылған. Утрауға сусҡалар [[Ҡулға эйәләштереү|ҡулға эйәләштерелгәс]] кеше менән генә күсеп килә алған[3]. [[Ҡытай]]ҙа сусҡаларҙы ҡулға эйәләштереү 8 000 мең йыл элек башланған<ref name="Giuffra">{{cite journal|last1=Giuffra|first1=E|last2=Kijas|first2=JM|last3=Amarger|first3=V|last4=Carlborg|first4=O|last5=Jeon|first5=JT|last6=Andersson|first6=L|title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression|url=https://archive.org/details/sim_genetics_2000-04_154_4/page/1785|journal=Genetics|volume=154|issue=4|pages=1785–91|year=2000|pmid=10747069|pmc=1461048}}</ref><ref>{{cite journal|title=History of domestication|author=Jean-Denis Vigne, Anne Tresset and Jean-Pierre Digard|date=July 3, 2012|url=http://www2.mnhn.fr/archeozoo-archeobota/IMG/pdf/Cucchi_ChinaPig_JAS_Online.pdf}} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Продуктлылығы === Тейешле туҡланыу һәм тәрбиә булғанда 6-7 айлыҡ сусҡаларҙың массаһы 100—110 кг һәм унан да күберәк була һәм һуйғанда 73-75 кг ауырлыҡта ит бирә. 2-6 мең инә сусҡаһы булған иң яҡшы сусҡа фермалары уларҙың һәр береһенән йыл һайын уртаса 15-20 центнер һәм унан да күберәк сусҡа ите ала, ә айырым хайуандарҙан — күпкә күберәк. Сусҡаларҙың үрсемле һәм тиҙ өлгөрөүсән булыуы, шулай уҡ бәләкәй йәштән тоҡом биреү һәләте арҡаһында, йыл башында хужалыҡта булған хайуандарҙың йыл һайын 100—150 проценттан ашыуы арҡаһында, уларҙың итен һатыу мөмкинлеге тыуа. Сусҡа үрсетеүҙә сусҡаларҙың шул уҡ биологик үҙенсәлектәре арҡаһында, аҙ етештереүсәнле хайуандарҙы етештереүсәнлеге юғарыраҡ булғандарға, үҙгәргән талаптарға яуап биргән продукция биргәндәргә алмаштырыу (атап әйткәндә, аҙыраҡ майлы сусҡа ите алынған мал үрсетеүгә күсеү) юлы менән, көтөүҙе тиҙ арала камиллаштырыу өсөн киң мөмкинлектәр бар. Һуйыу уңышы хайуандың тоҡомо, йәше, енесе, һимеҙлеге дәрәжәһенә, шулай уҡ түшкәне эшкәрткәндә юғалтыуҙар ҙурлығына бәйле. 90-100 килограммлыҡ сусҡа һуйғанда ул ғәҙәттә 72-75 процент тәшкил итә, 120—140 кг массалы һуйылған хайуандарҙа — яҡынса 75-77 %, ә яҡшы һимертелгән өлкән сусҡаларҙа — 80-85 % сигендә. === Итенең әһәмиәте === [[Файл:Bodleian Libraries, Imaginary Portrait.jpg|мини|150px|Сусҡа тиреһе менән ҡапланған китап тышлығы, 1894]] {{main|Свинина}} Сусҡа ите донъяның күп илдәрендә иттең төп төрҙәренең береһе булып тора. Ҡарамаҡҡа сусҡа ите тоноҡ алһыу төҫтә, һиҙелерлек май ҡатламдары бар. Тәм сифаттары буйынса сусҡа ите һыйыр һәм һарыҡ ите менән сағыштырғанда йомшағыраҡ һәм майлыраҡ. Ашау өсөн инә сусҡа итен, йәки (һирәгерәк) енси яҡтан өлгөргәнгә тиклем көйҙөртөлгән («бестерелгән») сусҡа итен ҡулланалар. Нәҫел ата сусҡаһының ите лә аҙыҡҡа яраҡлы, әммә тәме күпкә насарыраҡ. == Медицинала сусҡаларҙың әһәмиәте == [[Файл:Dissected pig heart.jpg|мини|150px|Сусҡа [[йөрәк|йөрәге]] киҫелештә]] Йорт сусҡалары медицина өсөн дә мөһим. Мәҫәлән, уларҙың ит эшкәртеү заводтарынан алынған күҙҙәренә күҙ микрохирургияһы буйынса буласаҡ белгестәр операция яһарға өйрәнәләр<ref>{{cite web |author = |url = https://russia.tv/video/show/brand_id/3956/episode_id/1007489/ |title = Выпуск программы «Очевидное — невероятное» от 16.10.2010 |lang = |website = russia.tv |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124060717/https://russia.tv/video/show/brand_id/3956/episode_id/1007489/ |date=2018-11-24 }} — беседа с доктором медицинских наук [[Тахчиди, Христо Периклович|Христо Тахчиди]]</ref>. Ҡайһы бер органдарының кешенеке менән анатомик оҡшашлығы арҡаһында сусҡалар [[Ксенотрансплантация|ксенотрансплантологияла]] эксперименталь ҡулланылалар<ref>[https://hightech.fm/2020/10/28/transplant-future Трансплантация органов от животных. Какие есть проблемы и реально ли это?] // Статья от 28.10.2020 г. «Хайтек». А. Никифорова.</ref><ref>[https://i-fakt.ru/pochemu-donorom-cheloveku-stala-svinya-a-ne-obezyana/ Почему донором человеку стала свинья, а не обезьяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402023547/https://i-fakt.ru/pochemu-donorom-cheloveku-stala-svinya-a-ne-obezyana/ |date=2022-04-02 }} // «Интересные факты».</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/202368 Свиньи-доноры человека] // Статья в № 134 от 25.07.1998 г. газеты «[[Коммерсантъ]]». А. Таневицкий.</ref><ref>[https://ria.ru/20180523/1521181608.html Будущее трансплантологии: почему свиньи станут главными донорами людей] // Статья от 23.05.2018 г. «РИА Новости». В. Спиридонов.</ref>. Был маҡсаттарҙа шулай уҡ сусҡаларҙың генетик модификацияланған вәкилдәре лә ҡулланылырға мөмкин<ref>''Картель Н. А., Макеева Е. Н., Мезенко А. М.'' Генетика: Энциклопедический словарь / [[Институт генетики и цитологии НАН Беларуси|Институт генетики и цитологии]] [[Национальная академия наук Беларуси|НАНБ]] // Минск: Беларуская навука, 2011. — 992 с. ISBN 978-985-08-1311-4 (С. 226—227 «Генетическая инженерия свиней»).</ref><ref>[https://www.dw.com/ru/клонирована-свинья-с-новыми-свойствами/a-616285 Клонирована свинья с новыми свойствами] // Статья от 24.08.2002 г. «[[Deutsche Welle]]». В. Фрадкин.</ref><ref>[https://www.ferra.ru/news/techlife/v-ssha-razreshili-genno-modificirovannykh-svinei-15-12-2020.htm В США разрешили генно-модифицированных свиней] // Статья от 15.12.2020 г. К. Мурашева.</ref>. Шулай,, йөрәк дерматопластикаһында һәм клапандарын протезлауҙа ҡайһы бер уңыштар бар. <ref>[https://rg.ru/2019/10/16/gmo-kozha.html Человеку впервые пересадили кожу генетически модифицированной свиньи] // Статья от 16.10.2019 г. «Российская газета». М. Бровкина.</ref><ref>[https://ria.ru/20200205/1564243373.html Генетически совместимы. Человеку впервые пересадили органы свиньи] // Статья от 05.02.2020 г. «РИА Новости». А. Еникеева.</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/science/2019/08/19_a_12586897.shtml В 2011 году в Научном Центре сердечно-сосудистой хирургии имени Бакулева прошла историческая операция — врачи имплантировали пациентке клапан сердца, сделанный из митрального клапана свиньи] // Статья от 19.08.2019 г. «[[Газета.Ru]]». А. Салькова.</ref>. Шулай уҡ лаборатор (шул иҫәптән модель организмдарҙы ла индереп) хайуандар сифатында ҡулланылалар<ref>''Западнюк И. П., [[Западнюк, Виталий Игнатьевич|Западнюк В. И.]], Захария Е. А., Западнюк Б. В.'' Лабораторные животные. Разведение, содержание, использование в эксперименте / Изд. 3-е, перераб. и доп. // Киев: Вища школа, 1983. — 383 с. (С. 322—333).</ref>. Йорт сусҡалары ҡырағай ата-бабаларына ҡарағанда агрессив түгел, әммә ҡайһы берҙә тере кешеләрҙе тешләп һөжүм иткән һәм мәйет ашаған осраҡтары була.<ref>[https://inosmi.ru/usa/20121007/200488718.html Свиньи поедают людей] // Статья от 02.10.2012 г. «[[Slate]]». Б. Палмер. (в переводе «[[ИноСМИ.ру]]» от 07.10.2012 г.).</ref><ref>[https://regnum.ru/news/2831745.html В Польше свиньи загрызли фермера во время новогодних праздников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126182808/https://regnum.ru/news/2831745.html |date=2021-11-26 }} // Статья от 16.01.2020 г. «[[Regnum]]».</ref><ref>[https://news-r.ru/news/events/330790/ На Алтае четыре свиньи изорвали зубами 4-летнюю девочку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126181503/https://news-r.ru/news/events/330790/ |date=2021-11-26 }} // Статья от 12.07.2019 г. «Регион онлайн». Е. Микулова.</ref><ref>[https://www.ntv.ru/novosti/344736/ Свиньи съели хозяина, оставив лишь вставную челюсть] // Статья от 02.10.2012 г. «[[НТВ]]» (со ссылкой на «BBC»).</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2020/11/05/pig/ Свинья съела откармливавшего ее на убой хозяина] // Статья от 05.11.2020 г. «[[Lenta.ru]]» (со ссылкой на «The Yukatan Times»).</ref><ref>[https://myslo.ru/news/arhiv/article-3801 В Михалкове свиньи съели хозяина] // Статья от 22.01.2008 г. «Моя Слобода». А. Варенков.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Йорт хайуандары]] [[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]] [[Категория:Сусҡалар]] [[Категория:Ауыл хужалығы хайуандары]] 3i32b3vpxtvmj1e9a08c76wtl9gb3u4 0 91340 1307251 1306743 2026-10-11T15:33:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307251 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Джозеф Юджин Стиглиц | Оригинал имени = Joseph Stiglitz | Изображение = Stiglitz - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009.jpg | Ширина = 250 px | Описание изображения = |Дата рождения = 9.2.1943 | Место рождения = Гэри, Индиана, {{ТУ|АҠШ|АҠШ-та}} | Место смерти = | Гражданство = {{USA}} | Научная сфера = {{Экономика|АҠШ}} | Место работы = [[Колумбия университеты]] | Альма-матер = Амхерст-колледж<br>Массачусет технологик институты | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = Джон Бейтс Кларк миҙалы (1979)<br>[[Файл:Nobel prize medal.svg|20px]] Иҡтисад буйынса Нобель премияһы ([[2001]]) | Сайт = }} [[File:Joseph Eugene Stiglitz 1964.jpg|thumb|right|upright=0.8|Stiglitz (1964)]] '''Джозеф Юджин Стиглиц''' ({{lang-en|Joseph Stiglitz}}; [[9 февраль]] [[1943 йыл]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары]] иҡтисадсыһы. «Симметриялы булмаған мәғлүмәтле баҙарҙарҙы анализлаған өсөн» иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты (2001, Джордж Акерлоф һәм Майкл Спенс менән берлектә)<ref>Премия присуждена за работы в области информационной асимметрии, то есть неодинаковой информированности различных участников экономической жизни о её проявлениях, скажем, рабочих и нанимателей о состоянии рынка труда, кредиторов и заемщиков об ожидаемой конъюнктуре и т.</ref>. Амхерст-колледжда һәм Массачусетс технология институтында уҡый, доктор дәрәжәһе ала. Колумбия университеты профессоры. Рәсәй Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (22.05.2003), Рәсәйҙең «МИР: Модернизация. Инновации. Развитие» журналының ғилми мөхәрририәт советы ағзаһы<ref>[http://idnayka.ru/mir-nayka/nay-sovet/ Издательский Дом «Наука» — Журнал «МИР» — Научно-редакционный совет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301023731/http://www.idnayka.ru/mir-nayka/nay-sovet/ |date=2014-03-01 }}</ref>. Дж. Б. Кларк миҙалы менән бүләкләнгән (1979). Ректенвальд премияһы лауреаты (1998). [[АҠШ президенты]] ҡарамағындағы Иҡтисади консультанттар советы рәйесе (1995—1997). Бөтә донъя банкының шеф-иҡтисадсыһы (1997—2000). Джозеф Стиглиц сикләнмәгән баҙарҙы, монетаризмды һәм неоклассик политэкономия мәктәбен, шулай уҡ [[глобалләшеү]]ҙе неолибераль аңлауҙы, Донъя валюта фондының үҫештәге илдәргә ҡарата мөнәсәбәтен һәм Рәсәйҙәге либераль реформаларҙы ҡаты тәнҡитләй. == Биографияһы == Джозеф Юджин Стиглиц 1943 йылдың 9 февралендә [[АҠШ]]-тың Индиана штаты Гэри ҡалаһында Шарлотта менән Натаниель Стиглицтарҙың иврит ғаиләһендә тыуа. 1960—1963 Амхерст-колледжда уҡый, Массачусетс технология институтында уҡыуын дауам итә. 1965—1966 Стиглиц Чикаго университетында Хирофуми Узава етәкселегендә тикшеренеүҙәр алып бара. Тикшеренеүҙәре иҡтисади үҫеш, инновациялар һәм килемдәрҙе ҡайтанан бүлеү темаларына арнала. Ҡабат Массачусетс технология институтына ҡайта, унда 1967 йылда фән докторы була. Артабан Стиглиц Кембридж, Йель, Дьюк, Стэнфорд, Оксфорд, Уинстон университеттарында уҡыта, әле Колумбия университеты профессоры. ''The Economists' Voice'' («Иҡтисадсылар тауышы») журналы мөхәррирҙәренең береһе. Микро- һәм макроиҡтисад өлкәләрендәге тикшеренеүҙәренән тыш, Стиглиц сәйәси һәм ижтимағи тормошта ла бик мөһим урын биләй. 1992 йылда ул Вашингтонға күсә, сөнки президент Клинтон хакимиәтенә эшкә саҡырыла. 1993—1995 йылдарҙа АҠШ президенты ҡарамағындағы Иҡтисади совет составына инә. 1995—1997 АҠШ президенты ҡарамағындағы Иҡтисади консультанттар советы рәйесе була. 1997—2000 йылдарҙа [[Донъя банкы|Бөтә донъя банкының]] вице-президенты һәм шеф-иҡтисадсыһы. 2008 йылдан Иҡтисади эшмәкәрлектең һәм социаль прогрестың төп күрһәткестәре буйынса халыҡ-ара комиссияның рәйесе. Ҡатыны — журналистка һәм мөхәррир Аня Шиффрин ([[:en:Anya Schiffrin|Anya Schiffrin]], 1962 йыл тыуған), нәшриәтсе Андре Шиффриндың ҡыҙы, нәшриәтсе [[:fr:Schiffrin, Jacques|Яков Савельевич Шифрин]]<nowiki/>дың ейәнсәре. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Модель Шапиро — Стиглица == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Хеҙмәттәр исемлеге === * «Капитал, заработная плата и структурная безработица» (''Capital, Wages and Structural Unemployment'', [[1969 йыл|1969]]); * [http://cowles.econ.yale.edu/P/cp/p03a/p0341b.pdf Michael Rothschild and Joseph E. ][http://cowles.econ.yale.edu/P/cp/p03a/p0341b.pdf Stiglitz — 1971: Increasing Risk II: its Economic Consequences]{{Ref-en}} * «Некоторые дальнейшие результаты измерения неравенства» (Some Further Results on the Measurement of Inequality, 1973, в соавторстве М. Ротшильдом); * [http://www.hss.caltech.edu/courses/2005-06/winter/SS213b/Rothschild-Stiglitz1976.pdf Stiglitz — 1976: Equilibrium in cimpetitives Marktes … imperfect Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517111435/http://www.hss.caltech.edu/courses/2005-06/winter/SS213b/Rothschild-Stiglitz1976.pdf |date=2008-05-17 }}{{Ref-en}} * «Равновесие на рынках продуктов с несовершенной информацией» (''Equilibrium in Product Markets with Imperfect Information'', [[1979 йыл|1979]]). * [http://www.econ.ucdavis.edu/faculty/jorda/class/235b/notes/Topic%203%20-The%20Credit%20Channel/Stiglitz%20and%20Weiss.pdf Stiglitz — 1981 Credit Rationing in Markets with Imperfect Information by Stiglitz and Weiss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203082346/http://www.econ.ucdavis.edu/faculty/jorda/class/235b/notes/Topic%203%20-The%20Credit%20Channel/Stiglitz%20and%20Weiss.pdf |date=2008-12-03 }}{{Ref-en}} * [http://www.nyu.edu/econ/user/galed/fewpapers/FEW%20F06/Tirole%204%20slides.pdf Stiglitz — 1983: Incentive Effects of Terminations: Applications to the Credit and Labor Markets]{{Ref-en}} * [http://socsci2.ucsd.edu/~aronatas/project/academic/Stiglitz%20and%20Weiss%20reply.pdf Stiglitz — 1987<span> </span>: Credit Rationing] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-en}} * [http://instruct.uwo.ca/geog/9322/StiglitzPMCR.pdf Stuiglitz — 1990: A Symposium Issue on Imperfect Information and Rural Credit Markets]{{Ref-en}} * [http://bbs.cenet.org.cn/uploadimages/2004416046223235.doc Stiglitz — A Nobel Prize for Asymmetric Information: The Economic Contributions of George Akerlof, Michael Spence, and Joseph Stiglitz]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-en}} ; Мәҡәләләр * [http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/231-nekotorye-ne-ravnopravnee.html «Некоторые — не равноправнее…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419220925/http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/231-nekotorye-ne-ravnopravnee.html |date=2015-04-19 }} в New York Times (26.10.2012) === Библиография === * {{книга |автор= Блауг М.|часть= Стиглиц, Джозеф Э.|ссылка часть= |заглавие= 100 великих экономистов после Кейнса|оригинал= Great Economists since Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб.}}|издательство= Экономикус|год= 2009|том= |страницы= 286—288|столбцы= |страниц= 384|серия= Библиотека «Экономической школы», вып. 42|isbn= 978-5-903816-03-3|тираж= 1 500|ref= Блауг}} * {{britannica-link|764272|Joseph E. Stiglitz|2014-06-13}} == Һылтанмалар == * [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-53825.ln-ru Профиль Джозефа Стиглица]<span> на официальном сайте </span>РАН * [http://www-1.gsb.columbia.edu/faculty/jstiglitz/index.cfm Официальная страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050211140403/http://www-1.gsb.columbia.edu/faculty/jstiglitz/index.cfm/ |date=2005-02-11 }}{{Ref-en}} * [http://polismi.ru/authors/69-stiglitz.html Переводы статей Джозефа Стиглица на ПолиСМИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420041518/http://polismi.ru/authors/69-stiglitz.html |date=2015-04-20 }} * [http://www.r-reforms.ru/stigpage.htm Неофициальная страница на русском языке со сборником статей об экономике России] * [http://www.project-syndicate.org/series/11/description Авторская колонка «Особое мнение: Нетрадиционная экономическая мудрость»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914213339/http://www.project-syndicate.org/series/11/description |date=2008-09-14 }} на сайте Проект Синдикат{{Ref-ru}}. * [https://web.archive.org/web/20041222013947/http://www.ipm.by/pdf/Stiglitz.pdf «Кто потерял Россию?] — глава из книги «Глобализация: тревожные тенденции» (PDF) * [http://nobelprize.org/economics/laureates/2001/stiglitz-autobio.html Автобиография] на сайте [http://nobelprize.org/ Нобелевской премии]{{Ref-en}} [[Категория:АҠШ иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Джон Бейтс Кларк миҙалы менән наградланыусылар]] ot313dv2y92bkoqz7pgjifiiet5gex6 0 114588 1307269 1053723 2026-10-12T04:03:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307269 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg|thumb|Йәшел сәй япраҡтарын бешереү]] '''Йәшел сәй''' — ферментацияға (окисланыуға, әселәнеүгә) иң аҙ дусар булған [[сәй]]. Йәшел сәй ҙә, ҡара сәй ҙә бер үк сәй ҡыуағы япраҡтарынан әҙерләнә, тик ысулдары төрлөсә. Йәшел сәй башта 170—180 °C температурала эшкәртелә; ике көндән ашмаған окислатыу йылытыу менән тамамлана (традиция буйынса ул [[Ҡытай]]ҙа көршәктәрҙә башҡарылһа, [[Япония]]ла эҫе быу менән йылытыу ҡабул ителгән), быны эшләмәүҙәре лә мөмкин. Һөҙөмтәлә сәй 3—12 % әселәнеү кисерә. Йәшел сәйҙең Көнсығыш Азиялағы күп төрлө сорттары сәй япраҡтарын үҫтереү, йыйыу һәм эшкәртеү шарттарына бәйле бер-береһенән һиҙелерлек айырылып тора<ref>{{cite web | author=The Tea Guardian | title=Основы Качества 1: различные растения, различное качество | url=http://teaguardian.com/nature_of_tea/nature_of_tea1.html | accessdate=6 января 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205041154/http://teaguardian.com/nature_of_tea/nature_of_tea1.html |date=2011-02-05 }}</ref>. Йәшел сәй [[Ҡытай]]ҙан сыҡҡанлыҡтан<ref name="teaguardian_greenorigin">{{cite web | author=The Tea Guardian | title=Зелёный чай: (очень) краткая история | url=http://teaguardian.com/nature_of_tea/green_origin.html | accessdate=6 января 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223105945/http://teaguardian.com/nature_of_tea/green_origin.html |date=2010-12-23 }}</ref> йола буйынса башлыса [[Азия]]ла ([[Япония]]ла, [[Көньяҡ Корея|Кореяла]], [[Яҡын Көнсығыш]]та) киң таралған. Халҡы башлыса ҡара сәй эскән [[Көнбайыш|көнбайыш илдәрендә]] йәшел сәйҙең популярлығы һиҙелерлек артыуы [[XX быуат]] аҙағына тура килде. == Сәйҙе бешереү == Сәйҙе эсәр өсөн әҙерләү — уны бешереү тип атала. Ҡағиҙә булараҡ, 100 мл һыуға 2 грамм ҡоро сәй алына. 150 мл һыуға бер сәй ҡалағы киптерелгән йәшел сәй кәрәк. Гёкуро һымаҡ юғары сифатлы сәй әҙерләү өсөн ҡулланылған сәй япраҡтарын ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бер нисә тапҡыр бешерергә була. [[Файл:Green tea leaf boiled and dryed.jpg|thumb|Япраҡтан әҙерләнгән йәшел сәй бешергәнгә тиклем һәм бешергәндән һуң]] Йәшел сәйҙең төрлө сорттары өсөн уны бешереү ваҡыты һәм һыуҙың температураһы төрлөсә була. Сәй бешереү өсөн һыуҙың иң юғары температураһы 81-87 °C, иң түбәне — 61-69 °C булһа, иң күп ваҡыты ике минуттан өс минутҡаса, ә иң аҙы — 30 секунд тирәһе. Түбән сортлы сәй оҙағыраҡ һәм юғарыраҡ температурала, юғары сифатлыһы иһә тиҙерәк һәм түбәнерәк температурала бешә. Әгәр ҙә йәшел сәйҙе ныҡ эҫе һыуҙа һәм оҙаҡ бешерһәң, сорт сифатына ҡарамаҫтан, ул әсе була һәм ауыҙҙы ҡурыштыра. Юғары сифатлы йәшел сәй ғәҙәттә бер нисә — 2 йә 3 тапҡыр бешерелә. Сәй бешереү ысулы (техникаһы) оло әһәмиәткә эйә һәм эсемлеккә артыҡ бешкән тәм алырға мөмкинлек бирмәүгә йүнәлтелгән. Сәй бешерә торған һауытты йә сәйнүкте алдан йылытып алыу яҡшы була, сөнки был ҡоро сәйгә һыуынырға ирек бирмәй. Бешерелгән сәйҙе эсеп бөтә барыу менән уның өҫтәнә ҡайнар һыу ҡойоп тағы бешереү ҡабул ителгән, быны сәйҙең тәме бөткәнсе ҡабатларға мөмкин. == Сәләмәтлеккә йоғонтоһо == Йәшел сәй составында ярым фенолдар ([[урыҫ теле|урыҫса]] полифенолы), атап әйткәндә, көслө [[антиоксидант]]тарға ингән катехиндар бар, улар араһына иң таралғаны эпигаллокатехин галлаты. Йәшел сәйҙә шулай уҡ каротиноидтар, токоферолдар, аскорбин кислотаһы (С витамины), хром, марганец, селен һәм цинк кеүек минералдар һәм ҡайһы бер башҡа фитохимик ҡушылмалар булыуы билдәле. Шуның өсөн дә йәшел сәй ҡара сәйгә ҡарағанда күпкә көслөрәк [[антиоксидант]] булып һанала<ref name=BeneficialEffects2006/>. Йәшел сәй йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары, теш сереү (кариес), бөйөрҙә таштар барлыҡҡа килеү һәм яман шеш (рак) ҡурҡынысын кәметергә һәм бер үк ваҡытта һөйәк туҡымаһы тығыҙлығын артырырға һәм психиканың танып-белеү процестарын көсәйтергә мөмкин тигән һығымталарға килтергән ''In vitro'' (тере организдан башҡа) үткәрелгән күҙәтеүҙәр һәм тикшеренеүҙәр ҡапма-ҡаршы һөҙөмтәләр бирә<ref name=BeneficialEffects2006>{{cite journal |author=Кабрера К, Артачо Р, Хименес Р |title=Благотворное влияние зелёного чая - обзор |journal=J Am Coll Nutr |volume=25 |issue=2 |pages=79–99 |year=2006 |month=апрель |pmid=16582024 |doi= |url=http://www.jacn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16582024}}</ref>. Һуңғы бер нисә тиҫтә йылда йәшел сәйҙең һаулыҡҡа файҙаһын билдәләү өсөн күп фәнни һәм медицина тикшеренеүҙәре үткәрелгән. Америка кардиология ассоциацияһы баҫтырған рәсми отчёттан күренеүенсә, киҫкен миокард инфарктын кисергән 1900 пациенты 5 йыл тикшереү һөҙөмтәһендә уларҙың көнөнә ике сынаяҡтан күберәк сәй эсеүе икенсе ҡат ҡабатланыр инфарктан үлеү ихтмаллығын 44 процентҡа кәметкән. Йәшел сәйҙе даими эсеүселәрҙә шулай уҡ йөрәк ауырыуҙарына<ref>{{cite web | author=The Tea Guardian | title=Чай и сердечно-сосудистые заболевания | url=http://teaguardian.com/health/cardiovascularhealth.html | accessdate=6 января 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611162758/http://teaguardian.com/health/cardiovascularhealth.html |date=2012-06-11 }}</ref> һәм яман шештең ҡайһы бер төрҙәренә<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2003/08/030805072109.htm|title=Green Tea’s Cancer-Fighting Allure Becomes More Potent (Зелёный чай в борьбе с раком)|date=2003-08-05|publisher=ScienceDaily|archiveurl=http://www.webcitation.org/65iIAXIbC|archivedate=2012-02-25}}</ref> дусар булыуы түбән кимәлдә икәне асыҡланған, әммә йәшел сәй һөт биҙе шешен иҫкәртеү өсөн тәҡдим ителмәй<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2010/10/101027202507.htm|title=Использование зелёного чая для профилактики рака молочной железы|archiveurl=http://www.webcitation.org/65iMlPM2m|archivedate=2012-02-25}}</ref>. Йәшел сәй ауырлыҡты тиҙ юғалтыу өсөн [[метаболизм]] (матдәләр алмашыныу) тиҙлеген етәрлек арттырмаһа ла, уның ярым фенолдар һәм [[кофеин]] булған экстракты организмдың температураһын күтәрә һәм майҙарҙың окисланыуына (әсеүенә) килтерә, йөрәк тибеше йышлығын арттырмай ғына метаболизм тиҙлеген 4 процентҡа көсәйтә<ref name="pmid10584049">{{cite journal |author=Dulloo AG, Duret C, Rohrer D, Girardier L, Mensi N, Fathi M, Chantre P, Vandermander J |title=Эффективность экстракта зелёного чая, богатого полифенолами катехинов и кофеином в повышении 24-часового расхода энергии и окисления жиров в организме человека |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=70 |issue=6 |pages=1040–5 |year=1999 |pmid=10584049 |url=http://www.ajcn.org/cgi/content/full/70/6/1040}}</ref>. Эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә йәшел сәйҙе ҡулланыу йөрәк ауырыуҙары ҡурҡынысын кәметеү менән бәйле. Хайуандарҙы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, уларҙа холестерин кимәле түбәнәйгән. Шул уҡ ваҡытта, бер нисә ҡыҫҡа тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә асыҡланыуынса, йәшел сәйҙе ҡулланыу кешеләге холестеринды кәметмәй. [[2003 йыл]]да үткәрелгән клиник тикшереүҙәр йәшел сәй экстрактына ҡара сәйҙәге теафлавинды ҡушыу холестеринды төшөрөүен билдәләгән<ref name=2003RCT>{{cite journal |author=Maron DJ, Lu GP, Cai NS, ''и др.'' |title=влияние обогащенного теафлавином экстракта зелёного чая на уровень холестерина: рандомизированное контролируемое испытание |journal=Arch. Intern. Med. |volume=163 |issue=12 |pages=1448–53 |year=2003 |month=июнь |pmid=12824094 |doi=10.1001/archinte.163.12.1448 |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/163/12/1448}}</ref>. [[Бөйөк Британия]]ның [[Бирмингем]] университетында үткәрелгән тикшеренеүҙәр асыҡлауынса, йәшел сәй эскәндән һуң майҙарҙың уртаса окисланыу кимәле плацебо ҡабул итеүгә ҡарағанда 17 процентҡа юғарыраҡ булған<ref>{{cite journal|url=http://www.ajcn.org/cgi/content/abstract/87/3/778 |title=Приём экстракта зелёного чая, окисление жиров и толерантность к глюкозе у здоровых людей|author=Venables, Michelle C |journal=Американский журнал клинического питания |year=2008 |month=март |coauthors=Венейблс, Мишель К; Хальстон, Карл Й; Кокс, Ханна Р; Jeukendrup, Asker E |work=| volume = 87| issue = 3|pages=778–784 |accessdate=2008-10-25|pmid=18326618}}</ref>. Уртаса кимәлдәге әүҙем күнегеүҙәр менән бергә йәшел сәй экстрактын ҡулланыу майҙарҙың окисланыуын арттырып ҡына ҡалмай, сәләмәт йәш ирҙәрҙең инсулинды һиҙеүсәнлеген яҡшырта һәм уларҙың ҡанындағы глюкоза кимәлен төшөрә. Эдинбургтағы королева Маргарет университетында 19—37 йәшлек студенттар төркөмөнә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшел сәй эсеү тәьҫирен тикшергәндәр<ref>{{cite journal |author=Emad Al-Dujaili, Jon-Paul Bradley, Suzana Almoosawi & Lorna Fyfe |title=Воздействие зелёного чая на уровень артериального давления, общего холестерина, массы тела и жира у здоровых добровольцев |journal=Endocrine Abstracts |volume=20 |pages=P470 |year=2009 |url=http://www.endocrine-abstracts.org/ea/0020/ea0020P470.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110116022239/http://www.endocrine-abstracts.org/ea/0020/ea0020P470.htm |date=2011-01-16 }}</ref>. 14 көн барышында уларға диета һәм һәр көн 4 сынаяҡ йәшел сәй тәҡдим ителгән. Һөҙөмтәләр күрһәтеүенсә, йәшел сәй ҡулланыу тикшереүҙә ҡатнашыусыларҙың [[ҡан баҫымы]], дөйөм холестерин һәм май кимәле, тән ауырлығы кәмеүе күҙәтелгән. Был тикшеренеүҙәр йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуы ихтималын кәметеүҙә йәшел сәйҙең әһәмиәтен бик асыҡ күрһәтә. Был саралар халыҡтың тән ауырлығының артыҡ булыуы проблемаһына һәм йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефен кәметеү йәһәтенән үткәрелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{commonscat-inline|Green tea}} [[Категория:Ашау]] [[Категория:Көнсығыш аш-һыуы]] [[Категория:Сәй|*]] [[Категория:Эсемлектәр]] [[Категория:Алкоголһеҙ эсемлектәр]] np4sr5jdbcpwyt9phiqgozuhj3dlo2o 0 118249 1307285 1054337 2026-10-12T09:54:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307285 wikitext text/x-wiki {{Улица Ростова-на-Дону |название = Красноармейская урамы |статус = Улица |на карте = |lat_dir = N |lat_deg =47.2285 |lon_dir = E |lon_deg =39.7139 |region = RU |CoordScale = 2000 |фото = Улица Красноармейская. Ростов-на-Дону.jpg |подпись = Гвардейская майҙаны <br>Красноармейская урамында |район = Кировский, Ленинский, Октябрьский |прежние названия = Скобелевская |протяжённость = ~ 4 км |индекс = |телефоны = }} '''Красноармейская урамы''' — [[Дондағы Ростов]]тың төп урамдарының береһе<ref>[http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/krasnoarmeyskaya-ulitsa Красноармейская улица на карте Ростова-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328214024/http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/krasnoarmeyskaya-ulitsa |date=2017-03-28 }}</ref>. == Тарихы == Ҡала үҙәгендә урынлашҡан, уның иң боронғо урамдарының береһе булып тора<ref>[http://donvrem.livejournal.com/103723.html Из истории районирования Ростова-на-Дону]</ref>. Элек Скобелев урамы тип аталған (урыҫ генералы Скобелев хөрмәтенә). [[Файл:Ростов-на-Дону-Улица_Красноармейская(2).jpg|слева|мини|240x240пкс|Урам башы]] Урам Сиверс проспектынан башлана һәм Театр проспектына тиклем [[Оло Баҡса урамы (Дондағы Ростов)|Оло Баҡса урамы]]на параллель рәүештә үтә. Урам тура. [[Дондағы Ростов]]тың бик күп урамдарын һәм тыҡрыҡтарын киҫеп үтә, улар араһында [[Будённый проспекты|Буденный]], [[Ворошилов проспекты|Ворошилов]] һәм Киров проспекттары, [[Халтурин тыҡрығы|Халтурин]], [[Семашко тыҡрығы (Дондағы Ростов)|Семашко]], [[Гәзит тыҡрығы (Дондағы Ростов)|Гәзит]] тыҡрыҡтары һәм башҡалар. Красноармейская урамы [[Дондағы Ростов]]тың иң тығын урамдарының береһе булып тора, сөнки уның буйынса Шолохов проспектынан килеүсе күп кенә ҡала-ара автобус маршруттары үтә, Красноармейская урамы башланған Сиверс проспектында ҡаланың тимер юл һәм автобус вокзалдары урынлашҡан. == Урамда урынлашҡандар == * Элекке Ростов йәмиғ мәсете * Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы * «Ростов» ҡунаҡханаһы * Күҙ ауырыуҙары клиникаһы бинаһы * 1-се пионерҙар слеты исемендәге сквер * Сауҙа үҙәктәре селтәре һәм банктар офистары == Фотогалерея == <center><gallery widths=200 heights=180 caption="Красноармейская урамында объекттар"> Файл:Ростов-на-Дону, улица Красноармейская, 33(1).jpg|СССР-ҙың 50 йыллығы мозаик панноһы Файл:Здание среднего механико-технического училища.JPG|Механика-техник училище бинаһы Файл:Городские казармы.JPG|Ҡала казармаһы бинаһы Файл:Доходный дом Л.Е. Панченко 1890 г.JPG|Л. Е. Панченконың килем йорто </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.street-viewer.ru/rostovondon/street/krasnoarmeiskaya-ulica/ Красноармейская улица на карте г. Ростов на Дону (панорамы)] * [http://kirilyuk-nedvizimost.ru/istoriya-rostova-na-donu/stare-nazvaniya-osnovnh-ulits-prospektov-i-pereulkov-rostova.html СТАРЫЕ НАЗВАНИЯ ОСНОВНЫХ УЛИЦ, ПРОСПЕКТОВ И ПЕРЕУЛКОВ РОСТОВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327165753/http://kirilyuk-nedvizimost.ru/istoriya-rostova-na-donu/stare-nazvaniya-osnovnh-ulits-prospektov-i-pereulkov-rostova.html |date=2017-03-27 }} * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m1/22/art.aspx?art_id=836 ИСТОРИЧЕСКАЯ ЗАПИСКА О ГОРОДЕ РОСТОВЕ-НА-ДОНУ (1870—1886)] [[Категория:Дондағы Ростов урамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса урамдар]] s03515zclonvj2eh1qp2p8ybr26x8xq 0 121269 1307272 1240586 2026-10-12T04:44:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307272 wikitext text/x-wiki [[Файл:Чермное.jpg|мини|220x220пкс|''Ҡыҙыл диңгеҙ аша үтеү'', 1640 йылдарҙағы Изге Никола Надеин сиркәүенән]] '''Какава''' — сиғандарҙың яҙғы байрамы, халыҡ-ара [[Төрөктәр|төрөк]] фестивале. == Тарихы == Какава байрамының тыуған урыны — [[Мысыр]] һәм Яҡын Көнсығыш. Сиғандарҙың раҫлауынса, Какава Боронғо Мысырҙа ундағы Копт халҡы менән булған мөғжизәле ваҡиғалар сылбырын кәүҙәләндерә. Ваҡиғалар йәберләнгән Мысыр кешеләренең үлеменә ҡағыла. Улар артынан барған фирғәүен армияһы бөтә һалдаттары менән диңгеҙгә бата. Йыл һайын 6 май көнө был ваҡиғаны иҫкә алып, кешеләр йылға ярына киләләләр һәм байрам ойошторалар<ref>Karaçam, quoted in Alpman, 1997:98-99</ref>. == Төркиәлә какава == [[Файл:Kakava2015_(21).JPG|мини|2015 йылда Эдирнда Какава байрамы ваҡытында сиған ҡыҙҙарының музыкалы бейеүҙәре]] [[Файл:Kakava2015_(7).JPG|мини|Бейеүселәр 2015 йылда Эдирнда Какава байрамында]] Төркиәнең көнбайыш ҡалалары — Эдирне һәм Кыркларәлиҙа Какав байрамы яҙ килеү байрамы булараҡ, йыл һайын үткәрелә. Әлеге ваҡытта байрам Халыҡ-ара фестиваль статусын ҡабул итте, уны Эдирн губернаторы һәм ҡала мэры хуплай. Фестивалдең рәсми өлөшө Sarayiçi-ҙа үтә. ОшОнда уҡ көрәш турнирҙары ла үткәрелә. Байрам ваҡытында усаҡ яғыла, кешеләр уның аша һикерә, музыка уйнай, бейеүҙәр башҡарыла. Рәсми өлөшөнөң аҙағында 5000-гә тиклем ҡунаҡтарҙы һәм фестиваль хужаларын былау менән һыйлайҙар. Байрам икенсе көндөң таңында Тунджа йылғаһы ярында дауам итә<ref>{{Cite news|title=Kakava’da ateş yakıldı|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17719447.asp|date=2011-05-06|accessdate=2011-05-07|language=Turkish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110509115054/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17719447.asp|archivedate=2011-05-09}}</ref><ref>{{Cite news|title=Edirne'de Kakava coşkusu|url=http://www.sabah.com.tr/Yasam/2011/05/06/edirnede-kakava-coskusu|date=2011-05-06|accessdate=2011-05-07|language=Turkish}}</ref><ref>Marushiakova, Elena and Vesselin Popov. 2007.</ref>. == Әҙәбиәт == * Nazım Alpman; Çingeneler Başka Insanları Dünyanın, ISBN 2880000117865 * Murat Kurt, «Vatansızları nın Avrupa': Çingeneler», Sitesi Haksöz Haber, 2008 4 Kasım. * Marushiakova, and Elena Vesselin Popov. 2007. Юҡҡа сыҡҡан Ҡорбан: Какава байрамын -ткәреүҙең заманса аспекттары (Hıdırellez) сиғандар араһында көнсығыш Фракия (Төркиә). .: Sikimić, Bilijana, Христос Петко, ЭЦП. Балканда ҡорбан. Белград: Балҡан тикшеренеү институты, 33-50. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хедерлез * Егорий Вешний == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Май (Һабанай)]] [[Категория:Байрамдар]] [[Категория:Сиғандар мәҙәниәте]] k1ck7uejk1xe9ndlkhgbz1yeg0grzpp 0 125284 1307262 1303060 2026-10-11T23:26:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307262 wikitext text/x-wiki [[Файл:SEM Lymphocyte.jpg|thumb|right|250px|[[Лимфоциты|Лимфоцит]] — кешенең иммунлыҡ системаһы компоненты. Сканерлаусы электрон микроскоп аша төшөрөлгән]] '''Имму́нлыҡ систе́маһы''' — умыртҡалы хайуандарҙа булған органдар системаһы, организмды төрлө сирҙәрҙән ҡурсалай торған органдар һәм туҡымаларҙан тора, шеш күҙәнәктәрен һәм [[патоген]]дарҙы (сир ҡуҙғытыусы микроорганизмдарҙы) таный һәм юҡҡа сығара. Иммунлыҡ системаһы күп төрлө сир ҡуҙғытыусыны таный — [[вирус]]тарҙан алып [[гельминт|паразит ҡорттарға]] хәтле — уларҙы үҙ [[күҙәнәк]]тәренең [[биополимерҙар|биомолекуларынан]] айыра ала. Сир ҡуҙғытыусыларҙы таныуҙы уларҙың яраҡлашыуы һәм хужа организмды [[Инфекция|инфекциялау]]ҙың яңы ысулдарын тәбиғи ([[эволюция|эволюцион]])үҫтереүе ауырлаштара. Иммунлыҡ системаһының төп маҡсаты — сит агентты — сир тыуҙырыусы микроорганизм, сит есем, ағыулы матдә йәки организмдың сифаты үҙгәргән күҙәнәген юҡ итеү тора. Шулай итеп, кешенең биологик үҙенсәлеге булдырыла. Ныҡ үҫешкән организмдар системаһында сит агенттарҙы таныу һәм юҡ итеүҙең күп ысулы бар: был процесс иммунитет яуабы тип атала. Иммунитет яуабы формаларын тыумыштан булған һәм йәшәү дәүерендә туплаған реакцияларға бүләләр. Улар араһындағы айырма шунда- йәшәү дәүерендә булдырылған иммунитет билдәле бер төр [[антиген]]дарҙы тиҙ айырып ала (высокоспецифичный) һәм яңынан осрашҡанда уларҙы тиҙерәк бөтөнләйгә юҡҡа сығара. Антигендар тип организмда сит агенттар кеүек булған һәм организмдың үҙенсәлекле реакцияһын тыуҙырған [[молекула]]ларҙы йөрөтәләр. Мәҫәлән, һыу сәсәге ([[ветрянка]]{{ref-ru}}), ҡыҙылса ([[корь]]{{ref-ru}}), [[дифтерия]] менән ауырыған кешеләрҙә шул сирҙәргә ғүмерлек иммунитет барлыҡҡа килә. Аутоиммун реакциялар осрағында антиген булып организмдың үҙе эшләп сығарған молекулаһы тора. == Иммунитет механизмдарының эволюцияһы == Сирҙе ҡуҙғытыусыны таныу һәм зыянһыҙлауға йүнәлтелгән ҡурсалау механизмдары, прокариоттарҙа ла бар: мәҫәлән, ҡай бер бактерияларҙа уларҙы [[бактериофаг|вирус]] йоғоуҙан һаҡлай торған [[фермент]] системаһы була. Ҡайһы бер төп иммунитет механизмдары эволюция процессында боронғо эукариоттарҙа үҫешкән һәм уларҙың бөгөнгө нәҫелдәрендә, шул иҫәптән үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа һаҡланып ҡалған. Шундай механизмдарға микробтарға ҡаршы пептидтар, дефензиндар, үҙенсәлекле эҙмә-эҙлелектәрҙе таныу рецепторҙары һәм комплемент системаһы инә. [[РНК]]-ның айырым рәүештә тик енси органдарҙың күҙәнәктәрендә эшләп сығарылыусы ҡыҫҡа фрагменттары ([[2000]]-се йылдарҙа асылған), транспозондарҙың әүҙемлеген баҫтыра ала ([[геном]] буйлап күсеп йөрөгәндә, мутацияларҙы булдырыуы мөмкин)һәм әсә яғынан тоҡомона тапшырыла. Дрозофилдарҙың тоҡомо [[ДНК]] менән бер комплектта молекуляр күсергес (молекулярный переключатель) ала — ул зыянлы генетик элементтарҙың әүҙемлеген баҫа<ref name="tut.by">[http://news.tut.by/health/122864.html Биологи изменили классические представления о наследственности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903171714/http://news.tut.by/health/122864.html |date=2017-09-03 }}</ref>. Ҡатмарлыраҡ механизмдар яңыраҡ, умыртҡалыларҙың эволюцияһы һөҙөмтәһендә үҫешкәндәр<ref name="Beck">{{cite journal | last = Beck | first = Gregory | coauthors = Gail S. Habicht | title = Immunity and the Invertebrates | journal =Scientific American | pages = 60-66 | date =November 1996 | url = http://www.scs.carleton.ca/~soma/biosec/readings/sharkimmu-sciam-Nov1996.pdf | format = [[PDF]] | accessdate = 2007-01-01}}</ref>. Умыртҡалыларҙың иммунитет системаһы (мәҫәлән, [[кеше]]неке) күп төрлө [[аҡһымдар]]ҙан, күҙәнәктәрҙән, органдарҙан һәм туҡымаларҙан тора, уларҙың бер береһенә йоғонтоһо ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән. Шундай яҡшыртылған иммунитет реакцияһы булғанға, умыртҡалыларҙың системаһы яраҡлаша, һәм сит матдәләрҙе, йәиһә күҙәнәктәрҙе таныу һөҙөмтәлерәк була бара. Яраҡлашыу процессында иммунологик хәтер булдырыла, ул ошо ҡуҙғытыусы менән яңынан осрашҡанда организмды тағы ла һөҙөмтәлерәк итеп ҡурсаларға мөмкинлек бирә. Шундай төр ғүмер барышында булдырылған иммунитет [[вакцинация]] ысулы нигеҙендә ята. Йылы тәнлеләрҙә [[гомеостаз]]ды һаҡлау ике төр иммунитет механизмы аша бара(төрлө ваҡытта эволюцион рәүештә килеп сыҡҡандар): температура (дөйөм тәьҫир) һәм антиматдәләр (айрым тәьҫир) — (избирательное воздействие). == Иммунитет ҡурсалауы этаптары күп төрлө == Иммунлыҡ системаһы организмды инфекциянан бер нисә этапта ҡурсалай, һәр этап һайын ҡурсалауҙың айырым үҙенсәлеге арта бара. Иң ябай ҡурсалау һыҙығы булып физик барьерҙар тора, улар организмды инфекциянан (бактерия һәм вирустарҙан) һаҡлай. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытыусы ошо барьерҙар аша үтеп инһә, уға ҡаршы ике арала үҙенсәлекһеҙ реакцияны тыумыштан булған иммунитет системаһы булдыра. Тыумыштан булған иммунлыҡ системаһы барлыҡ [[үҫемлектәр]]ҙә һәм [[хайуандар]]ҙа<ref name="Litman2005">{{cite journal | author = Litman G, Cannon J, Dishaw L | title = Reconstructing immune phylogeny: new perspectives. | journal = [[Nat Rev Immunol]] | volume = 5 | issue = 11 | pages = 866-79 | year = 2005 | id = PMID 16261174}}</ref>бар. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытҡыс тыумыштан бирелгән иммунитет механизмының тәьҫиренә бирешмәй икән, умыртҡалылыларҙа ҡурсыуҙың өсөнсө кимәле бар — ғүмер барышында булдырылған иммунитет ҡурсыуы. Иммунитет системаһының был төрө үҙ яуабын (реакцияһын) инфекция барышында сит биологик материалды яҡшыраҡ таныу өсөн яраҡлаштыра. Ошондай яуап сир ҡуҙғытыусыны юҡ иткәндән һуң иммунологик хәтер булараҡ һаҡланып ҡала. Ул ғүмер барышында булдырылған иммунлыҡ механизмдарына ошондай уҡ сир ҡуҙғытыусы яңынан килеп сыҡһа, тағы ла тиҙерәк һәм көслөрәк яуап бирергә мөмкинлек бирә<ref name="Mayer2006a">{{cite web|last=Mayer|first=Gene|title=Immunology - Chapter One: Innate (non-specific) Immunity|work=Microbiology and Immunology On-Line Textbook|publisher=USC School of Medicine|date=2006|url=http://pathmicro.med.sc.edu/ghaffar/innate.htm|accessdate=2007-01-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619aTNQpW|archivedate=2011-08-23}}</ref>. <div align="center"> {| class="wikitable" |+ ''' Иммунлыҡ системаһының ике яғы''' ! style="background:#ccccff;" |Тыумыштан булған иммунитет||style="background:#ccccff;" |Ғүмер барышында булдырылған иммунитет |- | Үҙенсәлекһеҙ яуап (реакция) || Сит антигенға бәйле үҙенсәлекле яуап(реакция) |- | Инфекция менән осрашыу бик тиҙ һәм көслө яуапҡа килтерә|| Инфекция менән осрашыу һәм иң көслө яуап араһында латент осор була |- | Күҙәнәкле һәм гумораль бүлкәттәр || Күҙәнәкле һәм гумораль бүлкәттәр |- | Иммунологик хәтере юҡ || Сит агент менән осрашыу иммунологик хәтерҙе булдыра |- | Бөтә төр йәшәү формаларында ла осрай || Тик ҡайһы бер организмдарҙа ғына осрай |} </div> Тыумыштан булған иммунитет та, ғүмер барышында булдырылғаны ла иммунитет системаһының үҙ молекулаларын сит молекулаларҙан айыра белеүенә бәйле. Иммунологияла ''үҙ'' молекулалары тип иммунлыҡ системаһының организмдағы сит компоненттарҙан айыра алғандарын атайҙар<ref name="Smith1997">Smith A.D. (Ed) ''Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology.'' (1997) Oxford University Press. ISBN 0-19-854768-4</ref>. Киреһенсә, ''сит'' тип ситтән ингән молекулалар атала. «Сит» молекулаларҙың бер класы антигендар тип йөрөтөлә (термин ҡыҫҡартылған {{lang-en|}} ''anti''body ''gen''erators — «вызывающие антитела» һүҙенән сыҡҡан) һәм үҙенсәлекле иммун рецепторҙары менән бәйле, иммунлыҡ яуабын ҡуҙғытыусы матдәләр<ref name="Roitt2000">Ройт, Иммунология. 2000. ISBN 5-03-003305-X</ref>тип билдәләнә. {{Навигация}} == Өҫтәге барьерҙар == Организмдарҙы инфекцияларҙан механик, химик һәм биологик барьерҙар һаҡлай. Инфекциянан һаҡлаусы механик барьерҙарҙың беренсе өлөшө (этап) булып, күп кенә үҫемлектәрҙең [[япраҡ]]тарының балауыҙ япмаһы, быуынтыҡ аяҡлылар экзоскелеты, йомортҡаның ҡабығы һәм [[тире]] тора<ref name="Alberts2002">{{cite book | last = Alberts| first = Bruce| coauthors = Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, and Peter Walters | title = Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition | publisher = Garland Science| date = 2002 | location = New York and London | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=mboc4.TOC&depth=2 | id = ISBN 0-8153-3218-1}}</ref>. Тик организм тирә-яҡ мөхиттән бөтөнләй айырылып тора алмай, шуның өсөн организмдың тышҡы мөхит менән аралашыуын ҡурсалаусы башҡа системалар бар — [[Һулыш алыу системаһы|һулыш алыу]], [[Кешенең аш һеңдереү системаһы|аш һеңдереү системаһы]] һәм бәүел сығарыу менән енси система. Был системаларҙы даими эшләүсе һәм ситтән берәй нимә ингәндә ҡүҙғып китә торғандарына бүләләр . Даими эшләүсе система булып, [[трахея]]ның эске яғындағы [[төксәләр]] тип аталған ваҡ ҡына төктәр тора, ваҡ ҡына туҙан бөртөктәре, үҫемлектәрҙең һеркәһе, йә иһә башҡа сит әйберҙәр үпкәгә инмәһен өсөн улар тиҙ генә юғарыға табан хәрәкәттәр яһай. Микроорганизмдар шулай уҡ [[күҙ йәше]] һәм [[бәүел]] менән йыуҙырып сығарыла. Тын юлына һәм аш һеңдереү системаһына бүленеп сығарылған лайла микроорганизмдарҙы ҡамаштырыу һәм уларҙың хәрәкәтен туҡтатыу өсөн хеҙмәт итә<ref name="Boyton">{{cite journal | author = Boyton R, Openshaw P | title = Pulmonary defences to acute respiratory infection. | journal = Br Med Bull | volume = 61 | issue = | pages = 1-12 | year = | id = PMID 11997295}}</ref>. Әгәр ҙә даими эшләүсе механизмдар етелек түгел икән, организмды «авария» тәртибендә таҙартыусы механизмдар эшкә ҡушыла ([[йүткереү]], [[сүскереү]], [[ҡоҫоу]] һәм эс китеү ([[диарея]]). Бынан тыш химик ҡурсыу барьерҙары бар. Тире һәм тын юлдары микробтарға ҡаршы пептидтар, мәҫәлән, бета-[[дефензин]]дарҙы<ref name="Agerberth">{{cite journal | author = Agerberth B, Gudmundsson G | title = Host antimicrobial defence peptides in human disease. | journal = Curr Top Microbiol Immunol | volume = 306 | issue = | pages = 67-90 | year = | id = PMID 16909918}}</ref>бүлеп сығара. [[Лизоцим]] һәм [[фосфолипаза A]] кеүек ферменттар, төкөрөктә, күҙ йәштәрендә һәм [[грудное молоко|күкрәк һөтөндә бар]] һәм уларҙың шулай уҡ микробтарға ҡаршы тәьҫире бар<ref name="Moreau">{{cite journal | author = Moreau J, Girgis D, Hume E, Dajcs J, Austin M, O'Callaghan R | title = Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus. | url=http://www.iovs.org/cgi/content/full/42/10/2347 | journal = Invest Ophthalmol Vis Sci | volume = 42 | issue = 10 | pages = 2347-54 | year = 2001 | id = PMID 11527949}}</ref><ref name="Hankiewicz">{{cite journal | author = Hankiewicz J, Swierczek E | title = Lysozyme in human body fluids. | journal = Clin Chim Acta | volume = 57 | issue = 3 | pages = 205-9 | year = 1974 | id = PMID 4434640}}</ref>. [[влагалище|Инәлек еңсәһен]]ән сыҡҡан бүленделәр [[менархе| күрем башланғандан һуң]] химик барьер булып торалар, аҙ әселегә (кислоталыға) әйләнәләр. [[Сперма]]ла ҡуҙғырыусыларҙы юҡ итә торған дефензиндар һәм [[цинк]] бар<ref name="Fair">{{cite journal | author = Fair W, Couch J, Wehner N | title = Prostatic antibacterial factor. Identity and significance. | url = https://archive.org/details/sim_urology_1976-02_7_2/page/169 | journal = Urology | volume = 7 | issue = 2 | pages = 169-77 | year = 1976 | id = PMID 54972}}</ref><ref name="Yenugu">{{cite journal | author = Yenugu S, Hamil K, Birse C, Ruben S, French F, Hall S | title = Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli. | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1223422&blobtype=pdf | journal = Biochem J | volume = 372 | issue = Pt 2 | pages = 473-83 | year = 2003 | id = PMID 12628001}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916022658/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1223422/pdf/12628001.pdf |date=2019-09-16 }}</ref>. [[желудок|Ашҡаҙанда]] [[тоҙ кислотаһы]] һәм [[протеолитик фермент]]тар аҙыҡ менән килеп эләккән микроорганизмдарға ҡаршы көслө химик ҡурсыусы факторҙар булып торалар. Бәүел сығарыу — енси трактта һәм ашҡаҙан-эсәк трактында биологик барьерҙар бар, улар дуҫ микроорганизмдарҙан ([[комменсал]]дарҙан) тора. Ошо шарттарға яраҡлашҡан, сир тыуҙырмаусы [[микрофлора]] сир тыуҙырыусы (патоген) бактериялар менән, ҡай саҡта йәшәү шарттарын — [[Водородный показатель|pH]] күрһәткесен, йә иһә тимер миҡдарын<ref name="Gorbach">{{cite journal | author = Gorbach S | title = Lactic acid bacteria and human health | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-medicine_1990-02_22_1/page/37 | journal = Ann Med | volume = 22 | issue = 1 | pages = 37–41 | year = 1990 | id = PMID 2109988}}</ref> үҙгәртеп, аҙыҡ һәм йәшәү даирәһе өсөн көрәшә. Был сир ҡуҙғытыусы микробтарға сирҙе булдырыу өсөн кәрәк булған хәтле миҡдарға етергә бирмәй. [[Антибиотик]]тарҙың күбеһе бактерияларға айырып тәьҫир итмәгәнлектән (мәҫәлән, [[бәшмәк]]тәргә зыян итмәй), бактерияларға ҡаршы терапия бәшмәкле микроорганизмдарҙың «артыҡ үҫеп» китеүенә , [[Кандидоз|кандидоз сирен]]ә (лайлалы тире боҙолоуына) килтереүе бар<ref name="Hill1986">{{cite journal | author = Hill L, Embil J | title = Vaginitis: current microbiologic and clinical concepts. | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1490817&blobtype=pdf | journal = CMAJ | volume = 134 | issue = 4 | pages = 321-31 | year = 1986 | id = PMID 3510698}} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[пробиотики|Пробиотик флораны]], мәҫәлән, [[йогурт]] кеүек әсе һөт ризыҡтарындағы [[лактобациллы|лактобациллалар]] кеүек таҙа культураларҙы ҡабул итеү , балаларҙа эсәк инфекциялары ваҡытында кәрәкле микроб популяциялары балансын тергеҙергә ярҙам итә. Шулай уҡ тикшеренеүҙәр бактериаль [[гастроэнтерит]], [[эсәктәр]] ялҡынһыныуы, [[Мочевыводящие пути|бәүел юлы]] инфекциялары һәм операциянан һуңғы инфекциялар ваҡытында пробиотиктарҙы ҡулланыуҙың өмөтлө икәнен күрһәтә<ref name="Reid2003a">{{cite journal |author=Reid G, Bruce A |title=Urogenital infections in women: can probiotics help? |url=http://pmj.bmj.com/cgi/content/full/79/934/428 |journal=Postgrad Med J |volume=79 |issue=934 |pages=428-32 |year=2003 |pmid=12954951}}</ref><ref name="Salminen2005">{{cite journal | author = Salminen S, Gueimonde M, Isolauri E | title = Probiotics that modify disease risk | url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/135/5/1294 | journal = J Nutr | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1294–8 | year = 2005 | id = PMID 15867327}}</ref><ref name="Reid2003b">{{cite journal |author=Reid G, Jass J, Sebulsky M, McCormick J |title=Potential uses of probiotics in clinical practice |url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2003-10_16_4/page/658 |journal=Clin Microbiol Rev |volume=16 |issue=4 |pages=658-72 |year=2003 |pmid=14557292}}</ref>. = Иммунологик хәтер = Иммунологик хәтер — иммунлыҡ системаһының организм элек осрашҡаны булған антигенға (патогенға) тиҙ һәм көслө яуап бирә алыуы. Бындай хәтер алдараҡ булған, үҙенсәлекле антиген клондары (В-күҙәнәктәре, Т-күҙәнәктәре кеүек) тарафынан һаҡлана, улар тәғәйен бер антигенға беренсел яраҡлашыуҙы үткәнлектән, функцияларын әүҙем үтәй . Әлегә хәтер айырым эшмәкәрлеге булған, оҙаҡ йәшәгән күҙәнәктәр формалашыуы нәтижәһендә булдырыламы, йә булмаһа хәтерҙең организмға тәү тапҡыр иммунлашыу үткәндә организмға килеп эләккән даими антиген тарафынан лимфоциттарҙы яңынан стимуллауымы икәне асыҡланмаған . === Иммунодефициттар === [[Иммунодефицит]]тар (ИДС) — иммунологик реактивлыҡтың (организмдың иммунлы ҡурсыу функцияһы) боҙолоуы, иммуннлыҡ аппаратының бер, йә бер нисә компоненты, йә уның менән тәьҫир итешеүсе үҙенсәлекһеҙ факторҙарҙың төшөп ҡалыуы. === Аутоиммунлы процестар === Аутоиммунлы процестар — күп осраҡта оҙайлы ваҡыт булған, туҡымаларға оҙаҡ ваҡыт зыян итеүсе хәл. Был тәү сиратта аутоиммунлы яуапты (реакцияны) туҡымаларҙың антигендары туҡтарға бирмәй, дауам иттереп тороуы менән бәйле. === Артыҡ һиҙеүсәнлек === Артыҡ һиҙеүсәнлек (гиперчувствительность) — аггравация (арттырыу) һәм адекват булмаған формаларҙа үтә торған иммунлыҡ яуабы, бының һөҙөмтәһендә туҡымалар боҙола . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ағзалар системаһы}} [[Категория:Иммун системаһы]] [[Категория:Иммунология]] dirs63r8r8nb3wta0fo7q26czze777t 0 125881 1307267 1183534 2026-10-12T02:52:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307267 wikitext text/x-wiki {{Электростанция |Тип = ГЭС |Изображение = Yumaguzino Hydroelectric Station.jpg |Название = Йомағужа ГЭС-ы |Размер изображения = 300пкс |Подпись = |Страна = Рәсәй |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 00 |lat_sec = 21 |lon_dir = E |lon_deg = 56 |lon_min = 33 |lon_sec = 25 |region = RU-BA |CoordScale = |Статус = эшләүсе |Река = Ағиҙел (Ҡама ҡушылдығы) |Каскад = |Начало строительства = 1998 |Ввод агрегатов = 2004-2005 |Мощность = 45 |Выработка электричества = 150 |Тип ГЭС = плотиналы |Расчётный напор = 40 |Тип турбин = Әйләнмәле-көрәк башлы турбина |Турбины = 3хПЛ-50-В-230 |Расход через турбины = |Электрогенераторы = 3x |Мощность генераторов = 3x15 |Тип плотины = бетон һәм ерҙе йыуҙыртып ҡоролған |Высота плотины = 70 |Длина плотины = 605 |Шлюз = юҡ |ОРУ = 220, 110 кВ |Собственник = «Башҡорт генерирлаусы компанияһы» ЯСЙ-е }} '''Йомағужа гидроэлектростанцияһы''' — Башкортостандың Күгәрсен районы Ағиҙел йылғаһында урынлашҡан ГЭС. == Дөйөм мәғлүмәттәр == ГЭС [[1998 йыл]]да төҙөлә башлаған, [[2007 йыл]]да тамамланған. ГЭС ҡоролмалары составында: * 605 м оҙонлоҡтағы һәм 70 м бейеклектәге [[Балсыҡлы тупраҡ|балсыҡһыл]] үҙәктән торған өйөп яһалған [[Быуа|быуа плотина]]; * өҫкө яр буйындағы һыу ағыҙғыстар; * 90 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий канал; * 70 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий һыу үткәргес; * ГЭС плотинаһына яҡын бина. ГЭС-тың ҡеүәте — 45 [[Ватт|МВт]]. ГЭС бинаһында {{comment|иҫәбе|расчёт}} 40 м баҫым көсө менән эшләгән ҡеүәте 15 МВт-лы өс әйләнмәле-көрәк башлы гидроагрегат урынлаштырылған. ГЭС-тың баҫымлы ҡоролмалары 35,6 км² майҙанлы, тулы күләме 890 млн.м³ тиң булған Йомағужа һыуһаҡлағысын барлыҡҡа килтерә. ГЭС-ты «Гидропроект» институты проектлаған. Йомағужа гидротехник ҡоролмалары, иң тәү сиратта, юл айҡан электр энергияһы эшләп сығарыу менән бергә, һыу менән тәьмин итеү һәм ташҡындарҙан һаҡлау мәсьәләһен хәл итә. Йомағужа ГЭС-ы «Башҡорт генерирлаусы компанияһы» ЯСЙ-е составына инә, төҙөлөштө «Йомағужа һыуһаҡлағысы» ЯСЙ-е тормошҡа ашырған. == Экологик проблемалар == Йомағужа һыуһаҡлағысы тар тау үҙәнендә төҙөлгән, һәм ҡиммәтле ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалыу майҙаны ҙур түгел. Гидротехник ҡоролма һыуы [[Башҡортостан (милли парк)|«Башҡортостан»]] милли паркы эсендәге ерҙәрҙе баҫыуы, һирәк осраусы күп кенә хайуан һәм үҫемлектәр ареалының ҡыҫҡарыуы өсөн тәнҡитләнә. Һыуһаҡлағыстың һәм Ағиҙел йылғаһы һыуының сифаты насарайыуы, шулай уҡ һыуһаҡлағыс һыуының карст бушлыҡтарына ағып төшөп кәмеүе сәбәпле хәүефле фекерҙәр ишетелгеләне. == Төҙөү тарихы == [[Файл:Yumaguzino_Dam.jpg|слева|мини|Йомағужа ГЭС-ы плотинаһы]] Башҡорт АССР-ының сәнәғәт райондарын һыу менән тәьмин итеүҙе хәл итеү маҡсатында 1970-се йылдарҙан уҡ һыуһаҡлағыс төҙөү проектланған була. [[1982 йыл]]да, Йомағужа ГЭС-ы (күләме 3 км³ һәм майҙаны 150 квадрат километрҙан артыҡ) {{comment|створ|ҡапҡас}}ынан 14 км түбәнгәрәк, Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөү буйынса әҙерлек эштәре башлана. Һыуһаҡлағыс төҙөү 1980-се йылдарҙа йәмәғәтселектең ҙур хуплауына таянған экологтарҙың әүҙем ҡаршылығына юлыға, һәм 1989 йылда туҡталып ҡала. Артабан, Иштуған һыуһаҡлағысы урынына Ағиҙел йылғаһында һыубаҫар майҙандары бәләкәйерәк булған өс һыуһаҡлағыстан торған каскад проекты эшләнә. 1998 йылда шуның береһе — Йомағужа һыуһаҡлағысы төҙөлә башлай. Гидроузел төҙөлөшө йылдам темптарҙа бара. 2003 йылдың 10 июнендә Ағиҙел йылғаһы үҙәне ҡаплана, 2004 йылдың 7 октябрендә беренсе гидроагрегат, 2004 й. декабрендә — икенсеһе, 2005 й. 2 апрелендә — өсөнсөһө ебәрелә. 2007 йылдың 21 июлендә һыуһаҡлағысты сафҡа индереү тантанаһы ойошторола. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/2117-yumaguzinskaya-ges|автор=Юлаев К. Г.}} * [http://www.bgkrb.ru/ Официальный сайт ООО «Башкирская генерирующая компания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903075935/http://www.bgkrb.ru/ |date=2014-09-03 }} * [https://web.archive.org/web/20050209051106/http://agidel-ufa.chat.ru/ Критика проекта Юмагузинской ГЭС] * {{Мәҡәлә|заглавие=Стройка века|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=424|издание=[[Ватандаш]]|год=2005|номер=8|issn=1683-3554}} [[Категория:Ағиҙел (йылға)]] [[Категория:Рәсәй гидростанциялары]] [[Категория:Башҡортостан электростанциялары]] [[Категория:Алфавит буйынса электростанциялар]] f3v0ekrfr1kjflswxsjepdu6psogb8m 0 127452 1307288 1269927 2026-10-12T10:59:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307288 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Кузнецов}} {{Ук}} '''Кузнецов Александр Игнатьевич''' ([[15 август]] [[1915 йыл]] — [[11 февраль]] [[1991 йыл]]) — уҡытыусы, партия органдары хеҙмәткәре, яҙыусы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. == Биографияһы == Александр Игнатьевич Кузнецов 1915 йылдың 15 авгусында [[Өфө]] ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы фронтта һәләк булғандан һуң, Кузнецовтар ғаиләһе әсәһенең тыуған иленә — [[Благовещен районы]]ның [[Удельно-Дыуанай]] ауылына күсеп килә. Саша 14 йәшендә улус комсомол комитеты секретары була. Төҙөлөш техникумында уҡый, уны тамамлағандан һуң урман хужалығында эшләй. 1937 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында — һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Артабан [[Хабаровск]]иҙа хәрби-сәйәси мәктәптә уҡый. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында рота политругы, батальон командиры урынбаҫары була. Курск дуғаһында һуғыша, [[Днепр]]ҙы һуғышып аша сығыуҙа, [[Киев]]ты азат итеүҙә ҡатнаша, дошман тылында махсус задание башҡара. Өс тапҡыр яралана. [[Польша]] биләмәһендә өсөнсө тапҡыр ауыр яраланғандан һуң демобилизациялана. Һуғышынан һуң Александр Игнатьевич [[БАССР]]-ҙың [[Благовещен районы]]нда мәктәп директоры булып эшләй. 1948 йылдан алып — ВКП(б)-ның район комитетында пропаганда бүлеге мөдире; 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһының 6-сы һанлы профессиональ-техник училищеһында уҡытыусы булып эшләй. Кузнецов Александр Игнатьевич хеҙмәт эшмәкәрлеген әҙәби эш менән бергә алып бара. Уның күп кенә әҫәрҙәренең темаһы — ауылда совет власының нығыныуы, коллективлаштырыу, һуғыш. Ул үҙенең әҫәрҙәрен «Совет Башҡортостаны», «Ленинсы», «Киске Өфө» гәзиттәрендә баҫтыра. Хәрби тематикалы хикәйәләре «Йәш гвардия» нәшриәтендә, «Подвиг» альманахында баҫылып сыға<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Kuznecov_Aleksandr_Ignatevich/t/7531 Кузнецов Александр Игнатьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120085244/http://wiki02.ru/encyclopedia/Kuznecov_Aleksandr_Ignatevich/t/7531 |date=2016-11-20 }}</ref> == Әҫәрҙәре == * Роман-дилогия «Отчего хлеб сладок» (кн. 2., 1974—1982) * Повесть «Протальник» (1984) * Хикәйәләр һәм повестары «Иду к друзьям» (1979) * «Судьбой единой» (1987) * Кузнецов, А. И. Отчего хлеб сладок: Роман — дилогия. Кн. 1. Трудные рассветы [Текст] / Александр Кузнецов. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1989. — 400 с. * Кузнецов, А. И. Отчего хлеб сладок: Роман — дилогия. Кн. 2. Земли хозяева [Текст] / Александр Кузнецов. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1990. — 431 с. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы ордены. * Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7040-kuznetsov-aleksandr-ignatevich Башҡорт энциклопедияһы — Кузнецов Александр Игнатьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421202023/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7040-kuznetsov-aleksandr-ignatevich |date=2016-04-21 }}{{V|04|03|2018}} * [http://litblagrb.jimdo.com/писатели/ Александр Кузнецов/ Башҡортостан Рспубликаһы Благовещен районы әҙәбиәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405043209/http://litblagrb.jimdo.com/%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8/ |date=2016-04-05 }} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|04|03|2018}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|04|03|2018}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|04|03|2018}} [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] r4fkqeu7j9qq3w3xn2ds3ofxcnwyu29 0 138346 1307290 820605 2026-10-12T11:27:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307290 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кута''', '''Кува''' ({{Lang-sux|Gudua}}) —  [[Бабилия]]лағы ҡала,  Библияның 4-се Батшалар китабында  ({{Библия2|4Цар|17}})  Исраилдың ун ҡәбиләһе урынлашҡан ҡала тип телгә алына, улар бында урындағы Нергал илаһына табынған. Ҡаланың харабаларын Ормуз  Рассам Бабилдан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай биш сәғәтлек юлда, Телль-Ибраһим ҡалҡыулығында, таба;  Нергалдың һәм уның  ҡатынының ғибәҙәтханаһы урыны ла беленә. Ассирий  гимндарында Нергал Кута хакимы тип телгә алына. Кута Ассирия батшаһы Саргон  II тарафынан баҫып алынғас, унда йәшәгән халыҡтың күбеһе Самарияға күсерелә<ref>«И перевел царь Ассирийский людей из Вавилона, и из Куты, и из Аввы, и из Емафа, и из Сепарваима, и поселил их в городах Самарийских вместо сынов Израилевых. И они овладели Самариею, и стали жить в городах её» ({{Тәүрат|4Цар|17:24}})</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210507074109/http://nauka.bible.com.ua/kann/kann1-05.htm Под проклятием горы Гаризим] == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Trevor Bryce|заглавие=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia|ссылка=https://ia700806.us.archive.org/18/items/TheRoutledgeHandbookOfThePeoplesAndPlacesOfAncientWesternAsia/TheRoutledgehandbookOfThePeoplesAndPlacesOfAncientWesternAsia.pdf|издательство=Routledge|год=2009|pages=174}} [[Категория:Вавилония]] [[Категория:Боронғо Месопотамия]] [[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] bqll3rkhk5qfutlmp1jleda3lyrfm5y 0 144858 1307261 882158 2026-10-11T22:28:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307261 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Идеограмма''' ({{lang-grc|εἶδος}} — идея һәм γράμμα — яҙыу билдәһе, хәреф) — авторҙың билдәле бер идеяһына тап килгән яҙма билдә йә шартлы рәсем. Унан айырмалы, һүҙгә тап килгән билдә — логограмма, [[фонема]]ға тап килгәне фонограмма була. Иероглифтар идеограммаларҙан тора. == Пиктограмманан һәм иероглифтан айырмаһы == Иероглиф [[Тауыш|өндө]], [[ижек]]те, һүҙҙең бер өлөшөн йә тотош һүҙҙе белдерергә мөмкин. Пиктограмма һәм ваҡыт тотош һүҙҙе йә төшөнсәне билдәләй, әйткәндәй, пиктограмманың һүрәтләнеше һәр ваҡыт ул белдергән нәмәгә тап килә (мәҫәлән, калькулятор рәүешендә эшләнһә, ул калькуляторҙы аңлата). Идеограмма, пиктограмманан айырмалы, һүрәтләнгән төшөнсәне генә түгел, уға ситләтеп бәйләнгән төшөнсәләрҙе лә аңлатырға мөмкин (мәҫәлән, мөхәррир программаларҙың күбеһендә дискета һүрәте файлды һаҡлау (һәм мотлаҡ дискетала һаҡлауҙы ғына түгел) мәғәнәһен бирә, ә компьютерҙарҙың системалы күрһәткесендә (системалы трейҙа) селтәргә тоташыуҙы аңлата). Шулай итеп, уңайлы интерфейста билдәләрҙең күбеһен пиктограмма тип түгел, идеограмма тип йөрөтөү дөрөҫөрәк. == Идеографик яҙма == '''Идеографик яҙма''' — билдәләре (идеограммалары) берәй идеяны аңлатҡан [[Яҙма (Әлифба)|яҙма]] төрө. Идеографик яҙыулы яҙмалар төрлө телдәрҙә һөйләшеүсе кешеләргә аңлайышлы булырға тейеш тип һанала. Мәҫәлән, һыу идеяһы мысыр яҙыуында — тулҡын, [[китай яҙыуы]]нда — ағым, ацтек яҙыуында зәңгәр төҫкә буялған һауыт итеп һүрәтләнә. Форма яғынан төрлө булмаған хәлдә лә, был билдәләр ошо яҙмалар менән таныш булмаған һәр кемгә аңлашыла. Идеографик яҙыуҙың хәҙерге системалары ла бар. Мәҫәлән, 1970-се йылдарҙа АҠШ-тың транспорт министрлығы (U.S. Department of Transportation) заказы буйынса эшләнгән 50 идеограмманан торған система<ref>[http://www.aiga.org/content.cfm/symbol-signs Symbol Signs — AIGA | the professional association for design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514130706/http://www.aiga.org/content.cfm/symbol-signs |date=2011-05-14 }}</ref> аэропорттарҙа һәм башҡа транспорт төйөндәрендә, шулай уҡ эре халыҡ-ара сараларҙа ҡулланыу өсөн тәғәйенләнә. АҠШ-тың AIGA тигән профессиональ дизайн ойошмаһы менән АҠШ Транспорт министрлығы (DOT) тарафынан эшләнгән был система универсаль коммуникацияны еңеләйтеү өлгөһө булып тора. Шулай уҡ ым-ишара менән һөйләү телдәре, мәҫәлән, SignWriting, өсөн уйлап табылған яҙыу ысулдарын да идеографик яҙмаға инерергә була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Пиктограмма]] * [[Графема]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Яҙма]] t02rg3he4lsg095yr9g0oj9tv9j7fld 0 145506 1307284 859433 2026-10-12T09:43:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307284 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Крагерё''' ({{Lang-no|Kragerø}}) — [[Норвегия|Норвегияның Телемарк]] губернияһындағы коммунаһы. Коммунаның административ үҙәге — Крагерё ҡалаһы. Коммунаның рәсми теле — нейтраль. 2007 йылда коммунаның халҡы 10 614 кешенән тора. Крагерё майҙаны — 305,66 [[квадрат километр]], код-идентификаторы — 0815. == Халыҡ тарихы == Һуңғы 60 йыл эсендә Крагерё коммунаһы халҡының үҫеше. [[Файл:Befolkningsutvikling_kommune_0815.svg|слева|мини|300x300пкс|Статистика Крагерё коммунаһының статистикаһы.]] Туғандаш ҡалалары: Мариехамн, Валкекоски, Готланд == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Норвегия коммуналары. == Һылтанмалар == * * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад]]е есть медиафайлы по теме [[c:Category:Kragerø|Крагерё]] * [https://web.archive.org/web/20071001004934/http://www.ssb.no/english/municipalities/0815 Статистика коммуны из бюро статистики Норвегии] * [http://www.visitnorway.com/ru/Articles/Norway/South/Kragero/Welcome-to-Kragero/ Информация о г. Крагерё на официальном туристическом портале Норвегии] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Норвегия коммуналары]] hze15t7lqybtu3rm0icfnegmlf5n0vn 0 148258 1307277 1054109 2026-10-12T07:42:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307277 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Киров проспекты''' — 42 билдәле бина менән [[Дондағы Ростов]]та проспект<ref>[http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/kirovsky-prospekt Кировский проспект на карте Ростова-на-Дону с номерами домов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715015122/http://kartologia.ru/karta/rostov-na-donu/kirovsky-prospekt |date=2017-07-15 }}</ref>. == Тарихы == Революцияға тиклем Киров проспекты Богатянов тыҡрығы тип атала<ref>[http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000018/st006.shtml Загадка старой крепости]</ref>. Исеме Бай шишмә йәки Бай ҡоҙоҡ — таҙа тәмле һыулы [[Шишмә (һыу)|шишмә]] менән бәйле була. Тыҡрыҡ ҙурая. Унда йәһүд дауаханаһы, колбаса һәм башҡа заводтар, оҫтаханалар барлыҡҡа килә. [[1904 йыл]]да Богатянов һәм Никольский урамдары мөйөшөндә (хәҙер Социалистик) ростов сауҙагәрҙәренең аҡсаһына коммерция училищеһының төҙөлөшө тамамлана. Трамвай депоһы артында ҙур зыярат урынлаша, ә артабан, ташландыҡ ерҙәр артында —алдындағы ҙур майҙан менән [[ипподром]] урынлаша. 1910—1914 йылдарҙа ипподромда аэропландар осошо ойошторола. Бында [[1910 йыл]]да Сергей Уточкин һәләкәткә тарый, Адам Габер-Влынский, Тимофей Ефимов, Александр Васильев, Александр Кузминскийҙар оса. Шул йылдарҙа Покровка скверы урынында Покровка баҙарының майҙаны урынлашҡан була. Сиркәү төҙөлә (совет власы йылдарында емерелә). Совет осоронда Богатянов тыҡрығы Киров итеп үҙгәртелә. [[1939 йыл]]дың 30 апрелендә С.М. Киров һәйкәле асыла. [[1918 йыл]]дың апрель айында [[Киров Сергей Миронович]] [[Дондағы Ростов]]та Дон республикаһы советтарының I съезында ҡатнаша. Һәйкәл хәҙер Пушкин урамының һәм Киров проспектының мөйөшөнә күсерелә. == Фотоһүрәттәр галереяһы == <gallery widths="180" heights="180" class="center" caption="Киров проспектында биналар"> Файл:Комплекс больницы Еврейского общества.JPG|Киров проспектында Йәһүдтәр йәмғиәтенең дауаханаһы комплексы Файл:Двухэтажный корпус больницы Еврейского общества.jpg|Киров проспектында ике ҡатлы корпус / Социалистик урамы, 160 Файл:Одноэтажный корпус Еврейского общества.jpg|Киров проспектында бер ҡатлы корпус / Социалистик урамы, 160 Файл:Дом Т Г Дмитриева на реставрации.JPG| Киров проспекты,40, Т. Г. Дмитриев йорто </gallery> == Әҙәбиәт == * Вера Волошинова. Ростов -на-Дону: Кировский проспект// газета «Молот». — 10.08.2012. № 111—112 — с. 6. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://donlib.ru/rostov-streets/2010/7/20/prospekt-kirovskij.html Кировский проспект] * [http://kirilyuk-nedvizimost.ru/istoriya-rostova-na-donu/stare-nazvaniya-osnovnh-ulits-prospektov-i-pereulkov-rostova.html Старые названия основных улиц, проспектов и переулков Ростова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327165753/http://kirilyuk-nedvizimost.ru/istoriya-rostova-na-donu/stare-nazvaniya-osnovnh-ulits-prospektov-i-pereulkov-rostova.html |date=2017-03-27 }} * [http://history-persons.ru/2007/01/kirov-sergey-mironovich-deyatelnost-i-sudba/ Киров Сергей Миронович. Деятельность и судьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022104531/http://history-persons.ru/2007/01/kirov-sergey-mironovich-deyatelnost-i-sudba/ |date=2016-10-22 }} [[Категория:Алфавит буйынса урамдар]] [[Категория:Дондағы Ростов урамдары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] m8et3d6dduvmq6x0f3q1zzrei9bb41d 0 148845 1307255 1281098 2026-10-11T19:46:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307255 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Жилибер Паркы''' — [[Беларусь|Белоруссияның]] Гродно [[ҡала]]һы.үҙәгендә урынлашҡан Жан Эммануэль Жилибер исемендәге ҡала паркы. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Жан Эммануэль Жилибер исемендәге парк Гродно ҡалаһының<ref name="Парк Жилибера">[https://grodno.in/park/gilibert-park/ Парк Жилибер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205091936/https://grodno.in/park/gilibert-park/ |date=2020-12-05 }}</ref> үҙәгендә урынлашҡан. Ж. Э. Жилибер — француз медик-ғалимы һәм мәғрифәтсеһе. Меценат Антоний Тизенгаун, ярҙамы менән ул [[Беларусь]] территорияһында беренсе юғары уҡыу йортона — Гродно медицина академияһына<ref name="Парк Жилибера"/>.нигеҙ һалған. Ул шулай уҡ акушерлыҡ мәктәбенә, Гродно госпиталенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, ботаник баҡса булдыра. Әлеге ваҡытта нәҡ баҡса урынында ҡала паркы урынлашҡан. Баҡса [[1775 йыл|1775 йылдың]]<ref name="Парк Жилибера"/> [[8 апрель|8 апрелендә]] булдырыла һәм академияла күргәҙмә уҡыу әсбабы булып тора. Баҡса, уға нигеҙ һалғандан һуң өс йыл үтеүгә, Европала иң яҡшыһы тип иҫәпләнә башлай һәм тап унда күп төрлө, күпселеге һирәк тип һаналған 2000 үҫемлек төрө үҫә. Жилибер ҡаланан киткәндән һуң баҡсаны тәрбиәләү эше ҡала властары ҡулына күсә. Бәхетһеҙлеккә ҡаршы, улар баҡсаны тейешле кимәлдә тәрбиәләй алманлыҡтан, парк ташландыҡ хәлдә булған. Бер нисә йылдан һуң, Ж Эммануэль хеҙмәте түбәндәге биләмәләргә: бер ике баҡсаға һәм бер паркка бүленгән. 1920 йылдарҙа ботаника баҡсаһын яңынан асыу ҡарары ҡабул ителә. Был юлы Ян Кохановский баҡса ҡурсалауҙы үҙ өҫтөнә ала. Баҡсала барлығы 800 төр үҫемлек төрө иҫәпләнә, һәм был унан алдағы 5 баҡсанан биш тапҡыр әҙерәк була. әле Баҡсаның тағы бер өлөшө үҙгәртеп ҡорола һәм поляк яҙыусыһы һәм Элиза Ожешко<ref name="Парк Жилибера"/> бюсы менән биҙәлә. [[Икенсе донъя һуғышы]]<nowiki/>барышында хәрби-ялан госпитале парк территорияһында яугирҙәрҙе ерләгән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамлағандан һуң, яугирҙәрҙең һөйәктәрен туғандаш ҡәберлеккә яңынан ерләйҙәр. Был урында постамент тора, һәм унда мәңгелек ут<ref name="Парк Жилибера"/>.тоҡандырыла. Бөгөнгө көндә парк үҙгәргән, ул үҙенән элгәре, Жан Жилибер һалған беренсе вариант парктан бик ныҡ айырылып тора. Әммә парк һәм иҫ киткес матур булыуҙан туҡтағаны юҡ, ул ҡыҙыҡлы кешеләргә үҙенең үлсәме менән генә түгел, ә йәшел аллеялары менән әьҫир итә. Ерҙең шул һоҡландырғыс бер киҫәгендә беседкалар, эскәмйәләр, һуҡмаҡтар, юлдар, шарлауыҡтар бар — кешеләргә уңайлы булһын өсөн мөмкин булғандың барыһы ла эшләнгән. Шулай уҡ йылдың йылы көндәрендә паркта бер нисә кафе, йәйге амфитеатр, өлкәндәр һәм балалар өсөн аттракцион эшләй башлай. Бынан тыш, паркка ингән ерҙә белорус халыҡының быуаттар аша Жилиберға<ref name="Парк Жилибера"/>,ҙур рәхмәтен һәм уны мәңге хәтерләйәсәген белдереүсе [[Жилибер, Жан Эммануэль|Жилибер]]<nowiki/>һыны статуя ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://probelarus.by/belarus/sight/nature/park_imeni_zhilibera_v_gr.html Гродненский француз] * [https://web.archive.org/web/20190325213920/https://stydopedia.ru/2x9827.html Городской парк Ж. Э. Жилибера и площадь А.Тызенгауза] * [https://www.101hotels.ru/recreation/belarus/grodno/points/parks/park_gilibera Парк Жилибера] {{изолированная статья}} [[Категория:Парктар]] [[Категория:Белоруссияның ботаник баҡсалары]] 5uo38tpr44lsf19c02mdlvd9h1msd7m 0 152150 1307291 1064135 2026-10-12T11:39:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307291 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кьянчано-Терме''' ({{Lang-it|Chianciano Terme}}) — коммуна, курорт ҡала. [[Италия]]ла урынлашҡан. [[Тоскана]] төбәгенең Сиена провинцияһы составында тора. Кьянчано-Терме ҡалаһының халҡы 7253 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса) Ҡаланың майҙаны 37 квадрат километрға тигеҙ, халыҡ тығыҙлығы — 199 кеше/км². Ҡала мэры — Габриэлла Ферранти. Кьянчано-Терме ҡалаһының почта индексы — 53042. Телефон коды — 0578. Коммуна ҡурсалаусыһы изге Иоанн Креститель (''San Battista Giovanni''), байрамы — [[24 июнь|24 июндә]]. Кьянчано-Терме ҡалаһы урындағы термаль сығанаҡтары булыуы арҡаһында билдәле. Бында [[Боронғо Рим|Рим боронғо]] [[Боронғо Рим|Рим]] дәүерендә император [[Октавиан Август|Август]] термаль һыуҙар менән дауаланған. Кьянчано-Терме ҡалаһының төп кәсебе — бауыр һәм үт сығарыу юлдарын бальнеологик ысул менән дауалау һәм иҫкәртеү. Кьянчано-Терме шифаханаһының тағы ла бер шифалы үҙенсәлеге — термаль сығанаҡтарҙың һыуы менән [[шәкәр диабеты]]н дауалау. == Демография == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:7500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 2419 bar:1871 from:0 till: 2526 bar:1881 from:0 till: 2626 bar:1901 from:0 till: 2886 bar:1911 from:0 till: 2987 bar:1921 from:0 till: 3079 bar:1931 from:0 till: 3438 bar:1936 from:0 till: 3677 bar:1951 from:0 till: 4548 bar:1961 from:0 till: 5489 bar:1971 from:0 till: 6788 bar:1981 from:0 till: 7285 bar:1991 from:0 till: 7445 bar:2001 from:0 till: 6955 PlotData= bar:1861 at: 2419 fontsize:S text: 2.419 shift:(-8,5) bar:1871 at: 2526 fontsize:S text: 2.526 shift:(-10,5) bar:1881 at: 2626 fontsize:S text: 2.626 shift:(-10,5) bar:1901 at: 2886 fontsize:S text: 2.886 shift:(-10,5) bar:1911 at: 2987 fontsize:S text: 2.987 shift:(-10,5) bar:1921 at: 3079 fontsize:S text: 3.079 shift:(-10,5) bar:1931 at: 3438 fontsize:S text: 3.438 shift:(-10,5) bar:1936 at: 3677 fontsize:S text: 3.677 shift:(-10,5) bar:1951 at: 4548 fontsize:S text: 4.548 shift:(-10,5) bar:1961 at: 5489 fontsize:S text: 5.489 shift:(-10,5) bar:1971 at: 6788 fontsize:S text: 6.788 shift:(-10,5) bar:1981 at: 7285 fontsize:S text: 7.285 shift:(-10,5) bar:1991 at: 7445 fontsize:S text: 7.445 shift:(-10,5) bar:2001 at: 6955 fontsize:S text: 6.955 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:По данным ISTAT </timeline> == Коммуна хакимиәте == * Телефон: 0578 6521 * Электрон почта: sindaco@comune.chianciano-terme.siena.it * Рәсми сайт: http://www.comune.chianciano-terme.siena.it == Һылтанмалар == * [http://www.comune.chianciano-terme.siena.it Тораҡ пункты рәсми сайты{{ref-it}}] * [http://www.istat.it/ Милли статистика институты{{ref-it}}] * http://www.istat.it/english/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} * [http://fellowtraveler.ru/italija/kjanchano-terme Кьянчано термаль сығанаҡтары] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Италия ҡалалары]] hc1bp63n4kfog2d145mrcj0re1ovaz3 0 153707 1307271 1285558 2026-10-12T04:40:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307271 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каганович Лазарь Моисеевич''' ([[22 ноябрь]] [[1893 йыл]] — [[25 июль]] [[1991 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталиндың]] яҡын арҡалашы. РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1923—1924), Үҙәк Комитеты ағзаһы (1924—1957), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1924—1925, 1928—1946), ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1924—1925, 1928—1939), РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1926—1930), Үҙәк Комитеты Политбюроһы (Президиум) ағзаһы (1930—1957). == Революцияға тиклем биографияһы == Киев губернаһының Радомысль өйәҙе Ҡабандар ауылында (һуңынан — Киев өлкәһе Полесье районы Дибров ауылы, 1999 йылда [[Чернобылдең ябыҡ зонаһы]]на ингән аыул булараҡ бөтөрөлә) [[Йәһүдтәр|йәһүд]] крәҫтиәне Моисей Гершкович ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә барыһы 13 бала була, алтауһы вафат була. Каганович үҙе һөйләүенсә, уның атаһы ауылдан алыҫ булмаған ыҫмала заводында эшләгән: «Бик ярлы йәшәнек — элек һарай булған насар ғына өйҙә. Бөтәбеҙ ҙә бер бүлмәлә етәүләп ширлектә йоҡланыҡ»<ref>''Чуев Ф.'' Каганович. Шепилов. — Олма-Пресс, 2001. — С. 142.</ref>. Әммә Рой Медведев, шаһиттарҙың хәтирәләренә һылтанып, Кагановичтың атаһы мал сауҙагәре булған, тип раҫлай<ref>''Медведев Р.'' Окружение Сталина. — М.: Мол. гвардия, 2006. — С. 66.</ref>. Таганрог коммерсанты Гирша Фельдмандың ҡыҙы Изабелла Аллен-Фельдман, уның атаһы XIX быуат аҙағында оло Каганович менән эш итә, ул ваҡытта Моисей Каганович 1-се гильдия сауҙагәре була һәм баш ҡалаларҙа йәшәү хоҡуғына эйә була, мәҫәлән. Киевта, тип яҙа. [[Беренсе донъя һуғышы]] башында оло Каганович бер нисә уңышһыҙ хәрби операцияларҙан һуң бөлгөнлөккә төшә<ref>''Аллен-Фельдман И.'' Моя сестра Фаина Раневская. — М.: Яуза-пресс, 2014. — С. 180.</ref>. Лазарь Каганович үҙенең тыуған ауылында ике класлы халыҡ мәктәбен тамамлай, артабан яҡында ғына урынлашҡан Мартыновичи ауылында уҡыуын дауам итә. 14 йәшенән [[Киев]]та төрлө заводтарҙа, аяҡ кейеме фабрикаларында һәм итек оҫтаханаларында итексе булып эшләй. Бер тирә «Лазарь Бродский» тирмәнендә йөк ташыусы булып хеҙмәт итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кальницкий М. Б.|заглавие=Мельница Бродского|ссылка=http://primetour.ua/ru/company/articles/Melnitsa-Brodskogo.html|издание=Медиацентр компании «Первое экскурсионное бюро»|год=январь 2010}}</ref>, унлап йәш йөк ташыусыларҙан торған төркөм менән бергә предприятие администрацияһы алдында протест акцияларын ойошторған өсөн эштән ҡыуыла. Йәһүд йәштәре, күп кенә хоҡуҡтарҙан мәхрүм булыу айҡанлы, бик тиҙ революцион агитацияға бирелә. 1905 йылда большевиктар сафына баҫҡан өлкән ағаһы Михаилдың йоғонтоһо аҫтында Лазарь 1911 йылда [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ға инә. 1914—1915 йылдарҙа — Киев РСДРП комитеты ағзаһы. 1915 йылда ҡулға алына һәм тыуған яғына һөрөлә, әммә тиҙҙән йәшерен рәүештә Киевҡа кире әйләнә. 1916 йылда Стомахин фамилияһы аҫтында [[Днепр (ҡала)|Екатеринославта]] аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, Итекселәр союзын ойоштора һәм уның рәйесе була. Район партия комитеты етәксеһе һәм [[Днепр (ҡала)|Екатеринослав]] большевиктар партияһы комитеты ағзаһы. Рәсми версияға ярашлы, провокаторҙың хыянаты арҡаһында Мелитополгә күсергә мәжбүр була, унда Гольденберг фамилияһы аҫтында эшләй һәм бында ла Итекселәр союзын һәм большевистик төркөмөн ойоштора. Һуңынан Юзовкаға (хәҙерге [[Донецк]] күсә), унда Борис Кошерович исеме аҫтында Новороссийск йәмғиәтенең аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, большевистик ойошмаһы етәксеһе була һәм Итекселәр союзын ойоштора. == Революция һәм Граждандар һуғышы (1917—1922) == 1917 йылғы февраль революцияһынан һуң [[Донецк|Юзовкала]] большевиктар ойошмаһын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша, Комитет һәм Совет ағзаһы итеп һайлана, рәйес урынбаҫары була. Мартта Бахмутта Донбасс Советтары район конференцияһына делегат итеп һайлана. Март аҙағында [[Киев|Киевҡа]] партия эшенә китә. [[Октябрь революцияһы]]нда әүҙем ҡатнаша, Гомелдә ихтилал менән етәкселек итә. [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|Ойоштороу йыйылышына]] һайлауҙарында большевиктар исемлеге буйынса үтә. 1917 йылдың декабрендә [[Советтарҙың Бөтә Рәсәй III съезы|Советтарҙың Бөтә Рәсәй III бөтә съезы]] делегаты була. Советтар съезында Каганович Бөтә Рәсәй Башҡарма комитетына (ВЦИК) һайлана. 1918 йылдың ғинуарынан алып [[Санкт-Петербург|Петроградта]] эшләй. ВЦИК-тың башҡа ағзалары менән бергә 1918 йылдың яҙында Мәскәүгә күсенә, унда ул Ҡыҙыл Армияны ойоштороу буйынса Бөтә Рәсәй коллегияһының ойоштороу-агитация бүлеге комиссары булып китә. 1918 йылдың июне РКП(б) Үҙәк Комитеты уны [[Түбәнге Новгород]]ҡа ебәрә, унда ул губком агитаторы, агитация бүлеге мөдире, губком һәм губерния башҡарма комитеты рәйесе була. ЧОН коммунары<ref>''Захаров А.'' [http://ru-civil-war.livejournal.com/254083.html ЧОН : Очерки по истории Октябрьской революции в Нижегородской губернии]. — Н. Новгород, 1927. — С. 47-54.</ref>. 1919 йылдың сентябрендә Көньяҡ фронттың Воронеж участкаһына ебәрелә. Воронежды яулағандан һуң — Воронеж губревкомы, ә һуңынан губерна башҡарма комитеты рәйесе. 1920 йылдың сентябрендә партия уны Урта Азияға ВЦИК-тың һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының Төркөстан комиссияһы ағзаһы итеп ебәрә, шул уҡ ваҡытта ул РКП(б) Үҙәк Комитетының Төркөстан бюроһы ағзаһы һәм Төркөстан фронты Реввоенсоветы етәкселәренең береһе, шулай уҡ Ташкент ҡала советы рәйесе була. 1921 йылда ВЦСПС-та, Мәскәү һәм һуңынан Үҙәк күнселәр союзы комитеты инструкторы һәм секретары була. 1922 йылдың башында партияның Үҙәк Комитеты уны Төркөстанға РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп тәғәйенләй. 1922 йылда Лазарь Каганович ойоштороу-инструктор мөдире итеп тәғәйенләнә. XII съезда РКП(б) Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. XIII съездан һуң, 1924 йылдың 2 июненән 1925 йылдың 30 апреленә тиклем — РКП(б) Үҙәк Комитеты секретары. Украина Компартияһының Үҙәк Комитеты генераль секретары итеп һайланғандан һуң был вазифаларынан бушатыла<ref>[http://www.praviteli.org/kpss/sekretariat/sekretariat1924_26.php Руководство Коммунистической партии: Секретариат ЦК: 1924—1926 — Правители России и Советского Союза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812061046/http://www.praviteli.org/kpss/sekretariat/sekretariat1924_26.php |date=2014-08-12 }}</ref>. == УССР-ҙың һәм СССР-ҙың юғары етәкселегендә (1922—1941) == === Украина етәкселегендә === 1924 йылда, Лениндың вафатынан һуң, партия эсендә киҫкен көрәш башлана, Сталинға РСФСР-ҙағы иң ҙур республика һаналған Украинала үҙенә ярҙам тәьмин итергә кәрәк була. Сталиндың тәҡдиме буйынса нәҡ Каганович 1925 йылда Украина КП (б) Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлана. Ул осорҙа Украинала милли сәйәсәттә ике курс үткәрелә: «украинлаштырыу», йәғни украин мәҙәниәтен, телен, мәктәбен дәртләндереү, украиндарҙы идара итеү органдарына йәлеп итеү һәм икенсеһе — «буржуаз һәм ваҡ буржуаз милләтселек» менән көрәш алып барыу. Әлеге ике курсты бер-береһенән айырыу еңелдән булмай, бигерәк тә эре сәнәғәт үҙәктәрендә, һәм Каганович, күренеүенсә, икенсе йүнәлешкә нығыраҡ тартыла, сөнки ул украин милләтселегенә ҡырҡа ҡаршы була. Йыш ҡына уның һәм Украина Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе Влас Чубарь араһында ызғыштар булып ала. Шулай уҡ уға ҡаршы УКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы һәм Украина мәғариф наркомы Александр Шумский тора. Шумский 1926 йылда Сталинға тиклем барып етеп, Кагановичты Украинанан эштән алыуҙы талап итә. Сталин, Шумскийҙың ҡайһы бер дәлилдәре менән ризалашһа ла, шул уҡ ваҡытта Кагановичҡа теләктәшлек күрһәтеп, Үҙәк Комитеты Политбюроһына махсус хат юллай. Эш, киреһенсә, Шумскийҙы наркомпрос вазифаһынан бушатыу һәм УССР-ҙан саҡыртып алыу менән тамамлана. Каганович Украина сәнәғәтен тергеҙеү һәм үҫештереү буйынса байтаҡ эштәр башҡара. Совет Украинаның Коммунистар партияһы етәксеһе булараҡ Каганович ҙур булмаған Көнбайыш Украина партияһының да етәксеһе була. Поляк дәүлете составына ингән Көнбайыш Украина халҡы араһында милли хәл-торош һәм кәйефтәр УССР-ҙағы хәлдәрҙән бик ныҡ айырыла. Каганович Мәскәүгә киткәндән һуң Чубарь уның сәйәсәтен тәнҡитләп сығыш яһай. Лазарь Моисеевичкә ҡаршы оппозиция көс туплай. Чубарь һәм УССР-ҙан СССР Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Г. И. Петровский Сталинға Кагановичты Украинанан саҡыртып алыу үтенесе менән киләләр. Баштараҡ Сталин ҡаршы килә, әммә 1928 йылда уға Кагановичты Мәскәүгә ҡайтарырға тура килә. === Каганович һәм Шахта эше === [[Файл:Шахтинское_дело.jpg|мини|250x250пкс|Шахта процесы.]] Украина Коммунистар партияһы (б) Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. М. Каганович 1928 йылдың 26 апрелендә Сталинға былай тип яҙа: «''Атап әйткәндә, ГПУ ролен ошолайыраҡ көсәйтер кәрәк тип уйлайым, һәр эре треста ГПУ вәкилдәре, транспорттағы ГПУ органдары һымаҡ, эре чиновниктар булырға тейеш. Әлеге үҙгәртеп ҡороуҙы Үҙәк Комитеттының һәм Үҙәк контроль комиссияһы күҙәтеүе һәм туранан-тура етәкселеге аҫтында үткәрер кәрәк, юғиһә, ысынында эш структураһы һәм алымдары элеккесә ҡалыуынан ҡурҡам''м»<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=«Замешанных немцев арестовать… Англичан не трогать» : Документы Архива Президента Российской Федерации о роли Политбюро ЦК ВКП(б) в организации «Шахтинского дела». 1928 г.|ссылка=http://www.rusarchives.ru/publication/politbyuro.shtml|издание=Отечественные архивы|год=2008|номер=6}}</ref>. === Кагановичтың күтәрелеүе === [[Файл:Politburo1934.jpg|справа|мини|320x320пкс| Каганович ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы составында. 1934 йыл.]] [[Файл:Горький,_Каганович,_Ворошилов,_Сталин.jpg|справа|мини|320x320пкс|Горький, Каганович (һулдан икенсе), Ворошилов, Сталин Мавзолей трибунаһында, 1931 йыл.]] [[1930 йыл]]дың башында Каганович Мәскәү өлкә комитетының, ә һуңынан — ҡала комитетының да беренсе секретары, шулай уҡ ВКП(б) Үҙәк Комитетының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып китә. Үҙәк Комитеты секретары һәм ауыл хужалығы бүлеге мөдире булараҡ 1929—1934 йылдарҙа колхоз-совхоздарҙың хужалығын нығытыу эшенә һәм кулактар ойошторған саботажға ҡаршы көрәшкә туранан-тура етәкселек итә<ref>Каганович // Малая советская энциклопедия. — 2-е изд. — Стб. 125—128.</ref>. 30-сы йылдарҙың беренсе яртыһы — Кагановичтың властағы иң һөҙөмтәле осоро. [[1933 йыл]]да ВКП(б) Үҙәк Комитетында ауыл хужалығы бүлеген етәкләй һәм колхоз-совхоздарҙа МТС-тарҙы ойоштороу менән шөғөлләнә. Беренселәрҙән булып Ленин ордены менән бүләкләнә (Мәскәү өлкәһендә ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн). 1933—1934 йылдарҙа партияны таҙартыу буйынса Үҙәк партия комиссияһы рәйесе булараҡ «партия сафтарын таҙартыу» менән етәкселек итә. 1934 йылдың 21 сентябендә Мәскәү өлкәһенең суд-прокуратура хеҙмәткәрҙәре кәңәшмәһендә программалы телмәре менән сығыш яһай<ref>''Соломон П.'' Советская юстиция при Сталине. — М., 1998. — С. 184.</ref>. XVII Съезынан һуң, 1934—1935 йылдарҙа, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комиссияһы рәйесе була. Ошо уҡ осорҙа (1934 йыл) Каганович — бер үк ваҡытта — ВКП(б) Үҙәк Комитетының Транспорт комиссияһы рәйесе була. Сталин Ҡара диңгеҙгә ял итергә киткән саҡта нәҡ Каганович ваҡытлыса партия етәксеһе булып ҡала. 1935 йылдың 28 февралендә Сталин Кагановичты юлдар наркомы итеп тәғәйенләй, бер үк ваҡытта ул Үҙәк Комитеты секретары вазифаһын да үҙ артынан һаҡлап ҡала. Күренекле партия етәкселәрен хужалыҡ наркоматтарына тәғәйенләү [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронан ҡалған йола. Ҙур ил өсөн тимер юлы транспорты мөһим генә түгел — ул иҡтисади үҫеште тотҡарлаусы халыҡ хужалығының «бушаҡ урыны» була. Тимер юлы ташыуҙары планын арттырып үтәү һәм тимер юлы транспорты эшен ойоштороу һәм хеҙмәт тәртибен индереү өсөн 1936 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. 1935—1955 йылдарҙа Мәскәү метрополитены Каганович исемен йөрөтә башлай (Каганович метро төҙөлөшенә етәкселек итә), 1957 йылға тиклем «Охотный ряд» станцияһы уның исемен йөрөтә; беренсе совет троллейбусына уның хөрмәтенә «ЛК» маркаһы бирелә — Каганович тарафынан Мәскәүҙә троллейбус линиялары ебәрелә. Шулай уҡ Каганович балалар тимер юлын булдырыу идеяһы авторы (Мәскәү тирәһендәге Кратово ҡасабаһы). [[1937]] йылдан бер үк ваҡытта — ауыр сәнәғәт наркомы, 1939 йылдан — яғыулыҡ тәьмин итеү сәнәғәте наркомы, 1939 (12 октябрҙән) —1940 йылдарҙа — СССР нефть сәнәғәте наркомы<ref>Назначен [[s:ru:Указ Президиума ВС СССР от 12.10.1939 о назначении тов. Кагановича Л. М. народным комиссаром нефтяной промышленности СССР|Указом Президиума Верховного Совета СССР от 12 октября 1939]]</ref>. 1938 йылдың авгусынан бер үк ваҡытта — СССР Совнаркомы рәйесе урынбаҫары.<br> Каганович Политбюро буйынса хеҙмәттәштәренә яҙған хаттарында Сталинға ҡарата айырыуса арыу-талыу белмәгән ярамһаҡланыу менән айырылып тора:{{Цитата башы}}Беҙҙә бында эштәр хөрт түгел. Ҡыҫҡа ғына тасуирлағанда, мин, Сочиға Калинин килгән саҡта беҙ Микоян менән әйткәнебеҙҙе, ҡабатлап әйтә алам. Ҡайтыр алдынан ул беҙҙән, нимә тип Хужаға әйтергә, тип һораны. Беҙ уға, «ил һәм партия шул тиклем илһамланған, хатта уҡсы — ял итә, ә эштәр бара — армия ата» тип әйт, тинек. Мәҫәлән, быйылғы йылда иген әҙерләү менән бында нисек эштәр — был иҫ китерлек, быға тиклем булмаған беҙҙең еңеү — Сталинизмдың еңеүе{{Цитата аҙағы}} {{начало цитаты}}Ғөмүмән, Хужаһыҙ бик ауыр… Әммә, үкенескә ҡаршы, Хужаға ҙур һандағы эштәр өйөргә һәм уның ялын юҡҡа сығарырға тура килә, шул уҡ ваҡытта Уның һаулығы һәм дәртлелеге беҙҙең өсөн, шул тиклем Уны яратыусылар өсөн, һәм бөтә ил өсөн ни тиклем ҡиммәтле икәнен һүҙ менән генә аңлатып булмай.{{конец цитаты}} {{начало цитаты}}Бына, брат, сәйәсәттәге бөйөк диалектика, бына ниндәй камиллыҡҡа эйә беҙҙең Бөйөк иптәшебеҙ һәм Атабыҙ.<ref>''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — М.: РОССПЭН, 2012. — С. 257.</ref>{{конец цитаты}} === Мәскәү реконструкцияһы === 1935 йылда Каганович Мәскәү реконструкцияһының генераль планын төҙөү буйынса һәм «пролетар баш ҡалаһының» архитектура биҙәлеше менән туранан-тура етәкселек итә. Мәскәү метрополитены төҙөлөшөнең беренсе сиратын етәкләй. Мәскәүҙе реконструкциялауҙа Кагановичтың роле ифрат ҙур. Ул шәхсән үҙе архитекторҙарға күрһәтмәләр бирә, улар менән йыйылыштар үткәрә, әммә реконструкциялау барышында күп кенә боронғо тарих биналар һүтелә. === 1932—1933 йылдар === 1932 йылдың 22 октябрендә Сталин инициативаһы буйынса Политбюро [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украинала]] һәм Төньяҡ Кавказда иген әҙерләү өсөн ғәҙәттән тыш комиссиялар булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref name="vved">{{Китап|часть=Введение|ссылка часть=http://tragedia-sovetskoy-derevni-3.blogspot.ru/2008_09_01_archive.html|заглавие=Трагедия советской деревни : Коллективизация и раскулачивание : 1927—1939 : Документы и материалы : в 5-ти т|том=3 : Конец 1930—1933|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2001}}</ref>. Украина буйынса комиссияны [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] етәкләй, Төньяҡ Кавказда — Каганович, әммә ғәмәлдә ул Молотов комиссияһында ла, ауыл хужалығы бүлеге мөдире булараҡ, әүҙем ҡатнаша. Тиҙҙән Каганович Төньяҡ Кавказға китә. Каганович комиссияһы иген әҙерләү планын үтәмәгән станицаларҙы «ҡара таҡталарға» индерә башлай, уның һөҙөмтәһендә: {{Цитата башы}} а) кисекмәҫтән тауарҙар ташыуҙы һәм урында тулыһынса кооператив һәм дәүләт сауҙаһын туҡтатыу һәм кооператив нөктәләренән бөтә булған тауарҙы алып сығыу; б) колхоздар, колхозсылар, шулай уҡ яңғыҙаҡтар өсөн тулыһынса колхоз сауҙаһы тыйыу; в) төрлө кредитлауҙы туҡтатыу һәм ваҡытынан алда кредиттарҙы һәм башҡа финанс йөкләмәләрен түләттереү; г) РКИ органдары тарафынан колхоз, кооператив һәм дәүләт аппараттарын төрлө сит һәм дошмандарса элементтарҙан таҙартыу һәм тикшереү үткәреү; д) ОГПУ органдары тарафынан контрреволюцион элементтарҙы, иген әҙерләүҙә һәм сәсеүҙә саботаж ойоштороусыларҙы сығарып ташлау ҡарала. {{Цитата аҙағы}} Каганович комиссияһы эшләгән осорҙа «ҡара таҡталарға» барыһы 15 станица индерелә, уның һөҙөмтәһендә аслыҡтан йөҙҙәрсә кеше үлә. Шулай уҡ «саботаж» менән көрәш барышында ай ярым эсендә генә (1 ноябрҙән 10 декабргә тиклем) Төньяҡ-Кавказ крайы территорияһында 16 864 кеше ҡулға алына («кулак һәм советтарға ҡаршы элементтар»)<ref>{{Китап|часть=№ 240. Спецсводка № 9 Секретно-политического отдела ОГПУ о репрессиях в связи с хлебозаготовками в Северо-Кавказском крае|ссылка часть=http://tragedia-sovetskoy-derevni-3.blogspot.com/2008/09/17-3.html|заглавие=Трагедия советской деревни : Коллективизация и раскулачивание : 1927—1939 : Документы и материалы : в 5-ти т|том=3 : Конец 1930—1933|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2001}}</ref>. Бының менән генә сикләнеп ҡалмай, Каганович ҡайһы бер станицаларҙан дәүләт поставкаларын түләй алмаған кешеләрҙе «төньяҡ өлкәләргә» һөрөүҙе ойоштора. Өс станицанан ғына — Полтава, Медведов һәм Урупск — 45 600 кеше һөрөлә (47500 кешенән)<ref name="vved"/>. === 1937—1938 йылдар === [[Файл:Great Purge Resolution of Central Committee.jpg|thumb|300px|Шпион-диверсион контингенттарҙы 15 апрелгә тиклем ҡыйратыуҙы дауам итеү тураһында ВКП(б) Үҙәк Комитеты 1938 йылдың 31 ғинуарындағы ҡарары. Сталиндың резолюцияһы «''За''», Кагановичтың ҡултамғаһы — һулдан өсөнсө|alt=Постановление о продолжении разгрома шпионско-диверсионных контингентов]] 1937 йылғы ВКП(б) Үҙәк Комитетының февраль-март пленумындағы докладында Каганович юлдар наркоматында ғына түгел, ә, ғөмүмән, йәмғиәттә, репрессияларҙың кәрәклеге тураһында әйтә. Уның һүҙҙәре буйынса, «ҡоторонған, илебеҙҙә социализмдың ҡеүәтле үҫешенә асыуы килгән һәм Совет власы менән көрәштә ҡанһыҙ ысулдар ҡулланған разведчик-шпиондар бандаһы менән эш итәбеҙ»<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Материалы февральско-мартовского пленума ЦК ВКП(б) 1937 года 28 февраля 1937 г. Вечернее заседание (стенограмма) : Каганович|ссылка=http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/index.htm|издание=Вопросы истории|год=1993|номер=9}}</ref>. Тимер юлы хужалығының бөтә тармаҡтарында тиерлек (тимер юлдарҙы проектлау, реконструциялау, эксплуатация) «ҡоротҡос» эшмәкәрлек фаш ителеүгә ҡарамаҫтан, Каганович «беҙ әлегә шпион-япон-немец-троцкист-ҡортоҡос үҙәгенә барып етмәнек, уларҙың бер нисә ячейкаларына барып етмәнек» һәм «бында ғәйепһеҙҙәр эләгеүе мөмкин тип илаулауҙар урынһыҙ», тип белдерә. [[Оло террор]] Каганович Үҙәк Комитеттың юғары ҡатламы санкцияһы буйынса репрессияланған «исемлектәрҙе» ҡарауҙа ҡатнаша. Исемлектәргә ҡуйылған имзалар ғәйепләү хөкөмөн сығарыуға тиң була. Кагановичтың ҡултамғаһы 189 исемлектә тора, улар буйынса яҡынса 19 000 кеше хөкөм ителә һәм атып үлтерелә. ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы булараҡ Каганович бик күп «лимиттарҙы» (0044-се һанлы НКВД бойороғо буйынса репрессияланғандарҙың квотаһы) раҫлай. Мәҫәлән,1938 йылдың 26 апрелендә Сталин, Молотов, [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]] һәм [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] менән берлектә ВКП(б) Иркутск өлкә комитеты секретарының (в. в. б.) беренсе категория буйынса (4 000 кешене атып үлтереү) өҫтәмә лимиты буйынса мөрәжәғәтенә ыңғай резолюция ҡуя. [[1937 йыл]]да Каганович СССР-ҙың ҡайһы бер төбәктәре буйлап партия һәм совет етәкселәре араһында таҙартыу үткәреү маҡсатында сәфәр ҡыла ([[Киев өлкәһе|Киев]], [[Ярославль өлкәһе|Ярославль]], [[Иваново өлкәһе|Иваново]], Көнбайыш өлкәләре). [[Киев]]та, Каганович килеп киткәндән һуң, Тарих институты аспиранты Николаенконың ялыуы буйынса бер нисә өлкә комитеты хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ Киев тарихи музейы директоры ҡулға алыналар. Һуңынан Николаенко психик яҡтан ауырыу тип таныла. 5 марта 1940 йылдың 5 мартында Каганович Сталин, Молотов һәм Ворошилов менән берлектә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының әсирлеккә төшкән поляк офицерҙарын, полицейскийҙарҙы, пограничниктарҙы, жандармдарҙы һәм башҡаларҙы атып үлтереү тураһындағы ҡарар аҫтында үҙенең ҡултамғаһын ҡуя ([[Катынь атып үлтереүе]]). {{Цитата башы}} Совнарком рәйесенең яңы урынбаҫарҙары (Микоян, Булганин, Каганович, Вознесенский) Сталиндың тоғро көрәштәре булалар. Совнарком ҡарарҙарының күпселек өлөшө Сталиндың яҡын даирәһе тарафынан алдан тикшерелә. Һәм мин Каганович аппаратындағы кешеләр Молотовтың һәм уның ярҙамсыларының һәр аҙымын күҙәтеүе тураһында бик яҡшы беләм. Тегеләр ҙә, дөрөҫөн әйткәндә, тиҙҙән уларға шул уҡ менән яуап бирә башлайҙар.{{Цитата аҙағы}} 1980-се йылдарҙа Каганович репрессиялар буйынса былай тип әйтә: {{Цитата башы}}Арттырып ебәреүебеҙҙә, беҙ ғәйепле, ысынбарлыҡта дошмандар, булғанына ҡарағанда күберәк, тип уйлағайныҡ. Мин был мәсьәлә буйынса партияның ҡарарҙарына ҡаршы сыҡмайым. Хаталар булды — Сталиндың ғына түгел, ә беҙҙең бөтәбеҙҙең дә, Сталин етәкселегендә, дөйөм алғанда, хаталар булды. Хәҙер, ҡаты ҡулдың, көрәштең һәм ҡаңһыҙлыҡтың хәжәте булмағас, еңел һүҙ йөрөтөргә.{{Цитата аҙағы}} == Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы һәм һуғыштан һуңғы осор (1941—1957) == [[Файл:Dzhugashvili_with_Kaganovich.jpg|справа|мини|320x320пкс|Каганович һәм Сталин.]] Һуғыш башында Каганович юлдар наркомы вазифаһында була. Формаль рәүештә Юлдар наркоматына (НКПС) етәкселек итмәгән саҡта ла ул наркоматҡа кураторлыҡ итеүен дауам итә. 1942 йылдың 25 мартында ГКО «НКПС тураһында» исемле ҡарар ҡабул ителә, әлеге ҡарарҙа «Каганович һуғыш шарттарында эште үтәй алмай», тип яҙыла һәм ул вазифаһынан бушатыла, әммә ысынында (ҡыҫҡа өҙлөктәрҙе иҫәпкә алмағанда) Каганович НКПС етәкселегендә 1944 йылға тиклем ҡала. Сәнәғәт предприятиеларын һәм халыҡты илдең көнсығыш райондарына ебәреү өсөн өҙлөкһөҙ тимер юлы ташыуҙарын тәьмин итеүҙә Кагановичтың хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ ҙур. [[1942 йыл]]да — Төньяҡ-Кавказ, һуңынан Кавказ аръяғы фронттарының Хәрби советы ағзаһы. Ставка ҡушыуы буйынса Кавказ оборонаһын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 4 октябрендә Туапсе тирәһендә Ҡара диңгеҙ төркөмөнөң командалыҡ пункты бомбаға тотола, бер нисә генерал шул урында һәләк була, ә нарком ярсыҡ менән яралана<ref>''Куманёв Г. А.'' Говорят сталинские наркомы. — Смоленск: Русич, 2005. — С. 600.</ref>. 1942—[[1945 йыл|1945 йылдарҙа]] Дәүләт оборона комитеты ағзаһы. Һуғыш аҙағына хужалыҡ вазифаларына күсә: 1944 йылда — Совнарком рәйесе урынбаҫары, 1947 йылда — Украина коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары һәм Политбюроһы ағзаһы. Һуғыштан һуң Каганович юлбашсының ышанысын юғалта башлай. Сталин Каганович менән һирәгерәк осраша, киске аш табынына саҡырмай. КПСС Үҙәк Комитетының Төньяҡ-Кавказ, Кавказ аръяғы фронттарынан һуң Үҙәк Комитеты Президиумының һәм хатта Үҙәк Комитеты Бюроһы киңәйтелгән составына инә, әммә Сталин үҙе шәхсән һайлап алған иң ышанысылы партия етәкселәренән торған «пятеркаһына» Кагановичты индермәй. Кремль табиптарын ҡулға алғандан һуң СССР-ҙа ҡабаттан антисемит кампанияһы башлана. Ҡайһы бер көнбайыш китаптарында (мәҫәлән, А. Авторхановтың «Сталин үлеменең серҙәре») Каганович СССР-ҙа йәһүдтәрҙе эҙәрлекләүгә ҡырҡа ҡаршы булған тигән фараздар күҙәтелә, йәнәһе, ул Сталинға «табиптар эшен» ҡабаттан тикшереү талабын ҡуйған. 1953 йылдың мартынан — СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1952 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы. Ул бер нисә мөһим министрлыҡты контролдә тота. Каганович Берияны ҡулға алыу һәм ситләштереү буйынса Хрущевтың һәм Маленковтың тәҡдимен хуплай. Артабан Лазарь Моисеевич яңы пенсия ҡануниәтен әҙерләү менән шөғөлләнә, уның һөҙөмтәһендә бөтә халыҡ ҡатламдары пенсия ала башлай. 1955 йылдың 25 ноябрендә Мәскәү метрополитенына В. И. Ленин исеме бирелә (Л. М. Каганович тәҡдиме буйынса). Шул уҡ ҡарар менән Кагановичтың ҡаҙаныштары билдәләнә һәм Охотный ряд станцияһына Каганович исеме бирелә<ref>Зиновьев А. Н. «Сталинское метро. Исторический путеводитель». 2011. — 240 с. ISBN 978-5-9903159-1-4</ref>. 1955—1956 йылдарҙа хеҙмәт һәм эш хаҡы мәсьәләләре буйынса СССР Министрҙар Советының дәүләт комитеты рәйесе була, 1956 йылдан 1957 йылға тиклем — Төҙөлөш материалдары сәнәғәте министры. == Вазифаларҙан бушатылыуы. Ғүмеренең һуңғы йылдары (1957—1991) == [[Файл:Могила_государственного_деятеля_Лазаря_Кагановича.JPG|слева|мини|200x200пкс|Новодевичье зыяратындағы Л. М. Кагановичтың ҡәберташы]] [[1957 йыл]]да «Маленков — Каганович — Молотовтың партияға ҡаршы төркөмө» ағзаһы тип иғлан ителә һәм бөтә вазифаларынан бушатыла. 1957 йылдың 13 июлендә «КПСС ағзаһы исеменә тап төшөрөүе, ҡул аҫтындағы хеҙмәткәрен мыҫҡыл итеү өсөн» ҡаты шелтә бирелә<ref>[http://www.kp.ru/daily/26162.4/3049182/Статья: «Сталин обещал лично сбрить бороду Кагановичу».]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Комсомольская правда.</ref>. Каганович Асбеста Урал тау-байыҡтырыу заводы директоры булып эшләй<ref>Робертс, Дж. Вячеслав Молотов. Сталинский рыцарь «холодной войны». М.: АСТ, 2013</ref> (1961 йыл аҙағына тиклем). 1957—1958 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары Советы сессиларынабара, әммә сираттағы һайлауҙарҙа уның кандидатураһы күрһәтелмәй. [[1961 йыл]]дың декабрендә КПСС-тан сығарыла. Күп кенә үтенестәр булыуға ҡарамаҫтан, партияла тергеҙелмәй ([[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотовтан]] айырмалы рәүештә). Шулай ҙа Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер статусына һәм привилегияларға эйә була. Дмитрий Волкогонов билдәләүенсә, [[Тверь|Калининға]] һөрөлгән Каганович яртылаш легаль рәүештә баш ҡалаға килеп йөрөй һәм хәтирәләр китабын яҙыуҙа элекке хеҙмәттәштеренән ярҙам алыу өсөн бәйләнештәр булдыра<ref>[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Гл. 4 Мавзолей ленинизма]. / Ленин: политический портрет. Кн. 2.</ref>. Документаль мәғлүмәттәр буйынса, Мәскәүҙә йәшәй (Тверҙә түгел). [[1991 йыл]]дың 25 июлендә, 97 йәшендә, вафат була. == Ғаиләһе == Өлкән ағалары — Каганович Израиль (1884—1973), Михаил Каганович (1888—1941) һәм Юлий Каганович (1892—1962). [[Файл:Kagan_and_Privorotskaya.jpg|слева|мини|281x281пкс|М. Каганович М. Приворотская менән.]] Мария Марковна Приворотскаяға өйләнгән була (1894—1961)<ref>{{Cite web|url=http://ak-group.ru/forum/showthread.php?t=2406|title=Приворотская Мария Марковна|date=2009-09-15|publisher=Ассоциация коллекционеров|accessdate=2013-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313201212/http://ak-group.ru/forum/showthread.php?t=2406 |date=2016-03-13 }}</ref>. Ҡыҙҙары, Мая Лазаревна Каганович (1923—2001), архитектор, атаһының хәтирәләрен — «Иҫтәлекле яҙмалар» — 1997 йылда баҫтырып сығара. Бынан тыш, Каганович үгәй улы Юрийҙы тәрбиәләп үҫтергән (1931—1976). Политбюро ВКП(б) Политбюроһы секртетары Б Г. Бажанов 1920-се йылдарҙа үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙа<ref name="Bazhanov">Бажанов Б. [http://stepanov01.narod.ru/library/bazan/content.htm Записки секретаря Сталина].</ref>: <blockquote> «Лазарь Моисеевич Каганович Сталин осоронда власта ҡала алған ике-өс йәһүдтең береһе булыуы менән айырылып тора. Антисемитизм сиктәрендә был хәл Кагановичтың бөтә туғандарынан, дуҫ-иштәренән тулыһынса баш тартыуы арҡаһында ғына мөмкин була. Мәҫәлән, чекистар Сталин алдында Кагановичтың ағаһы, авиация сәнәғәте министры Михаил Моисеевич тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас һәм Сталин Лазарь Кагановичтың фекерен һорағас, бер ниндәй дәлилһеҙ үлтереү әҙерләнгәнен белә тороп, Лазарь Каганович, был тикшереү органдарының эше һәм уның уға ҡағылышы юҡ, тип яуап бирә. Ҡотолғоһоҙ ҡулға алыу алдынан Михаил Каганович үҙ-үҙен атып үлтерә.»<ref name="Brat">. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Л. Каганович Сталин менән һөйләшеүҙән һуң ағаһын телефон аша ҡулға алыу әүҙерләнеүе тураһында иҫкәртә</ref>. </blockquote> Әммә Лазарь Каганович, Бажановтың хәтирәләре ысынбарлыҡҡа тап килмәй, тип һөйләй.<blockquote> '''Л. М. Каганович:''' Был эш Лубянкала түгел, Совнаркомда булды. Бының хаҡта бик күп алдайҙар, алдайҙар. Хәҙер минең ҡараш тураһында һәм Сталин менән һөйләшеү тураһында, йәнәһе мин әйткәнмен, был тәфтишсенең эше тип. Был алдаҡ. Хәл былай булды. Мин ултырышҡа килдем. Сталин ҡағыҙ тотҡан һәм миңә, бына Һеҙҙең ағайығыҙға, Михаилға, халыҡ дошмандары менән берлектә, күрһәтмәләр бар, ти. Мин, был тотошлайы алдаҡ, ялған, тинем. Шул тиклем ҡапыл әйттем, ултырып та өлгөрмәнем. «Был ялған. Минең ағайым 1905 йылдан большевик, эшсе, ул ышаныслы партиясы, партияға, Үҙәк Комитетҡа һәм Һеҙгә, иптәш Сталин, тоғро»--тинем. Ә Сталин әйтә: «Ә бына… күрһәтмәләр нисек һуң?» «Күрһәтмәләрҙең дөрөҫ булмағандары ла була. Мин Һеҙҙән, иптәш Сталин, күҙгә-күҙ осрашыу һорайым. Мин быларҙың береһенә лә ышанмайым. Күҙгә-күҙ осрашыуҙы үтенәм», — тип яуапланым. Ул күҙҙәрен өҫкә күтәрҙе. Уйланды ла: «Йә, ярай, Һеҙ күҙгә-күҙ осрашыуҙы һорағас, ойошторорбоҙ», — тине. Мине ике көндән саҡырттылар (быларҙы мин Һеҙгә документаль рәүештә һөйләйем, мин әлегә бер ҡайҙа ла быны һөйләгәнем юҡ). Ләкин был факт, шулай булды. Маленков, Берия һәм Микоян мине бер кабинетҡа саҡырттылар, улар унда ултыралар ине. Мин килдем. Улар миңә: «Беҙ Һеҙгә йәмһеҙ нәмә тураһында әйтергә саҡырғайныҡ бит» — тинеләр. Мин әйтәм: «Ә ни өсөн мине саҡырманығыҙ. Мин унда булырмын тип иҫәп тотҡайным». Улар: «Ҡарале, унда шундай эштәр асылды, беҙ һине борсомҫҡа булдыҡ» — тинеләр. Баяғы күҙгә-күҙ осрашыуҙа уға күрһәткән Ванниковты саҡырғандар. Ә Ванников үҙ ваҡытында Михаилдың урынбаҫары булды. Әйткәндәй, элегерәк Ванниковты ҡулға алырға йөрөгәндә, Михаил бик ныҡ уны яҡлашты. Ванников хатта Михаилдың дачаһында йәшенеп ятты, йоҡлап йөрөнө шунда. Улар бик яҡын кешеләр ине. Ә Ванниковты ҡулға алғас, ул Михаилға күрһәткән. Бына шулай Ванниковты һәм башҡаларҙы саҡырғандар, күҙгә-күҙ осрашыу ойошторғандар. Былар бер нәмәне күрһәтә, ә Михаил ҡыҙыу кеше булды, йоҙроҡлап тиерлек уларға ташлана. Ҡысҡыра: «Ҡәбәхәттәр, һеҙ алдайһығыҙ» һәм башҡалар. Ну, былар алдында бер нәмә тураһында һөйләшеп булмай, ҡулға алынғандарҙы сығаралар, ә Михаилға: «Һин бар әле, ҡабул итеү бүлмәһендә ултырып тор, беҙ һине тағы бер тапҡыр саҡырырбыҙ. Ә беҙ әле фекер алышып алабыҙ», тигәндәр. Һөйләшә генә башлағандар, ҡабул итеү бүлмәһенән килеп инәләр һәм Михаил үҙ-үҙен атып үлтерҙе, тиҙәр. Ул ысынлап та ҡабул итеү бүлмәһенә сыҡҡан, кемдер, бәҙрәфкә, ти, кемдер, коридорға, ти. Уның янында револьверы була, һәм ул үҙ-үҙен атып үлтерә. Ул бик ҡыҙыу, темпераментлы кеше ине. Өҫтәүенә, ул бик тәүәккәл кеше ине һәм шундай ҡарарға килә: тикшереү төрмәһенә бармайым. Тикшереү төрмәһенә барыуҙан үлем артығыраҡ<ref>''Куманёв Г. А.'' Говорят сталинские наркомы. — Смоленск: Русич, 2005. — С. 105.</ref>. </blockquote> == Маҡтаулы исемдәре, наградалары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|Социалистик Хеҙмәт Геройы (]][[5 ноябрь]] [[1943 йыл|1943);]] * 4 [[Ленин ордены]] [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|(]][[5 ноябрь]] [[1943 йыл|1943, 1953?);]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ о рдены]]; * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы; * миҙалдар. == Хәтер == Кагановичтың исеме территориаль берәмектәренә һәм тораҡ пункттарына бирелә, атап әйткәндә, Мәскәү өлкәһендә Каганович ҡалаһы була (1938—1957) [[1938 йыл]]да уның исеме менән Павлодар өлкәһендәге район йөрөтөлә башлай. [[1957 йыл]]да район Ермаковский итеп үҙгәртелә. [[Новосибирск]]иҙа хәҙерге ваҡытта Железнодорожный районы Каганович исемен йөрөткән. 1938—1943 йылдарҙа [[Луганск өлкәһе]]ндәге Попасная ҡалаһы Каганович исемендәге тип йөрөтөлгән. Украинала, Киев өлкәһендә, Беренсе Кагановичи (1934) һәм Икенсе Кагановичи (Кагановичтың тыуған урыны) тораҡ пункттары була. Каганович исемен Мәскәү метрополитены, Хәрби-транспорт академияһы, Тимер юлы инженерҙары институты ([[Мәскәү]]ҙә һәм [[Днепропетровск]]иҙа), Мелитополь балалар тимер юлы йөрөткән. 1957 йылда Кагановичтың исеме уның хөрмәтенә ҡушылған объекттарҙан төшөрөлә. Хәҙерге ваҡытта уның исемен [[Белгород өлкәһе|Белгород өлкәһендәге]] ҡасаба һәм ҡасаба территорияһындағы майҙан йөрөтә. Шулай уҡ, ҡайһы бер фаразадарға ярашлы, [[Ҡырым]]да Лазаревка ауылы Кагановичтың исемен йөрөтә<ref>[http://maidan.org.ua/arch/oldkrym/1179999234.html Откуда в Крыму взялись Вождёвки и Полководовки]</ref><ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 Про перейменування окремих населених пунктів та районів Автономної Республіки Крим та міста Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630065839/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 |date=2018-06-30 }}</ref>. 2018 йылда [[Екатеринбург]]та [[Рәсәй тимер юлдары]] тарихына арналған һәйкәл ҡуйыла, унда Каганович Феликс Дзержинский менән бергә һүрәтләнгән<ref>[https://www.znak.com/2018-07-20/v_ekaterinburge_poyavilsya_barelef_s_lyudmi_pohozhimi_na_stalina_i_dzerzhinskogo В Екатеринбурге появился барельеф с фигурами, похожими на Сталина и Дзержинского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725042226/https://www.znak.com/2018-07-20/v_ekaterinburge_poyavilsya_barelef_s_lyudmi_pohozhimi_na_stalina_i_dzerzhinskogo |date=2018-07-25 }}</ref><ref>[https://www.znak.com/2018-07-20/avtor_barelefa_v_ekaterinburge_poyasnil_chto_na_nem_izobrazhen_ne_stalin_a_kaganovich Автор барельефа в Екатеринбурге пояснил, что на нём изображён не Сталин, а Каганович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103074439/https://www.znak.com/2018-07-20/avtor_barelefa_v_ekaterinburge_poyasnil_chto_na_nem_izobrazhen_ne_stalin_a_kaganovich |date=2019-11-03 }}</ref>. == Библиографияһы == * «Памятная книжка советского строителя». 1920 * «Местное советское самоуправление». 1923 * «Как построена РКП(б)». 1923 * «Два года от IX до X съезда КП(б)У». 1927 * «Партия и советы». 1928 * «Сталин и партия». 1929 * «12 лет строительства Советского государства и борьба с оппортунизмом». 1929 * «Проблема кадров». 1929 * «Очередные задачи партработы и организации партаппарата». 1930 * «Советы на новом этапе». 1930 * «Орготчет ЦК XVI съезду ВКП(б)». 1930 * «За социалистическую реконструкцию Москвы и городов СССР». 1931 * «За большевистское изучение истории партии». 1931 * «Очередные задачи партийно- массовой работы ячеек». 1932 * [http://захаров.net/index.php?md=books&to=art&id=5768 Каганович Л. М. «Очередные задачи партийно — массовой работы ячеек» в книге «Три звена партийной работы» М. Трансжелдориздат. 1934 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817132043/http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&to=art&id=5768 |date=2016-08-17 }} * «О задачах профсоюзов на данном этапе развития». 1932 * «Цели и задачи политических отделов МТС и колхозов». 1933 * «О чистке партии». 1933 * «О строительстве метрополитена и плане города Москвы». 1934 * «О задаче партийного контроля и контрольной работе профсоюзов, комсомола и печати». 1934 * ''Чуев Ф. И.'' «Так говорил Каганович» — Отечество, 1992. — 208 с. — <nowiki>ISBN 5-85808-131-2</nowiki> * ''Л. М. Каганович'', ''Каганович М. Л.'' «Памятные записки» — Вагриус, 1997. — 576 с. — <nowiki>ISBN 5-7027-0284-0</nowiki> * ''Чуев Ф. И.'' Каганович. Шепилов — Олма-Пресс, 2001 — 5-224-02285-1 * ''Каганович Л. М.'' «Памятные записки» — М: Вагриус, 2003. — 672 с. — <nowiki>ISBN 5-9560-0032-5</nowiki> == Кинола == * 1946 — «Ант». Каганович ролендә — Николай Рыжов * 1949 — «Берлиндың ҡолауы». Ролдә — Николай Рыжов * 1989 — «Васька». Ролдә — Александр Калягин. * 2006 — «Сталин. Live». Ролдә — Борис Эстрин. * 2010 — «Берия. Отолоу». Ролдә — Алексей Сосновка. * 2009 — «Һәм уларға ылыҡҡан Шепилов»; «Тухачевский. Маршал Заговор». Ролдә — Александр Никулин. * 2012 — «Жуков». Ролдә — Вайнер Вольф. * 2013 — [https://www.youtube.com/watch?v=iR1n1qZlbf0&index=13&list=LLIrTUnABS8Czu-uEzuANPhA «Сталиндың ҡорос йәһүде»] (документаль) * 2017 — «Әсе ураҡ». Ролдә — Иҙән Хикка. * 2017 — «Сталиндың вафаты». Ролдә — Краули Дермот. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * «Лазарь Каганович» паравозы * «Лазарь Каганович» троллейбусы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Каганович, Лазарь Моисеевич / Аксютин Ю. В. // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 370. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 12). — <nowiki>ISBN 978-5-85270-343-9</nowiki>. * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KAGANOVICH_Lazar'_Moiseevich/_Kaganovich_L._M..html Памятные записки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080731051650/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KAGANOVICH_Lazar'_Moiseevich/_Kaganovich_L._M..html |date=2008-07-31 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KAGANOVICH_Lazar'_Moiseevich/_Kaganovich_L._M..html|id=20090115}} * ''Кумок В. Н., Воловник С. В.'' Евреи Мелитополя. — Мелитополь: Изд. дом МГТ, 2012. — Т. 1. — С.164-165. * ''Лиховод А.'' Молодость Лазаря Кагановича. * ''Медведев Р. А.'' Окружение Сталина — М.: Молодая гвардия, 2010. — (Жизнь замечательных людей). * ''Медведев Р. А.'' Ближний круг Сталина. * ''Чуев Ф. И.'' Так говорил Каганович: Исповедь сталинского апостола. — М., 1992. * Энциклопедический словарь. — М.: Большая Советская энциклопедия, 1954. — Т. 2. — С. 7. == Һылтанмалар == * [http://www.hrono.ru/biograf/kaganov.html Краткая биография] * [http://soratniki.chat.ru/kagan_07.html Каганович и реконструкция Москвы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Warheroes|star=Labor|id=8994}} * Каганович, Лазарь Моисеевич (неопр.). «Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991». [[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]] [[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1991 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1893 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]] kygpflkdv84to1v3a5ytwygga4j6823 0 157270 1307286 1295827 2026-10-12T10:02:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307286 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Красноярск эше (геологтар эше)''' — 1949—1950 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән тикшереү эше. ҙур геологтар төркөмө Себерҙә уран ятҡылыҡтарын эҙләнеүҙә ваҡытында «файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күрәләтә йәшереүҙә һәм дөрөҫ булмаған баһалауҙа, ҡоротҡослоҡта» ғәйепләнә. 1954 йылдың мартында ғәйепләүҙәрҙең иҫбатланмауы сәбәпле бөтә геологтар аҡлана. «дело за недоказанностью обвинения производством прекращено», все осужденные геологи были реабилитированы. == Тарихы башы == "Красноярск эше"нең барлыҡҡа килеүен СССР Атом проектындағы көрсөк менән бәйләйҙәр. Әлеге көрсөк СССР-ҙағы уран сәнәғәт ятҡылыҡтары тураһында мғлүмәттәре етешмәү сәбәбе арҡаһында килеп сыға, улар Көнбайыш [[һалҡын һуғыш]]ты башлағандан һуң совет атом бомбаһын булдырыу буйынса проект өсөн кәрәк була. АҠШ-тың Японияға ҡаршы ҡулланылған атом бомбаһы, совет хөкүмәтенең «Тоталити» планы һәм АҠШ-тың атом ҡоралын ҡулланыу буйынса башҡа пландары тураһында белеүе<ref>Таких как: «Пинчер» (1946 г.), «Бройлер» (1947 г.), «Бушвэкер» (1948 г.), «Кранкшафт» (1948 г.), «Хафмун» (1948 г.), «Флитвуд» (англ. Fleetwood, 1948 г.), «Когвилл» (1948 г.), «Оффтэк» (1948 г.), «Чариотир» (англ. Charioteer — «Колесничий», 1948 г.), «Дропшот» (англ. Dropshot, 1949 г.), «Троян» (англ. Trojan, 1949 г.).</ref>, СССР-ҙа Гитлерға ҡаршы элекке союздаштар менән атом хәрби паритетҡа өлгәшеү өсөн барлыҡ ресурстарҙы ҡулланыу мөһимлеге ята. Илдә 1945 йылдың авгусынан 1950-се йылдар аҙағына тиклем атом программаһы өсөн уран һәм торий сәнәғәт сеймалын эҙләү проблемаһының ни тиклем киҫкен тороуы хаҡында Дальстрой буйынса ведомство бойороғо һөйләй, сөнки тау идаралыҡтары начальниктарына һәм баш геологтарына үҙ территориялары сиктәрендә уранды эҙләүҙе планлаштырыуҙы башларға ҡушыла, бының өсөн кисекмәҫтән уран минералдарҙы радиоактивлыҡҡа лаборатор тикшереүен башларға. 1 октябрҙән бөтә ГРО һәм РайГРУ-ға уран табыштары тураһында ай һайын отчет әҙерләргә ҡушыла. Уран ятҡылыҡтарын асҡан геологтарға һәм производство етәкселәренә ҙур күләмдәге аҡсалата премия һәм дәүләт наградалары ҡарала<ref name="dalstroi1">''Бацаев И. Д''. Особенности промышленного освоения Северо-Востока России в период массовых политических репрессий (1932—1953). Дальстрой. Магадан: СВКНИИ ДВО РАН,217 с. (1932—1953). 2002</ref> === Уран ятҡылыҡтарын асҡан өсөн премиялар === {{quote|Постановление СМ СССР No 628-259сс Сов Секретно<ref>Атомный проект СССР. Документы и материалы. В 3-х тт. Т. 2, кн. 6. Атомная бомба, 1945—1954. — М.: Наука, Физматлит; Саров : ВНИИЭФ, 2006. — 894 с. — ISBN 5-85165-402-3, ISBN 5-02-015265-X</ref> «О премиях за открытие новых месторождений урана и тория» Установить для поощрения геологов за открытие новых месторождений урана и тория следующие премии: I. Первая премия<br> 1. Первая премия присуждается за открытие новых месторождений урана с запасами металла не менее 1000 т при среднем содержании урана в руде 1,0% и выше.<br> 2. Установить, что руководитель геологоразведочной партии, удостоенный первой премии:<br> а) получает денежную премию в размере 600 тыс. руб.; б) представляется Советом Министров СССР к высшей степени отличия в области хозяйственного и культурного строительства — званию Героя Социалистического Труда; в) получает звание «Лауреат Сталинской премии» первой степени; г) получает за счет государства в собственность в любом районе Советского Союза дом-особняк с обстановкой и легковую машину; д) получает право обучения своих детей в любом учебном заведении СССР за счет государства; е) получает право (пожизненно для себя, жены (мужа) и для детей до их совершеннолетия) бесплатного проезда в пределах СССР железнодорожным, водным и воздушным транспортом; ж) получает двойной оклад жалования на все время работы в области специальных разведок. 3. Группа основных работников геологической партии (2–3 чел.), втом числе лицо, первым обнаружившее рудную залежь, получает денежную премию в сумме 300тыс. руб. Кроме того, каждый из этих работников: а) представляется к награждению орденом Союза ССР; б) получает по представлению руководителя геологической партии звание «Лауреата Сталинской премии» сообразно значению выполненной им работы; в) получает за счет государства в собственность легковую автомашину; г) получает право обучения своих детей в любых учебных заведениях СССР за счет государства; д) получает право (пожизненно для себя, жены (мужа) и для своих детей до их совершеннолетия) бесплатного проезда в пределах СССР железнодорожным, водным и воздушным транспортом. 4. Для премирования остальных геологов, инженерно-технических работников, рабочих и служащих, принимавших участие в открытии, удостоенном первой премии, выделяется 300 тыс. руб. Особо отличившиеся инженерно-технические работники, рабочие и служащие представляются к награждению орденами и медалями Союза ССР. Совет Министров Союза СССР Москва Кремль 21 марта 1946 г. И. Сталин}} === Эҙләнеү эштәре === Эҙләнеү эштәре бөтә ерҙәрҙә лә музейҙарҙа һәм геология ойошмаларының һаҡлағыстарында ятҡан тау тоҡомдары өлгөләрен радиоәүҙемлеккә тикшереүҙәрҙән башлана. Был тоҡомдар төрлө ваҡытта, төрлө урындарҙа, төрлө файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарҙан алынған. Был эш төрҙәренә бик ҙур әһәмиәт бирелә, артабан уран эҙләүәрҙе ойоштороу формаларының береһе була рәсми рәүештә «күмәк эҙләнеүҙәр» атамаһын ала. Хөкүмәт ҡарарҙары һәм положениелары менән СССР-ҙың бөтә геология разведкаһы ойошмаларына бындай эштәрҙе мотлаҡ рәүештә үткәреү йөкмәтелә. Хөкүмәт ҡарарҙары һәм положениеларға ҡабул ителгәс, бөтә ойошма-разведка СССР-ҘЫҢ уларҙы үткәрергә бурыслы. Тыуған яҡты өйрәнеүселәр, һунарсылар геологтарға ярҙамға йәлеп ителәләр, 1945 йылда [[Правда (гәзит)|«Правда» гәзитендә]] хөкүмәттең халыҡҡа, уҡыусыларға, тәбиғәтте өйрәнеү дәрестәре уҡытыусыларына, урындағы мәғдән ятҡылыҡтарын белеүселәргә, старателдәргә, колхозсыларға, артелселәргә, балыҡсыларға, һунарсыларға, тыуған яҡты өйрәнеүселәргә геологтарға мәғдән һәм минерал сеймалын эҙләүҙә ярҙам итеү буйынса мөрәжәғәтнамә баҫтырылып сығарыла. Уран сәнәғәт ятҡылыҡтарын эҙләү проблемаһы СССР-ҙа 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында ла актуаль булып ҡала, мәҫәлән, «Юный техник» журналында (1956 йылдың октябре) ентекле практик кәңәштәр менән мәҡәлә сыға<ref>[http://jt-arxiv.narod.ru/DjVu/ut5602.djvu Как искать уран // журн. Юный техник, 2/1956, октябрь] </ref> . Мәҡәләлә «нисек уранды табырға» темаһы буйынса геолог-пионерҙарға ентекле практик кәңәштәр бирелә<ref>… отрядом из «10 юных геологов» при помощи 10 геологических молотков, радиометров РП-1 и РМ-1, 2 самодельных солнечных [[люминоскоп]]ов, электрометра и [[Паяльная трубка|паяльной трубки]] с принадлежностями для сухого химического анализа". Именно таким «пионерским» способом в районе [[Кавказские Минеральные Воды|Кавминвод]] в 1944—1945 гг. вблизи перевала «Волчьи ворота» на горе [[Бештау]], была зафиксирована видимая люминесценция урановой минерализации, а четыре года спустя [[Лермонтовский рудник 1|месторождение Бештау]] было разведано и передано в эксплуатацию. В 1949 году там же на горе [[Бык (гора)|Бык]] было выявлено [[Лермонтовский рудник 2|урановое рудопроявление]], которое после разведки было переведено в разряд месторождений и передано в [[Лермонтовский рудник 2|эксплуатацию]]</ref>. === Шестакова яҙмаһы === 1947 йылда юрист һәм журналист А. Ф. Шестакова (1904 йылда тыуған) Минусинск ҡалаһына "Правда " гәзите корреспонденты булараҡ килә. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Сурин Н. В.<ref name="mgcs">[http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 ''Некос В. В., Грек А. Г., Совлук В. И.'', Красноярское дело. MГЦС, г. Красноярск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110235000/http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 |date=2019-01-10 }}</ref> һәм үҙешмәкәр геолог Прохоров И. Г.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/ocherki-po-istorii-izucheniya-radioaktivnosti-i-stanovlenii-uranovoy-geologii-v-tsentralnoy-sibiri-ocherk-pervyy-istoki.pdf ''Домаренко В. А., Рихванов Л. П.'' Очерки по истории изучения радиоактивности и становлении урановой геологии в Центральной Сибири. Очерк первый. Истоки // Известия Томского политехнического университета. 2007. Т. 311. № 1]</ref> бөтә инстанцияларға, шул иҫәптән, «Правда» гәзитенә, Красноярск крайында раидоактив мәғдәндәр һәм ауыр металдар мәғдәндәре бар тип хаттар яуҙыралар. Ошо хаттарҙы тикшереү өсөн Шестакова Н. М. Мартьянов исемендәге Минусинск тыуған яҡты өйрәнеү музейы сарлағынан сығарып ташланған геология коллекцияларын ҡарай<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2009Sovluk.htm Первичный анализ протоколов партсобраний и планы работы парторганизаций Минусинского государственного музея <за 1947—1952 гг.>. ''Совлук Е. В.'' Красноярск, 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203034948/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2009Sovluk.htm |date=2019-02-03 }}</ref> һәм, уның самалағанлығы буйынса, уран рудаһы өлгөһөн таба, әммә мәғдәнгә элекке (иҫке) «Юлия» баҡыр ятҡылығы эзбизташы тип яҙылған була. Табылған өлгөнө Шестакова тикшереүгә Мәскәүгә билдәле минералог К. А. Ненадькевичкә ебәрә. Өлгөлә 1,5 % уран табыла. А. Шестакова Сталинға һәм Берияға, шулай «Правда» гәзитенә бер нисә хат яҙғандан, шулай уҡ урындағы геологтарҙың тыуған яҡты өйрәнеүселәр, һунарсылар фекеренә ҡолаҡ һалмауы тураһындағы «сигналдарҙан» һуң СССР етәкселегендә [[Себер|Себерҙә]], [[Алтай крайы|Алтайҙа]] (хәҙер Көнсығыш Ҡаҙағстан), [[Тыва|Тывала,]] Минусинск районында һәм [[Красноярск крайы]]нда геологтар тарафынан ауыр һәм һирәк металдар ятҡылыҡтарын йәшереү осраҡтары булыуы тураһында версия барлыҡҡа килә<ref name="memorial">[http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2011Sovluk.htm «Красноярское дело» геологов 1949 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907062442/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2011Sovluk.htm |date=2019-09-07 }} — Мемориал.</ref><ref name="ozumovie">[https://kino.rgo.ru/films/39 Охотники за ураном] — Красноярское дело геологов. Документальный фильм, 2014. Реж. Мария Вингард</ref>. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы үҙенең 26287-13сс-се ҡарары менән геология эштәре буйынса комитетын уран эҙләү сөсн геолог-эҙләнеү эштәрен тәьмин итеү маҡсатында төп фәнни һәм инженер кадрҙарын йүнәлтеүҙе йөкмәтә. Ошо маҡсаттарҙа 1946 йылдың 1 апрелендә илдең төрлө төбәктәрендә 270 партия, шул иҫәптән 28 геология разведкаһы, 158 эҙләнеү һәм 84 ревизия төркөмдәрен ойоштора. Быға тиклем геология хеҙмәте ил күләмендә бындай күләмдә маҡсатлы ойоштороуҙы белмәй. 1946—1947 йыл Министрҙар Советы уран ятҡылыҡтарын эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләрен ҡәнәғәтләндермәҫлек тип таба<ref name="sosnpgo">[https://progressor-10.livejournal.com/12204.html Путь к урану. Сб. статей. Ред группа: В. П. Зенченко, В. О. Меншин, В. Н. Низовский, А. И. Усманов. типография Сосновского ордена Ленина ПГО; Иркутск, 1991 г.]</ref> Хәлде Ер аҫты байлыҡтары дәүләт комитеттарында ҡайһы бер геологтарҙың ҡаты позицияһы<ref name="ozumovie"/><ref name="norsled">[http://elib.biblioatom.ru/text/vazhnov_atomnyy-vek_2009/go,0/ Атомный век: норильский след / [авт.-сост. Михаил Важнов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123223303/http://elib.biblioatom.ru/text/vazhnov_atomnyy-vek_2009/go,0/ |date=2019-01-23 }}. — Москва : Полярная звезда, 2009] . — 559 с. : ил. ; 22 см. — ISBN 978-900657-15-7</ref>, шул иҫәптән,Минусинск крайында 20 йыл дауамында эшләгән, Геология комитетының тәжрибәле геологы, «СССР геологияһы» күп томлы баҫманың мөхәррире Я. С. Эдельштейндың фекере ярһыта, сөнки ул ҡәтғи рәүештә Себерҙә уран юҡ һәм уның булыуы мөмкин түгел тип әйтә, әммә геология фәне күҙлегенән был фекер дөрөҫлөккә тап килмәй,<ref>См. Таракские россыпи: поселок Таежный в Атомном проекте СССР / Геннадий Волобуев; [ред.-сост. Л. М. Волобуева]. — Издание 2-е, дополненное. — Красноярск : Буква Статейнова, 2013. — 255 с. : ил. — Загл. обл. : Таракские россыпи. — ISBN 978-5-91396-058-0</ref><ref>https://poznayka.org/s74787t1.html</ref><ref>https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20090305204929.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126165746/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20090305204929.shtml |date=2019-01-26 }}</ref><ref>Эта превалирующая в советской геологии тех лет точка зрения в отношении Сибири серьёзно поменяла направление поисковых и разведочных работ на уран в стране.</ref>. Әммә Министрҙар Советында, СССР атом проекты өсөн уран һәм торийҙы сығарыу буйынса яуаплы Дәүләт именлеге министрлығында, Политбюрола 1947 йылда ҙур ятҡылыҡ табылыуы һәм Красноярск крайында 1948 йылдан алып уран мәғдәнен сығарыу алып барылыуы тураһында, Енисей һыртындағы Усть-Ангара тораҡ пунктында 8 шахта, бер нисә штольняла 900-гә яҡын ирекле ялланған тау эшселәре эшләүе тураһында беләләр<ref name="uam">[http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/handle/2311/8949/GrigorievAI.doc?sequence=1 Природная радиационная аномалия на территории Усть-Ангарского уранового месторождения. ''Григорьев А. И., Чечёткин В. А., Ревяко Ю. С., Коваленко В. В., Собянина Е. В.''. «ГЕОЛА», ФБУЗ «Центр гигиены и эпидемиологии в Красноярском крае», ФГУП «Госцентр „Природа“»]</ref>. 1949 йылдың ғинуарынан сығарыу 1948 йылда асылған Кодар (икенсе исеме — «Мрамор») ятҡылығында ла бара<ref name="kod1">Добыча велась силами [[Борлаг]], к высокогорной геологоразведке [http://www.gazeta-sarov.ru/?cat=5&id=2082 были привлечены советские промальпинисты-спортсмены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128030328/http://www.gazeta-sarov.ru/?cat=5&id=2082 |date=2019-01-28 }}, подробнее см. «Пахарькова Любовь Яковлевна (30.10.1917 — 15.02.1968)» // газ. «Новый ГОРОД» № 9 (453), 27 февраля 2008 г., город Саров Нижегородской области.</ref><ref name="sviv2">''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575</ref>. 1949 йылдың ғинуарыда Красноярск крайы төньяғында Таймыр уран мәғдәне првинцияһы асылыуы тураһында билдәле була<ref name="kamtm">''Романенко Ф. А.''. Как появились «острова ГУЛАГа» // «Враги народа» за Полярным кругом: сборник статей / ''С. А. Ларьков, Ф. А Романенко'', изд. Паулсен, 2010, c.352 и далее</ref> (ҡайһы бер өлгөләрҙә урандың күләме 1,4 %-ҡа тиклем етә) . == Эштең барышы == 1949 йылдың 30 мартында ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының сираттағы ултырышында бер көн тәртибенең бер пунктында П. Н. Поспеловтың һәм А. Ф. Шестакованың Красноярск крайындағы геология разведкаһы торошо тураһында доклады ҡарала. Уның һөҙөмтәһендә Л. П. Берия етәкселегендә комиссия бьулдырыла. Комиссия составына шулай уҡ Маленков, Микоян, В. С. Абакумов, П. А. Захаров, А. Б. Аристов П. Н. Поспелов һәм А. Ф. Шестакова индерелә. Комиссия алдына 10 көн эсендә Геология министрлығында эштәр торошо менән танышырға һәм тейешле саралар күреү, шулай уҡ «СССР МГБ-ның геология ҡоротҡостарын фашлау буйынса эше тураһында» һығымта әҙерләү бурысы йөкмәтелә. Алдағы көндө, 29 мартта, Томскиҙа Н. Е. Мартьянов<ref>Во многих публикациях по Красноярскому делу ошибочно указывается, что арест Н. Е. Марьянова произведён в рамках общего процесса. Это не соответствует действительности. Суд в Томске состоялся 11 июля 1949. Мартьянов признал себя виновным «частично» и просил о снисхождении так как имел двух мало­летних детей. Томский областной суд вынес решение о том, что обвинение Н. Е. Мартьянова по статье 58-10 УК РСФСР доказаны и вынес приговор — 25 лет заключения в ИТЛ Воркуты с последующим поражением пятилетним в правах и конфис­кацией имущества. Решением Судебной коллегии по уголовным делам Верховного Суда РСФСР от 23.12.1955 срок заключения снижен до 6 лет; освобожден 19 января 1956 года. Полностью реабилитирован 28.09.1960 постановлением Президиума Верховного Суда РСФСР за отсутствием состава преступления. См. [https://bessmertnybarak.ru/Martyanov_Nikolay_Evgenevich/ Мартьянов Николай Евгеньевич, биография]</ref> һәм О. К. Полетаева<ref>[http://www.sniiggims.ru/SitePages/history/personalii/poletaeva.aspx Полетаева Ольга Константиновна, биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190114210314/http://www.sniiggims.ru/SitePages/history/personalii/poletaeva.aspx |date=2019-01-14 }} и жур. Геология и геофизика, т. 41, № 7, с. 1078—1079. Изд-во Сибирского Отд-ния АН СССР, 2000</ref> ҡулға алына (Красноярск эше буйынса түгел). Икенсе көндө Политбюро ултырышынан һуң, 31 мартта, И. К. Баженов, Э. Д. Томашпольская, А. Г. Вологдин, И. Ф. Григорьев, Ю. М. Шейнманн, Я. С. Эдельштейн, 3 апрелдә — В. Н. Доминиковский һәм 7 апрелдә — Л. И. Шаманский ҡулға алыналар. Бынан һуң ике аҙна ҡулға алынғандар менән «уңышлы» эш үткәрелә. 25 апрелдә Томск профессорҙары А. Я. Булынников, М. И. Кучин, Ф. Н. Шахов улға алыналар. Тағы ла ике аҙна эш үткәрелә һәм ҡулға алыуҙарҙың өсөнсө, иң ҙур, тулҡыны башлана: Эш һәм тағы ике аҙна барасаҡ, — тип башланғандан һуң, иң ҙур арестов өсөнсө тулҡын: 9 майҙа —В. К.. Котульский, 12 майҙа — В. В. Богацкий, 14 майҙа — Н. Я. Коган, Б. К. Лихарев, Г. М. Скуратов, Ф. Б. Сперанский, В. А. Хахлов һәм башҡалар, 23 майҙа — В. М. Крейтер, 30 майҙа — М. П. Русаков.<ref name="mgcs"/> [[Мәскәү]]ҙә СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы А. Г. володин, ГИН директоры академик И. Ф. Григорьев, гелогия министры референты М. И. Гуоевич, Геология министрлығының техник советы рәйесе В. М. Крейтер, Тыва ГРЭ-һы баш геологы Ю. М. Шейнманн; [[Ленинград]]та — ВСЕГЕИ хеҙмәткәрҙәре В. Н. Верещагин, В. Н. Доминиковский, Б. К. Лихарев, Я С. Эдельштейн, профессор В. К. Котульский, М. М. Титяев; [[Томск|Томскиҙа]] — ТПИ һәм ТДУ профессорҙары һәм уҡытыусылары И. К. Баженов, А. Я. Булынников, М. И. Кучин, В. Д. Томашпольская, В А. Хахлов, Ф. Н. Шахов; [[Иркутск|Иркутскиҙа]] — Тау-металлургия институты уҡытыусыһы Л. И. Шаманский. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы академигы М. П. Русаков, ЗСГУ экспедицияһы начальнигы Б. Ф. Сперанский, «Запсибцветметразведка» тресты баш инженеры К. С. Филатов һәм [[Красноярск|Красноярскиҙан]] ҙур геологтар төркөмө: В. В. Богацкий, Н. Я Коган, Ю. Ф. Погоня-Стефанович, О. К. Полетаев, А А. Предтеченский, Н. Ф. Рябоконь, Г М. Скуратов һәм башҡалар<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/repressirovannye-geologi-vypuskniki-i-sotrudniki-tomskogo-politehnicheskogo ''А. Я. Пшеничкин, Л. П. Рихванов'' РЕПРЕССИРОВАННЫЕ ГЕОЛОГИ — ВЫПУСКНИКИ И СОТРУДНИКИ ТОМСКОГО ПОЛИТЕХНИЧЕСКОГО // Известия Томского политехнического университета. 2008. Т. 312. № 1]</ref> СССР геология министры И. Малышевты Кремлгә саҡырып алалар. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] менән һөйләшкәндән һуң ул киң инфаркт кисерә һәм минстр вазифаһынан ушатыла, артабан Карелияға Череповец металлургия заводы өсөн мәғдән ятҡылыҡтарын маҡсатлы эҙләнеү эштәрен алып барыу өсөн ебәрелә. === Геология министрлығының намыҫ суды === Тормошҡа ашырылған Намыҫ судтары тураһында мәғлүмәттәр юҡ<ref>''Есаков В. Д.'' О сталинских судах чести в 1947—1948 гг. // Труды Отделения историко-филологических наук РАН. 2006 год. М., «Наука». 2007. С. 545—562 </ref>. Намыҫ судтары ВСЕГЕИ-ның күренекле геологтарына, ЛДУ һәм Тау институты уҡытыусылары ҡарата [[космополитизм]] ҡаршы көрәш сиктәрендә үткәрелеүе билдәле — 1949 йылдың майынан һуң, 1949—1950 йылдарҙың көҙ-ҡышында булыуы мөмкин. Ҡатнашыусыларҙың хәтирәләренән күренеүенсә, тикшереү процесы Мәскәүҙә, СССР Геология министрлығының үҙендә һәм «Правда» гәзите мөхәрриәтендә, үткәрелә. процестары тикшерелә, тип һөйләй, Процесҡа күп кенә ҡалалаларҙан геология хеҙмәте белгестәре, профессорҙар, ғалимдар, предприятиелар етәкселәре саҡыртыла, барыһы 200-гә яҡын кеше<ref>[http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 ''Некос В. В., Грек А. Г., Совлук В. И.'', Красноярское дело. MГЦС, г. Красноярск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110235000/http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 |date=2019-01-10 }}</ref> === Процестың сәбәптәре === Тикшереү йыл ярым ваҡытты ала. Эштең барлыҡҡа килеүенең ысын сәбәбе — 1945—1950 йылдарҙа АҠШ менән ҡаты ҡапма-ҡаршылыҡ шарттарында төҫлө, һирәк һәм радиоактив тәбиғәт ресурстарҙың киҫкен рәүештә етешмәүе<ref name="sosnpgo"/>, геологик эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһеҙ булыуы<ref name="sviv2">''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575</ref> һәм шул уҡ ваҡытта 1946—1947 йылдарҙа оборона сәнәғәтен уран менән тәьмин итеү өсөн яуаплы ойошмаларҙың ауыр металдар эҙләү һәм разведкалауға дәүләт тарафынан бик күп сығымдар сарыф итеүе<ref> Атомный проект СССР. Документы и материалы. Т.1. 1938—1945. Ч.1-2, Т.2 Атомная бомба 1945—1954 гг. Кн. 1-7, Т.3. Водородная бомба. 1945—1956. Кн. 1-2, Справочный том. Год: 1998—2010, Изд.: МФТИ, Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ, М.: ФИЗМАТЛИТ, ISBN 5-02-015007-X, ISBN 5-02-015008-8 (т. I,ч.1), ISBN 5-89155-095-4 (т1.ч.2), ISBN 5-85165-402-3 (T.II; Кн.1), ISBN 5-85165-402-3 (T.II; Кн. 2), ISBN 5-85165-402-3 (T. II; Кн. З), ISBN 5-9221-0263-X (T. II; Кн. З), ISBN 5-85165-402-3 (T. II; Кн.4), ISBN 5-9221-0263-X (Т. II; Кн. 4), ISBN 5-85165-402-3 (т.2, Кн.5), ISBN 5-9221-0622-8 (т.2, Кн.5), ISBN 5-85165-402-3 (T. II; Кн. 6), ISBN 5-02-015265-X (T. II; Кн. 6), ISBN 978-5-9221-0855-3 (T. II; Кн. 7), ISBN 978-5-9221-1026-6 (T. III; Кн. 1), ISBN 978-5-9221-1157-7 (T. III; Кн. 2), ISBN 978-5-9221-1284-0 (справочный том)</ref> == Процестың артабанғы барышы һәм тамамланыуы == СССР ресурс базаһының үҫешен күҙаллау, стратегик ресурстар буйынса геология разведкаһын планлаштырыу һәм алып барыу өсөн яуаплы булған бер нимүсә күренекле геолог енәйәтсел һалҡын ҡараш күрһәтеүҙә, перспективалы мәғдән төйөрөн яңылыш прогнозлауҙа, файҙалы һирәк һәм радиоактив ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын үҙләүҙәге ҡоротҡослоҡта ғәйепләнә. Процесс буйынса төп фигуранттарҙың береһе, Уран һәм торий комиссияһының баш геологы Григорьев, мәҫәлән, Алтай ятҡылыҡтарын һәм уларҙың әһәмиәтен яҡшы белә тороп күрәләтә бай металдар ятҡылыҡтарын йәшереүҙә ғәйепләнә".<ref>газ. Казахстанская правда, 30 января 2004, респ. Казахстан</ref> 1950 йылдың октябренә ҡарата, физик һәм психологик баҫым аҫтында, ғәйепләнеүселрҙең бөтәһе лә тиерлек үҙ-үҙҙәренә ҡаршы күрһәтмәләр биреп, ғәйепте үҙ өҫтөнә алалар. 1950 йылдың 28 ноябрендә ғалимдарға СССР МГБ Махсус кәңәшмәһе тарафынан «дөрөҫ баһа бирмәү һәм күрәләтә файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын йәшереү, ҡоротҡослоҡ, шпионаж, контрреволюцион агитация өсөн» улар ситтән тороп ғәйепләнде һәм холоҡ төҙәтеү лагерҙарына төрлө сроктарға (10 йылдан алып 25 йылға тиклем) мөлкәтен конфискациялау һәм хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү менән бергә хөкөм ителде, тип белдерелә<ref name="memorial"/>. == Красноярск эшенә заманса ҡараш == Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер геологтарҙың репрессия йылдарында «яңылыш баһалау һәм стратегик файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күрәләтә йәшереүҙең» айырым реаль осраҡтары булыуын раҫлаған хәтирәләр, документтар һәм интервьюлар баҫтырылып сыҡты<ref>[http://www.famhist.ru/famhist/zavin/00055c3c.htm Провал с ураном на Каменском месторождении (Таймыр)]</ref> Мәҫәлән, 1948—1952 йылдарҙа Каменское уран ятҡылығының асыу<ref name="kamtm">''Романенко Ф. А.''. Как появились «острова ГУЛАГа» // «Враги народа» за Полярным кругом: сборник статей / ''С. А. Ларьков, Ф. А Романенко'', изд. Паулсен, 2010, c.352 и далее</ref>, разведкаһы<ref>см. пьесу А. Галича [[Вас вызывает Таймыр (пьеса)|«Вас вызывает Таймыр»]], 1947-48, и её [[Вас вызывает Таймыр (фильм)|экранизацию]], 1970 г.</ref> һәм йәшереү тарихы () Красноярск крайы төньяғындағы Таймыр ярымутрауы, Рыбак ҡасабаһы<ref>''Мирошников Л. Д.''. Воспоминания, посвященные 50-летию открытия Каменского уранового месторождения (южная оконечность полуострова Челюскин) в Центральной Арктике // Очерки по истории открытий минеральных богатств Таймыра / Рос. геол. о-во, Таймыр. отд-ние; под общ. ред. А. Г. Самойлова. — Новосибирск : Издательство Новосибирского университета, филиал «Гео» СО РАН, 2001. — 265, [1] с. : ил. ; 29 см, с. 177 и далее.</ref><ref>''Казанский В. И.'' Уникальный Центрально-Алданский золотоурановый рудный район (Россия) // Геология рудных месторождений. — 2004. — т.46, № 3. — С. 195—211</ref>, Көньяҡ-Көнсығыш Себерҙәге Чита өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында Стрельцов уран ятҡылыҡтарының<ref>Длительность и многоэтапность поиска разными группами геологов, влючившая и несколько этапов приостановки работ из-за «неправильной оценки» перспективного рудопроявления, последующего возобновления разведки привели к тому, что право приоритета открытия Стрелковского месторождения длительно оспаривалось геологами между собой. Само место будущего уранового месторождения было известно ещё с 1919 г. как месторождение флюорита, заявку на него оформили местные охотники братья Стрельцовы в рамках пропагандируемого государством для помощи геологам «массового поиска». Постановлением ЦК КПСС и Совета министров Союза ССР от 13 апреля 1970 года присуждена Ленинская премия Гагарину Г. П., Зенченко В. П., Ищуковой Л. П. Рогожину А. П., Рогову Ю. Г., Степанову В. М. за открытие Стрельцовкого уранорудного узла.</ref><ref name="str">[http://sibirica.su/glava-pervaya/uranovyj-chelovek Интервью В. П. Зенченко, первооткрывателя] [[Приаргунское производственное горно-химическое объединение|Стрельцовкого уранового месторождения]]<span>, лауреята Ленинской премии 1970 г., присужденной ему в числе других геологов за открытие этого уранового месторождения // </span>''Нехаев О.''<span> Урановый человек</span>. «… Я знаю людей, которые всю жизнь искали и так ничего и не нашли. Ведь геолог в поисках всегда один на один с самим собой. У некоторых даже прибор „трещал“, извещая об уране. Но они находили удобное объяснение, что это „ничего не значащая породная аномалия“. А нужно было копать, вгрызаться в землю, чтобы действительно убедиться в отрицательном результате. Но, кроме желания, нужны еще и знания, чтобы уметь масштабно мыслить. — Правда ли, что Стрельцовское месторождение могли открыть значительно раньше? — Еще в 1955 году я дал оценку урановых проявлений в Стрельцовском прогибе, где расположен сейчас Краснокаменск и работает Приаргунский урановый комбинат. В нашем отчете тогда появилась запись о необходимости сосредоточения там работ. А через год пришли другие люди… И дали отрицательное заключение. Мол, рудопроявление слабое и не заслуживает внимания. Они были тогда более авторитетными, и им поверили. А в 1962 году меня вновь назначили начальником поисково-разведочной партии в тот самый Приаргунский район. Но теперь у меня в распоряжении были и самолеты, и буровые вышки. Я мог принимать решения. Перед этим я ряд других месторождений уже успел открыть. Правда, работы запланировали вести не в „моем“ месте. Я сказал: плевал я на этот проект — и сосредоточил все силы там, где считал нужным. „Забурили“ вышку. Керн оказался урановым. Поставили еще две вышки. Забурились. Но в тот же день приходит приказ, и за мою нахрапистость отправляют меня на Север, на подземные работы. Я говорю: как же так? Рудой ведь пахнет! А мне отвечают: ты на Север ехать не хочешь. Трус! Трудностей испугался. Ну я и поехал. Через неделю в „моем“ месте все работы свернули. Трубы из земли вытащили. Участок ликвидировали. И начали работать по прежнему проекту. А потом, когда все подтвердилось и стало ясно, что найдена хорошая урановая руда, начальник нашей Сосновской экспедиции Степанов вернул меня обратно. Потом он признался, что таким образом восстанавливал справедливость. Была специально создана поисково-разведочная партия номер 32, которую я и возглавил. Это было самая крупная партия Советского Союза. Затем ее усилиями была выявлена целая серия урановых месторождений в Стрельцовском прогибе.»</ref>, уны үҙләштереү, эшләү тарихының ҡатмарлы яҙмышы<ref name="kod1"/> һәм Кодар (Ермаков) уран ятҡылығының разведкалауы һәм яһалма рәүештә уның бөтөрөлөүен оҙаҡҡа һуҙыу<ref name="sviv2">''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575</ref>. Бындай мәғлүмәттәр Красноярск эшенең барлыҡҡа килеү сәбәптәренә, барышына, һөҙөмтәләренә яңы баһалар биреүгә нигеҙ һала. == Тикшереү һөҙөмтәләре буйынса үҙгәрештәр эҙемтәләрен геологоразведка практикаһындағы үҙгәрештәр == СССР-ҙа Һуғыштан һуңғы йылдарҙа геология практикаһында Үҙәк ревизия партиялары<ref>См. Постановление СМ СССР № 2802-892сс/оп о премировании геологов Центральной ревизионной партии за открытие в 1946 г. Криворожского месторождения урана.</ref> һәм эҙләү-ревизия геология һәм геофизика партиялары ғәмәлдә була, улар территориялар буйынса эҙләнеү-разведкалау эштәрен алып барыу өсөн урындар һайлау менән шөғөлләнә, иҫке ятҡылыҡтарҙың ревизияһын үткәрәләр. Был практика уңышлы була һәм СССР һәм Геология министрлығы ғәмәлдә булған саҡта һаҡланып килә. === Махсус ревизия партиялары === Красноярск эше менән бер ваҡытта тиерлек яңы геология министры П. А. Захаровтың бойороғона ярашлы ятҡылыҡтар запастарын хаталы баһалау осраҡтарын асыҡлау маҡсатында махсус ревизия комиссиялары булдырыла (ОРП). Улар аудит, ревизия һәм бойондороҡһоҙ экспертиза үткәрәләр, асыҡланмаған йәки яңылыш күрмәй ҡалынған стратегик сеймаллы ятҡылыҡтарҙы табыу маҡсатында эҙләнеү эштәренең һөҙөмтәләрен тикшерәләр<ref>Репрессированные геологи / ''Л. П. Беляков, E. M. Заблотский'', Министерство природных ресурсов, М. — Санкт-Петербург, ВСЕГЕИ, 1999, с. 426; Охрана труда и социальное страхование, вып. 1-6, Профиздат., 1999, с. 56; 300 лет спустя: сборник статей / ''Г. С. Иванов'', Якутск, «Ахсаан», сс. 97, 104, 151; Поморская энциклопедия в 5 тт., т. 2: Природа Архангелского Севера / ''Н. П. Лаверов'', Поморский международный педагогический университет имени М. В. Ломоносова. Ломоносовский фонд, Поморский научный фонд, Поморский гос. университет им. М. В. Ломоносова, 2007, с. 125—127</ref>. Үҙҙәренең рапорттарын һәм яҙмаларын улар ПГУ-ға, СССР Геология министрлығына һәм Файҙалы ҡаҙылмалар запастарының (ГКЗ) иҫәп-хисабы буйынса комиссияға ебәрәләр. ОРП-лар 1949—1959 йылдар дауамында эшләйҙәр, 1959 йылдың йәйенән һирәк металдар (ҡурғаш, вольфрам, молибден, висмут, мышаяҡ, терегөмөш һәм сурьма) һәм радиоактив металдар өсөн яуаплы булған ПГУ, МГБ һәм МВД системаһы үҙгәртеп ҡоролоуы арҡаһында ОРП эшен туҡтатырға һәм уларҙы ведомство аналогтарына үҙгәртеп ҡорорға ҡарар ителә<ref>См. [https://old.rfgf.ru/catalog/index.php отчёты Особых ревизионных партий за 1949—1959 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128135827/https://old.rfgf.ru/catalog/index.php |date=2019-01-28 }}; [http://tfgipk.ru/informatsionnye-resursy/katalog-otchetov?start=6750 Список отчётов по обнаруженных рудопроявления редких элементов по Приморскому краю Особой ревизионной партии за 1955 г. и т. д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126061236/http://tfgipk.ru/informatsionnye-resursy/katalog-otchetov?start=6750 |date=2019-01-26 }}.</ref> 1949 йылдың 27 декабрендәуран мәғдәнен сығарыу һәм эшкәртеү буйынса ПГУ-ның 1-се идаралығы нигеҙендә Министрҙар Советы эргәһендә Икенсе баш идаралыҡ (ВГУ) булдырыла. ВГУ-ға бер нисә предприятие һәм төҙөлөш тапшырыла. ВГУ менән етәкселек һәм күҙәтеү Махсус комитет башҡара. Тау сәнәғәтен айырып сығарыу, уран табышының ҡырҡа арттырыуға булышлыҡ итә. Уран табышы СССР территорияһында ла, Көнсығыш Европаның «халыҡ демократияһы илдәрендә» лә алып барыла. 1953 йылға уран мәғдәненең табышын арттырыу мәсьәләһе тулыһынса хәл ителә<ref>После получения приказа из ПГО, убедившегося, что оборонная промышленность обеспечена стабильным запасами урановых руд, и их добычей, работы на Бутыгычанском урановой руднике и ГОКе в Магаданской области, и Северном рудниках и ГОКе на Чукотке были остановлены прямо посреди рабочей смены, рудники и ГОКи брошены без консервации.</ref>. 1953 йылдың 16 мартында СССР Министрҙар Советы Беренсе һәм Икенсе баш идаралыҡтарын бер идаралыҡҡа берләштереү тураһында ҡарар сығара — СССР Министрҙар Советы эргәһендә Беренсе баш идаралығы (ПГУ). ПГУ СССР-ҙың атом проектын тәьмин итеү циклы өсөн яуаплы була һәм үҙаллы, геология министрлығынан тыш, бөтә геология этаптарын эксплуатациялауын тәьмин итә. 1953 йылда ПГУ Средмаш итеп үҙгәртелә, унда ла эш ошо практика һаҡланып ҡала. === Геологияла хәүефтәр һәм хаталар === 1949—1950 йылдарҙағы Красноярск эше күп кенә күренекле геологтарҙың яҙмышын боҙоуҙан тыш, геология өлкәһендә күп кенә проблемаларҙы асыҡлай, фән булараҡ геологияны сәнәғәт-ғәмәли геологиянан айырыуын тиҙләтә, Төҫлө металлургия министрлығында, Урта машиналар эшләү министрлығында, СССР нефть сәнәғәте министрлығында махсуслаштырылған ведомстволар барлыҡҡа килеүен нығыта. Ятҡылыҡтар һәм мәғдән төйөндәр буйынса прогнозлау, эҙләү, геология разведкаһы, баһалау эштәрендә геолог-белгестәрҙең хата хаҡы<ref>Предельно точно существовавшую систему личной ответственности в промгеологии первых послевоенных и военных лет показал геофизик и писатель Олег Куваев в романе «Территория»: «Что дальше? Необходима новая золотоносная провинция. Государство обязано рискнуть десятком-другим миллионов.<br> — Оно рискнет. Но ты лично рискуешь всем. В случае неудачи государство потеряет десяток миллионов. Ты потеряешь все. Тебя не будет.» // ''Куваев О. М.'' [[Территория (роман)|Территория]]. Приведённый эпизод полностью раскрывает истинные причины возбуждения следственных дел в отношении геологов по «Красноярскому делу». </ref> һәр саҡ бик юғары була һәм тиҫтәләгән һәм йөҙләгән миллион совет һумдары менән иҫәпләнә. . Мәҫәлән, Кемерово өлкәһендәге Шерегеш, Таҡтағол һәм Тейск ятҡылыҡтарындағы запастар күпкә әҙерәк күрһәтелеүе билдәле, геологтарҙың хатаһы арҡаһында ғәмәлгә индерелгән тимер рудниктарҙың проект ҡеүәттәре бик түбән булып сыға<ref>жур. Вопросы экономики, № 1, 1958, с.18</ref> Әлеге ваҡытта бындай эштәр буйынса ҡарарҙар сығарғанда системалы хәүеф хаталары<ref>''Чумаченко Б. А., Власов Е. П., Марченко В. В.'' Системный анализ при геологической оценке перспектив рудоносности территорий. М., Недра, 1980</ref> «иҡтисади геология» дисциплинаһы ярҙамында тикшерелә<ref>''Ампилов Ю. П., Герт А. А.'' Экономическая геология. — М., МГУ, Геоинформмарк, 2006</ref>. 1920-се йылдар уртаһынан һәм хәҙерге ваҡытҡа тиклем эҙләнеү, разведкалау һәм прогнозлау эштәре һөҙөмтәләре шикле булған осраҡтарҙа бойондороҡһоҙ аудит һәм экспертиза үткәрелә<ref>[http://minresrus.ru/static/media/uploads/2017/07/Mrr-2-2017_AgapitovDD.pdf ''Агапитов Д. Д., Читалин А. Ф., Шенгелов А. Р.'' Интеллектуальный геологический супервайзинг при поисково-разведочных работах // журн. Минеральные ресурсы России. Экономика и управление, № 2, 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126061401/http://minresrus.ru/static/media/uploads/2017/07/Mrr-2-2017_AgapitovDD.pdf |date=2019-01-26 }}</ref> == Тикшереү эшенә йәлеп ителгән геолгтар яҙмышы == 1949—1950 йылдарҙа алты профессор атып үлтерелә: * Григорьев И. Ф., Гурвич М. И. геология министры референты), Шаманский Л. И. — суд хөкөмөнә тиклем вафат булалар. * Эдельштейн Я. С. — хөкөм иғлан ителгәндән һуң Ленинградта төрмә хәстәханаһында вафат була. * Котульский В. К. — Норильскиға оҙатылған саҡта вафат була. * Коган Н. Я. — лагерҙа вафат була. Репрессияланғандар араһында билдәле ғалимдар була<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm РЕПРЕССИРОВАННЫЕ ГЕОЛОГИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328105443/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm |date=2009-03-28 }}</ref><ref>[http://bibl.gorobr.ru/book/326/files/assets/basic-html/page319.html Репрессированные геологи]</ref>:{{Колонки|2}} * Баландин Алексей Александрович (1898—1967) * Богацкий Вячеслав Вячеславович (1913—1981) * Булынников Александр Яковлевич (1892—1972) * Вологдин Александр Григорьевич (1896—1971) * Григорьев Иосиф Фёдорович (1890—1949)]] * Котульский Владимир Климентьевич (1879—1951) * Крейтер Владимир Михайлович (1897—1966) * Кучин Михаил Иванович (1887—1963) * Погребицкий Евгений Осипович (1900—1976) * Русаков Михаил Петрович (1892—1963) * Сафронов Николай Ильич (1904—1982) * Сперанский Борис Фёдорович (1885—1956) * Тетяев Михаил Михайлович (1882—1956) * Хахлов Венедикт Андреевич (1894—1972) * Шахов Феликс Николаевич (1894—1971) {{Конец кол}}Хөкөм ителгән геогтарҙың күпселеге язаныСССР-ҙың төрлө остарындағы (Красноярск, Магадан, Норильск, Певек, Воркута лагерҙарында) ғилми-производство «шарашкаларында» үтәй, унда төрлө эҙләнеүҙәр, тикшеренеүҙәр, перспективалы һәм ғәмәлдә булған уран ятҡылыҡтар һәм рудниктарын разведкалау алып барыла<ref name="5met">[https://books.google.co.uk/books?id=nyzxAAAAMAAj ''Зеляк В. Г.'' Пять металлов Дальстроя: история горнодобывающей промышленности Северо-Востока России в 30-50-х гг. ХХ в. Магадан, Кордис, 2004]</ref>. ОТБ-1-се геология бүлегендә геологтар Булынников, Крейтер, Кучин, Погоня-Стефанович, Русаков, Тетяев, Лучицкий эшләйҙәр. Бүлек начальнигы итеп Мусатов тәғәйенләнә,ул Красноярскиға Загорскиҙан килтерелә. Колымала Баженов, Богацкий, Верещагин, Вологдин, Предтеченский, Рябоконь, Скуратов, Филатов, Шахов, Шейнманн эшләйҙәр. Норильлагка Баландин, Доминиковский, Лихарев, Хахлов эләгәләр. Ҡатын-ҡыҙ-геологтар Полетаева и Томашпольская үҙ сроктарын дөйөм эштәрҙә Мариин лагерҙарында үткәрәләр. == Реабилитациялау == 1953 йылда хөкүмәттең күрһәтмәһе буйынса ашығыс рәүештә академик А. А. Баландин Мәскәүгә оҙатыла. Н. Д. Зелинскийҙың ярҙамы менән уны вазифаһында тергеҙәләр, наградаларын һәм званиеларын ҡайтаралар, фатир менән тәьмин итәләр. 13 июндә академик званиеһында тергеҙелә. 1954 йылда йәмәғәтселек баҫымы аҫтында зыян күргән геологтарҙың юридик реабилитациялауы башлана. 1950 йылдың 28 октябрендәге суд ҡарары 1954 йылдың 31 мартында һәм 10 апрелендә енәйәт составы булмауы сәбәпле юҡҡа сығарыла. Репрессияланған геолог-ғалимдар вазифаларында тергеҙелә, уларға ғилми дәрәжәләре һәм наградалары ҡайтарыла, партияла стаж һаҡланыу шарты менән тергеҙеләләр . 1956 йылдың 26 октябрендә Ппартия контроле комиссияһы ултырышында В. М. Крейтерҙың Н. С. Хрущев исеменә бирелгән ғаризаһы ҡарала<ref>[https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=5086 ''Крейтер Д. С., Аристов В. В.'', Трофимов Н. Н. Крейтер Владимир Михайлович. — М.,1997. — 120 с. : портр., ил.]</ref>. Комиссияға шулай уҡ А. Ф. Шестакова саҡырылаү<ref name="mgcs"/>. Шестакова КПСС-тан сығарыла. == Шестакова өлгөһөн ҡабаттан тикшереү == 2000-се йылдар уртаһында Үҙәк Себер геология музейында һаҡланған 23-се өлгө ҡабаттан тикшерелә<ref name="ozumovie"/>, тикшереү һөҙөмтәһендә өлгөлә уран-ванадий минералдары — ''карнотит'' һәм ''тюямунит'' табыла. Өлгө билдәле Урта Азия уран ятҡылыҡтарынан килеп эләгеүе ихтималығы тураһында фекер әйтелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20190123223303/http://elib.biblioatom.ru/text/vazhnov_atomnyy-vek_2009/go,0/ Атомный век: норильский след / [авт.-сост. Михаил Важнов]. — Москва : Полярная звезда, 2009] . — 559 с. : ил. ; 22 см. — ISBN 978-900657-15-7 * Атомный проект СССР. Документы и материалы. В 3-х тт. Т. 2, кн. 6. Атомная бомба, 1945—1954. — М.: Наука, Физматлит; Саров : ВНИИЭФ, 2006. — 894 с. — ISBN 5-85165-402-3, 5-02-015265-X. * [http://www.jourgimss.ru/SitePages/catalog/2010/02/abstract/2010_2_78.aspx ''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575] * [http://www.jourgimss.ru/SitePages/catalog/2010/01/abstract/2010_1_90.aspx ''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.1. 1940—1946 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 1-2010, ISSN 2078-0575] * [https://cyberleninka.ru/article/n/ocherki-po-istorii-izucheniya-radioaktivnosti-i-stanovlenii-uranovoy-geologii-v-tsentralnoy-sibiri-ocherk-pervyy-istoki.pdf ''Домаренко В. А., Рихванов Л. П.'' Очерки по истории изучения радиоактивности и становлении урановой геологии в Центральной Сибири. Очерк первый. Истоки // Известия Томского политехнического университета. 2007. Т. 311. № 1] * ''Домаренко В. А., Рихванов Л. П., Молчанов В. И., Поцелуев А. А.'' Очерки по истории изучения радиоактивности и становлении урановой геологии в Центральной Сибири. Очерк второй // Известия Томского политехнического университета. 2008. Т. 312. № 1 * [https://cyberleninka.ru/article/n/repressirovannye-geologi-vypuskniki-i-sotrudniki-tomskogo-politehnicheskogo ''А. Я. Пшеничкин, Л. П. Рихванов'' РЕПРЕССИРОВАННЫЕ ГЕОЛОГИ — ВЫПУСКНИКИ И СОТРУДНИКИ ТОМСКОГО ПОЛИТЕХНИЧЕСКОГО // Известия Томского политехнического университета. 2008. Т. 312. № 1] * Репрессированные геологи / ''Л. П. Беляков, E. M. Заблотский'', Министерство природных ресурсов, М. — Санкт-Петербург, ВСЕГЕИ, издание 3-е, испр. и доп. 1999, с. 426 * [http://www.memorial.krsk.ru/Articles/200402.htm ''Грек О.'' Жестокий уран. Фрагменты книги. // газ. «30 октября», 41, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225135352/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/200402.htm |date=2019-12-25 }} * Репрессированные геологи. Биографические материалы, 2-е изд. — М., СПб., 1995. * ''Грек, Олесь Григорьевич''. «Красноярское дело» геологов (1949—1954 гг.) / О. Г. Грек. — С .231-234 // Мартьяновские краеведческие чтения / Минусин. регион. краевед. музей им. Н. М. Мартьянова. — Красноярск : КГПУ, 1999 — Вып. 6 : (2008—2009 гг.) / [отв. за вып. Н. А. Голованенко; редсов.: Л. Н. Ермолаева и др.]. — 2010. — 391 с. : ил.; * Таракские россыпи: поселок Таежный в Атомном проекте СССР / Геннадий Волобуев; [ред.-сост. Л. М. Волобуева]. — Издание 2-е, дополненное. — Красноярск : Буква Статейнова, 2013. — 255 с. : ил. — Загл. обл. : Таракские россыпи. — 500 экз.. — ISBN 978-5-91396-058-0 * Геологи и горные инженеры. Нефтяники : [энциклопедия] : в 3 т. / А. И. Мелуа; под ред. Н. П. Лаверова. — Москва ; Санкт-Петербург : Гуманистика, 2003 — . — (Биографическая международная энциклопедия «Гуманистика»). [[Категория:СССР-ҙа фән]] [[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]] rk5m9ytnhxevxuxb2t8uxc6uatbi7ka 0 159127 1307252 1120472 2026-10-11T17:09:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307252 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дьяченко Дарья Григорьевна''' ([[2 апрель]] [[1924 йыл]] — [[2 апрель]] [[1944 йыл]]) — [[Советтар Союзы Геройы]], «Партизан осҡоно» йәшерен комсомол ойошмаһы ағзаһы ([[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина,]] [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһе, Первомайский районы]], Крымка ауылы) ваҡытлыса оккупациялаған Николаев өлкәһе территорияһында хәрәкәт иткән йәшерен йәштәр төркөмө етәксеһе. == Биографияһы == Дарья Григорьевна Дьяче́нко Украин Совет Социалистик Республикаһының [[Николаев өлкәһе]]нең (ул саҡта — Одесса өлкәһе) Врадиевский районы Кумари ауылында 1924 йылдың 2 апрелендә тыуған. [[Украиндар|Украин ҡыҙы]]. Һуғышҡа тиклем Львов өлкәһендә йәшәй, урта мәктәптә уҡый, унынсы класҡа күсә. Атаһы район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй, һуғыш башланғас, фронтҡа китә, Даша әсәһе менән өләсәһе йәшәгән Николаев өлкәһе Первомайский районына күсә . Йәшерен ойошмала тора, партизан отрядтары араһында элемтәсе, Новоалександровка ауылы йәшерен төркөмө етәксеһе була. Подпольщиктар тимер юлда уңышлы диверсия үткәрә, лагерҙан 200-гә яҡын совет хәрби әсирен ҡотҡара, ҡорал, боеприпастар йыя, листовкалар тарата. 1943 йылдың 1 мартында хәрби задание үтәгәндә, [[Фашизм|фашистар]] ҡулына эләгә һәм ҡатын-ҡыҙҙар концентрацион лагерына ябыла. Ҡаланы азат итер алдынан, ҡаты язаларға дусар ителеп, үҙенең тыуған көнөндә, 20 йәше тулған көндө — 1944 йылдың 2 апрелендә Тирасполь төрмәһе территорияһында атыла. Был көндәрҙә (1944 йылдың 2-4 апрелендә) илбаҫарҙар концлагерҙа тотолған 2 меңдән артыҡ әсирҙе атып үлтерә. Д. Дьяченко Тирасполь ҡалаһында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 1 июль указы менән Дьяченко Дарья Григорьевнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. * Ленин ордены. == Хәтер == [[Файл:Д._Г._Дьяченко.jpg|справа|мини|300x300пкс|Тирасполь ҡалаһында Дарья Дьяченко һәйкәле]] * Тирасполь ҡалаһында Дарья Григорьевна Дьяченко иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған. * Николаев өлкәһендәге Врадиевка ҡасабаһында уның хөрмәтенә аталған урам бар, һәм һәйкәл ҡуйылған<ref>[http://vradievka.vov.ru/vov/img/4.jpg Памятник Даше Дьяченко во Врадиевке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113165130/http://vradievka.vov.ru/vov/img/4.jpg |date=2014-11-13 }}</ref>. * Украинаның Николаев өлкәһе Первомайский районы Крымка ауылында йәшерен ойошмала ҡатнашыусыларға подпольщикам обелиск ҡуйылған һәм мемориаль музей асылған<ref>[http://bazar.nikolaev.ua/content/%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%E2%80%9C%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B0%E2%80%9D-%D1%81%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0 Мемориальный музей «Партизанская искра»]</ref>. * [[Украина]]ның [[Львов өлкәһе]]ндәге Пустомыты ҡалаһының һуғышҡа тиклем Даша Дьяченко уҡыған урындағы мәктәбе янындағы паркта батыр ҡыҙ хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылды<ref>[http://www.pomnite-nas.ru/mshow.php?s_OID=2361 г. Пустомыты (Пустомити), Пустомытовский район, Львовская область, Украина]{{ref-ru}}.</ref>. * 1957 йылда Сергей Поляковтың шул уҡ исемле повесы буйынса төшөрөлгән «Партизан осҡоно» тип аталған фильм прокатҡа сыға. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|часть=Дьяченко Дарья Григорьевна|заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь|ответственный=Пред. ред. коллегии [[Шкадов, Иван Николаевич|И. Н. Шкадов]]|ссылка=|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1987|том=1 /Абаев — Любичев/|страниц=911|страницы=459|isbn=отс., Рег. № в [[Российская книжная палата|РКП]] 87-95382|тираж=100000|ref=}} * {{Китап|автор=Дружинин В.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=447|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=Даша из «Партизанской искры»|место=М.|издание=Вып. 1|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/10/i80_78.htm|ref=}} * [https://web.archive.org/web/20130429002303/http://superpups.far.ru/23.html ''Іван Герасименко''. Партизанська іскра. — Київ, 1967]. * {{Китап|заглавие=Герої Кримки|место=Одеса|год=1971}} * [http://www.molodguard.ru/heroes279.htm ''Сергей Поляков''. Партизанская искра (повесть)]. * [http://www.molodguard.ru/heroes448.htm ''Олесь Гончар''. Партизанская искра. Киноповесть]. == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=1975}} * [http://pomnite-nas.ru/mshow.php?s_OID=2361 Памятник Даше Дьяченко на сайте «Помните нас!»]. * [http://www.picatom.com/1h/IMG_3313-2.html Памятник Героине на родине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103073544/http://www.picatom.com/1h/IMG_3313-2.html |date=2013-11-03 }}. [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1944 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 апрелдә тыуғандар]] 0on955tm4l18k8gfj88fl0f42i5glzm 0 160176 1307279 1195187 2026-10-12T07:46:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307279 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кисса Наталья Николаевна''' ([[1908 йыл]]—[[1990 йыл]]) — Аҙау-Ҡара диңгеҙ пароходсылығының «Пионер» теплоходы капитаны, [[Аҙау диңгеҙе]]ндәге беренсе ҡатын-ҡыҙ -капитан. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. == Биографияһы == Кисса Наталья Николаевна [[1908 йыл]]дың [[13 сентябрь|13 (26)сентябрендә]] атаһы Николай Васильевич Кисса капитан булған «Возрождение» пароходы бортында тыуа<ref>{{Cite web|url=http://bazar.nikolaev.ua/content/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BD%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4|title="Георгий Седов" - известный-неизвестный теплоход.|author=Шинкаренко А.В.|work=|date=|publisher=}}</ref>. Пароход рейс менән Бердянскиҙан [[Одесса]]ға китеп бара һәм капитандың ҡыҙы тыуған мәлдә [[Керчь боғаҙы]]нда була. Әммә Наталья Николаевнаның рәсми тыуған урыны тип [[Кишинёв]] иҫәпләнә, был ҡалала уның бала сағы үтә. [[Урыҫтар|Мәрйә]]. Натальяның йәшлек йылдары Бердянск (хәҙер [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе]]) ҡалаһында үтә. 12 йәшенән ул елкәнле шлюпка менән идара итә, балыҡсылар менән диңгеҙгә балыҡ тоторға йөрөй. Суднолар ремонтлау заводында эшләй, ремонтланасаҡ судноларҙың һыуҙа торған өлөшөн ҡабырсаҡтарҙан таҙарта. 1928 йылдан «Желанный» елкәнле суднола юнга һәм матрос булып эшләй. 1931 йылда [[Дондағы Ростов]]та диңгеҙселек училищеһын тамамлай. Тәүге диңгеҙ практикаһын «Вега» елкәнле баркентинала судно старпомы — Н. А. Лунин (буласаҡ подводник, «К-21» [[Һыу аҫты кәмәһе]] командиры, [[Советтар Союзы Геройы]]) вахтаһында үтә<ref>[http://samlib.ru/t/tonina_o_i/ussr_navy_women_004.shtml Капитан дальнего плавания Наталья Николаевна Кисса]</ref>. Һуңынан «Пионер» пароходында (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитандың 3-сө һәм 2-се ярҙамсыһы була. 1937 йылда, штурман булараҡ, [[Таганрог]] — [[Мариуполь]] маршруты буйынса илдә беренсе ҡатын-ҡыҙҙар шлюпкаһын етәкләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында «Анатолий Серов» теплоходында (Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙә) штурман була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса старпом<ref>[http://www.mycity.kherson.ua/avtory-ag/andreev-anatolij/kn-potemkin.html Затонувшего «Князя Потемкина» назвали «Херсонским „Титаником“»]</ref>). Одессанан ғәскәрҙәре эвакуациялауҙа, Керчь-Феодосия десант операцияһында, Севастополде обороналауҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң «Николай Островский» пароходында һәм «Земляк» теплоходында (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитандың 2-се ярҙамсыһы була. 1947 йылдан — өлкән ярҙамсыһы, ә 1953—1959 йылдарҙа — «Райкомвод» теплоходы (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитаны. Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәрендә үҙен судно менән оҫта идара итеүсе итеп таныта. 1959—1964 йылдарҙа булған — «Пионер» теплоходы (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитаны. Жданов ҡалаһында (хәҙер — Донецк өлкәһенең Мариуполь ҡалаһы, Украина). [[1990 йыл]]дың 3 сентябрендә вафат була. Мариуполдең Киров зыяратында ерләнгән. == Наградалары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[7 март]], [[1960 йыл]]). * [[Ленин ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * «Почет билдәһе» ордены * Диңгеҙ флотының почетлы хеҙмәткәре * Миҙалдар == Хәтер == * [[1974 йыл]]да төҙөлгән сухогруз героиня хөрмәтенә «Капитан Кисса» тип атала<ref>[http://tbu.com.ua/top/mintranssviazi_navedet_poriadok_s_registratsiei_flota.html Минтранссвязи наведет порядок с регистрацией флота] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623170923/http://tbu.com.ua/top/mintranssviazi_navedet_poriadok_s_registratsiei_flota.html |date=2013-06-23 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Твоя, Мариуполь, слава! / Биографический справочник. Составители: Н. Н. Рябченко, В. П. Джувага/ — Мариуполь: ОО Клуб путешественников, 2004. — 175 стр.: ил. == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=15514|star=Labor}} * [http://old-mariupol.com.ua/natalya-kissa/ Наталья Кисса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185814/http://old-mariupol.com.ua/natalya-kissa/ |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20130208012931/http://portsukraine.com/node/2585 Морские труженицы] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Кишинёвта тыуғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 сентябрҙә тыуғандар]] phmwglbu10o8mbd6r1a7tmihmzugvl0 0 163368 1307263 1290744 2026-10-11T23:31:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307263 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Romia_Imperio.png|мини|300x300пкс|Римской империяһының сәскә атҡан осоро картаһы]] [[Файл:Provinces_of_all_Russia_1898.jpg|мини|476x476пкс|Рәсәй империяһы картаһы]] '''Импе́рия''' ({{Lang-la|imperium}} — ''власть'') — башында император торған [[Монархия|монархик]] йә [[Колониализм|колониаль]] дәүләт, йә халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған, эске һәм тышҡы сәйәсәтендә хәрби сословиеларға (армияға) таянған һәм хәрби сословиелар мәнфәғәтендә эш иткән держава. Ҡағиҙә булараҡ, империя төрлө халыҡтарҙы һәм территорияларҙы берҙәм сәйәси үҙәкле берҙәм [[дәүләт]]кә берләштерә. Төбәктә, хатта донъяла һиҙелерлек роль уйнай. Иң билдәле империялар — [[Рим империяһы|Рим]], [[Изге Рим империяһы|Изге Римс]], [[Монгол империяһы|Монгол]], [[Ғосман империяһы|Ғосман]], [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] һәм [[Британия империяһы|Британ]] империялары. Хәҙерге заманда тик япон монархы ғына император титулын йөрөтә, ләкин был нигеҙҙә генә Японияны империя тип атап булмай, сөнки был илдең үҙатамаһы Япон дәүләте тип тәржемә ителә, ә Япон империяһы түгел, шулай уҡ Конституция буйынса япон императоры дәүләттең һәм халыҡтың берҙәмлеге символы ғына булып тора. Даль һүҙлегендә империя «саны буйынса сикһеҙ, иң юғары торған император санын йөрөткән хакимлы дәүләт» тип билдәләнә<ref>{{Книга|автор=Даль В. И.|заглавие=Толковый словарь живого великорусского языка|ответственный=|издание=|место=СПб.–М.|издательство=Товарищество М. О. Вольф|год=1907|том=3|страницы=96|страниц=|isbn=}}</ref>. == Империяның формалары == Геосәйәсәт классиктары Карл Шмитт һәм Хэлфорд Маккиндер экспансия формаһы буйынса империяның ике төрөн айыра, геосәйәсәт буйынса бөтә дәүләттәрҙе теллурократик һәм талассократик дәүләттәргә бүлеп, уларға хас формаларҙы аныҡлай. Теллурократия: Континенталь империялар күрше ерҙәрҙе үҙҙәренә ҡушҡанда һәм үҙҙәренең сиктәренә индергәндә хәүефһеҙлек маҡсатында уларҙы шунда уҡ үҙ провинцияһына әйләндерергә, империя закондарының үтәлеүен һәм империя валютаһы әйләнешен гарантияларға мәжбүр була. Был саралар элиталарҙы һәм йәмәғәтселекте империя төҙөлөшөнә ярайһы уҡ еңел ылыҡтыра алған. Континенталь империяларҙың сәскә атыуының ике периоды була: [[Боронғо Рим|боронғо римса]] һәм «[[Наполеон I|наполеонса]]». Талассократия: Бында Британ, Испан, Португал, Нидерланд һәм Япон колониаль империялары ҡарай. Колонияларҙың иҡтисади маҡсатҡа ярашлылығы кәмегәс тә империяның ғүмере тамамлана, колониаль империялар колонияларынан баш тартып бөттө инде, тигән ҡараш йәшәй. ХХ быуат башына колониаль диңгеҙ империялары ғәмәлдә тарҡалып бөттө. == Империяларҙың тарихы == [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-R43302,_Kaiser_Wilhelm_II._und_Zar_Nikolaus_II..jpg|справа|мини|238x238пкс|Ике император — Николай II (уңда)<ref>{{Rodovid|33750|Николай II}}</ref> һәм Вильгельм II<ref>{{Rodovid|49620|Вильгельм II}}</ref>.]] Тарихта тәүге империя булып [[Аккад]] һанала, уны [[Саргон Боронғо|Саргон]] батша б.э.т. III мең йыллыҡта нигеҙләй<ref>[http://www.historays.ru/load/blizhnij_vostok/pervaja_imperija/6-1-0-208 Первая империя]</ref>. Киләһе империя — Боронғо Бабил батшалығы, ул [[Хаммурапи]]<ref>[http://civilinfo.ru/?pg=4_va Древний Вавилон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904035915/http://civilinfo.ru/?pg=4_va |date=2014-09-04 }}</ref> i осоронда б.э.т. II мең йыллыҡта күтәрелә. [[Вавилон|Бабил]] ҡатнаш халыҡлы һәм бейек башнялары булған классик империя ҡалаһы булып тора. Империяның төрлө өлөштәре араһында юлдар төҙөлә, почта хеҙмәте булдырыла. Йәмәғәт тормошо Хаммурапи ҡанундары йыйынтығы менән көйләнә. Хеттар империяһы Бабил империяһының көнәркәше була<ref>[http://nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi4-01.htm Империя хеттов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904075749/http://nauka.bible.com.ua/vs-istor/vi4-01.htm |date=2014-09-04 }}</ref>. Бөтә ҡатмарлы ҡоролмалар кеүек, империялар ҙа емерелә, тарҡала, үҙәк власть көсһөҙләнә, аҡһөйәктәрҙең республикасы идараһы менән алмаштырыла. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта яңы этап башлана, Ассирия империяһы барлыҡҡа килә. Ҡәбиләләрҙең йыйылма ғәскәрҙәре урынына профессиональ регуляр армия ойошторола. Халыҡтарҙы күсереү юлы менән халыҡты унификациялау саралары күрелә. Сираттағы бөйөк империя булып [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Фарсы империяһы]] тора, ул сатраплыҡтарға бүленә, сиктәрендә өс ҡитға (Европа, Азия, Африка) илдәре берләшә. Гректар уны һүрәтләү өсөн деспотия һүҙен ҡуллана. Уға алмашҡа ҡыҫҡа ғүмерле Македон империяһы килә, ул империя идеяһын Европаға индерә. Македон империяһы тарҡалғандан һуң Һиндостанда Маурҙар империяһы хасил була. Б.э.т III быуатта Ҡытайҙа [[Цинь Ши Хуан]] [[Цинь (династия)|Цинь империяһын]] төҙөй. Б.э.т. I быуатта Европала [[Юлий Цезарь|Цезарь]] [[Рим империяһы]]н нигеҙләй. Рим империяһы провинцияларға бүленә. Унан Франк империяһы, [[Византия империяһы]] һәм [[Изге Рим империяһы]] ([[Австрия империяһы]]) баш ала. Наполеон осоро XVII быуат — ХХ быуат башына тура килә. Был ваҡытта сәскә атҡан империялар: [[Рәсәй империяһы]], Наполеон Францияһы, Герман империяһы, Япон империяһы, [[Ғосман империяһы]], Дат-Норвег унияһы, [[Иран|Фарсия]] һәм башҡалар. [[Наполеон I|Бонапарт Наполеон]] идараһы был периодтың сәскә атҡан сағына тура килгәнлектән Наполеон периоды тип атала. [[Файл:HM_King_George_V_as_Grand_Master_crop.jpg|справа|мини|236x236пкс|Император Георг V<ref>{{Rodovid|29796|Георг V}}</ref>]] == Иң билдәле империялар == {{Колонки}} * [[Ғәрәп хәлифәлеге]] (VII б.) * [[Ассирия|Ассирия империяһы]] (б.э.т. X—VI бб.) * [[Британ империяһы]] (1606—1997) * [[Бөйөк Моголдар империяһы]] (1526—1858) * Испан империяһы (1492—1976) * Инкалар империяһы ([[XV быуат]] башы — 1532) * Тимериҙәр империяһы (1370—1507) * Ҡытай империяһы (б.э.т. 221 — 1912) * Македон империяһы (б.э.т. яҡ. 338 — б.э.т.) * [[Монгол империяһы]] (1206—1368) ** [[Алтын Урҙа]] (1224—1483) * [[Ғосман империяһы]] (1299—1922) * Португал колониаль империяһы (1415—1999) * [[Әһәмәниҙәр державаһы|Фарсы империяһы]] (б.э.т. яҡ. 550—330) * [[Рим империяһы]] (б.э.т. 27 — 395) ** Көнбайыш Рим империяһы (395—476 (480)) ** [[Византия|Византия (Көнсығыш Рим) империяһы]] (395—1204; 1261—1453) *** Латин империяһы (1204—1261) *** Никей империяһы (1205—1261) *** Трапезунд империяһы (1204—1461) * [[Рәсәй империяһы]] (1721—1917) * Франк империяһы (Бөйөк Карлдыҡы) (800—843) * [[Изге Рим империяһы]] (962—1806) ** [[Габсбургтар империяһы]] (Австрия империяһы) (1804—1867) *** [[Австро-Венгрия|Австро-Венгрия империяһы]] (1867—1918) * Герман империяһы (1871—1918) ** [[Өсөнсө рейх]] (1933—1945) * Француз империяһы ** Беренсе француз империяһы (1804—1815) ** Икенсе француз империяһы (1853—1871) ** [[Француз колониаль империяһы]] (яҡ. 1605—1960-сы йылдар) * Япон империяһы (1868—1945) {{Конец кол}} == Империялар хронологияһы == <timeline> ImageSize = width:1350 height:550 PlotArea = width:1250 height:450 left:50 bottom:50 DateFormat = yyyy Period = from:-550 till:2009 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-500 # there is no automatic collision detection, # so shift texts up or down manually to avoid overlap Colors= id:red value:red Define $dx = 25 # shift text to right side of bar Define $dy = -5 # adjust height BarData= bar:Persian text:Персия bar:Alexandrian text:Македония bar:Mauryan text:Индия bar:China text:Китай bar:Roman text:Рим bar:Byzantine text:Византия bar:Arabian text:Арабы bar:Holy-Roman text:Св. Римская bar:Ajuran text:Монголия bar:Ottoman text:Турция bar:Spanish text:Испания bar:Russian text:Россия bar:Swedish text:Швеция bar:French text:Франция bar:Austrian text:Австрия bar:German text:Германия bar:British text:Британия PlotData= bar:Persian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:-550 till:-330 shift:($dx,-2) color:red from:226 till:651 shift:($dx,-2) color:red bar:Alexandrian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:-336 till:-323 shift:($dx,-2) color:red bar:Mauryan color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:-321 till:-185 shift:($dx,-2) color:red from:1674 till:1820 shift:($dx,-2) color:red bar: China color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize: 7 from:-221 till: 220 shift:($dx,-2) color: red at:206 mark:(line,white) from:265 till: 420 shift:($dx,-2) color: red at:280 mark:(line,white) from:581 till: 907 shift:($dx,-2) color: red at:589 mark:(line,white) at:618 mark:(line,white) at:907 mark:(line,white) from:960 till: 1279 shift:($dx,-2) color: red at:960 mark:(line,white) at:907 mark:(line,white) at:1125 mark:(line,white) at:1279 mark:(line,white) at:1271 mark:(line,white) from:1368 till: 1911 shift:($dx,-2) color: red at:1644 mark:(line,white) bar:Roman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:-27 till:476 shift:($dx,-2) color:red at:68 mark:(line,white) at:69 mark:(line,white) at:96 mark:(line,white) at:192 mark:(line,white) at:235 mark:(line,white) at:284 mark:(line,white) at:364 mark:(line,white) at:392 mark:(line,white) at:455 mark:(line,white) bar:Byzantine color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:306 till:1204 shift:($dx,-2) color:red at:363 mark:(line,white) at:364 mark:(line,white) at:457 mark:(line,white) at:518 mark:(line,white) at:602 mark:(line,white) at:610 mark:(line,white) at:711 mark:(line,white) at:717 mark:(line,white) at:803 mark:(line,white) at:813 mark:(line,white) at:820 mark:(line,white) at:867 mark:(line,white) at:1056 mark:(line,white) at:1057 mark:(line,white) at:1059 mark:(line,white) at:1081 mark:(line,white) at:1185 mark:(line,white) from:1261 till:1453 shift:($dx,$dy) color:red bar:Arabian text:Арабы:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:632 till:945 shift:($dx,-2) color:red from:1124 till:1258 shift:($dx,-2) color:red bar:Holy-Roman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:962 till:1024 shift:($dx,-2) color:red from:1027 till:1125 shift:($dx,$dy) color:red from:1133 till:1137 shift:($dx,$dy) color:red from:1155 till:1197 shift:($dx,$dy) color:red from:1209 till:1215 shift:($dx,$dy) color:red from:1220 till:1250 shift:($dx,$dy) color:red from:1312 till:1313 shift:($dx,$dy) color:red from:1328 till:1347 shift:($dx,$dy) color:red from:1355 till:1378 shift:($dx,$dy) color:red from:1433 till:1437 shift:($dx,$dy) color:red from:1452 till:1740 shift:($dx,$dy) color:red from:1742 till:1806 shift:($dx,$dy) color:red at:1745 mark:(line,white) at:1765 mark:(line,white) bar:Ajuran color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1206 till:1368 shift:($dx,-2) color:red bar:Ottoman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1453 till:1918 shift:($dx,-2) color:red bar:Spanish color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1492 till:1898 shift:($dx,-2) color:red at:1808 mark:(line,white) at:1809 mark:(line,white) at:1810 mark:(line,white) at:1811 mark:(line,white) at:1812 mark:(line,white) at:1813 mark:(line,white) bar:Russian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1547 till:1917 shift:($dx,-2) color:red at:1605 mark:(line,white) at:1606 mark:(line,white) at:1610 mark:(line,white) at:1611 mark:(line,white) at:1612 mark:(line,white) bar:Swedish color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1611 till:1718 shift:($dx,-2) color:red bar:French color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1804 till:1814 shift:($dx,-2) color:red at:1815 mark:(line,red) from:1852 till:1870 shift:($dx,-2) color:red bar:Austrian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1804 till:1918 shift:($dx,-2) color:red bar:German color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1871 till:1918 shift:($dx,-2) color:red bar:British color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7 from:1707 till:1998 shift:($dx,-2) color:red </timeline> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Империализм]] * [[Колониализм]] * [[Буйһонған территория|Бойондороҡло территориялар]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Империя}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Империя}} * [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=625320&basename=GOPB_AZ Мифы и заблуждения в изучении империи и национализма]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}. М., 2010. * [[Гайдар, Егор Тимурович|Егор Гайдар]] [[Гибель империи (книга)|Гибель империи.]] — М.: [[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]], 2006 (2-е изд., 2007). — 448 с. — ISBN 5-8243-0759-8. == Һылтанмалар == * ''Георгий Федотов'' [http://odinblago.ru/filosofiya/fedotov/fedotov_g_sudba_imperiy/ «Судьба империй»] * ''Доминик Ливен'' [http://propagandahistory.ru/books/Kollektiv-avtorov_Mify-i-zabluzhdeniya-v-izuchenii-imperii-i-natsionalizma--sbornik-/32 Империя, история и современный мировой порядок] * ''Доминик Ливен'' [http://www.krotov.info/lib_sec/12_l/iv/en.htm. «Российская империя и её враги»] * ''Сергей Гавров'' [http://window.edu.ru/resource/486/69486 Модернизация во имя империи.] [http://window.edu.ru/resource/486/69486 Социокультурные аспекты модернизационных процессов в России] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Политология]] [[Категория:Империялар]] 47np3ehyxqewfhq2zdot30x69lcqyvy 0 167369 1307260 1303431 2026-10-11T22:18:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307260 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ивангород'''<ref>{{БСЭ3|Ивангород}}</ref><ref>[http://orfo.ruslang.ru/abc/part/i?start=48395&end=48695 Орфографический словарь русского языка] // Орфографический академический ресурс «АКАДЕМОС» / Институт русского языка им. В. В. Виноградова Российской академии наук.</ref><ref>Словарь географических названий СССР/ГУКГ, ЦНИИГАиК 2-е изд., перераб. и доn. М., Недра, 1983. 296 с., стр. 90</ref><ref>''Е. М. Поспелов'' Географические названия России: топонимический словарь: более 4000 единиц. — М.: АСТ: Астрель, 2008. — 523, ISBN 978-5-271-20728-0, стр. 199.</ref> (Ивангород<ref>[[Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера]], статья [https://vasmer.lexicography.online/%D0%B8/%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD «Иван»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Ивангород<ref>''Агеенко Ф. Л.'' Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение: Более 38 000 словарных единиц. — М.: ООО "Издательство «Мир и Образование», 2010. — 880 с. ISBN 978-5-94666-588-9, стр. 301</ref>, Иван-Ҡала<ref>{{ВТ-ВЭС|Иван-Город}}</ref>, Иван-ҡала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иван-город, историческое название}} </ref>, {{Lang-et|Jaanilinn}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең төньяҡ-көнбайышындағы ҡала, [[Ленинград өлкәһе]]нең Кингисепп муниципаль районы составына инә, Ивангород ҡала биләмәһенең административ үҙәге. == Географияһы == Ҡала Нарва йылғаһының уң (көнсығыш) ярында [[Эстония|эстон]] ҡалаһы [[Нарва]] ҡаршыһында, [[Санкт-Петербург]]тан көнбайышҡа табан 147 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == 1470 йыл — йылъяҙмала беренсе тапҡыр ''Нарова йылғаһы буйында Яңы Ауыл'' тип телгә алына — буласаҡ Ивангород<ref>{{Китап|автор=Шарымов А. М.|заглавие=Предыстория Санкт-Петербурга. 1703 год|ссылка=http://istclub.ru/topic/1103-предыстория-санкт-петербурга-1703-год/|место=СПб.|издательство=Журнал «Нева»|год=2004|страниц=784|isbn=5-87516-044-6|страницы=130}}</ref>. 1473 йылда 1-се Псков йылъяҙмаларында посадниктар һәм баярҙарҙы телгә алына, улар «Нароваға Яңы ауылға» ебәрелә. Тарихсы . В. Косточкин фекере буйынса «''Ошо ауылдан һуңынан Ивангород үҫеп сыға''»<ref>''[[Косточкин, Владимир Владимирович|Косточкин В. В.]]'' [http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569609&fl=5&sl=1 Крепость Ивангород] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403014334/http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569609&fl=5&sl=1 |date=2017-04-03 }} // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1952. — № 31.</ref>. [[Файл:Рисунок_к_статье_«Иван-Город»._Военная_энциклопедия_Сытина_(Санкт-Петербург,_1911-1915).jpg|слева|мини|255x255пкс|<center>Ҡәлғәгә күренеш<br />(«Сытиндың хәрби энциклопедияһында» сыҡҡан «Иван-Город» мәҡәләһенән һүрәт)</center>]] Ивангородҡа 1492 йылдың яҙында ойошторолған Ивангородҡа Мәскәү кенәзе Иван III Васильевич нигеҙ һала һәм уның хөрмәтенә атала<ref>Полное собрание русских летописей. — М; Л., 1949. — Т. 18. — С. 276.</ref>. Ҡала өсөн Рәсәй иҡтисады һәм мәҙәни үҫеше өсөн уңайлы булған урын һайлана. Балтик диңгеҙе аша сит илдәр контроленән бойондороҡһоҙ сауҙа алып барыу мөмкинлеген ала. Ҡала Рәсәй дәүләтенең беренсе диңгеҙ порты һәм бер үк ваҡытта Балтикала беренсе ҡәлғә булырға тейеш<ref>''Алексеев Ю. Г.'' Государь всея Руси. — Новосибирск: Наука, 1991. — С. 182—183. — (Страницы истории нашей Родины). ISBN 5-02-029736-4.</ref>. 1492 йылда нигеҙ һалынған түәге ҡәлғәне 1496 йылда ҡамаған шведтар емерә. Бынан һуң уны рустар тергеҙә һәм киңәйтә. Ивангород ҡәлғәһе ҡеүәтле таш диуарҙары һәм башнялары менән — беренсе рус оборона ҡоролмаһы. 1565 йылда батша [[Иван Грозный]] Рус дәүләтен опричнина һәм земщиналарға бүлгәндә , Ивангород һуңғыһы составына инә<ref name="Викитека ЭСБЕ Земщина">{{ВТ-ЭСБЕ+|Земщина|[[Сторожев, Василий Николаевич|Сторожев В. Н.]]}}</ref><ref name="БРЭ Земщина">[http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 Земщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202052528/http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 |date=2017-02-02 }} // {{БРЭ}}</ref>. XVI быуатта Ивангород бер нисә тапҡыр немецтар, поляктар һәм шведтар һөжүменә дусар була. 1581—1590 йылдарҙа шведтар ҡулында була. 1590 йылда Ивангород янында шведтарҙы воевода Дмитрий Хворостинин ҡыйрата, һәм ҡала буйынса Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса Рус дәүләтенә күсә. Әммә 1612—1704 йылдарҙа (Рәсәйҙә швед интервенцияһы һөҙөмтәһендә) Ивангород яңынан шведтар власы аҫтында була. 1704 йылда [[Төньяҡ һуғыш]] барышында рус ғәскәрҙәре яулап ала Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Ивангород ҡәлғәһенең яйлап хәрби әһәмиәте юҡҡа сыға. Ҡала үҙаллы тораҡ пункт статусын юғалта һәм Нарваның форштады булып һанала. 1708 йылда батша [[Пётр I]] яңы административ бүленеш индерелә, уға ярашлы, Төньяҡ-Көнбайыш ҡалалары, шул иҫәптән нарва менән Ивангород, Ингерманланд губернаһына эләгә, 1710 йылда Санкт-Петербург тип атала<ref>[http://www.towns.ru/towns/ivangorod.html Малые города России. Ивангород]</ref>. XIX һәм XX быуаттың беренсе яртыһында Нарваның «Иван яҡтары» булараҡ документтарҙа телгә алына. 1917 йылдың ноябренән 1919 йылдың майына тиклем Ивангород Совет Рәсәйе составына инә<ref>Советская военная энциклопедия: в 8 тт. / Под ред. А. А. Гречко. — М.: Воениздат, 1976—1980. — Т. 3. — С. 483.</ref><ref>''Черепанов А. И.'' Под Псковом и Нарвой. — М.: Воениздат, 1956.</ref><ref>''Воробьёва Л. М.'' Прибалтика на разломах международного соперничества. — М.: ФИВ, 2013. — С. 437.</ref><ref>''Коченовский О.'' Нарва: Градостроительное развитие и архитектура. — Таллин: Валгус, 1991. — С. 192—193.</ref>. 1919 йылда Ивангород һәм уның тирә яҡтары Эстония территорияһына ҡушыла, был 1919 йылдың 19 майында ҡабул ителгән «Эстонияның үҙаллылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы ойоштороу йыйылышы декларацияһында» сағыла <ref>''Гряэин И. Н., Руус М. П.'' Юридическая дата рождения Эстонской Демократической Республики: (теоретическая постановка проблемы) // Учёные записки Тартуского гос. ун-та. — Тарту, 1989. — Вып. 847: Теоретические проблемы истории права, Труды по правоведению, STUDIA IURIDICA II (рус.)</ref>. 1920 йылда Рәсәй менән Эстония араһындағы тыныслыҡ килешеүе шарттарына ярашлы<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d5/Tartu_rahu_kaart_1920.jpg Приложение к Тартускому мирному договору. Граница Эстонской Демократической Республики и РСФСР.]</ref>, Ивангород, Нарва өлөшө булараҡ, Эстония составында ҡала. 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң ҡала Эстония ССР-ы административ сиктәрендә тороп ҡала. 1941 йылдан 1944 йылға тиклем [[Өсөнсө рейх|нацист Германияһы]] оккупацияһы аҫтында була, Остланд рейхскомиссариаты хакимиәтенә буйһона. 1947 йылдың 20 декабрендә Ивангород эшселәр ҡасабаһы булараҡ теркәлә, ә 1954 йылдың 28 октябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән эшселәр ҡасабаһы район ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. 1992 йылдың 17 февралендә Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумы Указы менән Ивангород өлкә буйһоноуындағы ҡала була. 2006 йылдың 1 ғинуарынан Ивангород Кингисепп районы составына ҡала биләмәһе булып инә. == Халҡы == 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 931-се урында тора. == Сәнәғәте == [[Файл:Ivangorod-2008-1.jpg|мини|314x314пкс|Ивангород ҡәлғәһенә күренеш]] [[Файл:Narva_sild_2019.jpg|справа|мини|310x310пкс|Нарва һәм Ивангород ҡалалары араһында Нарва йылғаһы аша күпер]] [[Файл:Церковь_Троицы_Живоначальной_на_Парусинке_(Ивангород).jpg|мини|Парусинкала Троица сиркәүе]] [[Файл:Ivangorod_train_station.jpg|мини|314x314пкс|Ивангород тимер юл вокзалы биналары комплексы]] Ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары — ҡаҙанлыҡ-ярҙамсы ҡоролмалары һәм торба үткәргестәр заводы, етен-сүс фабрикаһы. Нарва ГЭС-ы. 2010 йылдың декабрендә ҡалала Корея автомобилдәре өсөн электр бүлеү системалары етештереү буйынса завод асыла<ref>[http://www.rg.ru/2010/12/21/reg-szapad/ivangorod-anons.html Новое предприятие автокомпонентов появилось в Ленинградской области] // Российская газета, 21.12.2010 {{проверено|25|12|2010}}</ref>. [[Файл:Церковь_Троицы_Живоначальной_на_Парусинке_(Ивангород).jpg|мини|Парусинкала Троица сиркәүе]] == Мәғариф == ; Юғары уҡыу йорттары Санкт-Петербург аэрокосмик приборҙар төҙөң дәүләт университетының Ивангород гуманитар-техник институты ( филиал) == Иҫтәлекле урындары == ; Архитектура һәйкәлдәре * Ивангород ҡәлғәһе * XIX быуат Пантелеев йортта (унда хәҙер ҡала картиналар галереяһы урынлашҡан) * Батша таможняһы бина — Ҡыҙыл йорт (хәҙер унда музей урынлашҡан) == Ҡаланың почётлы кешеләре == * [[Павел Иванович Цупко]] * [[Алексей Фёдорович Быстров]] == Эстония менән сиге == Ивангород сик буйы зонаһында урынлашҡан<ref>[http://www.mccme.ru/putevod/Border/border.html#47a Приказы ФСБ об установлении пограничной зоны]</ref>. Рәсәй һәм Эстония араһында дәүләт сиге Нарва йылғаһы буйлап үтә Ивангородта сик аша өс пропуск пункты эшләй == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Национальный состав и владение языками, гражданство населения Ленинградской области. Часть 1.|ссылка=http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/75c4cf80428b4448af1aef2d59c15b71/ВПН-2010+Сборник+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство+населения+Лен+обл__ЧАСТЬ+1.PDF|место=СПб|издательство=Петростат|ответственный=Никифоров О. Н.|издание=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Статистический сборник|год=2013|страниц=266|ref=Перепись 2010}} Архивная копия от 23 августа 2017 на Wayback Machine * «Михайлов день 1-й» — журнал исторической России, Ямбург, 2005 г. , издание Воинского братства во имя св. Архистратига Божия Михаила, ISBN 5-93066-048-4 * «Чудское озеро и верховье реки Наровы», академик Г. П. Гельмерсен., Приложение к VII-му тому записок Императорской Академии Наук. № 2, СПб, 1865 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Кеше исемдәре бирелгән ҡалалар]] [[Категория:Ленинград өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] lan5m5h2l1utbn6r1c6kizcdv59y414 0 172164 1307278 1067412 2026-10-12T07:45:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307278 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Киселевская мәмерйәһе''' (''Чебаевский мәмерйәһе'') — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә [[Силәбе өлкәһе]]нең айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе (1985 йылдан). Төбәк (Өлкә) әһәмиәтендәге геолого-геоморфологик [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]].. == Урынлашыуы == [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Еҫем]] йылғаһының уң яҡ ярында , Киселев ҡулауығының көнсығыш битләүендә һоро эзбизташлы ерендә урынлашҡан. Мәмерйәгә инеү урыны [[Әшә (ҡала)|Әшә]] ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш ситендә, унан 4 саҡрым алыҫлыҡта, Киселёвский шишмәһенән 70 метр өҫтәрәк ( Мәмерйәнең атамаһы шул шишмә исеменән алынған) ята. [[Силәбе]]нән 320 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Урыны Урал тауҙарының көнбайыш битләүенә тура килә. Координаталары: 55-се "E 57 '46" 1985 йылдан [[Әшә районы|Силәбе өлк]]әһенең [[Тәбиғәт ҡомартҡыһы|тәбиғәт ҡомартҡы]]һы булып тора. == Тикшереү тарихы == Мәмерйәнең иң тәүге планы 1968 йылда УСС спелеологтары тарафынан төҙөлгән. Ул ваҡытта мәмерйә 445 метрға тиклем тикшерелеп, картография төҙөлгән. 1970 йылдарҙың башында С. М. Баранов етәкселегендә мәмерйәнең тикшерелгән өлөшө 850 метр барып еткән. Артабанғы йылдарҙа спелеологтар мәмерйәне тикшереү оҙонлоғо 1260 метрға, тәрәнлеге 37 метрға барып етә.Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса был күрһәткес 2900 метрға барып еткән. Киселевский мәмерйәһе һоро [[эзбизташ]] ашалыу, йыуылыу арҡаһында барлыҡҡа килгән. Залдары, галериялары горизонталь йәки ҡырын формалағы галереялар булып үҫешкән. == Тасуирлама == Мәмерйә ауыҙынан ауыш ҡоҙоҡ һымаҡ. Ҙурлығы —7,5x9 м һәм тәрәнлеге — 6 м. Шуға бау менән төшөү уңайлыраҡ, хәүефһеҙерәк. Мәмерйәгә инеү менән уның тәүге залы башлана. Ул зал бейек һәм ярайһы уҡ матур. Диуарында кальцит һарҡымдары булмаһа ла, ҡышҡыһын бында боҙло сталактиттар, сталагмиттар, боҙло кристалдар күрергә мөмкин. Иң төпкө диуарында коридорға алып сыға торған уйым бар. Коридор мәмерйәнең уң һәм һул өлөшөнә алып бара. Был урынды иҫтә тоторға кәрәк ( аҙаҡ туристарҙың мәмерйәнән сыға алмай аҙашып йөрөгән осраҡтары була). Дөрөҫ булмаған формалағы тар тишек (0,6x1,5 м) көнбайышҡа юҫыҡланған. Уның аша мәмерйәнең 1-се мөгәрәһе асыла. Был '''Ҡышлаусы ярғанаттар залы'''. Оҙонлоғо 35 м, киңлеге 10 м тиклем, максималь бейеклеге 20 м. Һыуыҡ ваҡытта йәшен ваҡытында боҙло сталактиттар һәм сталагмиттар барлыҡҡа килә (бейеклектәре 50-70 см тиклем), стеналары ҡар кристалдары менән ҡаплана. Текә генә төшөү урыны - '''Манеж һәм Температура аномалияһы мөгәрәләренә''' алып килә.Температура аномалияһы мөгәрәһендә диуарҙары ҡыштың аҙағына бәҫ менән ҡаплана. Артабан мәмерйә күбеһенсә төньяҡ йүнәлештә, үҙ-ара тоташҡан залдарҙың (анфилада) теҙмәһе рәүешендә үҫешә. Уларҙың беренсеһе - '''Орган мәгәрәһе'''. Уның түшәмендә тулыһынса кальцит ҡатламдары менән тулған 4 органлы торбалар бар. Стеналары һарҡҡан ҡайыр һәм мондмильд ("Ай һөтө") - аҡ төҫтәге коллоидлы кальцит иретмәһе менән ҡапланған.  Мәғәрә  диуарындағы   бәләкәй уйым  ғәжәйеп формалағы [[сталактит]]-һаламдар  һәм [[сталагмит]]тар менән тулған. Төп юл  буш мәғәрәне  киҫеп үтеп '''Мәрйен мәғәрәһенә'''  - мәмерйәләге иң матур урындарҙың береһенә алып килә. Стеналарында, иҙәндә һәм түшәмдә  бик  күп кальцит ҡатламдары (сталактиттар, сталагмиттар, йоҡа ғына  торба-һаламдар, тараҡсалар, һарҡынды ҡабыҡ , сталактит-геликтиттар  бар. Мәгәрәнең көнсығыш стенаһында  мәмерйә ынйыһы табылған. Айырым мәрйендәрҙең  диаметры 1,5 сантиметрға етә. Улар ярайһы уҡ тығыҙ, аҡ, һоро, йәки ҡарағусҡыл төҫтә. Мәмерйә ынйыһы - Силәбе  мәмерйәләрендә генә түгел, бөтә Уралдың мәмерйәләрендә һирәк осрай торған табыш. Тәпәш кенә үткәүел Мәрйен мәғәрәһенән иң дәү тау ҡыуышы — '''Банкет  Залына''' алып килә. Мәмерйәнең иң ҙур ҡыуыш урыны (мөгәрә) ул —Банкетлы Зал. Уның оҙонлоғо 100 метр, киңлеге 10-40 метр, ә бейеклеге 10 метрға етә. Залының диуары һәм түшәме һарҡынды барлыҡҡа килтергән төрлө биҙәктәр менән һырланған. Был залдан ҙур булмаған мөгәрәгә инергә тишек бар. Уның иҙәне һығылмалы еүеш балсыҡ менән ҡапланған. Артабан эскә ингән һайын балсыҡ кәмей һәм ҡорораҡ була бара. Диуарҙарҙа һарҡындылар арта бара. Уларҙың баҫҡыс-баҫҡыс кеүек өҙлөкһөҙ ағымы , ҙур булмаған сталактиттар, тараҡ һәм ваҡ флагтар формаһындағы яралтмыштар барлыҡҡа килтерәләр. Бик матур үҙенсәлекле композициялар — әкәмәт, ғәжәп формалағы тәбиғи яралтмыштар, буяуҙарҙың һоронан алып сағыу-ҡыҙғылт һары һәм зәңгәргә тиклем тағы ла серлерәк төҫтәренә инеп, мәмерйәгә иҫ китмәле фантастик донъя рәүешен бирәләр. Мәмерйәлә ер аҫты йылғаһы аға. Йылғаның йырҙаһы балсыҡ ҡатламдарында урынлашҡан. Шишмәнең йырҙаһында  кальцит плотиналар менән уратып алынған   кескенә   бассейндар  табылған. Мәғәрәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшө  бер нисә тиҫтә тонна  емерелеп төшкән  эзбиз плиталары менән тулған. Һөҙөмтәлә бында ҙур уба  - " Эверест тауы" барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ, мәғәрәнең был өлөшөндә, ҡырындағы  уйымдарҙа саф таҙа һыулы бәләкәй генә күлдәр бар. Банкет Залының көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә  ҙур булмаған таш ҡыуышы —'''Балсыҡ Аллалар  мәғәрәһе''' терәлеп тора. Унда ғәйәт күп  еүеш һығылмалы карст балсығы бар. Килгән-киткән халыҡ бында шул балсыҡтан  төрлө фигуралар   әүәләп, шул   һындарҙан галерия эшләп ҡуйған. Мәмерйәнең төп юлы  Банкет Залының  төньяҡ өлөшөнән дауам итеп, '''Хаос мәғәрәһенә''' , унан  еүеш балсыҡ менән ҡапланған эзбизташ киҫәктәре  менән тулған '''Обвальный мәғәрәһенә''' алып бара. Унан ситкә тар ғына тишек  - Прокатный стан китә. Ул  Балсыҡлы мәғәрә аша  ер аҫты шишмәһенә алып сыға.  Мәғәрә иҙәнендә балсыҡтан  ғәҙәти булмаған  формалағы  яралтмыштар табылған. == Мәмерйә фаунаһы == Киселёв мәмерйәһендә төрлө бөжәктәр: күбәләктәр, төнгө күбәләктәр һәм серәкәйҙәр  (инеү өлөшөндә) тереклек итә; ярғанаттар  көндөҙгә һыйыныу урыны һәм ҡышҡылыҡҡа  йоҡлау өсөн урын таба. Мәмерйәнең дөйөм  оҙонлоғо 1260 м, максималь тәрәнлектәге 37 м, уртаса киңлеге 5,4 м, уртаса бейеклеге 2,6 м, майҙаны 6804 м2 тәшкил иткән, дөйөм  күләме  17 000 м3 метрҙан ашыу. == Әҙәбиәт == ●Пещеры Урала. Составитель Лобанов Ю. Е. – М.: Физкультура и спорт, 144 с. ●Баранов С. М. Экспедиция по исследованию Ашинского карстового района “ЧКС – Аша – 71”. Отчет. – Челябинск: Челябинский клуб спелеологов “Плутон”, 1971. == Һылтанмалар == * [http://www.ykoctpa.ru/places/peshhera-kiselevskaya-chebaevskogo/ Киселевская Мәмерйәһе (Чебаевский)] * [https://web.archive.org/web/20220930195956/http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&termin=516&t=kiselevskaya Киселевская мәмерйә аша ҡалһа, икен] * [http://cavermusluhov.livejournal.com/578.html Киселевская Әүҙем мәмерйә Гладченко] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] cny84mnbdl61hyhymd308odi8qndb47 0 174447 1307258 1220452 2026-10-11T21:25:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307258 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зотова Ольга Юрьевна''' ([[21 май]] [[1973 йыл|1973]], [[Екатеринбург|Свердловск]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — Рәсәй ғалим-психологы — Рәсәй Мәғариф академияһы корреспонденты (2017). == Биографияһы == Ольга Юрьевна Зотова 1973 йылдың 21 майында [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһында тыуған<ref>[https://famous-scientists.ru/6498/ Зотова Ольга Юрьевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413165452/https://famous-scientists.ru/6498/ |date=2021-04-13 }}</ref>. 1996 йылда Гуманитар университетты (Екатеринбург) «психология» һөнәре буйынса тамамлай. 2006 йылда «Влияние мотивации на социальное восприятие профессионального взаимодействия сотрудников милиции» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2011 йылда «Социально-психологическая безопасность личности» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2002 йылдан — Гуманитар университетта эшләй (Екатеринбург ҡалаһы), әлеге ваҡытта университеттың социаль психология факультеты деканы, дөйөм һәм ғәмәли психология кафедраһы профессоры. 2012 йылдан — 030300 — «Психология» йүнәлеше буйынса магистр программалары етәксеһе. 2014 йылдан — Рәсәй Мәғариф академияһы психологияһының комплекслы проблемалары үҙәгенең тикшеренеү төркөмө етәксеһе. 2017 йылда — Психология һәм йәш физиологияһы бүлегенән Рәсәй Мәғариф академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана. 2016 йылдан 2018 йылға тиклем — 16-18-00032 «Шәхестең ышаныуы һәм субъектив иминлеге-хәзерге йәмғиәттең психологик иминлеге нигеҙе» Рәсәй фәнни фондының ғилми коллективы ағзаһы. «Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының ашығыс психологик ярҙам Үҙәге» ФКУ Урал филиалының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Хәүефһеҙлек психологияһының комплекслы проблемалары үҙәге (Рәсәй Мәғариф академияһы) етәксеһе. Урал федераль округының штаттың баш педагог-психологы Рәсәй психологик йәмғиәте ағзаһы. 100-ҙән ашыу эштәр авторы, шул иҫәптән: * «Психологические проблемы применения огнестрельного оружия работниками силовых структур» (2003 г.) * «Социально-психологические аспекты мотивов профессиональной деятельности» (2004 г.) * «Возрастная динамика мотивации профессиональной деятельности сотрудников государственных служб» — в соавторстве (2004 г.) * «Возрастная динамика коммуникативных особенностей у государственных служащих и работников частного охранного предприятия» (2004 г.) * «Ценностные ориентации и мотивация профессиональной деятельности сотрудников МВД» — в соавторстве (2005 г.) * «Влияние мотивационных комплексов на восприятие субъектов межличностного воздействия в профессиональной деятельности сотрудника МВД» (2005 г.) * «Социальное восприятие в системе мотивации служебного взаимодействия сотрудников МВД» — в соавторстве (2005 г.) * «Психология безопасности»: Учебное пособие для академического бакалавриата — в соавторстве (2017 г.) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Наградалары == * төбәк наградалар == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://rusacademedu.ru/akademiya/chleny-korrespondenty-rossijskoj-akademii-obrazovaniya/?p=%D0%97|title=Члены-корреспонденты Российской академии образования « Российская академия образования|publisher=rusacademedu.ru|accessdate=2021-4-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303052657/http://rusacademedu.ru/akademiya/chleny-korrespondenty-rossijskoj-akademii-obrazovaniya/?p=%D0%97 |date=2022-03-03 }} [[Категория:Психология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Екатеринбургта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1973 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 майҙа тыуғандар]] la0wbg3jjvp845a5tvrjvlay1vjlv09 0 182177 1307264 1302674 2026-10-12T00:05:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307264 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы''' ([[1919 йыл]] — [[30 ноябрь]] [[1987 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры == Биографияһы == Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Мәһәҙей]] ауылында 1919 йылда тыуған. 1940 йылдың июль айында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алынған, совет-фин һуғышында [[сержант]] дәрәжәһендә ҡатнаша. 1940 июлдең 1940 октябренә тиклем телефонист-связист һөнәрен башҡара, 1940 йылдың октябренән 1942 тиклем 717-се полкта уҡсы булып яуҙа ҡатнаша, 1942 йылдың апрель айынан 1944 йылдың июленә тиклем 22 -се сапер полкында, 1944 йылдың июленән 1946 йылдың октябрь айына тиклем 30-сы айырым инженер полкында сапер булып хеҙмәт иткән<ref>[https://lektsii.org/14-23602.html Дан ордены кавалеры]</ref>. Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов һуғыштан 1946 йылда ҡайта. Ул Мәһәҙей ауылында «Октябрь» колхозы рәйесе, бригадир, келәт мөдире һәм оҙаҡ йылдар ферма мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. == Ғаиләһе == Нуретдин Ирбулатов ҡатыны Еүәйрә менән 2 ул һәм 5 ҡыҙға ғүмер биреп, үҙаллы тормошҡа аяҡ баҫтыра. Ейәне Салауат ғүмерен хәрби хеҙмәткә арнай, хәрби хәрәкәттәр ветераны, хаҡлы ялда. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Дан ордены|II дәрәжә Дан ордены]]<ref>https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/ирбулатов-нуретдин-сагадатдинович/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041739/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B8%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2022-03-06 }}</ref>[<ref>https://web.archive.org/web/20220306071041/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45748872/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306071041/https://web.archive.org/web/20220306071041/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45748872/ |date=2022-03-06 }} Ирбулатов Нурутдин Сагадыевич]</ref> * [[Дан ордены|III дәрәжә Дан ордены]]<ref>https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/ирбулатов-нуретдин-сагадатдинович/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041739/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B8%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2022-03-06 }}</ref><ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27042508/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306071042/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27042508/ |date=2022-03-06 }}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]<ref>[https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/ирбулатов-нуретдин-сагадатдинович/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041739/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B8%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2022-03-06 }}</ref> * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1376291522/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306071044/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1376291522/ |date=2022-03-06 }}</ref> == Хәтер == * Мәһәҙей ауылында Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатовтың яҡты иҫтәлегенә арнап, ул йәшәгән йортта таҡтаташ асылды<ref>[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-01-12/yaugir-i-t-legen-ta-tatash-asyldy-1229944 Яугир иҫтәлегенә таҡтаташ асылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306041741/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-01-12/yaugir-i-t-legen-ta-tatash-asyldy-1229944 |date=2022-03-06 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Таң гәзите. 2022 йыл, 25 февраль, № 8, (10560). Ирбулатовтар нәҫеле — хәрби сафтарҙа.(С. Сәйәхова) * {{Бурзянская энциклопедия|Ирбулатов Нуритдин Сагадатдинович|страница =224}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] f24d9zjlard0r98s4xczrh29isczxf6 0 183504 1307287 1276074 2026-10-12T10:48:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307287 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кувакин Валерий Александрович''' ([[8 май]] [[1939 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] философия тарихсыһы, философия тарихы, аксиология һәм фәлсәфәүи антропология буйынса белгес. [[Фән докторы|Философия фәндәре докторы]], Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры. == Биографияһы == Валерий Александрович Кувакин 1939 йылдың 8 майында [[Мәскәү]]ҙә тыуа. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның философия факультетын тамамлай. [[1970 йыл]]да «Христианский_экзистенциализм Н. Бердяева и современность» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>Кувакин, В. А. [https://search.rsl.ru/ru/record/01007420740 Христианский экзистенциализм Н. Бердяева и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220105/http://h/ |date=2021-06-02 }} : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата философских наук. (622) / Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. Философ. фак. - Москва : [б. и.], 1970. - 20 с.</ref> һәм шул уҡ йылда Мәскәү дәүләт университетының философия факультетында эшләй башлай. Докторлыҡ диссертацияһы  —«Религиозный идеализм в России эпохи империализма» ([[1980]]). [[1984 йыл]]дан — профессор. 1986—1992 йылдарҙа<ref>Другой период (1985—1992) указан на сайте философского факультета МГУ, см. {{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/|title=Кафедра истории русской философии|author=|date=|work=|publisher=// [[Философский факультет МГУ]]|accessdate=2014-04-27|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011230501/http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/|archivedate=2014-10-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107001540/http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/ |date=2014-01-07 }}</ref> — СССР халыҡтары философияһы тарихы / Ил философияһы тарихы / Рус философияһы тарихы кафедраһы мөдире<ref name="bio1">{{Китап|автор=[[Алексеев, Пётр Васильевич|Алексеев П. В.]]|часть=Кувакин, Валерий Александрович|ссылка часть=http://hum.offlink.ru/prof/prof1/|заглавие=Философы России XIX-XX столетий. Биографии, идеи, труды|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=4-е изд., перераб. и доп|место=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]]|год=2002|том=|страницы=505–506|столбцы=|страниц=1152|серия=|isbn=5-8291-0148-3|тираж=|ref=Алексеев}}</ref>. 1985—1993 йылдарҙа — “Вестник МГУ. Серия 7. Философия” журналының баш мөхәрриренең беренсе урынбаҫары (1989 йылдан) . Россия гуманистик йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы (1995) һәм маҡтаулы президенты (2012). 1996—2012 йылдарҙа — «Здравый смысл. Журнал скептиков, оптимистов и гуманистов» журналына нигеҙ һалыусы һәм баш мөхәррире. 1998 йылдан – фәнни тикшеренеүҙәрҙең фальсификацияларына һәм ялған фәнгә ҡаршы көрәш буйынса РФА комиссияһының беренсе һәм икенсе составы ағзаһы<ref>» Состав Комиссии РАН по борьбе с лженаукой Комиссия по борьбе с лженаукой.&nbsp;klnran.ru.&nbsp;<small>Дата обращения: 25 февраля 2020.</small>&nbsp;<small>Архивировано 2&nbsp;июня 2019&nbsp;года</small></ref>. 2006 йылдан — «Фәнде яҡлауга» ялған фәнгә ҡаршы көрәш буйынса РФА комиссияһы бюллетененың редколлегия ағзаһы. 2005 йылдан — «Рәсәй гуманистик йәмғиәте» фәнни-мәғлүмәти һәм белем биреү порталы мөхәррире. Сит ил ғалимдары монографияларының баш һүҙҙәрен төҙөүсе, мөхәррирләүсе һәм авторы: Лолер Дж. Коэффициент интеллекта, наследственность и расизм (М., 1982); Парсонс Г. Человек в современном мире (М., 1985); Куртц П. Запретный плод: Этика гуманизма (М., 1999, 2002); Куртц П. Искушение потусторонним (М., 1999); Куртц П. Мужество стать: Добродетели гуманизма (М., 2000); Куртц П. Новый скептицизм: Исследование и надежное знание. М., 2005, 2007); Куртц П. Утверждения (М. 2005); Куртц П. Что такое светский гуманизм? (М. 2008). АҠШ-та нәшер ителгән «A History of Russian Philosophy: From the Tenth through the Twentieth Centuries» (История русской философии XI—XX вв.), Buffalo: Prometheus Books, 1993. ике томлыҡтың мөхәррире, төҙөүсеһе һәм авторҙарының береһе Халыҡ-ара гуманистик һәм этик союз ағзаһы, Экзистенциаль психология һәм тормош ижады институтының ғилми советы ағзаһы<ref>Институт экзистенциальной психологии и жизнетворчества / Об институте.&nbsp;<small>Дата обращения: 12 октября 2011.</small>&nbsp;<small>Архивировано 17&nbsp;сентября 2011&nbsp;года</small></ref>. 39 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләгән. 70-се һәм 80-се йылдарҙа марксизм һәм дини экзистенциализм буйынса бер нисә хезмәт баҫтыра. 90 -сы йылдар башынан алып фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары этика, мәҙәниәт, психология һәм антропология өлкәһенә ҡарай<ref name="bio1"/>. Һуңғы эштәре кешенең интеллектуаль һәм мәғлүмәти хәүефһеҙлеге проблемаларына арналған. == Төп эштәре == === Китаптары === ; урыҫ телендә * Критика экзистенциализма Бердяева. — М.: Изд-во МГУ, 1976. * Марксистская философская мысль в США: 70-е годы XX века. — М.: Изд-во МГУ, 1980. * [https://web.archive.org/web/20140316225859/http://www.humanism.ru/religioznaya-filosofiya-v-rossii/ Религиозная философия в России: Начало XX века]. — М.: «Мысль», 1980. * Философия Вл. Соловьёва. — М.: «Знание», 1988. * Что такое философия? — М.: Изд-во МГУ, 1989. * Мировоззрение В. И. Ленина: Формирование и основные черты. — М.: Изд-во МГУ, 1990. * Личная метафизика надежды и удивления: Записки о неизвестности, человеческом и нечеловеческом, о вероятной и невероятной России. — М.: Коффи, 1993. * Твой рай и ад. Человечность и бесчеловечность человека: Философия, психология и стиль мышления гуманизма. — СПб.: «Алетейя». — М.: «Логос», 1998. * Мыслители России. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2006. * [http://rgo-kolomna.narod.ru/Bazaznaniy.htm Человечность человека: Основы современного гуманизма.] Учебное пособие для вузов. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2005. (в соавторстве) * [https://web.archive.org/web/20101122154148/http://www.humanism.ru/neizvestnost/ Неизвестность]. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика». Институт компьютерных технологий, 2006. (в соавторстве) * Стать собой. — М.: «Смысл», 2010. * Личность и Просвещение. От постмодернизма к неомодернизму. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2010. * «Непостижимое» Семёна Франка и другие эссе о неизвестности. — М.: URSS, 2014. * Не дай себя обмануть: Введение в теорию практического мышления. — М. МедиаМир, 2015. * [http://humanism.ru/images/stories/pdf/undiscovered-dostoyevsky.pdf Голый изнутри. Неразгаданный Фёдор Достоевский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240607054448/http://humanism.ru/images/stories/pdf/undiscovered-dostoyevsky.pdf |date=2024-06-07 }}. — М.: Издатель Воробьев А. В., 2017. ; башҡа телдәрҙә * A History of Russian Philosophy: From the Tenth through the Twentieth Centuries. In Two Vols. Buffalo: Prometheus Books, 1994. (В соавторстве.) * In Search of Our Humanity. (USA) Amherst: Prometheus Books, 2003. === Мәҡәләләре === ; урыҫ телендә * О сущности моделирования. // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1976. — № 2. * [https://web.archive.org/web/20140106194112/http://new.philos.msu.ru/vestnik/archive/1988/no21988/ Ленинская трактовка марксизма как развивающегося учения. Статья первая] // Вестник Московского университета. — Сер. 7. Философия. — 1988. — № 2. — С. 3 * В. Розанов: «Моя душа сплетена из грязи, нежности и грусти». // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1989. — № 2. * И жертвы, и дети, и свободные существа. // Вестник высшей школы. — 1989. — № 10. * Опровержения и предположения Льва Шестова. // Философские науки. — 1990. — № 2, 3. * Возможно ли демократическое понимание марксизма? // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1992. — № 3. * Российское гуманистическое общество. // Здравый смысл. — 2000. — № 16. * ''Кувакин В. А., [[Гинзбург Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' Международное гуманистическое движение и «Гуманистический манифест 2000». // Современный гуманизм: Материалы и исследования. — М. Рос. гуманист. об-во, 2000. * Современный гуманизм. // Высшее образование в России. — 2002. — № 4. * Человек в мире действительностей. // Вестник Московского университета. Серия 7, Философия. — 2005. — № 3. * [http://psylib.org.ua/books/_kuvak01.htm Возвращение себя: к психологии внутриличностных отношений.] // Экзистенциальная традиция: философия, психология, психотерапия. — Вып. 1/2006 (8). * [http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9760715b-082d-46f3-9e5f-2766c67fbeac КБЛ: 15 лет противодействия лженаучному и паранормальному шарлатанству.] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2013. — № 13. * [https://docviewer.yandex.ru/view/7562521/?page=7&*=BSHWZ52d6NpvmBkzYFsQMAOWF3R7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vYzhHZ2swYTdqZHdpTk5zQ1hRTWl2OFVyajFlZkN5dzMwRjlBL3hrcGN5Yz0iLCJ0aXRsZSI6IlBpVl8wMS0wMi0yMDE2LnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiI3NTYyNTIxIiwidHMiOjE1ODI2MjEwNDIzNDMsInl1IjoiNDA2MTg2NTUxMTQ5MzU4MTY2NSJ9&lang=ru Пространство и время в полутенях неизвестности.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Пространство и время. — 2016. — № 1, 2. * [http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=0a11b5c1-ad3a-4c39-88d8-80949659d2d1 Возможна ли наука о лженауке?] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2016. — № 18. * Лженаука: сущность и существование. / Лженаука в современном обществе. Теоретико-методологические подходы и стратегии противодействия. — М., 2016. * Феерический скепсис Федора Достоевского. // Вестник Русской христианской гуманитарной академии 2016. — Том 16. — № 2. * [http://klnran.ru/wp-content/uploads/2019/08/BVZN-22.pdf Лженаука и внутренний аудит.] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2019. — № 22. 2020 йыл башына авторҙың хеҙмәттәренең тулы исемлеге 23 монография (улар араһында 3 авторҙашлыҡта) һәм 200-ҙән ашыу ғилми һәм фәнни-публицистик мәҡәләләр. В.А.Кувакин шулай уҡ Рәсәй гуманистик йәмғиәт тарафынан баҫтырып сығарылған 12 монографияның мөхәррире булып тора. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20100304095725/http://philos.msu.ru/fac/history/fmu/kuvakin.html Биография на сайте философского факультета МГУ] * [http://www.humanism.ru/ Сайт Российского гуманистического общества] * [http://humanism.al.ru/ Сайт Санкт-Петербургского отделения РГО] * [https://web.archive.org/web/20220331224743/http://humanism.al.ru/ru/magazine.phtml Статьи журнала «Здравый смысл»] * [http://razumru.ru/humanism/journal.htm Ежеквартальник «Здравый смысл. Журнал скептиков, оптимистов и гуманистов»] — на сайте РГО * [http://razumru.ru/humanism/symposium/title.htm В защиту разума:] Против агрессии шарлатанства и паранормальных верований в российскую культуру начала XXI века. — Материалы международного симпозиума «Наука, антинаука и паранормальные верования». — Москва, 3 — 5 октября 2001 г. Сост. и ред. проф. В. А. Кувакин. — Библиотека журнала «Здравый смысл». — М.: Российское гуманистическое общество, 2003. — 246 с. ISBN 5-87387-004-7 * ''Чернега О., Кувакин В., Петрова Т.'' [http://www.radiomayak.ru/tvp.html?id=14842 «Основы православной культуры — в школы»]{{Недоступная ссылка|accessdate=Октябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}}  (недоступная ссылка с 11-05-2013 [3302 дня]) — Аудиозапись дискуссии на радио «Маяк» [[Категория:Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:СССР философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1939 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] qvcdztqahkjmdgb0yd8p7vfwpu743dw 0 183938 1307266 1270091 2026-10-12T02:50:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307266 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Йомағолов}} '''Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы''' ([[30 сентябрь]] [[1959 йыл]]) — педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010)<ref>[https://schoolofburzyan.jimdo.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F-%D1%80%D1%81%D1%84%D1%81%D1%80-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D1%80%D0%B1/%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Официальный сайт МОБУ СОШ с. Старосубхангулово. История школы. Заслуженные учителя РСФСР, БАССР и РБ. Юмагулов Гарей Миндигалиевич]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|09|2019}}</ref>. == Биографияһы == Гәрәй Миңлеғәли улы Йомағолов 1959 йылдың 30 сентябрендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Яңы Собханғол]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтын]] тамамлай. 1985—1987 йылдарҙа [[Ҡыпсаҡ ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡыпсаҡ ауыл советы]] рәйесе, 1987—1989 йылдарҙа [[Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт урта мәктәбендә]] [[уҡытыусы]] була. 1989 йылдан алып [[Килдеғол мәктәбе|Килдеғол урта мәктәбе]] директоры, 1994 йылда — Бөрйән районы халыҡ мәғарифы бүлеге методисы, 1997—2002 йылдарҙа Бөрйән районы мәғариф бүлеге начальнигы булып эшләй. 1995—1997 йылдарҙа һәм 2018 йылдан алып [[Яңы Собханғол мәктәбе|Яңы Собханғол төп мәктәбе]] директоры, 2002 йылда — [[Ҡурғашлы мәктәбе|Ҡурғашлы төп мәктәбе]] директоры, уҡытыусыһы була. 2007 йылдан — [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]], 2009—2018 йылдарҙа [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]] уҡытыусыһы булып эшләй. Гәрәй Миңлеғәли улы Йомағолов инициативаһы буйынса мәктәптәрҙә [[умартасылыҡ]] нигеҙҙәренә өйрәтеү уҡытыу программаһына индерелә, Бөрйән районында «[[Урал батыр]]» эпосын иң яҡшы белеүселәрҙең төбәк-ара конкурсын үткәреү ойошторола башлай (2014). Бөрйән район советының 3-сө, 4-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана<ref>http://www.burzyan.ru/advice/council_mr/resheniya_iii_sozyva/24_zasedanie/Доклад%20%20председателя%20%20Совета.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230826142650/http://www.burzyan.ru/advice/council_mr/resheniya_iii_sozyva/24_zasedanie/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%20%20%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0.pdf |date=2023-08-26 }}</ref><ref>https://candidates.golosinfo.org/p/792170-yumagulov-garey-mindigalievich{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Бурзянская энциклопедия|страницы =582}} [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Уҡытыусылар]] 2viprjmmcgd4hg4wz4x3x1s6np5115c 0 184895 1307289 1172278 2026-10-12T11:18:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307289 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Купянск''' ({{Lang-uk|Ку́п'янськ}}) — [[Украина|Украиналағы]] [[ҡала]], [[Харьков өлкәһе]] Купянский районы һәм Купянск ҡала общинаһының административ үҙәге. Илдең көнсығышында ҙур тимер юл үҙәге һәм ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡалаһы булып тора. == Географик урыны == Купянск ҡалаһы Харьковтан 116 саҡрым алыҫлыҡта Оскол йылғаһының ике ярында, уға Харьков өлкәһенең көнсығышында Купянка й. (уң ҡушылдығы) ҡойған ерҙә урынлашҡан. [[Файл:Хар губ Купянск 1781 из Винклера.jpg|thumb|слева|205px|Купянскиҙың 1781 йылғы гербының рәсми тасуирламаһы ]] == Тарихы == 1655 йылда Купянка слободаһы<ref name=autogenerated4>Купянск // Украинская Советская Энциклопедия. том 5. Киев, «Украинская Советская энциклопедия», 1981. стр.497</ref>, йәғни, Купенка нигеҙләнгән<ref>Материалы для истории колонизации и быта Харьковской и отчасти Курской и Воронежской губерний — изд. Харьков, 1890 г.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[:ru:Киевский военный округ|Краснознамённый Киевский]]. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины, 1979. * Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984. * Исаев А. В. От Дубно до Ростова. — М.: АСТ; Транзиткнига, 2004. * {{книга|автор=ред. Сероштан Н.А., Кумака А.М., Слюсарский А.Г. и др.|часть=Купянск|заглавие=Харьковская область|язык=ru|ответственный=[[Пётр Тронько|Тронько П.Т.]] (пред. Главной редколлегии)|издание=2-е|место=Киев|издательство=Главная редакция УСЭ|год=1976|страницы=479—496|страниц=724|серия=История городов и сёл УССР в 26 томах|тираж=15000|ref=История городов и сёл УССР.ХО}} <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170522150328/http://kupyansk-rada.gov.ua/ Официальный сайт] Купянск ҡала, Купянский советы башҡарма комитеты һәм [[Категория:Украина]] [[Категория:Украина ҡалалары]] hq2n66vxwqomcsiy6eplj4ud585ix1i 0 187092 1307265 1200230 2026-10-12T02:46:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307265 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Русское название = Йома мәсете |Оригинальное название = {{lang-ar|مسجد الجمعة}} |Изображение = Masjid Jum'ah.jpg |Подпись изображения = Йома мәсете |Ширина изображения = |Страна = Сәғүд Ғәрәбстаны |Тип региона = Провинция |Регион = Әл-Мәҙинә |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Мәҙинә |Адрес = |lat_dir =N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Статус = |Течение, школа = [[сөнниҙәр|сөнни]] |ДУМ = |Собственник = |Тип мечети = Йәмиғ мәсете |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Архитектор = |Строитель = |Инициатор строительства = |Стоимость = |Благотворители = |Первое упоминание = |Строительство = |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Начало строительства = |Окончание строительства = |Реликвии = |Имам = |Состояние = эшләй |Общая площадь = |Размеры = |Площадь помещений = |Вместимость = 650 кеше |Количество куполов = 5 |Высота = |Высота купола = |Диаметр купола = |Количество минаретов = 1 |Высота минарета = |Материал = |Таравих = |Ифтар и сухур = |Библиотека = + |Мактаб = |Сайт = |Дополнительная информация = |Commons = }}'''Йома мәсете ('''{{Lang-ar|مسجد الجمعة}}) — [[Мәҙинә]] ҡалаһы [[мәсет]]е, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]. Мосолмандар һуңынан мәсет төҙөлгән урында тәүге тапҡыр [[Йома намаҙы]] уҡылған тип иҫәпләй<ref name=":0">{{Cite news|title="مسجد الجمعة".. هنا كانت أول صلاة جمعة للرسول بالمدينة|first=صحيفة سبق|last=الإلكترونية|url=https://sabq.org/مسجد-الجمعة-هنا-كانت-أول-صلاة-جمعة-للرسول-بالمدينة|work=صحيفة سبق الإلكترونية|accessdate=2018-08-18|language=ar}} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ '''Бәни Сәлим Мәсете''', '''Әл-Вади Мәсете''', '''Әл-Ғүбүибә Мәсете''' йәки '''Әтик Мәсете''' булараҡ билдәле. == Тарихы == [[Мәккә|Мәккәнән]] [[Мәҙинә|Мәҙинәгә]] [[һижрәт]] ваҡытында [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] һәм [[Мөһәжир|мөһәжирҙәр]] дүрт көн әл-Ҡүбәлә тотҡарлана. [[Йома]] көндө улар Мәҙинәгә барып етә һәм Вади-Ранун тирәһендә туҡтап, беренсе тапҡыр [[Йома намаҙы]]н уҡый. Ошо урында Йома мәсете төҙөлгән<ref name=":0"/>. Бөгөн был төбәк Джумаһ (Йома) тип атала. Беренсе мәсет таштан төҙөлгән булған. Һуңынан бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған. Һуңғы реконструкция [[1988 йыл]]да Сәғүд Ғәрәбстаны [[Ваҡыф]] министрлығы тарафынан башҡарыла. Элекке мәсет һүтелә һәм яңы мәсет төҙөлә<ref>{{Книга|автор=وزارة الأوقاف|заглавие=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|title="مسجد الجمعة".. هنا كانت أول صلاة جمعة للرسول بالمدينة|first=صحيفة سبق|last=الإلكترونية|url=https://sabq.org/مسجد-الجمعة-هنا-كانت-أول-صلاة-جمعة-للرسول-بالمدينة|work=صحيفة سبق الإلكترونية|accessdate=2018-08-18|language=ar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818231127/https://sabq.org/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%87%D9%86%D8%A7-%D9%83%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%A9-%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9|archivedate=2019-08-18}}</ref>. Мәсет комплексына [[имам]] һәм [[мәзин]] бүлмәләре, китапхана, Тәхфид әл-Ҡөрьән [[мәҙрәсә]]һе һәм [[тәһәрәтхана]] инә. [[1991 йыл]]да мәсет дин тотоусылар өсөн яңынан асыла һәм 650 [[Хаж|хажиҙы]] һыйҙыра ала<ref name=":03">{{Cite news|title="مسجد الجمعة".. هنا كانت أول صلاة جمعة للرسول بالمدينة|first=صحيفة سبق|last=الإلكترونية|url=https://sabq.org/مسجد-الجمعة-هنا-كانت-أول-صلاة-جمعة-للرسول-بالمدينة|work=صحيفة سبق الإلكترونية|accessdate=2018-08-18|language=ar}} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тасуирламаһы == Йома мәсете Мәҙинәнән көньяҡ-көнбайышта, Вади-Ранунанан алыҫ түгел, [[Әл-Ҡүбә мәсете|Әл-Ҡүбә мәсетенән]] төньяҡҡа табан 900 метр алыҫлыҡта, [[Ән-Нәбәүи мәсете|Ән-Нәбәүи мәсетенән]] 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәсеттең бер [[Манара|манараһы]], бер төп [[көмбәҙ]]е, йәнә ҙур булмаған дүрт көмбәҙе бар<ref name=":0"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{islam-stub}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Мәҙинә мәсеттәре]] [[Категория:Сөнни мәсеттәр]] g13ar2fj5morzbhvj3t7jp9x4il4pub 0 191746 1307276 1286486 2026-10-12T07:33:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307276 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Petra_tou_romiou_beach.jpg|справа|мини| Петра-ту-Ромиу (Гректар ҡаяһы"), легенда буйынса унда мөхәббәт һәм матурлыҡ алиһәһе [[Афродита]] диңгеҙҙән сыға.]] [[Файл:Avakas_Gorge_(Cyprus).jpg|мини| Акамас ярымутрауында тарлауыҡ ]] [[Файл:Protaras_tropical_famous_beach_at_Paralimni_holiday_destination_in_Republic_of_Cyprus.jpg|справа|мини| Протарас пляжы]] [[Файл:Golden_beach_at_sunset.jpg|справа|мини| Ҡомло пляждарҙы йәшел ташбаҡалар йыш ҡына йәшәү урыны булараҡ ҡуллана]] '''Кипрҙа туризм''' — [[Кипр Республикаһы]]ның [[иҡтисад]]ының төп өлкәләренең береһе<ref>{{Cite web|url=http://www.wttc.org/2006TSA/pdf/Cyprus.pdf|title=Cyprus Travel & Tourism - Climbing to new heights.|website=[[Accenture]]|publisher=World Travel and Tourism Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212124957/http://www.wttc.org/2006TSA/pdf/Cyprus.pdf/|archivedate=2012-02-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212124957/http://www.wttc.org/2006TSA/pdf/Cyprus.pdf/ |date=2012-02-12 }}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cyprusprofile.com/sectors/tourism|title=Cyprus Profile: Cruising to Growth|website=www.cyprusprofile.com|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109183249/https://www.cyprusprofile.com/sectors/tourism|deadlink=no}}</ref>. Ул Кипр мәҙәниәтенә һәм уның үҫешенә күп йылдар дауамында йоғонто яһай<ref>{{Cite journal|author=Ayres|first=Ron|date=2000-01-01|title=Tourism as a passport to development in small states: reflections on Cyprus|url=https://doi.org/10.1108/03068290010308992|journal=International Journal of Social Economics|volume=27|issue=2|pages=114–133|DOI=10.1108/03068290010308992|issn=0306-8293}}</ref><ref>{{Cite journal|date=July 2013|title=Opening the vault of tourism in Cyprus|url=https://www.pwc.com.cy/en/publications/assets/cyprus-tourism-study-pwc-eng.pdf|journal=PwC Cyprus team|accessdate=2021-05-10|issn=2016-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817222328/https://www.pwc.com.cy/en/publications/assets/cyprus-tourism-study-pwc-eng.pdf |date=2016-08-17 }}</ref>. 2006 йылда туризм илдең [[эске тулайым продукт]]ына 10,0 % өҫтәй, ә туризм өлкәһендә 113 мең кеше шөғөлләнә<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://asppenoverseas.com/cyprus-tourism/|title=Cyprus – Tourism – Asppen Overseas|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109164827/http://asppenoverseas.com/cyprus-tourism/|deadlink=no}}</ref>. Кипрға йылына 4 миллион турист килә<ref>{{Cite web|url=https://cyprus-mail.com/2019/01/17/historic-number-of-tourist-arrivals-in-2018-with-3-93m-visitors/|title=Historic number of tourist arrivals in 2018 with 3.93m visitors|date=2019-01-17|access-date=2021-05-10|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417182745/https://cyprus-mail.com/2019/01/17/historic-number-of-tourist-arrivals-in-2018-with-3-93m-visitors/|deadlink=no}}</ref>. Популярлығы буйынса донъяла 40-сы<ref>{{Cite web|url=http://www.cna.org.cy/webnews-en.aspx?a=c1b6c8b37faf41c5b1ff84bc8404b7e8|title=Moody's: Cypriot banks benefit from strong tourism in 2016|website=www.cna.org.cy|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124174640/http://www.cna.org.cy/webnews-en.aspx?a=c1b6c8b37faf41c5b1ff84bc8404b7e8|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cyprus-mail.com/2016/02/08/cto-eyes-nearly-three-million-tourists-in-2016/|title=CTO eyes nearly three million tourists in 2016 {{!}} Cyprus Mail|author=Christou|first=Jean|website=Cyprus mail|access-date=2020-11-09|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304194137/https://cyprus-mail.com/2016/02/08/cto-eyes-nearly-three-million-tourists-in-2016/|deadlink=no}}</ref> һәм йән башына туристар һаны буйынса 6-сы урынды биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_tou_arr_percap-economy-tourist-arrivals-per-capita|title=Economy Statistics - Tourist arrivals (per capita) (most recent) by country|website=Nationmaster|accessdate=2010-01-29|archive-date=2014-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223184955/http://www.nationmaster.com/graph/eco_tou_arr_percap-economy-tourist-arrivals-per-capita|deadlink=no}}</ref>. Кипр 1975 йылдан алып Бөтә донъя туристик ойошмаһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.unwto.org/states/eng.html|title=UNWTO member states|publisher=World Tourism Organization (UNWTO)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060620051928/http://www.unwto.org/states/eng.html|archivedate=2006-06-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060620051928/http://www.unwto.org/states/eng.html |date=2006-06-20 }}</ref>. == Тарихы == Вароша донъялағы иң популяр курорттарҙың береһе була, унда йыш ҡына Голливуд киноактерҙары килә. Төрөктәрҙең 1974 йылдың 20 июлендә Кипрға баҫып инеүенән һуң, квартал «шәүлә ҡалаға» әүерелә: хәҙер уның территорияһы ғәскәрҙәр тарафынан һаҡлана һәм инеү тыйыла<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.soundhealthandlastingwealth.com/covid-19/the-abandoned-town-in-cyprus-where-celebrities-used-to-frolic/|title=The abandoned town in Cyprus where celebrities used to frolic|author=shalw|subtitle=2020-07-31|access-date=2020-11-09}}</ref>. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:2rocks.jpg|мини| Грек ҡаяһы һәм Сарацин ҡаяһы]] [[Файл:AyiaTheklabeach.jpg|мини| Айя Фекла пляжы]] * Кипр археология музейы * Петра-ту-Ромиу * Батша кәшәнәләре (Пафос) == Конкурентлыҡ һәләте == Бөтә донъя иҡтисади форумының 2013 йылғы отчетына ярашлы, Кипрҙың туристик индустрияһы дөйөм конкурентлыҡ һәләте буйынса донъяла 29-сы урынды биләй. Туризм инфраструктураһы буйынса ул донъяла беренсе урынды биләй<ref>{{Cite news|title=Travel and Tourism Competitiveness Index|url=https://www.scribd.com/doc/51084876/Cyprus-Travel-Tourism-Competitiveness-Report-2011-Country-Profile|website=[[World Economic Forum]]|accessdate=2011-06-01|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604164205/http://www.scribd.com/doc/51084876/Cyprus-Travel-Tourism-Competitiveness-Report-2011-Country-Profile}}</ref>. Европаның иң популяр<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/revealed-europes-best-beach-getaways-2263127.html|location=London|work=The Independent|title=Revealed: Europe's best beach getaways|date=2011-04-05|accessdate=2021-05-10|archivedate=2011-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808183803/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/revealed-europes-best-beach-getaways-2263127.html}}</ref> һәм иң таҙа пляждар<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22575544|work=BBC News|title=EU bathing water continues to improve, says report|date=2013-05-21|accessdate=2021-05-10|archivedate=2020-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200103124018/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22575544}}</ref> менән бер рәттән Кипрҙың туристик индустрияһы туристарҙы йәлеп итеү өсөн диңгеҙ ҡояшына һәм ҡомона таяна<ref>{{Cite news|first=Larry|author=Habegger|title=World Watch - European Clean Beaches|date=2007-06-10|url=http://www.chicagotribune.com/travel/chi-0610worldwatchjun10,0,5446426.story?track=rss|work=[[Chicago Tribune]]|accessdate=2007-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215060805/https://www.chicagotribune.com/travel/chi-0610worldwatchjun10,0,5446426.story?track=rss |date=2022-12-15 }}</ref>. Был туристарҙың ҡайһы миҙгелдә килеүендә сағыла, уларҙың күп өлөшө йәйге айҙарҙа килә<ref>{{Cite web|url=http://www.gp-citizenship.com/cyprus-tourism.php|title=Cyprus Tourism GP Citizenship|website=www.gp-citizenship.com|access-date=2020-11-09|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301004926/http://gp-citizenship.com/cyprus-tourism.php|deadlink=no}}</ref>. === Инвестициялар === 2016 йылда Бөтә донъя туризм һәм сәйәхәттәр буйынса советы отчетына ярашлы, 2015 йылда сәйәхәттәр һәм туризм тармағына инвестицияларҙың дөйөм күләме 273,7 миллион евро тәшкил итә (инвестицияларҙың дөйөм суммаһынан 14 процент); 2026 йылға инвестицияларҙың үҫеше 384,6 миллион евроға тиклем күҙаллана<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://ec.europa.eu/research/participants/documents/downloadPublic?documentIds=080166e5c137a646&appId=PPGMS|title=World Travel and Tourism Council: Travel & Tourism - Economic Impact 2016 Cyprus. Documents download module|website=ec.europa.eu|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115053322/https://ec.europa.eu/research/participants/documents/downloadPublic?documentIds=080166e5c137a646&appId=PPGMS|deadlink=no}}</ref>. === Зәңгәр флагтар === Зәңгәр флаг менән бүләкләнгән пляждарҙың күбеһе утрауҙың көнсығыш өлөшөндә<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://home.kpmg/cy/en/home/insights.html|title=Insights - KPMG Cyprus|website=KPMG|date=2020-11-04|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109164828/https://home.kpmg/cy/en/home/insights.html|deadlink=no}}</ref>. === Тел һәм сервис === Утрау тормошо туризм менән бәйле булғанға, [[инглиз теле]] мөһим роль уйнай<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g190372-s604/Cyprus:Important.Phrases.html|title=Cyprus: Important Phrases - Tripadvisor|website=www.tripadvisor.com|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103124018/https://www.tripadvisor.com/Travel-g190372-s604/Cyprus:Important.Phrases.html|deadlink=no}}</ref>, әммә утрауҙа Рәсәй туристары һаны артыуы сәбәпле урыҫ теле лә тарала<ref>{{Cite web|url=https://www.kiprinform.com/en/cyprus_interesting/the-cypriot-language/|title=The Cypriot language {{!}} Cyprus Inorm {{!}} Cyprus inform|website=www.kiprinform.com|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103124734/https://www.kiprinform.com/en/cyprus_interesting/the-cypriot-language/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vkcyprus.com/articles/13751-kulturnye-svyazi-formirovalis-desyatiletiyami|title=Культурные связи формировались десятилетиями|website=www.vkcyprus.com|date=2021-04-13|publisher=Вестник Кипра|access-date=2021-05-10|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510211432/https://www.vkcyprus.com/articles/13751-kulturnye-svyazi-formirovalis-desyatiletiyami|deadlink=no}}</ref>. Кипр гректары һәм [[кипр төрөктәре]] һөйләшкән төп тел булып [[Грек теле|грек]] һәм [[Төрөк теле|төрөк]] телдәре ҡала<ref>{{Cite journal|author=Hadjioannou|first=Xenia|date=2011-11-01|title=Language policy and language planning in Cyprus|url=https://doi.org/10.1080/14664208.2011.629113|journal=Current Issues in Language Planning|volume=12|issue=4|pages=503–569|doi=10.1080/14664208.2011.629113|issn=1466-4208}}</ref>. == Статистикаһы == Күпселек туристар Европаның башҡа илдәренән килә: килеүселәрҙең 80 проценттан ашыуы — Төньяҡ, [[Көнбайыш Европа|Көнбайыш]] һәм [[Көнсығыш Европа]]нан . улар араһында иң күбеһе — Британия туристары. Быға бер нисә фактор, шул иҫәптән киң таралған инглиз теле, шулай уҡ утрауҙың колониаль империя составында булыуы һәм [[Акротири һәм Декелия]]ның Британия хәрби базаларының урынлашыуы булышлыҡ итә. 2008—2009 йылдарҙағы донъя иҡтисади көрсөгө осоронда туристар һаны кәмей, сөнки Кипр туристик индустрияһы Британия баҙарына бәйле. 2009 йылда башҡа илдәрҙән килеүселәрҙе йәлеп итергә тырышлыҡ һалына<ref>{{Cite news|title=Cyprus taps new markets amid decline in tourist arrivals|date=March 23, 2009|publisher=[[Xinhua]]|url=http://english.people.com.cn/90001/90778/90858/90865/6619445.html|accessdate=2009-03-23|archivedate=2009-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090328061454/http://english.people.com.cn/90001/90778/90858/90865/6619445.html}}</ref>. Хәҙерге геосәйәси ваҡиғаларға ярашлы, Рәсәй граждандары был илгә килеүселәр исемлегендә икенсе урында тора; был 2000 йылдар аҙағында башлана һәм шул ваҡыттан алып уларҙың һаны арта<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2008/11/19/turizm.html|title=На Кипре появятся новые виды туризма|author=Алла Добровольская|website=rg.ru|date=19 ноября 2008|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2021-05-10|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510211431/https://rg.ru/2008/11/19/turizm.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.sigmalive.com/en/lifestyle/travel/146066/russian-tourism-cyprus-and-greece-in-top-choices|title=SigmaLive: Russian tourism: Cyprus and Greece in top choices|website=www.sigmalive.com|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103124030/https://www.sigmalive.com/en/lifestyle/travel/146066/russian-tourism-cyprus-and-greece-in-top-choices|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.goldnews.com.cy/en/hotel--tourism--leisure/russian-tourism--increase-in-demand-for-holidays-in-cyprus-and-greece|title=Russian Tourism: Increase in Demand for Holidays in Cyprus and Greece|website=www.goldnews.com.cy|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103124023/http://www.goldnews.com.cy/en/hotel--tourism--leisure/russian-tourism--increase-in-demand-for-holidays-in-cyprus-and-greece|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103124023/http://www.goldnews.com.cy/en/hotel--tourism--leisure/russian-tourism--increase-in-demand-for-holidays-in-cyprus-and-greece |date=2020-01-03 }}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kiprinform.com/en/cyprus_interesting/why-do-russians-choose-cyprus/|title=Why do Russians choose Cyprus? {{!}} Cyprus Inorm {{!}} Cyprus inform|website=www.kiprinform.com|access-date=2020-11-09|archive-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103124018/https://www.kiprinform.com/en/cyprus_interesting/why-do-russians-choose-cyprus/|deadlink=no}}</ref>. 2018 йылда Кипрға туристик маҡсаттар менән 3,93 миллион кеше килә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.tourprom.ru/news/41533/|title=Кипр в 2018 году побил рекорд по числу туристов: 3.93 млн человек|website=www.tourprom.ru|date=14 февраля 2019|access-date=2021-05-10|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510211432/https://www.tourprom.ru/news/41533/|deadlink=no}}</ref>. Ҡыҫҡа ваҡытҡа килгән туристарҙың күпселеге түбәндәге илдәрҙән:<ref>{{Cite web|url=https://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/services_71main_en/services_71main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|title=Statistical Service - Services - Tourism - Key Figures|website=www.mof.gov.cy|access-date=2020-11-09|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209051557/https://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/services_71main_en/services_71main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" ! style="width:5px; background:#00966E;" |Урыны ! style="width:130px; background:#00966E;" |Ил ! style="width:80px; background:#00966E;" |2016 йыл ! style="width:80px; background:#00966E;" |2017 йыл ! style="width:80px; background:#00966E;" |2018 йыл |- |1 |{{Флагификация|United Kingdom}} |1,157,978 |{{Increase}} 1,253,839 |{{Increase}} 1,327,805 |- |2 |{{Флагификация|Russia}} |781 634 |{{Increase}} 824 494 |{{Төшә}} 783 631 |- |3 |{{Флагификация|Israel}} |148 739 |{{Increase}} 261 966 |{{Төшә}}232 561 |- |4 |{{Флагификация|Germany}} |124 030 |{{Increase}}188 826 |{{Increase}}189 200 |- |5 |{{Флагификация|Greece}} |160 254 |{{Increase}}169 712 |{{Increase}}186 370 |- |6 |{{Флагификация|Sweden}} |115 019 |{{Increase}}136 725 |{{Increase}}153 769 |- |7 |{{Флагификация|Poland}} |42 683 |{{Increase}}56 665 |{{Increase}}89 508 |- |8 |{{Швейцария}} Швейцария (шул иҫәптән {{Лихтенштейн}} Лихтенштейн |46 602 |{{Increase}}57 540 |{{Increase}}74 216 |- |9 |{{Флагификация|Ukraine}} |62 292 |{{Төшә}} 48 190 |{{Increase}}69 619 |- |10 |{{Румыния}} [[Румыния]] |28 741 |{{Increase}} 49 304 |{{Increase}}66 969 |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Кипрҙың климаты]] * [[Кипр иҡтисады]] ** Кипрҙа шарап етештереү == Һылтанмалар == * {{Dmoz|Regional/Middle_East/Cyprus/Travel_and_Tourism|Cyprus travel and tourism}} * [https://lenta.ru/articles/2023/05/07/cyprus/ Кипр стал одним из самых доступных для россиян курортов Европы] // 7 мая 2023 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} {{Азия по темам 2|Туризм}} {{Европа по темам 2|Туризм}} [[Категория:Илдәр буйынса туризм]] [[Категория:Кипр иҡтисады]] 20tquz77sdspozewk7vpc3d2teb5v51 0 192388 1307283 1264702 2026-10-12T09:18:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307283 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = Сергей Королёв | изображение = Korolev, Serge Paulovich (SDASM Archives).jpg | описание изображения = | должность = «Энергия» ракета-йыһан корпорацияһы (РКК йәғни Айырым Конструктор Бюроһы - 1) Баш конструкторы | периодначало = 13 август 1956 | периодконец = 14 ғинуар 1966 | предшественник = вазифа раҫланған; ул шулай уҡ ОКБ-1 НИИ-88 баш конструкторы | преемник = [[Мишин Василий Павлович]] | должность_2 = РКК «Энергия» (ОКБ-1 НИИ-88) Баш конструкторы | периодначало_2 = 24 апрель 1950 | периодконец_2 = 13 август 1956 | предшественник_2 = вазифа раҫланған; ул шулай уҡ НИИ-88 3-сө бүлеге начальнигы | преемник_2 = вазифа юҡҡа сығарылған; ул шулай уҡ үҙ аллы ОКБ-1 начальнигы | похоронен = Кремль стенаһы янында некрополь, [[Мәскәү]] | атаһы = Павел Королёв | әсәһе = Мария Москаленко (Баланина) | ҡатындары = ''1-се:'' Винцентини Ксения Максимилиановна (1931—1949)<ref>{{Cite web |url=https://aif.ru/society/history/zhenshchiny_i_rakety_sergeya_korolyova |title=Космическая любовь. Женщины и ракеты Сергея Королёва |author= |website=aif.ru |date=2005-01-11 |publisher=Аргументы и факты |accessdate=2020-09-08 |archive-date=2021-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210912141419/https://aif.ru/society/history/zhenshchiny_i_rakety_sergeya_korolyova |deadlink=no }}</ref> <br>''2-се:'' (1949—1966) Нина Королёва | балалары = Королёва Наталья Сергеевна | фән өлкәһе = ракетодинамика, ракета төҙөү | эшләгән урыны = ОКБ-1 | известен как =Совет космонавтикаһына нигеҙ һалыусы | партия = [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] (1953 йылдан) | образование = «Игорь Сикорский исемендәге Киев политехник институты» Милли техник университеты (Киев политехник институты)<br>Мәскәү юғары техник училищеһы | учёная степень = | ғилми дәрәжәһе = СССР Фәндәр Академияһы академигы (1958) | профессия = | деятельность = | ғәскәр төрө = [[File:Collar insignia of Aviation Engineering Service.png|Collar insignia of Aviation Engineering Service|24px|инженер-авиация хеҙмәте]] инженер-авиация хеҙмәте | званиеһы = [[File:1943avia-p06ir.png|1943avia-p06ir|55px|Полковник]] полковник | принадлежность = {{Флаг|СССР}} СССР Ҡораллы Көстәре | наградалары = {{ряд-л | {{Медаль Серп и Молот|1956}} | {{Медаль Серп и Молот|1961}} }} {{ряд-л | {{Орден Ленина|1956}} | {{Орден Ленина|1956}} | {{Орден Ленина|1957}} | {{Орден Знак Почёта|1945}} }} {{ряд-л | {{Медаль За трудовую доблесть}} | {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} | {{Медаль В память 800-летия Москвы}} }} {{ряд-л | {{Ленинская премия|1957}} }} | автограф = Sergei Korolyov Signature.svg }} '''Серге́й Па́влович Королёв''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғалимы, ракета-космос системалары конструкторы<ref>{{Cite web|author=Легостаев В. П.|url=https://old.bigenc.ru/technology_and_technique/text/2098829|title=Королёв|publisher=Большая российская энциклопедия|access-date=2019-01-16|archive-date=2019-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117174145/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/2098829|deadlink=no}}</ref>, рәйесе СССР-ҙың баш конструкторҙар Советы рәйесе (1946—1966), СССР Фәндәр академияһы академигы (1958). СССР-ҙы алдынғы ракета-космос державаһына әйләндергән һәм стратегик паритет тәьмин иткән совет ракета-йыһан техникаһын булдырыусыларҙың һәм кешенең йыһанды үҙләштереүенә өлөш индергән төп фигура, практик космонавтикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР-ҙың рәсми документтарында уны «Баш конструктор» тип атайҙар{{Переход|#Во главе совета главных конструкторов}}. Уның етәкселегендә Ерҙең беренсе яһалма юлдашын һәм беренсе космонавт [[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагаринды]] йыһанға осороу ойошторола һәм тормошҡа ашырыла. Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], [[Ленин премияһы]] лауреаты. 1953 йылдың июленән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы<ref>Запись в Партийном билете КПСС № 08683575 С. П. Королёва. Выдан 4 марта 1960 года Мытищинским заводом им. Калинина.</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы === [[Файл:Korolev-museum-zhytomyr.jpg|мини|Житомир ҡалаһындағы Сергей Королёв тыуған һәм ғүмеренең тәүге йыл ярымын үткәргән йорт, хәҙер уның йорт-музейы]] [[Файл:Korolev_(1907).jpg|мини|Ҡараусыһы Варвара Ивановна Марченко менән, 1907]] 1906 йылдың 30 декабрендә [[Житомир|Житомир ҡалаһында]]<ref name="KorolevaNS2018.1"> {{Китап|автор={{nobr|Королёва Н. С.}}|часть=Глава третья. ДЕТСТВО|заглавие=Сергей Павлович Королёв. Мой отец. В 2 кн|оригинал=|ссылка=|издание=3-е испр. и доп.|ответственный=|место=М.|издательство=Вече|год=2018|том=1|страницы=65|страниц=384|isbn=978-5-4484-0150-3}} </ref>сығышы менән [[Могилёв]] ҡалаһынан булған рус әҙәбиәте уҡытыусыһы Павел Яковлевич Королёв (1877—1929) һәм [[Нежин]] сауҙагәре ҡыҙы Мария Николаевна Москаленко (Баланина) (1888—1980) ғаиләһендә тыуған<ref>''Владимир Томский''. [https://books.google.com/books?id=VlyPY04c684C&pg=PA1926 Неизвестный Королёв. Главный конструктор будущего] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401113654/https://books.google.com/books?id=VlyPY04c684C&pg=PA1926 |date=2015-04-01 }}. — {{М.}}: Эксмо, 2011.</ref>Уны София сиркәүендә суҡындыралар. 1908 йылдың 28 июнендә Королёвтар ғаиләһе [[Киев]]ҡа күсеп китә, ғаилә башлығы М. А. Стельмашенконың 5-се ир балалар гимназияһында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була. Шул уҡ ваҡытта Павел Яковлевичтың атаһы Могилёвта үпкә туберкулёзынан вафат була, һәм әсәһе менән кескәй һеңлеләре тураһында хәстәрлек Павел иңенә төшә. Уларҙы Киевҡа күсереп килтерә, ҡортомға ике фатир: ғаиләһе өсөн — Иваново урамында бер флигелдә<ref name=KorolevaNS2018.1/> һәм әсәһе һәм һеңлеләренә шул уҡ йорттоң икенсе флигелендә, ала. Йыш ҡабатланған ыҙғыш-талаштан Королёвтарҙың тормошо ҡатмарлаша. 1910 йылдың 13 авгусында әсәһе Киев Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарының Педагогия советы рәйесенә тарих-филология факультетының герман-роман бүлегенә ҡабул итеү тураһында үтенес бирә һәм тиҙҙән курсты тыңлай башлай. Мария курстарға уҡырға ингәндән һуң ғаилә тормошо тулыһынса тарҡала, һәм ул 1910 йылдың көҙөндә Фундуклеев урамының 10-сы йортона туғаны Анна Николаевна янына күсә, ә бәләкәй Серёжаны өләсәһе Мария Матвеевнаға (Фурс, 1863—1940{{sfn|Королёва|2002|с=393}}) һәм олатаһы Николай Яковлевич Москаленкоға ебәрә(1820—1920{{sfn|Королёва|2002|с=394}}). Атай кеше, улын үҙенә алырға тырышып, Нежин судына ғариза яҙған, әммә уның үтенесе кире ҡағыла. Павел Яковлевич 1916 йылда ғына рәсми рәүештә айырыла. Нежинда өс йәшлек Сергейҙы өләсәһе менән бала ҡараусы тәбиәләгән. Шат күңелле ағаһы Василий Николаевич (Васюня) әүҙем ҡатнаша. Ул малайҙы велосипедта йөрөргә, крокет уйнарға өйрәтә, фотолар баҫа, бәүелсәктә бәүелтә һәм ҡар тауҙары яһай, музыкаға ылыҡтыра. Королёв шуҡ, ҡыҙыҡһыныусан һәм яғымлы малай була. Атаһы алып китмәһен тип, Серёжаны урамға сығарырға ҡурҡҡандар. [[Файл:Korolev (1912) 01.jpg|thumb|Сергей Королёв, 1912]] Ул ваҡытта Нежинда бәләкәй Серёжа Королёв ғәҙәти булмаған, артабанғы яҙмышына тәьҫир иткән ваҡиға шаһиты була. 1911 йылдың 4 июнендә Нежинға тәүге рус лётчиктарының береһе, һауала осоуҙы һәм авиацияны популярлаштырыусы Сергей Уточкин килә. Нежинға самолётты поезда, ат менән тарттырып йәрминкә майҙанына килтерәләр һәм осоуға әҙерләйҙәр. Өләсәһе менән олатаһы ейәнен майҙанға алып бара. Бәләкәй Серёжа тетрәнеү кисерә: уның күҙ алдында әкиәт келәме ысынға әйләнде. Әсәһенә ул ҡанатлы машина нисек осоп киткәнен һәм унда кеше ултырғанын һөйләй. 1914 йылдың авгусында Киевҡа килеп, ҡуртымға биш бүлмәле фатир алалар. 1915 йылда Киевтағы гимназияның әҙерлек класына, 1917 йылда әсәһе Мария Николаевна Баланина һәм үгәй атаһы Григорий Михайлович Баланин (1881—1963) менән Одессаға күсә, гимназияның беренсе класына уҡырға инә{{Sfn|Королёва|2002|страницы=374}})<ref>''Михаил Ребров''. [https://books.google.cz/books?id=pd7MbLL18jgC&pg=PA10&dq=Григорий+Михайлович+Баланин Сергей Павлович Королёв. Жизнь и необыкновенная судьба]. — ОЛМА Медиа Групп, 2002. — С. 10.</ref>. Гимназия ябылғас, Королёв берҙәм хеҙмәт мәктәбендә дүрт ай уҡый. Артабан өйҙә белем ала — уның әсәһе һәм үгәй атаһы уҡытыусы була, үгәй атаһы инженер белеменә лә эйә була<ref>{{cite web |author = Алексей Куприянов |url = http://polit.ru/science/2007/01/16/korolev1.html |title = Проспект Королёва. О чём предпочитают вспоминать и не вспоминать в дни столетия человека, выведшего нас в космос |publisher = [[Полит.ру]] |date = 2007-01-16 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6BQw20Oy1?url=http://polit.ru/article/2007/01/16/korolev1/ |archivedate = 2012-10-15 |accessdate = 2007-01-16 |deadlink = no }}</ref>. Мәктәп йылдарында уҡ Сергей яңы авиация техникаһы менән ҡыҙыҡһына һәм шул йүнәлештә ҙур һәләтен күрһәтә. 1922—1924 йылдарҙа бик күп түңәрәктәрҙә һәм төрлө курстарҙа эшләп, профессиональ төҙөлөш мәктәбендә уҡый. === Карьераһының башы === [[Файл:RIAN archive 470895 Aircraft model designed by Sergei Korolyov.jpg|thumb|слева|Королёв конструкциялаған самолёт моделдәренең береһе]] 1921 йылда Одесса гидроотрядында лётчиктар менән таныша һәм авиация йәмәғәт тормошонда: 16 йәшенән — "авиаграмотаһыҙлыҡ"ты бөтөрөү лекторы булараҡ, ә 17 йәшенән — компетентлы комиссия алдында рәсми яҡланған һәм төҙөлөшкә тәҡдим ителгән К-5 моторһыҙ самолёт проекты авторы булараҡ әүҙем ҡатнаша. 1923 йылдан — Украина менән Ҡырымдың Авиация һәм һауала осоу йәмғиәте Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһы (ОАВУК) ағзаһы. Уның ағзалыҡ характеристикаһы Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһының Губерна бүлеге планерсылар түңәрәгендә бөтә эштәрҙә лә әүҙем ҡатнашҡанын хәбәр итә<ref>{{Книга |автор=Ребров М. Ф. |заглавие=Сергей Павлович Королев. Жизнь и необыкновенная судьба |место=М. |издательство=ОЛМА-ПРЕСС |год=2002 |страницы=26—29 |страниц=383 |isbn=5-224-03679-8}}</ref>. [[Файл:Korolyov (1925) 01.jpg|thumb|Сергей Королёв КПИ-ның беренсе курсын тамамлағандан һуң практикала. Конотоп, 1925 йылдың йәйе]] 1924 йылда Киев политехник институтына авиация техникаһы профиле буйынса уҡырға ингәс, Королёв унда ике йыл эсендә дөйөм инженер дисциплиналарын үҙләштергән һәм спортсы-планерист булып киткән. 1926 йылдың көҙөндә Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһына (МВТУ) күсә. МВТУ-ла уҡыған арала Королёв йәш һәләтле авиаконструктор һәм тәжрибәле планерист булараҡ танылыу яулай. 1929 йылдың 2 ноябрендә М. К. Тихонравовтың «Жар-птица» планёрында Королев «пилот-паритель» исеменә имтихандар тапшыра, ә шул уҡ йылдың декабрендә Андрей Николаевич Туполев етәкселегендә СК-4 самолёты проекты буйынса диплом эшен яҡлай. МВТУ-ны тамамлағандан һуң бер йыл самаһы А. Н. Туполев етәкселегендә Үҙәк аэрогидродинамика институтында (ЦАГИ) эшләй<ref>{{Cite web|url=http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=581|title=Королев Сергей Павлович - ЦАГИ в лицах|website=ЦАГИ|access-date=2022-06-13|archive-date=2022-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618022248/http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=581|deadlink=no}}</ref>. Ул проектлаған һәм төҙөгән осоу аппараттары — «Коктебель», «Красная Звезда» планёрҙары һәм осоуҙың рекордлы алыҫлығына ирешеү өсөн тәғәйенләнгән СК-4 еңел самолёты — авиация конструкторы булараҡ Королёвтың ғәҙәттән тыш һәләттәрен күрһәтә. Мәҫәлән, СССР-ҙа тәүге тапҡыр СК-3 планеры юғары пилотаж фигураларының береһе, Нестеров элмәген (йомоҡ элмәк — мёртвая петля) башҡарыу өсөн махсус проектланған, һәм 1930 йылдың 28 октябрендә Коктебелдә VII Бөтә Союз планёр слёты барышында лётчик Василий Степанчонок ошо фигураны уңышлы күрһәтә. Королёвтың ракетоплан төҙөү идеяһы «Циолковскийҙың хеҙмәте һәм Цандер менән яҡындан танышҡас» барлыҡҡа килә<ref>{{Книга |автор=Ярослав Голованов |заглавие=Королев: факты и мифы |место=Москва |издательство=Наука |год=1994 |страницы=22 |isbn=5-02-000822-2}}</ref>. 1931 йылдың сентябрендә Королёв һәм ракета двигателдәре өлкәһендә талантлы энтузиаст Фридрих Цандер Мәскәүҙә йәмәғәт ойошмаһы Осоавиахим ойошмаһы ярҙамында — Реактив хәрәкәтте өйрәнеү төркөмө (ГИРД) ойошторола{{sfn|РГАНТД|quote=Зал № 3. Работа в ГИРДе}}; 1932 йылдың апрелендә ул ракета осоу аппараттарын әҙерләү буйынса дәүләт ғилми-конструкторлыҡ лабораторияһына әйләнә. Унда ГИРД-09 һәм ГИРД-10 тәүге совет шыйыҡлыҡ-баллистик ракеталары төҙөлә һәм сафҡа индерелә. 1933 йылдың 17 авгусында беренсе ГИРД ракетаһы уңышлы осош яһай. 1933 йылда Реввоенсовет бойороғо менән Мәскәү ГИРД-ы һәм Ленинград Газодинамик лабораторияһы нигеҙендә Иван Терентьевич Клеймёнов етәкселегендә СССР хәрби-диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссариатының Реактив ғилми-тикшеренеү институты ойошторола. 1935 йылда Королёв — ракета осоу аппараттары бүлеге начальнигы; 1936 йылда ул «217» дарылы двигателле зенит ракетаһын һәм «212» шыйыҡ двигателле алыҫҡа атылыусы ракетаны һынауға тиклем алып барып еткерә. 1938 йылға уның бүлегендә алыҫ араға етеүсе шыйыҡлыҡта эшләүсе ҡанатлы һәм баллистик ракета, һауа һәм ер өҫтө сәптәренә атыусы («301» ракетаһы) һәм ҡаты яғыулыҡлы зенит ракеталары проекттарын эшләнгән<ref>''Мороз С.'' [https://naukatehnika.com/aviaczionnaya-kryilataya-raketa-konstrukczii-koroleva-301.html Авиационная крылатая ракета конструкции С. П. Королёва «301»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184321/https://naukatehnika.com/aviaczionnaya-kryilataya-raketa-konstrukczii-koroleva-301.html |date=2021-07-09 }}. Интернет-портал «Наука и техника». naukatehnika.com. 20 сентября 2018 года.</ref>. Әммә ракета техникаһын үҫтереү перспективаларына фекер айырымлығы Королёвты директор урынбаҫары вазифаһына ҡалдырырға мәжбүр итә, һәм ул сектор начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә<ref>{{книга |автор=Первушин А. И. |заглавие=Империя Сергея Королёва |место=СПб |издательство=Пальмира |год=2017 |страниц=351 |isbn=978-5-521-00625-0}}</ref>. 1938 йылдың февралендә Королёвтың Е. С. Щетинков менән берлектәге докладында ракетопланды төрлө маҡсатта ҡулланыу мөмкинлеген тәфсирләй бирә, шул иҫәптән уны бейеккә осоусы истребитель-перехватчик (эләктереүсе) ролендә файҙаланыуҙы нигеҙләй. Шул уҡ йылдың 27 июнендә ҡулға алынғансы ул шыйыҡ реактив двигатель менән ракетоплан прототибы өҫтөндә эшләүен дауам итә. Һуңынан был проект өҫтөндә эш А. Я. Щербаков етәкселегендә дауам итә, эшләүсе двигателле РП-318-1 ракетопланы 1940 йылдың 28 февралендә тәүге осош яһай<ref>{{Cite web |url=https://warspot.ru/16517-pervyy-raketnyy |title=Первый ракетный |author=Первушин Антон |website=Warspot |date=2020-02-28 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026221120/https://warspot.ru/16517-pervyy-raketnyy |deadlink=no }}</ref>. === Хәрби званиелары === Королёвҡа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА) хәрби-һауа көстәре лейтенанты, артабан РККА-ның Хәрби-һауа көстәре өлкән лейтенанты исеме бирелә<ref name="Markov2015" />. 1933 йылдың 9 ноябрендә Реактив ғилми-тикшеренеү институты начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләгәндә, уға К-11 хеҙмәт категорияһы — инженер-авиация хеҙмәтенең дивизион инженеры исеме бирелә. 1934 йылдың башында һәм 1934 йылдың 11 ғинуарында РККА-ның шәхси составы буйынса приказ нигеҙендә хәрби хеҙмәттән резервҡа алына<ref name="Markov2015" />. Һуғыштан һуң инглиздәр «Фау-2» немец ракетаһын осороуҙы күрһәтә (уны немец белгестәре башҡара). Етәкселек күрһәтмәһе буйынса был осошҡа Королёв Совет армияһы капитан-артиллерисы формаһында сит фамилияға йәшеренеп килә. Уны фронт наградалары булмауы инглиз йәшерен разведкаһының ҡыҙыҡһыныуын арттыра<ref>{{книга |автор=Черток Б. Е. |заглавие=Ракеты и люди |ссылка= http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/index.html |издание=2-е изд |место=М |издательство=Машиностроение |год=1999 |страниц=416 |isbn=5-217-02934-X |тираж=1300}}</ref>. 1946 йылда полковник исеме бирелә<ref>{{книга |автор=Черток Б. Е. |заглавие=Ракеты и люди |том=1 |издательство=Машиностроение |год=1995 |место=М |страницы=169 |страниц=414}}</ref>. === Ҡулға алыныуы һәм ябыҡ Конструкторҙар бюроһында хеҙмәте === [[Файл:Анкета арестованного, заполненная С.П. Королёвым. Бутырская тюрьма 28 июня 1938 г.png|thumb|Королёв тарафынан тултырылған ҡулға алыныусы анкетаһы. Бутыр төрмәһе, 1938 йылдың 28 июне]] 1938 йылдың 29 майында Королёв конструктор Арвид Палло менән берлектә 312-се ракетаның туҡланыу системаһын эшкәртеп бөтөү, шулай уҡ хәрби әҙерлек буйынса һынау үткәрә. Һынауҙар барышында үткәргес торба шартлай, шул сәбәпле Королёвтың башы йәрәхәтләнә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://aerospaceproject.ru/space14|title=Королёв: факты и мифы (3-е издание)|website=aerospaceproject.ru|access-date=2022-11-16}}</ref>. Иван Клеймёновты һәм башҡа Реактив институт хеҙмәткәрҙәренән һуң, 1938 йылдың 27 июнендә, Королёв та ҡулға алына. Генераль прокурор Андрей Януарьевич Вышинскийҙың ярҙамсыһы Марк Рагинский Королёвты ҡулға алыуға санкция бирә. СССР-ҙың эске эштәр наркомы урынбаҫары Семён Жуковский ҡулға алыу ҡарарын яҙа. Яза биреү өсөн нигеҙ булып элек ҡулға алынған Иван Клеймёнов, [[Лангемак Георгий Эрихович|Георгий Лангемак]] һәм [[Глушко Валентин Петрович|Валентин Глушконы]]ң — өсөһөнөң дә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында контрреволюцион троцкистик ойошмала ҡатнашҡан Королёвты «фашизмға ярау маҡсатында илдең оборона ҡеүәтен кәметеү өҫтөндә эшләгән» тигән күрһәтмәһе тора. Эш буйынса СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының оперуполномоченныйҙары Николай Быков һәм<ref>{{cite web |url = https://nkvd.memo.ru/index.php/Быков,_Николай_Федорович |title = Быков, Николай Федорович |publisher = Кадровый состав органов государственной безопасности СССР. 1935−1939 |accessdate = 2019-06-14 |archive-date = 2019-05-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190517090338/http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%91%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |deadlink = no }}</ref> Михаил Николаевич Шестаков тикшереү алып бара<ref>{{cite web |url = https://nkvd.memo.ru/index.php/Шестаков,_Михаил_Николаевич |title = Шестаков, Михаил Николаевич |publisher = Кадровый состав органов государственной безопасности СССР. 1935−1939 |accessdate = 2019-06-01 |archive-date = 2019-05-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190525090521/http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%A8%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |deadlink = no }}</ref><ref name="GolovanovJA:2"> {{книга | автор = {{nobr|Ярослав Голованов}} | часть = Катастрофа. Глава 30 | заглавие = Королёв: факты и мифы | оригинал = | ссылка = http://aerospaceproject.ru/space14 | издание = 3-е изд., испр. и доп. | ответственный = | место = М. | издательство = Фонд «Русские Витязи» | год = 2018 | том = 1 | страницы = 368—373 | страниц = 488 | isbn = 978-5-6040158-0-3, 978-5-6040158-1-0 }}</ref>. Ғәйепләүҙәр ике пункт буйынса белдерелә: 58: 58-7 — «Дәүләт учреждениеларын һәм предприятиеларын тейешле файҙаланып йәки уларҙың ғәҙәти эшмәкәрлегенә ҡаршы эш итеү юлы менән контрреволюцион маҡсаттарҙа дәүләт сәнәғәтен өҙөү» һәм 58-11 — «Был бүлегендә ҡаралған енәйәттәрҙе әҙерләүгә йәки камиллаштырыуға йүнәлтелгән бөтә ойоштороу эшмәкәрлеге». 1935 йылдан Королёв РККА-ның яңы ҡоралланыу өлгөләрен эшләү һәм ҡоралландырыуға тапшырыуҙы өҙөү буйынса енәйәт эше алып бара, тигән раҫлау ҡулланыла<ref>{{Cite web|url=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/pics/5407-pictures.php?picture=540722|title=Письмо С.П.Королева Сталину. 13 июля 1940 года|website=www.nasledie-rus.ru|access-date=2022-11-16}}</ref>. Королёв үҙе 1940 йылдың 13 июлендәге Иосиф Сталин исеменә яҙған хатында уның эшен объектив тикшереүҙе һорап, үҙенә ҡарата физик репрессияны һәм мыҫҡыллауҙы ҡулланыуҙарын да еткерә. Журналист Ярослав Голованов, НКВД-ла һорау алғанда Королёвтың яңағы һыныуына күрһәткән<ref>''Анисимов Н. Л., Оппоков В. Г.'' Происшествие в НИИ-3 // [[Военно-исторический журнал]]. — 1989. — № 10. — С. 85—87.</ref><ref name="GolovanovJA:2"></ref><ref name=":0">{{книга |автор=[[Голованов, Ярослав Кириллович|Голованов Я. К.]] |заглавие=Королёв. Факты и мифы |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1994 |страниц как есть=800 с.: ил |isbn=5-02-000822-2 }}</ref>, әммә ошо осраҡ буйынса дәлилдәр юҡ. 1938 йылдың 27 сентябрендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан: 58-7, 11-се статьялар буйынса ғәйепләнде. Хөкөм ҡарары: 10 йыл холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры (ИТЛ), 5 йыл хоҡуҡтарҙа еңелеү. 1939 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Суды пленумы СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы ҡарарын бөтөрә, ә Королёвты ғәйепләү буйынса тәфтиш эше яңы тикшереүгә тапшырыла, уның барышында Королёв 1938 йылда тикшереүҙә аталған күрһәтмәләрҙең ысынбарлыҡҡа тап килмәүен, ялған булыуын күрһәтә. Исемлектә ул тәүге (атыу язаһы) категорияһында була<ref>Списки лиц, подлежащих суду Военной коллегии Верховного суда Союза ССР от 25 сентября 1938 года, АП РФ, оп. 24, дело 419, лист 170.</ref><ref>{{Cite web |url=http://stalin.memo.ru/spiski/pg11170.htm |title=Страница списка с Королёвым |access-date=2010-02-01 |archive-date=2018-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611044202/http://stalin.memo.ru/spiski/pg11170.htm |deadlink=yes }}</ref>. 1938 йылдың 25 сентябрендә СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы суды алдында торған кешеләр исемлегенә индерелгән. Исемлектә ул тәүге (атыу) категорияһында була. Исемлеккә Сталин, Молотов, Ворошилов һәм Каганович визаларын һала<ref>{{Cite web |url=http://stalin.memo.ru/spiski/pg11167p.htm |title=Фотография визы Сталина на списке с Королёвым |access-date=2010-02-01 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010135805/http://stalin.memo.ru/spiski/pg11167p.htm |deadlink=yes }}</ref>. Исемлеккә Сталин, Молотов, Ворошилов һәм Каганович виза ҡуйған. 1938 йылдың 27 сентябрендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан ғәйепләнде: 58-7, 11-се статьялар. Хөкөм ҡарары: 10 йыл ИТЛ, 5 йыл хоҡуҡтарҙа еңелеү. 1939 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Суды пленумы СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы ҡарарын бөтөрә, ә Королёвты ғәйепләү буйынса тәфтиш эше яңы тикшереүгә тапшырыла, уның барышында Королёв 1938 йылда тикшереүҙәге күрһәтмәләрҙең ысынбарлыҡҡа тап килмәүен, ялған булыуын әйтә: <!-- {{начало цитаты}} «УТВЕРЖДАЮ» ЗАМ. НАЧ. ГЛАВ. ЭKOHOM. УПР. НКВД СССР<br> СТ. МАЙОР ГОСУДАРСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ<br> /НАСЕДКИН/ 29 мая 1940 года ОБВИНИТЕЛЬНОЕ ЗАКЛЮЧЕНИЕ<br> по следственному делу № 19908 по обвинению Королёва Сергея Павловича по ст.ст. 58-7; 58-11 УК РСФСР. 28 июня 1938 года НКВД СССР за принадлежность к троцкистской, вредительской организации, действовавшей в научно-исследовательском институте № 3 (НКБ СССР) был арестован и привлечён к уголовной ответственности бывший инженер указанного института Королёв Сергей Павлович. В процессе следствия Королёв ПРИЗНАЛ СЕБЯ ВИНОВНЫМ в том, что в троцкистско-вредительскую организацию был привлечён в 1935 году бывшим техническим директором научно-исследовательского института № 3 Лангемаком (осуждён). По заданию антисоветской организации Королёв вёл вредительскую работу по срыву отработки и сдачи на вооружение РККА новых образцов вооружения (л.д. 21-35, 53-55; 66-67, 238—239). Решением Военной Коллегии Верховного Суда СССР от 27 сентября 1938 года Королев был осуждён к 10-ти годам тюремного заключения. 13 июня 1939 года Пленум Верховного Суда СССР приговор Военной Коллегии Верховного Суда СССР отменил, а следственное дело по обвинению Королёва было передано на новое расследование (см. отдельную папку судебного производства). В процессе повторного следствия Королёв показал, что данные им показания на следствии в 1938 году не соответствуют действительности и являются ложными (л.д. 153—156). Однако имеющимися в деле материалами следствия и документальными данными Королёв изобличается в том, что: В 1936 году вёл разработку пороховой крылатой торпеды; зная заранее, что основные части этой торпеды — приборы с фотоэлементами — для управления торпеды и наведения её на цель, не могут быть изготовлены центральной лабораторией проводной связи, Королёв с целью загрузить институт ненужной работой усиленно вёл разработку ракетной части этой торпеды в 2-х вариантах. В результате этого испытания четырёх построенных Королёвым торпед показали их полную непригодность, чем нанесён был ущерб государству в сумме 120 000 рублей и затянута разработка других, более актуальных тем (л.д. 250—251). В 1937 году при разработке бокового отсека торпеды (крылатой) сделал вредительский расчёт, в результате чего исследовательские работы по созданию торпеды были сорваны (л.д. 23-24, 256). Искусственно задерживал сроки изготовления и испытания оборонных объектов (объект 212) (л.д. 21, 54, 255). На основании изложенного обвиняется<br> КОРОЛЁВ СЕРГЕЙ ПАВЛОВИЧ, 1906 года рождения,<br> урож. гор. Житомира, русский, гр-н СССР, беспартийный,<br> до ареста — инженер НИИ-3 НКБ СССР,<br> в том, что: являлся с 1935 года участником троцкистской вредительской организации, по заданию которой проводил преступную работу в НИИ-3 по срыву отработки и сдачи на вооружение РККА новых образцов вооружения, то есть в преступлениях ст.ст. 58-7, 58-11 УК РСФСР. Виновным себя признал, но впоследствии от своих показаний отказался. Изобличается показаниями: Клейменова, Лангемака, Глушко; показаниями свидетелей; Смирнова, Рохмачева, Костикова, Шитова, Ефремова, Букина, Душкина и актами экспертных комиссий. Дело по обвинению Королёва направить в Прокуратуру Союза ССР по подсудности. Обвинительное заключение составлено 28 мая 1940 года в гор. Москве. СЛЕДОВАТЕЛЬ СЛЕДЧАСТИ ГЭУ НКВД СССР<br> МЛ. ЛЕЙТЕНАНТ ГОСБЕЗОПАСНОСТИ /РЯБОВ/<br> ПОМ. НАЧ. СЛЕДЧАСТИ ГЭУ НКВД CССP<br> CT. ЛЕЙТЕНАНТ ГОСБЕЗОПАСНОСТИ /ЛИБЕНСОН/<br> «СОГЛАСЕН» НАЧ. CЛЕДЧАСТИ ГЭУ НКВД СССР<br> МАЙОР ГОСУДАРСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ<br> /ВЛОДЗИМИРСКИЙ/ {{конец цитаты|источник=[[Королёв, Сергей Павлович#Семья|Королёва Н. С.]] [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/5407.php Арестованный № 1442: Из книги об отце] // [[Наше наследие]]. 2000. № 54}} --> 1940 йылдың 10 июнендә ИТЛ срогы 8 йыл тип ҡыҫҡартыла, 1944 йылда иреккә сығарыла. 1955 йылдың 30 майындағы Хәрби прокуратураға ғаризаһы буйынса, 1957 йылдың 18 апрелендә «енәйәт составы булмаған өсөн» Королёв аҡлана<ref>«Королёв Сергей Павлович. Родился 12.01.1907, Житомир; русский; образование высшее; Инженер-конструктор, в будущем академик. Арестован 27 июня 1938 г. Приговорён: Военная Коллегия Верховного Суда СССР 27 сентября 1938 г., обв.: 58-7, 11. Приговор: 10 л. ИТЛ, 5 л. поражения в правах, 10.06.1940 срок сокращён до 8 лет ИТЛ, осв. 1944 Реабилитирован 18 апреля 1957 г. Военная Коллегия Верховного Суда СССР». Цит. по: Архив НИПЦ «Мемориал», Москва, [http://lists.memo.ru/d17/f379.htm Жертвы политического террора в СССР. Королёв Савелий Лукьянович — Королёв Фрол Изотович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131132118/http://lists.memo.ru/d17/f379.htm |date=2011-01-31 }} // Сайт общества «Мемориал».</ref><ref name="Magadan">{{книга |заглавие=Магадан. Конспект прошлого |ответственный=Сост. и авт. вступ. статей А. Г. Козлов |место=Магадан |издательство=[[Магаданское книжное издательство]] |год=1989 |страницы=89 |isbn=5-7581-0066-8 }}</ref>. Сергей Королёв Мәскәүҙә Бутырка, Новочеркасскиҙағы күсереү төрмәһе аша үткән<ref>''Набоков О.'' Династия Королёвых // [[Таганрогская правда]]. — 2015. — 10 апр. — С. 4.</ref>. 1939 йылдың 21 апрелендә Колымала Көнбайыш тау сәнәғәте идаралығының Мальдяк алтын приискыһында «дөйөм эштәрҙә» хеҙмәт итә{{sfn|Рахманин|2015|с=59}}. Унда цинганан ҡаты яфалана, иректәге осорҙан белгән танышы, Мәскәү автозаводының элекке директоры Михаил Усачёв уны үлемдән ҡотҡара. Усачев Королёвты санчасҡа урынлаштырырға ярҙам итә<ref>{{Cite web |url=https://historyrussia.org/polemika/intervyu-s-istorikami/intervyu-s-docheryu-legendarnogo-konstruktora-sergeya-koroleva.html |title=Интервью с дочерью легендарного конструктора Сергея Королева |website=Российское историческое общество |access-date=2021-09-20 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212008/https://historyrussia.org/polemika/intervyu-s-istorikami/intervyu-s-docheryu-legendarnogo-konstruktora-sergeya-koroleva.html |deadlink=no }}</ref>. Королёвтың эшен ҡайтанан ҡарау өсөн, СССР Юғары Советы депутаттары М. М. Громов менән В. С. Гризодубованың ярҙамы менән, әсәһе көрәшә. 1938 йылдың 27 сентябрендәге приговор туҡтатыла һәм эште яңынан ҡарауға күсерелә{{sfn|Рахманин|2015|с=59}}. Һөҙөмтәлә Корольёв 1939 йылдың 23 декабрендә Мальдяк приискыһынан Владлаг ҡарамағына ебәрелә<ref name="Magadan" /><ref>{{книга |автор=Райзман Д. |заглавие=«Мальдяк» в жизни Королева |ответственный= |ссылка=<!-- http://epizodyspace.ru/bibl/raizman/maldyak/01.html --> |место=М. |издательство=Современный гуманитарный университет. Магаданский филиал |год=1998 |том= |страниц=37 |страницы= |тираж=100 |ref=}}</ref> һәм һуңынан эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн Мәскәүгә ебәрелә. Приискынан ҡайтышлай, Королёв ауырып китә һәм лазаретҡа эләгә. Ул Магаданда навигацияны ябыу алдынан юлға сыҡҡан «Индигирка» пароходының һуңғы рейсына һуңлай. Бәлки, ул Сергей Павловичты үлемдән ҡотҡарғандыр: пароход Япон диңгеҙендә шторм ваҡытында бата, борттағы 1173 кешенең 696-һы һәләк була. Мәскәүгә 1940 йылдың 2 мартында килә, унда дүрт айҙан һуң икенсе тапҡыр Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының Айырым кәңәшмә тарафынан 8 йылға хөкөм ителә һәм НКВД-ның Мәскәүҙәге ЦКБ-29 махсус төрмәһенә оҙатыла. Королёв тәүҙә шулай уҡ "туполев шарагы"нда тотҡон булған Лев Сергеевич Термендың ассистенты булып эшләй; уларҙың эшмәкәрлегенең бер йүнәлеше — радио буйынса идара ителеүсе пилотһыҙ осоу аппараттарын — хәҙерге ҡанатлы ракеталарҙың прообразын уйлап сығарыу торған. Һуңынан Андрей Николаевич Туполев (ул да тотҡон) етәкселегендә Пе-2 һәм Ту-2 бомбардировщиктарын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша һәм бер үк ваҡытта идара ителеүсе аэроторпеданың һәм ракета перехватчигының (эләктереп алыусы) яңы варианты проекттарын инициативалылыҡ менән тормошҡа ашыра. Был 1942 йылда Королёвты төрмә тибындағы икенсе КБ-ға — 16-сы Ҡазан авиазаводы ҡарамағындағы ОКБ-16 (хәҙер — «Ҡазан моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — «КМПО» ААЙ-е) күсереү өсөн сәбәп булып тора, унда авиацияла ҡулланыу маҡсатында яңы типтағы ракета двигателдәре өҫтөндә эш алып барыла. Бында Королёв уға хас энтузиазм менән авиацияны камиллаштырыу өсөн ракета двигателдәрен һауа һуғышы ваҡытында самолёттың йүгереү оҙонлоғон кәметеү һәм самолёттарҙың тиҙлеген һәм динамик характеристикаларын күтәреү йәки ғәмәлдә ҡулланыу идеяһына бирелә. 1943 йылдың башында ул реактив ҡулайламалар төркөмөнөң баш конструкторы итеп тәғәйенләнә. Тәүге осошо 1943 йылдың октябрендә булған пикелау бомбардировщигы Пе-2 (ҙур тиҙлектә баш түбән осоу) техник характеристикаларын яҡшыртыу менән шөғөлләнә. Королёв киләсәккә тамам яманһыу ҡарашлы скептик, циник һәм пессимист булған тип хәтерләгән Леонид Кербер. «Хлопнут без некролога», — тигән һүҙҙәр уның яратҡан фразаһы була<ref>{{книга |ссылка=http://www.lib.ru/MEMUARY/KERBER/tupolewskaya_sharaga.txt |автор=Кербер Л. Л. |год=1973 |заглавие=Туполевская шарага }}</ref>. Лётчик-космонавт Алексей Леонов Королёв тураһында: «Ул бер ҡасан да асыулы булмаҫ ине… Ул бер ҡасан да зарланманы, бер кемде лә ҡарғаманы, әрләмәне. Быға ваҡыты юҡ ине уның. Ул асыуҙың ижади ынтылыш түгел, ә иҙеү тыуҙырғанын аңлай ине»<ref>[http://tvroscosmos.ru/?page=korolev «Первые на Марсе. Неспетая песня Сергея Королёва»]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226232818/http://tvroscosmos.ru/?page=korolev |date=2009-02-26 }}), д/ф [[Телестудия Роскосмоса|Телестудии Роскосмоса]].</ref>. 1944 йылдың июлендә Королёвты, 1944 йылдың 27 июлендәге СССР Юғары Советы Президиумы ултырышынан һуң, И. В. Сталиндың шәхси күрһәтмәһе буйынса хөкөм ҡарарын туҡтатып, ваҡытынан алда иреккә сығаралар, ләкин аҡланмайәле, тағы бер йыл Ҡазанда эшләй. 2007 йылдың 12 ғинуарында «КМПО» асыҡ акционерҙар йәмғиәте бинаһында тантаналы рәүештә скульптор Мәхмүт Ғасимов яһаған Королёв горельефы асыла<ref>{{Cite web |url=http://www.tatar.ru/?DNSID=b193a7a43e25a22f1e24b2f208b30b26&full=25412 |title=Горельеф Сергею Королёву на КМПО открыл Фарид Мухаметшин |accessdate=2010-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116072236/http://www.tatar.ru/?DNSID=7ba44e0886c610758dc4bfaca1bf791f |archivedate=2011-01-16 |deadlink=yes }}</ref>. Королёв А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан авиация институтының реактив двигателдәр кафедраһында тәүге уҡытыусыларҙың береһе була. === Баллистик ракеталар уйлап табыуы === 1945 йылдың 8 сентябрендә Королёв совет оккупация зонаһында (Тюрингия) трофей ракета техникаһын өйрәнеүҙә ҡатнашыу өсөн Берлинға оса. 1946 йылда унда «Нордхаузен» яңы совет-герман ракета институты ойошторола, уның баш инженеры итеп Королёв тәғәйенләнә. Фау-2 ракеталарын өйрәнеү һәм тергеҙеү өсөн 1945 йылдың аҙағында Мәскәү өлкәһенең 88-се артиллерия заводында ракета техникаһы буйынса Махсус конструкторҙар бюроһы (СКБ РТ) ойошторола. СКБ РТ вәкилдәре Фау-2 менән танышыу өсөн «Нордхаузен» институтына килгәс, Фау-2 күсермәһен әҙерләү етәксеһе итеп Королёвты тәғәйенләргә ҡарар ителә<ref name="Markov2015" />. 1946 йылда ул Ғилми-тикшеренеү институтының (НИИ-88) 3-сө бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта СКБ РТ Баш конструкторы вазифаһы һәр ракета буйынса баш конструктор вазифаһы менән алмаштырыла. Һөҙөмтәлә Королёв — Баш конструктор<ref name="Markov2015">''Марков В. А., Овчинников А. Ф., Пусев В. И.'' О вкладе С. П. Королева в разработку отделяемой боевой части баллистической ракеты Р-2 и о роли этой разработки в развитии баллистических ракет и космических ракет-носителей // ИЗВЕСТИЯ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ РАКЕТНЫХ И АРТИЛЛЕРИЙСКИХ НАУК, № 3(88), 2015.</ref>. Р-1-ҙән һуң килгән совет ракеталарын ҡороу тураһында һөйләгәндә, уларҙы эшләү буйынса ваҡыт арауығын сикләү ауыр. Мәҫәлән, Р-1 проекты әлегә тикшерелмәҫ борон, Р-2 тураһында Королёв Германияла уҡ уйлаған, Р-2 тапшырылғанға тиклем үк, Р-5 табыла, ә унан да элек Р-11 бәләкәй мобиль ракетаһы өҫтөндә эш һәм Р-7 континенталь-ара ракетаһы буйынса тәүге иҫәпләүҙәр башланған. 1948 йылда Королёв Р-1 балистик ракетаһының (Фау-2 аналогы) осоу-конструкторлыҡ һынауҙарын башлай һәм 1950 йылда уны ҡоралланыуға уңышлы тапшыра. СССР Хөкүмәтенең 1950 йылдың 24 апрелендәге бойороғо менән СССР Хәрби һауа көстәре ҒТИ-88 АКБ-1 ойошторола, ә уның етәксеһе һәм Баш конструкторы итеп Королёв тәғәйенләнә<ref name="Markov2015" />. 1954 йылда Королёв бер үк ваҡытта Р-1 (Р-1А, Р-1Б, Р-1В, Р-1Д, Р-1Е) ракетаһының төрлө модификациялары өҫтөндә эшләй, Р-5-нең эшен тамамлай һәм уның биш модификацияһын билдәләй, ядро хәрби зарядлы Р-5М ракетаһы өҫтөндә ҡатмарлы һәм яуаплы эшен тамамлай. Р-11 һәм уның Р-11ФМ диңгеҙ варианты буйынса эштәр бара, һәм континенталь-ара Р-7 аңлайышлыраҡ була бара. 1956 йылда Королёв етәкселегендә массаһы 3 тонна һәм осош алыҫлығы 8 мең километр тәшкил иткән баш өлөшө айырылыу мөмкинлегенә эйә ике баҫҡыслы континент-ара баллистик Р-7 ракетаһы булдырыла. Ракета 1957 йылда Ҡаҙағстанда ошо маҡсатҡа ярашлы төҙөлгән 5-се полигонда (әлеге ваҡытта Байконур космодромы) уңышлы һынау үтә. Был ракеталарҙың хәрби дежурлығы өсөн 1958—1959 йылдарҙа Плесецк ҡасабаһы (Архангел өлкәһе, хәҙерге Плесецк космодромы) районында хәрби старт станцияһы («Ангара» объекты) төҙөлә. 1960—1968 йылдарҙа СССР-ҙың Махсус тәғәйенләнешле ракета ғәскәрҙәре (РВСН СССР) ҡоралланыуында торған 11 мең км тиклем алыҫлыҡҡа оса алған Р-7А ракетаһын модификацияланған. 1957 йылда азот кислоталы окислитель менән кәрәсиндең тотороҡло компоненттарында беренсе Р-11ФМ тәүге баллистик ракеталарын төҙөй; ракета ҡоралын үҫтереүҙең яңы һәм мөһим йүнәлештәрендә тәүге юл башлаусы була<ref>{{книга |автор = [[Гудилин, Владимир Евгеньевич|В. Е. Гудилин]], [[Слабкий, Леонид Ильич|Л. И. Слабкий]] |часть = Ракетные комплексы Р-11 и Р-11МФ |ссылка часть = http://www.buran.ru/htm/gud%2008.htm |заглавие = Ракетно-космические системы (История. Развитие. Перспективы) |ссылка = http://www.buran.ru/htm/gudilin2.htm |место = М. |год = 1996 |страниц = 326 |isbn = }}</ref>. === Баш конструкторҙар советы етәксеһе === Баш конструкторҙар советы (шулай уҡ «ҡаты яғыулыҡ яҡлылар» тип йөрөтөлгән,<ref>''[[Черток, Борис Евсеевич|Черток Б. Е.]]'' [http://www.pravmir.ru/glavnyj-konstruktor-k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-akademika-kololeva/ Безымянный главный конструктор: К 100-летию со дня рождения академика С. П. Королёва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919064323/http://www.pravmir.ru/glavnyj-konstruktor-k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-akademika-kololeva/ |date=2020-09-19 }}. // ''[[Вестник Российской академии наук]]''. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2007 — Т.77 — № 1 — С.61</ref> сөнки шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе ракета двигателдәре нигеҙендә үҫтереү яҡлыларҙың үҙҙәренең кәңәшмә-консультатив органдары була; йәки ябай ғына «'''Баштар советы'''»)<ref>''[[Черток, Борис Евсеевич|Черток Б. Е.]]'' «Нам удалось сделать рывок». Из воспоминаний действительного члена АН СССР (РАН) Б. Е. Чертока. / Публ. подготовили Е. Ю. Башилова, Т. А. Головкина. // ''Исторический архив'' : журнал. — М.: [[РОССПЭН]], 2003. — № 4 — С.52 — ISSN 0869-6322.</ref>) — Сергей Королёв етәкселегендә СССР ракета тармағын үҫтереү буйынса рәсми булмаған совет, 1950—1940 йылдарҙа ракета-йыһан программаларында ҡатнашҡан төп предприятиеларҙың баш конструкторҙарын берләштерә. Тармаҡтағы ҙур күләмле эштәр (1946 йыл) ойошторолғандан алып булған<ref name="Rockets">{{Книга:Черток Б. Е.:Ракеты и люди |глава-подзаголовок=Глава 4. Становление на родной земле. Три новые технологии – три государственных комитета |глава-ссылка= |Том=1. Ракеты и люди}}</ref>, 1954 йылда киңәйтелә<ref name="Rockets" />. Ғалимдарҙың һәм конструкторҙарҙың эшмәкәрлеген берләштереүсе, уларҙың эшен берҙәм маҡсатҡа ирешеүгә — баллистик, һуңынан йыһан ракеталарын булдырыуға йүнәлткән советын Королёв етәкләй<ref>''Королёва Н. С.'' Отец : в 2-х книгах. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2002. — Кн.2 — С.279 — 410 с. — ISBN 5-02-011807-9.</ref>. Ысынында иһә, Королёв уға 1961 йылға тиклем етәкселек итә<ref>''Ребров М. Ф.'' Сергей Павлович Королев. Жизнь и необыкновенная судьба. — М.: [[ОЛМА-ПРЕСС]], 2002. — С.323 — 383 с. — (Архив) — ISBN 5-224-03679-8.</ref>, 1960—1966 йылдарҙа, 1966 йылға тиклем В. Н. Челомей Баш конструкторҙар советын, Н. С. Хрущёвты КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары вазифаһынан бушатҡанға тиклем, етәкләй<ref name="Хрущёв">''[[Хрущёв, Сергей Никитич|Хрущёв С. Н.]]'' [https://books.google.ru/books?id=KOVUM5URHwAC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Никита Хрущев: Рождение сверхдержавы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820212404/https://books.google.ru/books?id=KOVUM5URHwAC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false |date=2016-08-20 }}. — М.: [[Время (издательство)|Время]], 2010. — С.210—225, 245—291, 553—576 с. — (Трилогия об отце) — ISBN 978-5-9691-0534-8.</ref>. Баш конструкторҙар советы 1966 йылда үҙ аллы күренеш булараҡ, Королёв үлгәндән һуң<ref>''Ямской Н.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2297696 За кулисами лунных премьер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806153443/http://www.kommersant.ru/doc/2297696 |date=2016-08-06 }}. // ''[[Огонёк (журнал)|Огонёк]]'' : еженедельный общественно-политический и литературно-художественный журнал. — М., 24.09.2006. — № 38 — С.44 — Цитата: «''в 1964 году Хрущева сместили, и это рикошетом ударило по „возомнившему себя“ Челомею. А в самом начале 1966 года не стало Королёва. После этого в сфере принятия государственных решений и без того излишне подчиненный административно-бюрократической системе Совет генеральных конструкторов оказался ею окончательно и безраздельно подмят.''»</ref> шундай уҡ исем менән орган ултырыштарын үткәреү тураһында айырым хәбәрҙәр 1966 йылдың аҙағына тиклем килеүенә ҡарамаҫтан, юҡҡа сыға<ref>''[[Каманин, Николай Петрович|Каманин Н. П.]]'' Скрытый космос : в 2-х книгах. — М.: Инфортекст-ИФ, 1997. — Кн.2: 1964—1967 гг. — С.424 — 448 с.</ref>. Артабан, 1970-се — 1980-се йылдарҙа СССР-ҙа хәрби-сәнәғәт комплексы (бер нисә конструктор учреждениеһынан һәм тейешле күләмдәге баш конструкторҙарҙан тора) эре ғилми-етештереү берләшмәләренең ведомство эсендәге һәм корпоратив советтары була. === Ерҙең беренсе яһалма юлдашы === [[Файл:Sputnik asm.jpg|thumb|left|Донъялағы Ерҙең беренсе яһалма юлдашы (1957)]] 1955 йылда (Р-7 ракетаһын осороуҙан күпкә алдараҡ) Королёв, Мстислав Келдыш, Михаил Тихонравов Ерҙең яһалма юлдашы Р-7 ракетаһы ярҙамында Ерҙең яһалма юлдашын (ИСЗ) йыһанға сығарыу тәҡдиме менән хөкүмәткә мөрәжәғәт итә. Хөкүмәт был башланғысты хуплай. 1956 йылдың авгусында ОКБ-1 Ғилми-тикшеренеү институты-88 составынан сыға, үҙ аллы ойошмаға әйләнә һәм Королёв уның баш конструкторы һәм директоры итеп тәғәйенләнә. Пилотлы осоштарҙы тормошҡа ашырыу һәм автоматик йыһан станцияларын эшләтеп ебәреү өсөн Королёв хәрби ракета нигеҙендә өс- һәм дүрт баҫҡыслы йөрөтөүселәр ғаиләһен әҙерләй. 1957 йылдың 4 октябрендә кешелек тарихында тәүге яһалма юлдаш Ер эргәһендәге орбитаға ебәрелә. Ул, алдынғы фән һәм техника иле булараҡ, СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын күтәрҙе. 1964 йылда Королёв (профессор К. Сергеев псевдонимы аҫтында) беренсе юлдашҡа баһа бирә: {{Цитата|Ҡарт планетабыҙҙың был беренсе яһалма юлдашы, бәләкәй булһа ла, уның яңғырауыҡлы саҡырыуҙары (позывные) бөтә ҡитғаларға ла, бөтә халыҡтар араһында ла кешелектең тәүәккәл хыялын тормошҡа ашырыу кеүек яңғырап тора<ref name="ПР" />}} === Башҡа спутниктар һәм космик аппараттарҙы Айға ебәреү === Пилотлы осоштарға әҙерлек менән бер рәттән фәнни, халыҡ хужалығы һәм оборона тәғәйенләнешендәге юлдаштар өҫтөндә лә эш алып барыла. 1958 йылда Ерҙең радиация бүлкәттәрен тикшереү өсөн геофизик Спутник-3, һуңынан парлы «Электрон» юлдаштары эшләнгән һәм йыһанға сығарылған. 1959 йылда Айға осорға тейешле өс автоматик станция булдырыла һәм эшләй башлай: «Луна-1» Ай янынан үтеп китә, тәүге тапҡыр Ҡояш елен теркәй, «Луна-2» Ерҙән икенсе йыһан есеменә күсеү була, Айға Советтар Союзының вымпелдарын алып барып еткерә, «Луна-3» тәүге тапҡыр Айҙың артҡы (Ерҙән күренмәгән) яғын фотоға төшөрә, Айҙың ҡаршы яғының 70 %-ҡа яҡын өлөшө төшөрөлгән. Артабан Королёв Ай өҫтөндә йомшаҡ ҡына ултыра алырлыҡ, Ай панорамаһын фотоға төшөрөү һәм Ергә тапшырыу өсөн камилыраҡ ай аппаратын (Е-6 объекты) әҙерләй башлай. === Йыһанда кеше === [[Файл:Semyorka Rocket R7 by Sergei Korolyov in VDNH Ostankino RAF0540.jpg|мини|слева|Мәскәүҙә «Восток» ракетаһы макеты Мәскәүҙә [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]]ндә (ВДНХ)]] [[Файл:Гагарин перед полётом.jpg|thumb|Гагарин һәм Королёв старт алдынан]] «Восток-1» кораблен булдырып, донъяла тәүге тапҡыр кешенең — СССР гражданы Юрий Гагариндың — ер эргәһендәге орбита тирәләй йыһанға осоуын тормошҡа ашырҙы. Кешенең йыһан киңлеген үҙләштереү мәсьәләһен хәл итеүҙә Королёв ашыҡманы. Тәүге йыһан карабы, кешенең оҙайлы ауырлыҡ юғалтыу шарттарында үҙен нисек тойоуын, ғәҙәти булмаған һәм өйрәнелмәгән йыһан сәйәхәте ваҡытында уға ниндәй психологик йөкләнеш йүнәләсәген бер кем дә белмәгәлектән, тик бер генә әйләнеш яһаны. Кешенең йыһанға тәүге тапҡыр осоуын әҙерләгәне өсөн Королёв икенсе тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була (Указ баҫылмай). Ю. А. Гагариндың тәүге осошонан һуң, 1961 йылдың 6 авгусында Герман Титов «Восток-2» карабында бер тәүлек дауам иткән икенсе йыһан осошо яһай. Осоу шарттарының организмдың эшләүенә тәьҫир итеүенә тағы ентекле (скрупулёз) анализ. Артабан 1962 йылдың 11-12 авгусында космонавтар Андриян Николаев һәм Павел Попович менән берлектә «Восток-3» һәм «Восток-4» йыһан караптарының осоуы; космонавтар араһында тура радиоэлемтә урынлаштырыла. Киләһе йылда — 1963 йылдың 14-16 июнендә космонавтар Валерий Быковский һәм Валентина Терешкова берлектә «Восток-5» һәм «Восток-6» йыһан караптарында оса: ҡатын-ҡыҙҙарҙың йыһанға осоу мөмкинлеге өйрәнелә. Был осоуҙан һуң Королёв ҡатынына йыһанда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн урын юҡ ти<ref name=":0" />. 1964 йылдың 12 октябренән 13 октябренә тиклем ҡатмарлыраҡ «Восход» Йыһан карабында өс кешенән торған төрлө белгестәр экипажы: карап командиры, бортинженер һәм табип оса. 1965 йылдың 18 мартында экипажы ике кешенән торған «Восход-2» карабының осош ваҡытында донъяла тәүге тапҡыр асыҡ йыһанға сығыу тормошҡа ашырыла. Космонавт Алексей Леонов скафандрҙа шлюз камераһы аша сыға һәм 20 минутҡа яҡын карап тышында ҡала. Икенсе космонавт, Павел Беляев, карап эсендә ҡала. === Марсты үҙләштереү проекты === Королёв Марсҡа осоу буйынса эштәрҙе практик яҡтан башлау эшендә өҫтөнлөккә эйә. Америка сығанаҡтары мәғлүмәттәре буйынса<ref>''Roger D. Launius''. The Smithonian history of space exploration. From the Ancient Word to the Extraterrestrial Future.{{ref-en}} — London: White Lion Publishing, 2018. — P. 261.</ref>, 1959 йылда Королёв совет етәкселеген Марсҡа марсоход ебәреү проектын эшләүгә булышлыҡ итергә күндерә. Королёв командаһы код атамаһы ТМК — ауыр планета-ара карап булдырыу өҫтөндә эшләй. Ракета Н-1 үтә ауыр класлы ракета-йөрөтөүсе ярҙамында сығарылырға тейеш була. 1960 йылдың 12 апрелендә Королёв совет етәкселегенә пландың үҙгәреүе һәм, Ҡыҙыл планетаға 3 йә 4 йыһан аппараты бер үк ваҡытта осҡанда, космонавттарҙы Марсҡа ултыртыу бурысы өҫтәлеүе тураһында хәбәр итә. Был башланғыс Кремль яғынан хуплау тапмаһа ла, ул кешеләрҙе Марсҡа ебәреү буйынса программаның аҙағы булмай. Башҡа планеталарҙы пилотлы станциялар ярҙамында тикшереү идеяһы үҫешен дауам итә һәм йыһан программалары ғалимдары һәм инженерҙары даирәһендә ҙур хуплау таба. === Орбиталь станция проекты === Пилотлы ер тирәләй осоштар программаһы үҫешен дауам итеп, Королёв идара ителеүсе ДОС (оҙайлы ваҡыт дауамында эшләүсе орбиталь станция) әҙерләү тураһында идеяһын тормошҡа ашыра башлай. Элекке йыһан карабына ҡарағанда өр-яңы, камилыраҡ «Союз» йыһан карабы уның киләсәктәге өлгөһө булып тора. Был карап составына, унда космонавтар оҙаҡ ваҡыт скафандрһыҙ һәм ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә алған, көнкүреш айырым бүлек ингән. Осош барышында шулай уҡ ике «Союз» карабының орбитала автоматик тоташыуы һәм космонавтарҙың скафандрҙарҙа асыҡ йыһан аша бер караптан икенсе карапҡа күсеүе ҡарала. Королёв «Союз» йыһан караптарында үҙ идеяларын тормошҡа ашырғанға тиклем йәшәй алманы. === Ай проекты === 1950-се йылдары уртаһынан уҡ Королёв кешене Айға осороу идеяһын уйында йөрөтә. Шуға ярашлы йыһан программаһы Н. С. Хрущёв та хуплай. Уның төп йөкмәткеһе — Н-1 исеме бирелгән үтә ауыр ракета ҡулланыу нигеҙендә Ай өҫтөнә совет пилотлы экспедицияһын тормошҡа ашырыу. Әммә был программа Сергей Павлович иҫән сағында ла, һуңынан сәбәптәрҙең тап килеүе арҡаһында тормошҡа ашырылмай, улар араһында, мәҫәлән, бер нәмә лә юҡ (программа Королёв хеҙмәт итмәгән СССР Оборона министрлығы етәкселегендә эшләнә), ракета двигателдәренең баш конструкторы В. П. Глушко менән низағтар, шулай уҡ КПСС етәкселегенең алмашыныуы — Л. И. Брежнев был идеяға вайымһыҙ ҡарай. Совет Айға пилотлы экспедицияһы проектының төп техник сиселеше Королёвтың туранан-тура етәкселеге аҫтында эшләнә. Сергей Павлович вафат булғандан һуң һәм Н-1 карабын уңышһыҙ осорорға маташыу Айҙы пилотһыҙ аппараттар менән тикшереү файҙаһына йүнәлтелә. == Ауырыуы һәм вафаты == Королёвтың хәле 1965 йылдың декабрь башында «Луна-8» менән уңышһыҙлыҡтан һуң ҡырҡа насарая. Кремль дауаханаһының хирургия бүлегендә ентекләп тикшергәндән һуң уға тура эсәктәге полипты алып ташлау буйынса операция яһарға тәҡдим ителә. 1966 йылдың 4 ғинуарында Королев үҙенең һуңғы эш көнөн үткәрә, ә 5 ғинуарҙа табипҡа килә<ref>{{статья |автор=Окунев Д. |заглавие=«Сердце не выдержало»: почему Королев умер во время операции |ссылка=https://www.gazeta.ru/science/2021/01/13_a_13434824.shtml |язык=ru|издание=Газета.ru |тип=общественно-политическое интернет-издание, |год=2021 |месяц=январь |число=14 |ref=Окунев |archiveurl=http://web.archive.org/web/20210403100723/https://www.gazeta.ru/science/2021/01/13_a_13434824.shtml |archivedate=15 января 2021}}</ref>. Сергей Павловичҡа операцияны СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры, СССР Медицина Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы, профессор Б. В. Петровский<ref>''Черток Б. Е.'' Ракеты и люди. — {{М}}: Машиностроение, 1999. — Т. 3. — С. 252 — ISBN 5-217-02934-Х: «Накануне нам стало известно, что на операции будет присутствовать министр здравоохранения Советского Союза специалист по сердечной хирургии Борис Петрович Петровский. Потом выяснилось, что Петровский не присутствовал, а сам делал операцию».</ref>, хирургия бүлеге мөдире, доцент, медицина фәндәре кандидаты Д. Ф. Благовидов ассистенты була<ref>''Черток Б. Е.'' Ракеты и люди. — {{М}}: Машиностроение, 1999. — Т. 3. — С. 254 — ISBN 5-217-02934-Х: «Потом к ней вышел Благовидов, который ассистировал Петровскому, и сказал, что положение осложнилось».</ref>. Аҙаҡ операцияға профессор А. А. Вишневский ашығыс рәүештә саҡырыла<ref>''Черток Б. Е.'' Ракеты и люди. — {{М}}: Машиностроение, 1999. — Т. 3. — С. 262 — ISBN 5-217-02934-Х: «На операцию с большим опозданием был вызван Александр Александрович Вишневский».</ref>. Операция барышында Королёвтың ҡанауы туҡтамай. Уны, полиптарҙы алып ташлап та, туҡтатып булмай. Операцияның тәүге планына инмәгән һәм анестезиологтар алдан әҙерләнмәгән ҡорһаҡ ҡыуышлығын асырға ҡарар ителә. Ауырыуҙың йөрәгенең дөйөм анестезияға яуабы нисек булыр, бер кем дә әйтә алмай: дауаханала Королёвҡа бер тапҡыр ҙа ЭКГ эшләмәгән. Ҡанау урынына барып еткәс, йоҙроҡ ҙурлыҡ яман шеш — ангиосаркома табыла. Петровский саркоманы алып ташларға ҡарар итә. Шул уҡ ваҡытта тура эсәктең бер өлөшөн алырға булалар. Ҡорһаҡ ярыһы аша тышҡа сығарырға тура килә. Трахея интубацияһында ауырлыҡтар килеп тыуҙы: уға тын алыу трубкаһын индерә алманылар<ref name="tvroscosmos">[http://tvroscosmos.ru/?page=korolev Первые на Марсе. Неспетая песня Сергея Королёва]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226232818/http://tvroscosmos.ru/?page=korolev |date=2009-02-26 }}), документальный фильм [[Телестудия Роскосмоса|Телестудии Роскосмоса]].</ref>, шуға күрә трахеотомия яһарға тура килә<ref name=":1">{{Книга |автор=Ярослав Голованов |заглавие=Королев: факты и мифы |год=1994 |место=М |издательство=Наука |страницы=761 |страниц= |isbn=5-02-000822-2}}</ref>. Ҡыҙы Наталья Королёва, фажиғә Королёвтың ҡыҫҡа муйыны һәм һорау алыу ваҡытында һынған яңаҡтарының ауыр хәрәкәт итеүе арҡаһында булды, тип иҫәпләй<ref>{{Cite web|url=https://knigism.online/view/347669|title=С. П. Королев. Отец. Книга 3. 1957—1966 годы|author=Наталия Королёва|website=knigism.online|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911102718/https://knigism.online/view/347669|archive-date=2021-09-11|access-date=2021-09-11|deadlink=no}}</ref>. Наркоздан сыҡҡанда, операциянан һуң 30 минут үтеүгә, Королёвтың йөрәге тибеүҙән туҡтай<ref name=":1" />. Рәсми медицина һығымтаһы 1966 йылдың 16 ғинуарында «Правда», № 16 (17333) гәзитендә баҫыла. {{Начало цитаты|источник=Королёв иптәш Сергей Павловичтың ауырыуы һәм үлем сәбәбе тураһында медицина һығымтаһы:}} Иптәш С. П. Королёв тура эсәк саркомаһы менән ауырыған. Бынан тыш, уның атеросклеротик кардиосклероз, мейе артериялары склерозы, үпкә эмфиземаһы һәм матдәләр алмашыныуы боҙолған. С. П. Королёвҡа тура һәм сигмоид эсәктең бер өлөшөн экстирпациялап шеште алып ташлау операцияһы эшләнде. С. П. Королёвтың үлеме йөрәк хәлһеҙлегенән (миокардтың киҫкен ишемияһы) тора. {{Конец цитаты|источник= СССР һаулыҡ һаҡлау министры, СССР Медицина Фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы, профессор Б. В. Петровский; СССР Медицина Фәндәр Академияһының ғәмәлдәге ағзаһы, профессор А. А. Вишневский; дауахананың хирургия бүлеге мөдире, доцент, медицина фәндәре кандидаты Д. Ф. Благовидов; СССР Медицина Фәндәр Академиһының мөхбир ағзаһы, профессор А. И. Струков; СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы Дүртенсе баш идаралыҡ начальнигы, атҡаҙанған фән эшмәкәре профессор А. М. Марков<ref>''Черток Б. Е.'' [http://epizodsspace.narod.ru/bibl/chertok/kniga-3/4-5.html Горячие дни холодной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115131930/http://epizodsspace.narod.ru/bibl/chertok/kniga-3/4-5.html |date=2012-01-15 }} / Ракеты и люди. — 2-е изд. — {{М}}: МАШИНОСТРОЕНИЕ, 1999.</ref>.}} === Ерләү === Мәрхүмдең табуты Союздар йортоноң Колонналар залында ҡуйыла. 1966 йылдың 17 ғинуарында бина көндөҙгө сәғәт 12-нән киске 8-гә тиклем асыҡ була. 18 ғинуарҙа көндөҙгө сәғәт 1-ҙә Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында, дәүләт кимәлендә хөрмәт күрһәтеп, Королёвтың яндырылған мәйете көлө һалынған урна Кремль стенаһына ерләнә. == Ғаиләһе == [[Файл:Могила матери академика Сергея Королёва.JPG|thumb|180px|Мәскәү. Әрмән зыяратында М. Н. Баланинаның ҡәбере]] * Әсәһе — Мария Николаевна Баланина (1888—1980). * Беренсе ҡатыны — Ксения Максимилиановна Винцентини (1907—1991)<ref>{{Cite web |url=http://www.astronaut.ru/bookcase/books/chert4/text/18.htm |title=Глава 16. ГОРОД СОЛНЦА |website=Космическая энциклопедия ASTROnote |access-date=2010-04-11 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513022041/http://www.astronaut.ru/bookcase/books/chert4/text/18.htm |deadlink=no }}</ref>, С. П. Боткин исемендәге ҡала клиник дауаханаһы хирургы<ref name=konst/>. ** Ҡыҙы Королёва Наталья Сергеевна (1935), медицина фәндәре докторы, И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты госпиталь хирургияһы кафедраһы профессоры, Дәүләт премияһы лауреаты (1982)<ref name=konst>''[[Константинов, Борис Алексеевич|Константинов Б. А.]], Соколов В. И.'' Тридцать лет вместе с Научным центром хирургии Российской академии медицинских наук. — {{М.}}, 1997. — С. 106—108.</ref>, почётный гражданин [[Королёв (город)|города Королёва]]<ref>{{Cite web |url=http://www.korolev.ru/city/citizens/citizen/koroleva |title=Королёва Наталья Сергеевна |website=Наукоград Королёв |access-date=2019-06-02 |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715071450/http://www.korolev.ru/city/citizens/citizen/koroleva |deadlink=no }}</ref>. *** Ейәне [[Королёв Андрей Вадимович]] (1962), медицина фәндәре докторы, ортопедик хирургия һәм спорт травматологияһы белгесе. * Икенсе ҡатыны — Нина Ивановна Королёва (Котенкова) (20.10.1920—25.4.1999)<ref>{{Cite web |url=http://www.luna.irk.ru/news.php?id=260 |title=Гагарин хотел похоронить Королёва на Луне |accessdate=2010-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726031704/http://www.luna.irk.ru/news.php?id=260 |archivedate=2012-07-26 |deadlink=yes }}</ref>. == Табыштары == 1930 йылда Королев планер өҫтөндә эшләй башлай, унда юғары пилотаж фигураларын — «Ҡыҙыл йондоҙ»ҙо башҡарыу мөмкин була. Яңы профилле ҡанаты һәм корпусты төҙөгәндә ауырлығы артып киткән модель тәүҙә уңышһыҙ кеүек тойола. Тәүге һынауҙы конструктор үҙе үткәрә. Әммә был моделдең ҙур етешһеҙлеге — тотороҡлолоғо насар була. Шуға ҡарамаҫтан пилот Степанчёнок ошо аэропланда өс тапҡыр «тәүәккәл элмәк» эшләй алған. == Маҡтаулы исемдәре һәм дәрәжәләре == * Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (20.04.1956; 17.06.1961). * Өс Ленин ордены, «Почёт Билдәһе» ордены һәм миҙалдар. * [[Ленин премияһы]] лауреаты. * СССР Фәндәр Академияһы академигы. * [[Королёв (ҡала)|Королёв]], [[Калуга]] һәм [[Байконур]] ҡалаларының Почётлы гражданы<ref>{{Cite web |url=https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12252 |title=Королёв Сергей Павлович |website=Патриотический интернет-проект «Герои Страны» |access-date=2022-03-07 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307064952/https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12252 |deadlink=no }}</ref>. == Библиографияһы == * {{книга |автор=Королёв С. П. |заглавие=Ракетный полёт в стратосфере |ответственный= |ссылка=https://mexalib.com/view/19695|место=М. |издательство=Гос. воен. изд-во |год=1934 |том= |страниц=108 |страницы= |isbn= |ref=Королёв}}<ref>''Андрей Ваганов''. [http://www.ng.ru/nauka/2018-12-11/15_7460_korolev.html Сергей Королев и его «Ракетный полет в стратосфере»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215153846/http://www.ng.ru/nauka/2018-12-11/15_7460_korolev.html |date=2018-12-15 }} // [[Независимая газета]]. 2018-12-11.</ref> == Хәтер == [[Файл:Мемориальная доска на доме где жил Королёв (Байконур).JPG|thumb|180px|[[Мемориальная доска]] на доме где Сергей Королёв жил на [[Байконур]]е]] === Йорт-музейҙары === 1970 йылда [[Житомир]]ҙа, Королёв тыуған йортта С. П. Королёвтың йорт-музейы асыла. 1975 йылда [[Мәскәү]]ҙә, ғүмеренең һуңғы йылдарында Королёв йәшәгән һәм эшләгән йортта академик С. П. Королёвтың Мемориаль йорт-музейы асыла. 1987 йылда Житомирҙа Сергей Павлович Королёв исемендәге Космонавтика музейы (хәҙер — Сергей Королев исемендәге Милли космонавтика музейы) асыла<ref>[https://zikua.tv/ru/news/kurezy/v_zhitomire_proveli_ekskursiyu_po_gorodu_kartonnoy_figure_ilona_maska_994330 президент Украины Владимир Зеленский в соцсети пригласил Илона Маска приехать в Житомирскую область и посетить Музей космонавтики имени Сергея Королева]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Новости " Курьезы, 26 января 2021</ref>). <!-- === Һәйкәлдәре === <gallery widths="180px" heights="170px" class="center"> Памятник Академику Королёву (Чебоксары).jpg|[[Чебоксар]]ҙа Академик Королёвҡа һәйкәл Королев С.П. Бюст Самара.JPG|[[Һамар]]ҙа [[Һамар дәүләт аэрокосмос университеты]] алдында Сергей Павлович Королёв бюсы Памятник "Перед полётом".jpg|[[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагарин]]ға һәм Сергей Королёвҡа «Перед полётом» һәйкәле. Энгельс Бюсты Королёва и Гагарина (Симферополь).JPG|[[Симферополь|Симферопол]]дә «Космос» кинотеатры янында С. Королёв һәм Ю. Гагарин бюстары </gallery> --> Сергей Королёв һәйкәлдәре исемлеге: Рәсәйҙә: * [[Королёв ()ҡала|Королёв]] ([[Мәскәү өлкәһе]]) ҡалаһының Королёв проспектында һәйкәл. <!-- * [[Памятник Королёву и Гагарину (Таганрог)|Памятник Королёву и Юрию Гагарину в Таганроге]]. * Памятник Королёву и Гагарину в городе Королёве на центральной площади<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/photo/v_koroleve_otkryli_pamyatnik_korolevu_i_gagarinu.shtml|title=В Королеве открыли памятник Королеву и Гагарину|author=Евгения Новоженина|website=www.gazeta.ru|date=2017-01-12|publisher=[[Газета.Ru]]|accessdate=2018-12-20|lang=ru|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927141644/https://www.gazeta.ru/science/photo/v_koroleve_otkryli_pamyatnik_korolevu_i_gagarinu.shtml|deadlink=no}}</ref>. * [[Памятник Сергею Королёву (Москва)|Памятник в Москве]]. * Памятник-бюст в [[Самара|Самаре]] около национального исследовательского университета имени Королёва. * Памятник в [[Чебоксары|Чебоксарах]]<ref>{{Cite web|url=http://sovch.chuvashia.com/?p=46621|title=Он открыл дорогу в космос — Советская Чувашия|website=sovch.chuvashia.com|access-date=2011-10-07|archive-date=2012-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120503220629/http://sovch.chuvashia.com/?p=46621|deadlink=no}}</ref>. * Памятник-бюст на [[Проспект Королёва (Санкт-Петербург)|проспекте Королёва]] в [[Санкт-Петербург]]е на территории спортивной школы (8.04.2017)<ref>{{cite web|url=http://karpovka.com/2017/04/07/328647/|title=В Петербурге откроют памятник основоположнику космонавтики Сергею Королёву|publisher=Интернет-газета «Карповка»|date=2017-04-07|accessdate=2017-04-11|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140537/http://karpovka.com/2017/04/07/328647/|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gov.spb.ru/gov/terr/reg_primorsk/news/110073/|title=В Приморском районе открыт первый в городе памятник Сергею Королёву|publisher=Официальный сайт Администрации Санкт-Петербурга|date=2017-04-10|accessdate=2017-04-11|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140831/http://gov.spb.ru/gov/terr/reg_primorsk/news/110073/|deadlink=no}}</ref>. * Памятник около учебно-лабораторного корпуса [[Московский государственный технический университет имени Н. Э. Баумана|МГТУ им. Н. Э. Баумана]] (Москва). * Памятник Королёву открыт в августе 2016 года в [[Омск]]е к 300-летию города перед ДК Химик на проспекте Королёва. * Памятник в корпусе факультета СМ МГТУ им. Н. Э. Баумана. * Бюст во дворе школы имени С. П. Королёва в г. [[Тольятти]] (открыт 29 мая 2017 года). * Памятник в Железногорске Красноярского края (возле [[Школа космонавтики (Железногорск)|КГОАУ «Школа космонавтики»]]). * [[Памятник Юрию Гагарину и Сергею Королёву (Энгельс)|Памятник Юрию Гагарину и Сергею Королёву «Перед полётом»]] на набережной [[Волга|Волги]] в городе [[Энгельс (город)|Энгельсе]] [[Саратовская область|Саратовской области]] (открыт 25.08.2017)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://news.sarbc.ru/main/2017/08/25/204346.html|title=В Энгельсе открыт памятник Гагарину и Королеву|website=СарБК|date=2017-08-25|publisher=ИА "СаратовБизнесКонсалтинг"|accessdate=2020-11-20|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204214530/http://news.sarbc.ru/main/2017/08/25/204346.html|deadlink=no}}</ref>. * Барельеф-портрет С. П. Королёва установлен в [[Парк покорителей космоса им. Юрия Гагарина|Парке покорителей космоса им. Юрия Гагарина]], открытом 9 апреля 2021 года в [[Саратовская область|Саратовской области]]. * Памятник в городе Знаменске, Астраханской области (полигон Капустин Яр). В других странах: * Памятник в [[Байконур (город)|Байконуре]] (Казахстан). * [[Памятник С. П. Королёву (Киев)|Памятник]] установлен на Музейной площади Национального технического университета Украины (КПИ) в [[Киев]]е. * [[Памятник Сергею Королёву (Житомир)|Памятник в Житомире]] (Украина). * Памятник в [[Мадрид]]е (Испания)<ref>[https://spain.mid.ru/web/spain_ru/map/-/asset_publisher/rteNmc00wwHu/content/ob-otkrytii-v-madride-pamatnika-pervomu-iskusstvennomu-sputniku-zemli Об открытии в Мадриде памятника первому искусственному спутнику Земли] {{Wayback|url=https://spain.mid.ru/web/spain_ru/map/-/asset_publisher/rteNmc00wwHu/content/ob-otkrytii-v-madride-pamatnika-pervomu-iskusstvennomu-sputniku-zemli |date=20210507123651 }} // Посольство Российской Федерации в Королевстве Испания, 12 июня 2008</ref>. --> == Королёв хөрмәтенә аталған объекттар == === Тораҡ пункттар === * [[Королёв (ҡала)]] (Мәскәү өлкәһе). === Урамдар һәм башҡа ҡала объекттары === <!-- {{кол}} * {{D-|[[Проспект Королёва]]}} в разных населённых пунктах. * {{D-|[[Улица Академика Королёва]]}} в разных населённых пунктах. * {{D-|[[Улица Королёва]]}} в разных населённых пунктах. * [[Бульвар Королёва (Тольятти)|Бульвар Королёва]] в [[Тольятти]]. * Бульвар Академика Королёва в [[Нижний Новгород|Нижнем Новгороде]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nn.mk.ru/articles/2010/11/18/545176-ulitsa-vechernyaya-i-bulvar-akademika-koroleva.html|title=Улица Вечерняя и бульвар академика Королева|website=nn.mk.ru|accessdate=2020-12-25|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509222642/https://nn.mk.ru/articles/2010/11/18/545176-ulitsa-vechernyaya-i-bulvar-akademika-koroleva.html|deadlink=no}}</ref>. * [[Микрорайон Королёва (Старый Оскол)|Микрорайон Королёва]] в городе [[Старый Оскол]]. * [[Площадь Королёва (Житомир)|Площадь Королёва]] в [[Житомир]]е. * Королёвский район в [[Житомир]]е. {{конец кол}} --> === Йыһан есемдәре === * [[Марс]] планетаһындағы Ударный кратер. * Королёв кратеры — Ай планетаһының артҡы яғында. * [[Астероид]] [[1855 Королёв]]. === Учреждениелар === <!-- * [[Энергия (РКК)|Ракетно-космическая корпорация (РКК) «Энергия» им. С. П. Королёва]]. * [[Самарский национальный исследовательский университет имени академика С. П. Королёва|Самарский национальный исследовательский университет имени академика С. П. Королёва (Самарский университет)]]. В 2011 году возле университета установили бюст Сергею Королёву<ref>{{Cite web|url=http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/63/6986603/|title=Около СГАУ установили бюст Сергею Королёву|deadlink=yes}}</ref>. * Международный аэропорт «Курумоч» (г. Самара) имени С. П. Королёва. * [[Житомирский военный институт имени С. П. Королёва]]. * Научно-исследовательское судно «[[Академик Сергей Королёв (судно)|Академик Сергей Королёв]]»<ref>Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1972 (вып. 16). М., «Советская энциклопедия», 1972. стр. 31</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.avianosec.com/036.shtml |title=Научно-исследовательское судно космической службы «Академик Сергей Королёв» (сайт www.avianosec.com) |accessdate=2012-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120821022443/http://www.avianosec.com/036.shtml |archivedate=2012-08-21 |deadlink=yes }}</ref>. * Открытое акционерное общество «Меридиан» им. С. П. Королёва — правопреемник Киевского завода «Радиоприбор» им. С. П. Королёва в [[Киев]]е. * [[Дом Культуры имени С.П. Королёва (Киев)|Дом Культуры имени С. П. Королёва]] в [[Киев]]е. * Средняя школа № 20 им. С. П. Королёва Черёмушкинского района Москвы (ныне преобразована). В школе также действовал небольшой музей Королёва. * Школа имени академика С. П. Королёва г. Тольятти (2016). * МБОУ лицей № 45 имени академика С. П. Королёва в [[Кропоткин (город)|Кропоткине]] Краснодарского края. --> === Башҡалар === * Авиалайнер [[Airbus A321]] (VQ-BEI) «С. Королёв» авиакомпании «[[Аэрофлот — Российские авиалинии]]». * Станция монорельсовой дороги в Москве «[[Улица Академика Королёва (станция монорельса)|Улица Академика Королёва]]». === Наградалар һәм билдәләр === * 1967 йылдан алып 1991 йылға тиклем СССР Фәндәр Академияһы, 1991 йылдан - Рәсәй Фәндәр Академияһы тарафынан бирелеүсе С. П. Королёв исемендәге алтын миҙал. * Рәсәй Космонавтика федерацияһы тарафынан бирелеүсе С. П. Королёв исемендәге миҙал. * Королёв Билдәһе - Федераль йыһан агентлығының ведомство наградаһы. ==== Королёв филателияла ==== Почта маркаларында Королёвтың тыуған йылы төрлөсә — ҡайһыһы иҫке стилдә күрһәтелгән, ҡайһы берҙә — яңы стилдә. <!-- <gallery class="center" widths="150" heights="150" caption="[[Почтовые марки]] и [[Почтовый конверт|конверты]]"> Файл:KorolevOriginalStamp1987.jpg|Памятное гашение, посвящённое 80-летию Королёва Файл:KorolevOriginalCoverStamp1987.jpg|Почтовый конверт СССР, {{nobr|1987 год}} Файл:Rus Stamp GST-Korolev.jpg|Почтовая марка СССР, {{nobr|1982 год}} Файл:Rus Stamp GST-Korolev-Konstruktor.jpg|Почтовая марка СССР, {{nobr|1977 год}} Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3731 stamp (Sergei Korolev).jpg|Почтовая марка СССР, {{nobr|1969 год}} Файл:1981 5175.jpg|Почтовая марка СССР Файл:Stamp of Ukraine s164.jpg|Научно-исследовательское судно «[[Академик Сергей Королёв (судно)|Академик Сергей Королёв]]» Файл:1980. Академик Сергей Королев.jpg|Научно-исследовательское судно «Академик Сергей Королёв» Файл:Stamps Russia Gagarin 2001.jpg|На почтовой марке России Файл:Stamp of Ukraine s217 (cropped).jpg|На почтовой марке Украины, [[Знаки почтовой оплаты Украины (1998)|1998 год]] Файл:Stamp of Ukraine s469.jpg|На почтовой марке Украины, [[Знаки почтовой оплаты Украины (2002)|2002 год]] Файл:Rus Stamp GST-Korolev-Glushko.jpg|На почтовой марке Украины с [[Глушко, Валентин Петрович|В. П. Глушко]], [[Знаки почтовой оплаты Украины (2007)|2007 год]] Файл:Stamp of Kazakhstan 596.jpg|На почтовой марке Казахстана Файл:Почтовая марка СССР № 5713. 1986. День космонавтики.jpg|Почтовая марка СССР № 5713.1986 г. День космонавтики. </gallery> --> ==== Нумизматикала ==== <gallery class="center" widths="150" heights="150"> RR5110-0077R.gif|Рәсәй банкының Королёвҡа арналған иҫтәлекле көмөш тәңкәһе (2 һум, 2007 йыл) Coin of Ukraine Koroliev r.jpg|Украина Милли банкының Королёвҡа бағышланған иҫтәлекле юбилей тәңкәһе (2 грн, 2007 йыл) </gallery> ==== Космонавтикала ==== Союз МС-21 «С. П. Королёв» йыһан карабы 2022 йылдың 18 мартында осоролдо == Фильмдар == === Нәфис һәм телевизион === * 1966 «Иду искать» (Гусаров (Королёвтың прообразы) — [[Жжёнов Георгий Степанович]]) * 1972 «Укрощение огня» (Башкирцев (Королёвтың прообразы) — [[Лавров Кирилл Юрьевич]]) * 1982 «Разбег» — Королёвтың йәш сағы тураһында ([[Баранов Владимир Николаевич]]) * 1985 «Корабль пришельцев» ([[Табаков Олег Павлович]]) * 2005 «Битва за космос» ([[Стив Николсон]]) * 2007 «Королёв» ([[Астахов Сергей Виконтович]]) * 2011 «„Кедр“ пронзает небо» ([[Скляр Игорь Борисович]]) * 2011 «Фурцева» телесериалы ([[Янин Алексей Николаевич]]) * 2011 «Наш космос» ([[Шабалтас Иван Михайлович]]) * 2013 «Гагарин. Первый в космосе» ([[Филиппов Михаил Иванович]]) * 2015 «Главный» ([[Гришко Валерий Викторович]]) * 2017 «Время первых» ([[Ильин Владимир Адольфович]]) * 2017 «Лачуга должника» ([[Волков Вадим Викторович]]) === Документаль === * {{cite episode |title= Главный конструктор. Часть 1-я. Разбег |episodelink= |url=https://www.youtube.com/watch?v=9LbqD1J3e5Y |series= |serieslink= |credits= Документальный фильм. ТО «Экран». 1973 г |network=[[Россия-Культура]] |station= |city= |airdate=08.04.2020 |began= |ended= |season= |seriesno= |number= |minutes=60 |transcript= |transcripturl=|language=ru}} * {{cite episode |title= Главный конструктор. Часть 2-я. Взлет |episodelink= |url= |series= |serieslink= |credits= Документальный фильм. ТО «Экран». 1973 г |network=[[Россия-Культура]] |station= |city= |airdate=09.04.2020 |began= |ended= |season= |seriesno= |number= |minutes=60 |transcript= |transcripturl=|language=ru}} * Королёв. 1 серия. Научно-популярный фильм (1986). Производство [[Центрнаучфильм]], 54 минуты. * Королёв. 2 серия. Научно-популярный фильм (1986). Производство [[Центрнаучфильм]], 59 минут. * «Сергей Королёв. Судьба» — творческая мастерская «Студия А», «[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]», 2004 * «Освобождение конструктора» — телекомпания «Цивилизация», цикл «Империя Королёва». Фильм 1. Телеканал «[[Культура (телеканал)|Культура]]», 2006 * «Трофейный космос» — телекомпания «Цивилизация», цикл «Империя Королёва». Фильм 2. Телеканал «[[Культура (телеканал)|Культура]]», 2006 * «Недосягаемая Луна» — телекомпания «Цивилизация», цикл «Империя Королёва». Фильм 3. Телеканал «[[Культура (телеканал)|Культура]]», 2006 * «Царь-ракета. Прерванный полёт» — Телестудия Роскосмоса, «[[ТВ Центр]]», 2006 * «Мир состоит из звёзд и из людей» — Телеканал «Культура», 2006 * «Первые на Марсе. Неспетая песня Сергея Королёва» — [[телестудия Роскосмоса]], 2007 * «Сергей Королёв. Достучаться до небес» — телестудия Проспект ТВ, «Первый канал», 2007 * «Сергій Корольов» — «НТУ», 2007, (на русско-украинском<!-- ??? --> языке) * «Пять смертей академика Королёва» — Студия «07 Продакшн», телеканал «Интер», 2009, (на русско-украинском<!-- ??? --> языке) * «Королёв. Обратный отсчёт» — телеканал «[[НТВ]]», 2010 * «Сергей Королёв. Жизнь на космической скорости» — телестудия Роскосмоса, программа «Русский космос», телеканал «[[Россия-2]]», 2011 * Открытый космос, 4 серии, 2011 * Гении, 2015, 8 серий, в 7 серии про ракетно-космическую отрасль. * «Колыма — родина нашего страха / 2019 ([[Дудь Юрий Александрович]]) * «Дудь, Колыма и арест Королёва». Канал «Плохой сигнал», 2019 (авторы: Егор Иванов, Алина Браздейкене). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= * <ref name="ПР">{{публикация|статья|язык= ru|автор=К. Сергеев |заглавие=С Новым космическим годом! |тип=газ. |издание=[[Правда]] |место={{М}} |издательство=Правда |год=1964 |месяц=01 |день=01 |номер=1 (16587) |том= |страницы=3 |ссылка= |архив= |архив дата= |ref= }}</ref> }} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''[[Абрамов, Анатолий Петрович (учёный)|Абрамов А. П.]]'' [https://alvthomas.blogspot.com/2021/07/blog-post.html Мой Королёв] // Наука и жизнь, 1991, № 1, с. 124—128. * ''Асташенков П. Т.'' Главный конструктор. — М.: Воениздат, 1975. — 286 с. * «Берег Вселенной» / под редакцией А. С. Болтенко — Киев: издательство «Феникс», 2014 г. — ISBN 978-966-13-6169-9<!-- (проверить ISBN, пока не ищется по нему) --> * {{книга|автор = |часть = |заглавие = Космонавтика. Энциклопедия |оригинал = |ссылка = |ответственный = В. П. Глушко |издание = |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1985 |том = |страницы = |страниц = 528 |серия = |isbn = |тираж = 75000}} * Королёв Сергей Павлович // [[Что такое? Кто такой?]]: т. 2. — М., 1976. — C. 88 * С. П. Королёв. К 100-летию со дня рождения / Миниатюрный фотоальбом. Авторы-составители: Н. С. Королёва, Я. Н. Костюк; Совет РАН по космосу. — М.: Наука, 2007. — 254 с. — ISBN 5-02-035687-5 (в пер.). * ''Ветров Г. С.'' С. П. Королёв и космонавтика. Первые шаги. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1994. — ISBN 5-02-000214-3 * ''[[Голованов, Ярослав Кириллович|Голованов Я. К.]]'' На пороге // Голованов Я. Дорога на космодром. — М., 1982. — С. 400—525 * ''[[Голованов, Ярослав Кириллович|Голованов Я. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20140201131242/http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm «Королёв: Факты и мифы»] * {{cite web |url=http://vystavki.rgantd.ru/korolev/index.htm |title=Историко-документальная интернет-выставка «Космос как судьба». К 100-летию со дня рождения С. П. Королёва|date=2006 |format= |website= |publisher=ФАА «[[Российский государственный архив научно-технической документации]]» |accessdate=2017-11-08 |lang= |description=Семь виртуальных залов |deadlink= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071218002702/http://rgantd.ru/vzal/korolev/plan.htm |archivedate=2007-12-18|ref=РГАНТД }} * {{Публикация|книга|заглавие=Отец|ссылка=https://books.google.ru/books?id=e80pAQAAIAAJ|год=2001|автор=Королёва Наталия Сергеевна|ref=Королёва|место=М.|издательство=Наука|книга=1|страниц=333|isbn=5-02-011809-5}} * {{Публикация|книга|заглавие=Отец|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v_IfAQAAIAAJ|год=2002|автор=Королёва Наталия Сергеевна|ref=Королёва|место=М.|издательство=Наука|книга=2|страниц=410|isbn=5-02-011807-9}} * ''Лазаревич А.'' [http://technocosm.narod.ru/mndream.htm Лунный Сон] (легенда). 1989. * {{БРЭ |статья= Королёв, Сергей Павлович|id= 2098829|автор= [[Легостаев, Виктор Павлович|Легостаев В. П.]]|том= 15|страницы= 344|год= 2010|ref=Легостаев}} * {{книга|автор=[[Осташев, Аркадий Ильич|Осташев А. И.]]|заглавие=Сергей Павлович Королёв-гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве|место=М.|издательство=Изд-во Московского гос. ун-та леса|год=2010|страниц=128|isbn=978-5-8135-0510-2}} * {{книга|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]]|заглавие=«Ракетно-космический наукоград Королёв»|место=М.|издательство=ИП Струченевская О.В.|год=2018|страниц=260|isbn=978-5-905234-12-5}} * {{статья |автор=[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А. И.]] |заглавие=Ракетные перехватчики Королёва |ссылка=https://warspot.ru/18102-raketnye-perehvatchiki-korolyova |язык=ru |издание=warspot.ru |тип=Интернет-портал |год=2020 |месяц=октябрь |число=1 |том= |номер= |страницы= |doi= |ref=Первушин 2020}} * {{статья |автор=Рахманин В. Ф. |заглавие=Тридцать три года в ракетной технике: успехи, разногласия, конфликты |ссылка=http://engine.aviaport.ru/issues/101/pics/pg52.pdf |язык= |издание= |тип=журнал«Двигатель» |год=2015 |месяц= |число= |том= |номер=5(101) |страницы=52—60 |ref=Рахманин |issn=}} * ''Ребров М. Ф.'' Сергей Павлович Королёв. Жизнь и необыкновенная судьба. М.:ОЛМА-ПРЕСС, 2002. — ISBN 5-224-03679-8 * ''Романов А.'' [http://zzl.lib.ru/catalog/10_k.shtml Королёв]. /Серия «[[ЖЗЛ]]» (08): — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1990. * {{книга|автор=Harford, James|заглавие=Korolev: How One Man Masterminded the Soviet Drive to Beat America to the Moon|ссылка=https://archive.org/details/korolevhowoneman0000harf|место=New York|издательство=[[John Wiley & Sons]]|год=1997|allpages=392|isbn=0-471-14853-9}} * {{книга|автор=[[Абрамов, Анатолий Петрович (учёный)|Абрамов, Анатолий Петрович]] |заглавие=Оглядываюсь и не сожалею|место=Барнаул |отпечатано="Новый формат", ИП Колмогоров И.А. |год=2022 |страниц=256 |isbn=978-5-00202-034-8 |ref=Абрамов}} * {{книга|заглавие=С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества|ответственный=под ред. [[Лопота, Виталий Александрович|В. А. Лопота]]|издательство=РКК «Энергия» им. С. П. Королёва|год=2014|страниц=704|тираж=5000|isbn=978-5-906674-04-3}} * Интервью дочери Наталии Королёвой. Газ. Факты, 14 января 2011 г., с. 6. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Сергей Павлович Королёв }} * [https://web.archive.org/web/20140715062757/http://cosmos.ogkuipt.ru/korolev/s-p-korolev-genialniy-konstruktor Полная информация о Королёве] * [https://web.archive.org/web/20070419030937/http://rgantd.ru/vzal/korolev/biografia.htm Биография С. П. Королёва] * [https://web.archive.org/web/20070505205012/http://rgantd.ru/vzal/korolev/fonds.htm Архивные материалы о С. П. Королёве] * [http://polit.ru/science/2007/01/16/korolev1.html Алексей Куприянов. «Проспект Королёва. О чём предпочитают вспоминать и не вспоминать в дни столетия человека, выведшего нас в космос»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120416141742/http://www.polit.ru/article/2007/01/16/korolev1/ |date=2012-04-16 }} // [[Полит.ру]], 16 января 2007 * [https://web.archive.org/web/20090226232818/http://tvroscosmos.ru/?page=korolev «Первые на Марсе. Неспетая песня Сергея Королёва»]. Документальный фильм [[Телестудия Роскосмоса|Телестудии Роскосмоса]] * [http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=581 О нём] // ЦАГИ в лицах {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Русские конструкторы ракетно-космических систем}} [[Категория:СССР‐ҙа репрессияланған ғалимдар]] [[Категория:СССР‐ҙа репрессияланған инженерҙар һәм конструкторҙар]] [[Категория:Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ҡазан техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Совет космонавтикаһына нигеҙ һалыусылар]] [[Категория:Космонавтикаға нигеҙ һалыусылар]] [[Категория:СССР конструкторҙары]] [[Категория:СССР авиаконструкторҙары]] [[Категория:Шәхестәр:СССР космонавтикаһы]] [[Категория:Шәхестәр:Королёв]] [[Категория:Сергей Королёв]] [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:Машина төҙөүселәр]] [[Категория:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:СССР ғалимдары]] [[Категория:Мәскәү физика-техник университетының уҡытыусылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1966 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] 4flgfkf7adweakl041il0g8cq1e9g7u 0 192930 1307270 1257616 2026-10-12T04:17:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307270 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт |конфликт=Йөрәктау тауындағы алыш |часть=[[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)]] |дата=[[16 ноябрь]] [[1707]]|место=[[Йөрәктау]] | итог=Башҡорттарҙың еңеүе<ref>{{Cite web |title=Алдаровщина (Башкирское восстание 1704-1711 гг.) |lang=ru |url=https://youtube.com/watch?v=BfX5bVYnvp0&feature=share |author=[[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]]}}</ref><ref>{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/istoriya-bashkortostana-s-drevneyshih-vremen-usmanov-ufa1996 |title=История Башкортостана с древнейших времен |quote=Отряд по­ встанцев Ногайской и Казанской дорог под предводительством тархана Алдара Исянгильдина и батыра Кусюма Тюлекеева в конце октября—начале ноября около Соловарного городка разгромил отправленный из Уфы усиленный полк. |lang=ru |author=[[Усманов Хәмзә Фәтих улы|Х. Ф. Усманов]] |page=216 |isbn=5-295-01490-8}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230801065701/https://ihtika.ru/book/istoriya-bashkortostana-s-drevneyshih-vremen-usmanov-ufa1996 |date=2023-08-01 }}</ref> |противник1=[[Башҡорттар]] |противник2=[[Рус батшалығы]] |командир1=[[Алдар]]<br>[[Күсем Түләкәев]] |командир2=П. И. Хохлов<br>С. Аристов |силы1=8,000<ref>{{Cite web |url=http://bashenc.online/ru/articles/51465/ |title=Башкирское восстание 1704–1711|quote=В декабре около Солеваренного городка повстанцы под руководством Алдара Исекеева и Кусюма Тюлекеева (около 8 тысяч человек) разгромили правительственный полк (1,3 тысяч солдат, 5 пушек) под командованием полковника П.И. Хохлова. |lang=ru}}</ref> |силы2=1300{{sfn|Хәмиҙуллин|2015|p=36}}<ref>{{Cite web |url=http://bashenc.online/ru/articles/51465/ |title=Башкирское восстание 1704–1711|quote=В декабре около Солеваренного городка повстанцы под руководством Алдара Исекеева и Кусюма Тюлекеева (около 8 тысяч человек) разгромили правительственный полк (1,3 тысяч солдат, 5 пушек) под командованием полковника П.И. Хохлова. |lang=ru}}</ref>}} '''Йөрәктау тауындағы алыш''' – [[Алдар]] һәм [[Күсем Түләкәйев|Күсем Түләкәй улы]] етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары менән [[Рус батшалығы]]ның Хохлов етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында барған ун көнлөк алыш. == Һуғыштың тарихы һәм урыны == Ихтилалсыларға ҡаршы Хохлов етәкселегендәге 1300 һалдаттан торған полк ебәрелә, итхилалсылар сигенә.<ref>{{cite web |title=Алдаровщина (Башкирское восстание (1704-1711 гг.) |url=https://youtube.com/watch?v=BfX5bVYnvp0&feature=share |author=[[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]] |lang=ru}}</ref><ref>{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |title=Башкирские восстания 17-18 веков – феномен в истории народов Евразии |page=148 |author=[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]] |isbn=978-5-295-06448-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |date=2023-07-30 }}</ref> == Ваҡиғалар барышы == [[Алдар]] [[Йөрәктау]] тауы янында батша ғәскәренә һөжүм итә. Ихтилалсылар ғәскәре батша ғәскәрҙәре менән алыша, хөкүмәт көсө тулыһынса тар-мар ителә.<ref>{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |title=Башкирские восстания и индейские войны – феномен в мировой истории |isbn=5-7501-0214-9 |page=193 |author=[[Зиннуров Рафаил Нариман улы|Р. Н. Зинуров]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730191154/https://ihtika.ru/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |date=2023-07-30 }}</ref>{{sfn|Туған|2010|p=103}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди]]|заглавие=История башкир|ответственный=Әмир Юлдашбаев|издательство=Китап|год=2010|страниц=352|isbn=978-5-295-05000-8|ссылка=https://kitaptar.bashkort.org/book/766}} * {{Cite book|год=2015|автор=[[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Салауат Хәмиҙуллин]]|заглавие=История башкирских родов. Кыргыз.|том=10|ссылка=https://kitaptar.bashkort.org/book/1368|страницы=36|isbn=978-5-85051-640-6}} == Һылтанмалар == * [https://m.realnoevremya.ru/articles/66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka?_url=%2Farticles%2F66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka#from_desktop Башкиро-татарские восстания: как Москва сыграла на противоречиях с казахами и калмыками и победила] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928030125/https://m.realnoevremya.ru/articles/66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka?_url=%2Farticles%2F66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka#from_desktop |date=2023-09-28 }} [[Категория:1707 йыл]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:XVIII быуат алыштары]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары алыштары (1704—1711)]] h9lig9ay2ggdc1i870wmszzm64p6uwt 0 192946 1307282 1279324 2026-10-12T09:15:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307282 wikitext text/x-wiki '''Күре Һуғышы''' – [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Күре Халыҡ-Демократик Йөмһүриәтенә]] (Төньяҡ Корея) һәм [[Корея Республикаһы|Күре Йөмһүриәтенә]] (Көньяҡ Корея) араһындағы низағы, уның һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 2,5 миллион кеше һәләк була. Һуғыш халыҡ-ара масштабҡа 1950 йылдың июнендә, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] менән тәьмин ителгән Һәм уның консультацияһы аҫтында Булған Төньяҡ Корея Көньяҡҡа баҫып ингәс, етә. Аҡш-тың төп ҡатнашыусыһы булған берләшкән Милләттәр ойошмаһы көньяҡ кореялылар яғында һуғышҡа инә, Ә [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Халыҡ Йөмһүриәтенә]] Төньяҡ Кореяға ярҙамға килә. Ике яҡтан да миллиондан ашыу хәрби юғалтыуҙар кисергәндән һуң, хәрби хәрәкәттәр 1953 йылдың июлендә тамамлана, Ә Корея һаман да ике дошман дәүләткә бүленгән булып ҡала. 1954 йылдағы һөйләшеүҙәр артабанғы килешеүгә килтермәй, һәм шул ваҡыттан алып фронт һыҙығы Төньяҡ һәм Көньяҡ Корея араһындағы сик сифатында ҡабул ителә.<ref>{{Cite web|title=Korean War {{!}} Combatants, Summary, Years, Casualties, & Facts|url=https://www.britannica.com/event/Korean-War|author=Allan R. Millett}}</ref>{{Хәрби конфликт|конфликт=Күре һуғышы<br><small> [[Корея Республикаһы|Күриә йөмһүриәтенә]]: ({{lang|ko|한국전쟁, 6·25 전쟁}})</small><br><small>[[КХДР]]: ({{lang|ko|조국해방전쟁}})</small>|часть=[[Һалҡын һуғыш]], [[Курү низағы]]|изображение=Koreanwarmontage.jpg|причина=Ким Ир Сенаның Күриәне үҙ хакимлеге аҫтында берләштерергә маташыуы|заголовок="Сәғәт уғы буйынса": аҡш-Тың ДИҢГЕҘ пехотаһы корпусы ҡытай һалдаттарын әсирлеккә ала; Douglas A-26 Invader B-26 бомбаларҙы маҡсатҡа ташлай; Көньяҡ Күриә ҡасаҡтары; Аҡш-тың Диңгеҙ пехотаһы Корпусы Инчхонға Төшә; бмо-ның тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре 38-се параллелде киҫеп үтәләр, пхеньяндан сигенәләр|дата=[[25 июнь]] [[1950]] — [[27 июль]] [[1953]] ([[Разделение Кореи|формаль рәүештә дауам итә]])|место=[[Корея ярымутрауы|Күриә ярымутрауы]]|изменения=КХДР кэсон районын ала, әммә 38-се параллелдән төньяҡ-көнсығыштараҡ 3900 км2 территорияһын юғалта. Сик буйлап Киңлеге 4 км һәм оҙонлоғо 241 км Булған Демилитаризацияланған зона (Корея) корея демилитаризацияланған зонаһы булдырылған.<ref>{{cite web |title=Korean War, years of stalemate |url=https://history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |author=Birtle, Andrew J. |date=2020 |place=U.S University of military history}}</ref>|итог=Күриәне КХДР һәм Күриә Йөмһүриәтенә бүлеү; Күриәнең тыныслыҡ һәм ут туҡтатыу тураһында килешеүе.|противник1=* {{Флагификация|Республика Корея}} * {{Флаг ООН}} '''[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]:''' * {{Флагификация|США|1912}} * {{Флаг|Великобритания}} [[Британская империя|Великобритания]] {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = {{без жирного|и доминионы}} | • {{Флагификация|Австралия}}<br> • {{Флагификация|Новая Зеландия}}<br> • {{Флагификация|Канада|1921}}<br> • {{Флаг ЮАС (1928)}} [[Южно-Африканский Союз|ЮАС]]<br> }} * {{Флагификация|Турция}} * {{Флагификация|Филиппины}} * {{Флагификация|Таиланд}} * [[Файл:Flag of Ethiopia (1897-1936; 1941-1974).svg|22px|border]] [[Эфиопская империя|Эфиопия]] * [[Файл:Hellenic Kingdom Flag 1935.svg|border|22px]] [[Королевство Греция|Греция]] * {{флаг|Франция}} [[Четвёртая французская республика|Франция]] * {{Флагификация|Колумбия}} * {{Флагификация|Бельгия}} * {{Флагификация|Нидерланды}} * {{Флагификация|Люксембург}} {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = При поддержке: | • {{флагификация|ФРГ}}<ref name="Germany">{{Cite news |date=2018-06-22 |title=독일, 62년만에 6.25 전쟁 의료지원국에 포함…총 6개국으로 늘어 |work=[[해럴드 경제]] |url=http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20180622000293 |access-date=2021-04-04}}</ref><br> • {{флагификация|Индия}}<br> • {{флагификация|Норвегия}}<br> • {{флагификация|Швеция}}<br> • {{флагификация|Дания}}<br> • {{флагификация|Израиль}}<ref>{{Cite journal |last=Young |first=Sam Ma |date=2010 |title=Israel's Role in the UN during the Korean War |url=http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |url-status=dead |journal=Israel Journal of Foreign Affairs |volume=4 |issue=3 |pages=81–89 |doi=10.1080/23739770.2010.11446616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824212403/http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |archive-date=24 August 2015 |s2cid=219293462}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824212403/http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |date=24 August 2015 }}</ref><br> • [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)]]<br> • {{флагификация|Япония}}<ref name="auto">{{Cite journal |last=Morris-Suzuki |first=Tessa |author-link=Tessa Morris-Suzuki |date=July 29, 2012 |title=Post-War Warriors: Japanese Combatants in the Korean War |url=https://apjjf.org/2012/10/31/Tessa-Morris-Suzuki/3803/article.html |journal=The Asia-Pacific Journal: Japan Focus |volume=10 |issue=31}}</ref><br> • [[Доминион Пакистан|Пакистан]]<ref>{{Cite web |last=Whan-woo |first=Yi |date=16 September 2019 |title=Pakistan's Defense Day rekindles Korean War relief aid |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/09/176_275587.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127113137/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/09/176_275587.html |archive-date=27 November 2020 |access-date=2 May 2020 |website=[[The Korea Times]]}}</ref><br> • {{флаг|Куба|1902}} [[Республика Куба (1902–1959)|Куба]]<br> • {{флагификация|Сальвадор}}<br> • {{флаг|Испания|1938}} [[Франкистская Испания|Испания]]<ref>{{Cite book |last=Edles |first=Laura Desfor |url=https://archive.org/details/symbolritualnews00edle |title=Symbol and Ritual in the New Spain: the transition to democracy after Franco |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521628853 |location=Cambridge, UK |page=[https://archive.org/details/symbolritualnews00edle/page/n45 32] |url-access=limited}}</ref><br> }}|противник2=* {{Флагификация|КНДР}} * {{Флагификация|КНР}} * {{Флагификация|СССР|1923}} ([[ВВС СССР в Корейской войне|авиация]]) {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = При поддержке: | • {{Флаг|НСРА}} [[Народная Республика Албания|Албания]]<br> • {{Флаг|Болгария|1948}} [[Народная Республика Болгария|Болгария]]<br> • {{Флаг|Чехословакия}} [[ЧССР|Чехословакия]]<br> • {{Флаг|ГДР}} [[ГДР]]<ref name="528KWA">{{Cite book |last=Edwards |first=Paul M. |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |title=Korean War Almanac |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0816074679 |series=Almanacs of American wars |location=New York |page=528 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704225317/https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |archive-date=4 July 2017 |url-status=live}}</ref><br> • {{Флаг|ВНР|1949}} [[Венгерская Народная Республика|Венгрия]]<ref name="528KWA"/><ref>{{Cite web |last=Kocsis |first=Piroska |date=2005 |title=Magyar orvosok Koreában (1950–1957) |url=http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510103932/http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |archive-date=10 May 2017 |access-date=22 November 2016 |website=ArchivNet: XX. századi történeti források |publisher=Magyar Országos Levéltár |location=Budapest |language=hu}}</ref><br> • {{Флаг|МНР}} [[Монгольская Народная Республика|Монголия]]<br> • {{Флаг|ПНР|до 1980}} [[Польская Народная Республика|Польша]]<br> • {{Флаг|Румыния|1948}} [[Румынская Народная Республика|Румыния]]<ref>{{Cite web |date=December 2011 |title=Romania's "Fraternal Support" to North Korea during the Korean War, 1950–1953 |url=http://www.wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221013614/http://wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |archive-date=21 February 2013 |access-date=24 January 2013 |publisher=Wilson Centre}}</ref><br> }}|силы1=см. [[#Статистика|ниже]]|силы2=см. [[#Статистика|ниже]]|командир1=* [[File:Flag of the President of South Korea.svg|22px|border]] [[Ли Сын Ман]] * [[File:Flag of the Prime Minister of the Republic of Korea.svg|22px|border]] [[Чон Иль Гвон]] * {{Флаг|Республика Корея}} {{не переведено 5|Син Сон Мо|Син Сон Мо|en|Shin Sung-mo}} * {{Флаг|Республика Корея}} [[Пэк Сонёп]] * {{Флаг|Республика Корея}} [[Сон Вониль]] * [[Файл:Flag of the President of the United States of America.svg|border|22px]] [[Трумэн, Гарри|Гарри Трумэн]]<br> * [[Файл:Flag of the President of the United States of America.svg|border|22px]] [[Эйзенхауэр, Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэр]] * {{Флаг|США|1912}} [[Ловетт, Роберт|Роберт Ловетт]] * {{Флаг|США|1912}} [[Макартур, Дуглас|Дуглас Макартур]] * {{Флаг|США|1912}} [[Риджуэй, Мэтью Банкер|Мэтью Риджуэй]] * {{Флаг|США|1912}} [[Кларк, Марк Уэйн|Марк Кларк]] * [[File:British Army Logo.svg|22x22пкс]] [[Эттли, Клемент|Клемент Эттли]] * [[File:British Army Logo.svg|22x22пкс]] [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчилль]] * {{Флаг|Великобритания}} {{нп3|Коуд, Бэзил|Бэзил Коуд|en|Basil Coad}} * {{Флаг|Турция}} [[Языджи, Тахсин|Тахсин Язычи]]|командир2=[[File:Flag of the Workers' Party of Korea.svg|22px|border]] [[Ким Ир Сен]]<br>{{Флаг|КНДР}} [[Пак Хон Ён]]<ref>Фактически был соруководителем страны наряду с Ким Ир Сеном, см.: {{cite web|url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2010/06/24/2010062400087.html|title=2010, 인물로 다시 보는 6·25 "이 자식아, 전쟁지면 너도 책임있어" 김일성, 박헌영에 잉크병 집어 던져|author=이지수.|publisher=조선일보|lang=ko|accessdate=2010-09-15}}</ref><br>{{Флаг|КНДР}} [[Чхве Ён Гон]]<br>{{Флаг|КНДР}} [[Ким Чхэк]]<br>[[File:Flag of the Communist Party of China.svg|22x22пкс|border]] [[Мао Цзэдун]]<br>{{Флаг|КНР}} [[Пэн Дэхуай]]<br>{{Флаг|КНР}} [[Чэнь Гэн]]<br>{{Флаг|Китай}} [[Дэн Хуа]]<br>[[File:Coat of arms of the Soviet Union (1946–1956).svg|22px]] [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]<br>{{Флаг|СССР|1923}} [[Васильев, Николай Алексеевич (генерал)|Николай Васильев]]<br>{{Флаг|СССР|1923}} [[Разуваев, Владимир Николаевич|Владимир Разуваев]]<br>{{Флаг|СССР|1923}} [[Лобов, Георгий Агеевич|Георгий Лобов]]<br>{{Флаг|СССР|1923}} [[Слюсарев, Сидор Васильевич|Сидор Слюсарев]]|потери1={{флаг|ООН}}<br> погиҙар: 40&nbsp;670<br> яраланғандар: 104&nbsp;280<br> хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар: 9931<br> {{флаг|Республика Корея}}<br> погиҙар: 137&nbsp;899<br> яраланғандар: 450&nbsp;742<br> хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар: 32&nbsp;838<ref>{{cite web|url=http://www.withcountry.mil.kr/info/koreanwar/war3/20070214/1_-3722.jsp?menu=menu2|title=6.25 전쟁의 피해|publisher=대한민국 국방부|lang=ko|accessdate=2010-06-25|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722140709/http://www.withcountry.mil.kr/info/koreanwar/war3/20070214/1_-3722.jsp?menu=menu2|archivedate=2011-07-22}}</ref><br> см. [[#Статистика|ниже]]|потери2={{Флаг|КНДР}}'''''(КХДР баһалары)'':'''<br> погиҙар: 112 тыс.<br> яраланғандар: 303 тыс.<br> хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар: 120 тыс.<ref name="Hickey">{{cite web |author = Michael Hickey. |title = The Korean War: An Overview |url = http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_04.shtml |publisher = [[Би-би-си]] |accessdate = 2011-12-31 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68gozMgsT?url=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_01.shtml |archivedate = 2012-06-25 }}</ref><br> {{Флаг|КНР}}'''''(Оценки КНР)'':'''<ref name="Li111">{{книга | автор = Xiaobing Li. | год = 2007 | заглавие = A History of the Modern Chinese Army | ссылка = https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi | издательство = University Press of Kentucky | место = Lexington, KY | isbn = 978-0-8131-2438-4 | pages = [https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi/page/111 111] }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110715215412/http://www.nyconsulate.prchina.org/eng/xw/t31430.htm Korean War: In the View of Cost-effectiveness]</ref><br> погиҙар: 60—148 тыс.<br> яраланғандар: 383,5 тыс.<br> дауаханаға һалынған: 450 тыс.<br> хәбәрһеҙ юғалғандар: 4000<br> хәрби әсирҙәр: 21 тыс.<br> '''''(АҠШ баһалары)'':'''<ref name="Hickey" /><br> погиҙар: күберәк 400 тыс.<br> яраланғандар: 486 тыс.<br> хәрбиҙәр: 21 тыс.<br> {{Флаг|СССР|1923}}<br> погибших: 282 <ref name="Krivosheev1997">{{книга | автор = Grigorij F. Krivošeev | заглавие = [[Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century]] | год = 1997 | издательство = Greenhill | место = London | isbn = 1-85367-280-7 }}</ref><br> см. [[#Статистика|ниже]]}}1910 йылда Япония империяһы Кореяны аннексиялай, унда Ул 1945 йылдың 15 авгусында [[Икенсе донъя һуғышы]] аҙағында капитуляцияға тиклем 35 йыл идара итә. == Иҫкәрмәләр == <references /> [[Категория:Корея һуғыштары]] t1feiggpadm7t3wg7gr6ets2vvzzdlr 0 193447 1307257 1291829 2026-10-11T21:17:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307257 wikitext text/x-wiki '''Златоуст янындағы алыш''' – башҡорт һәм татар баш күтәреүселәре Һәм [[Рус батшалығы|Рус батшалығының]] хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш. Был 1704-1711 йылдарҙағы [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|Башҡорт ихтилалы]] ваҡиғаларының береһе. {{Хәрби конфликт|конфликт=Златоуст янындағы алыш|часть=[[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)]]|дата=7 январь, 1708 йыл|место=[[Златоуст]]|итог=Башҡорт еңеше|противник1=Башҡорт баш күтәреүселәре<br>Татар баш күтәреүселәр|противник2=[[Рус батшалығы]]}} == Тарих башы == 1708 йылдың 26 декабрендә башҡорт баш күтәреүселәре Сарапул өйәҙенә бәреп инә һәм Березовка, Буй, Тарасов, Таскинов, Касев, Китаев, Глухов, Шадрин, Отросов, Мостовая ауылдарын ҡамай. Был ваҡиғалар ваҡытында бер нисә ауыл яндырыла һәм күп кенә крәҫтиәндәр әсирлеккә алына.Баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре Уҫы юлына янаған.{{sfn|Акманов|1993|p=153}} == Ваҡиғалар барышы == 7 ғинуарҙа баш күтәреүселәр Көңгөр өйәҙенә бәреп инә һәм татар баш күтәреүселәре ярҙамында [[Златоуст]], Преображенское, Введенское, Никольское, Медянское, покровское ауылдарын һәм өйәҙҙең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан башҡа пункттарҙы баҫып ала.{{sfn|Акманов|1993|p=153}}{{sfn|Хәмиҙуллин|2017|p=78}}{{sfn|Зинуров|2001|p=193}} == Эҙемтәләре == Көңгөрҙә ҡамауға ашығыс әҙерләнә башлайҙар.{{sfn|Акманов|2016|p=152}} Урыҫтар Көңгөр диуарҙарын нығытырға теләй. Һалдаттарға ҡорал бирә башлайҙар, пистолеттар ҡуялар, һаҡсылар бүлеп бирәләр.Баш күтәреүселәр үҙҙәренең көсө массаларға ярҙам итеүҙә икәнен яҡшы аңлай. Ғәҙәттә, уларға тиклем кешеләрҙе сафҡа инергә саҡырыусы йүгереүселәр булған. Был бигерәк тә ихтилал көсәйгәндә сағыла.{{sfn|Акманов|1993|p=153-154}} == Шулай уҡ ҡарарға == * [[Введенское алыу (1708)]] == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book |last=Акманов |first=Ирек |url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |title=Башкирские восстания XVII–XVIII веков – феномен в истории народов Евразии |year=2016 |isbn=978-5-295-06448-7 |language=ru}} * {{Cite book |last=Хәмиҙуллин |first=Салауат |url=https://web.archive.org/web/20230714070138/https://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-sart-i-kalmak-tom-27--ufa-2017--456-s |title=История башкирских родов. Сарт и Калмак. |last2=Азнабаев |first2=Булат |year=2017 |isbn=978-5-295-06821-8 |volume=27 |language=ru}} * {{Cite book |last=Зинуров |first=Рафаил |url=https://ihtika.ru/index.php/book/zinurov-rn-bashkirskie-vosstaniya-i-indeyskie-voyny-ufa-2001-536-s |title=Башкирские восстания и индейские войны – феномен в мировой истории |year=2001 |isbn=5-7501-0214-9 |language=ru}} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Акманов |year=1993 |first=Ирек |url=https://web.archive.org/web/20230730153203/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |title=Башкирские восстания |isbn=5-295-01126-7 |language=ru}} == Һылтанмалар == * [https://istoriyakratko.ru/pravlenie-romanovyh/sobytiya/bashkirskoe-vosstanie-1704-1711-tablitsa.html Башкирское восстание (1704-1711)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202093059/https://istoriyakratko.ru/pravlenie-romanovyh/sobytiya/bashkirskoe-vosstanie-1704-1711-tablitsa.html |date=2023-12-02 }} * [https://youtube.com/watch?v=BfX5bVYnvp0&feature=share Алдаровщина (Башкирское восстание 1704-1711 гг.)] * [https://m.realnoevremya.ru/articles/66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka?_url=%2Farticles%2F66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka#from_desktop Башкиро-татарские восстания: как Москва сыграла на противоречиях с казахами и калмыками и победила] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928030125/https://m.realnoevremya.ru/articles/66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka?_url=%2Farticles%2F66922-bashkirskie-tatarskie-vosstaniya-xviii-veka#from_desktop |date=2023-09-28 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе тарихы]] pqn96rpsaiicg0n8yo09k2a01m8esn0 0 198096 1307280 1273656 2026-10-12T08:38:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307280 wikitext text/x-wiki {{Персона | оригинал имени = {{lang-mk|Жамила Колономос}} | ширина = 250 }} '''Жамила Ангела Исак''' '''Колономос''' ({{Lang-mk|Жамила Колономос}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[сефард]] азатлыҡ көрәшсеһе, яҙыусы, академик һәм хәҙерге Төньяҡ Македония территорияһында эшмәкәрлек алып барыусы сәйәси активист. Болгарҙар тыуған ҡалаһы Монастырҙы (хәҙерге Битола) оккупациялаған осорҙа Югославия халыҡ-азатлыҡ армияһына ҡушыла. Македонияны азат итеү көрәшенән һуң, әйләнеп ҡайтҡас, Жамила Колономос Монастырға ҡайта һәм бөтә ғаиләһенең Треблинка концлагерында үлтерелеүе тураһында белә. Баш ҡалаға күсеп килә, Скопьела Изге Кирилл һәм Мефодий Университеты профессоры була һәм сефард телен һәм илдең йәһүд общинаһы тарихын һаҡлау өҫтөндә эшләй. == Биографияһы == === Бала сағы, йәшлек йылдары === Жамила Колономос 1922 йылда Монастырҙа (хәҙер [[Битола]]) тыуған<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.sephardicstudies.org/monastirwj_book_author.html|title=About the Author|website=Foundation for the Advancement of Sephardic Studies and Culture|date=2008|access-date=2021-03-18|url-status=live|archive-date=2015-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717090119/http://www.sephardicstudies.org/monastirwj_book_author.html|deadlink=no}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn36922|title=Jamila Kolonomos collection|website=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2021-03-19|url-status=live|archive-date=2021-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626194625/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn36922|deadlink=no}}</ref>. Ҡаланың йәһүд общинаһында үҫә,атаһы банк идарасыһы була<ref name=":2">{{Cite news|date=2011-11-27|title='I lost my whole family in the Holocaust'|lang=en-GB|website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-15889837|url-status=live|accessdate=2021-03-19|archivedate=2021-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318192955/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-15889837}}</ref>. Жамиланың ата-әсәһе Исак һәм Эстерина Францез Колономостарҙың биш балаһы була<ref name=":1" /><ref name=":43">{{Cite book|url=http://jevrejskadigitalnabiblioteka.rs/bitstream/id/3130/WSU0304kolonomosinbattle.pdf|title=We Survived: Yugoslav Jews on the Holocaust|publisher=The Jewish Historical Musem of Federation of Jewish Communities in Yugoslavia|year=2009|isbn=978-86-903751-9-6|volume=3|location=Belgrade|chapter=Žamila-Anđela Kolonomos: In battle from day one}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626202706/http://jevrejskadigitalnabiblioteka.rs/bitstream/id/3130/WSU0304kolonomosinbattle.pdf |date=2021-06-26 }} {{Cite web |url=http://jevrejskadigitalnabiblioteka.rs/bitstream/id/3130/WSU0304kolonomosinbattle.pdf |title=Источник |access-date=2022-03-27 |archive-date=2021-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210626202706/http://jevrejskadigitalnabiblioteka.rs/bitstream/id/3130/WSU0304kolonomosinbattle.pdf |deadlink=unfit }}</ref>. Уның атаһы йәһүд-романиоттар тоҡомонан була<ref name=":1" />. Колономос ғаиләһе, йәһүд байрамдарын билдәләһә лә, ҡәтғи динилек меән айырылып тормаған<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Cite web|url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn512718|title=Oral history interview with Zamila Kolonomos|author=Almuli|first=Jasa|website=United States Holocaust Memorial Museum|date=1995-11-24|access-date=2021-03-19|url-status=live|archive-date=2021-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626194622/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn512718|deadlink=no}}</ref>. Мультимәҙәни төбәктә йәшәгәнлектән, Коломоностар [[сефард]], [[грек]], [[француз]], [[серб]] һәм [[төрөк]] телдәрендә һөйләшкән<ref name=":1" />. 1940 йылдан Жамила Коломонос Битолдағы француз мәктәбендә уҡый<ref name=":43" />, һәм Ха-шомер ха-цаир социалистик-сионист йәштәр ойошмаһы ағзаһы була<ref name=":1" />. === Икенсе донъя һуғышы === 1941 йылда Нацист Германияһы, ә һуңынан Өсөнсө Болгар батшалығы Югослав Македонияһын, шул иҫәптән Монастырҙы ла, оккупациялай. Оккупация башланғандан һуң 19 йәшендә Жамила Колономос Югославияның халыҡ-азатлыҡ армияһына — Югославия коммунистары союзының «Күсәр» илдәре һәм уларҙың союздаштары» оккупацияһына ҡаршылыҡ күрһәтеүгә ҡушыла<ref name=":0" />. Был, быны үҙен яҡлау ысулы итеп күргән атаһы ярҙамында эшләнә: Жамиланың әсәһе шул уҡ йылда йөрәк өйәнәгенән вафат була<ref name=":2" /><ref name=":43" />. Ул, ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр өсөн аяҡ кейеме етештереү һәм ҡорал йыйыу юлы менән, Ха-шомер ха-цаир аша фашизмға ҡаршы хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Жамила ҡатын ҡыҙҙар һәм йәштәр өсөн йәшерен ҡаршылыҡ төркөмдәре ойошторорға ярҙам итә<ref name=":1" />. [[Файл:Bitoljsko-prespanski_partizanski_odred.JPG|альт=Žamila Kolonomos with fellow Dame Gruev partisan fighters in Macedonia.|мини| Жамила Колономос (уртала) [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Югославия Македонияһында Груев, Дамян отряды яугирҙәре менән]] 1943 йылдың мартында, монастырь йәһүдтәре тотоп ҡыуып сығарғанда, Колономос һәм ҡаршылыҡ хәрәкәтенең башҡа бер нисә йәһүд ҡатнашыусыһы, тәмәке киоскында йәшеренеп, ҡасып ҡотола. Ул ҡаланан ҡаса һәм киләһе айҙа Партизан армияһының Дамян Груев отрядына ҡушыла<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Монастырҙың йәһүд общинаһы тулыһынса тиерлек юҡ ителә. Жамила Колономос 18 ғаилә ағзаһын, шул иҫәптән атаһын, олатай-өләсәйен, ағаларын һәм апаларын юғалта, Уларҙы Треблинка үлем лагерына ебәрәләр<ref name=":2" />. Ул яҡын һәм алыҫ туғандары араһында Холокосттан тере ҡалған берҙән-бер кеше була<ref name=":43" />. Цвета хәрби псевдонимы аҫтында һуғышып, ул ваҡыт үтеү менән бер нисә батальон комиссары дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, һуңынан македон бригадаһы һәм 42-се югослав дивизияһы комиссары урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Шулай уҡ отряд гәзитен мөхәррирләй <ref name=":1" /><ref name=":5" />. 1943-1944 йылдарҙың ҡышында Жамила Колономос аслыҡтан саҡ үлмәй ҡалғас, шартлаған снаряд ярсығынан яралана, шулай уҡ Дебарҙы азат итеү өсөн алышта арҡаһы яралана. Ул иҫән ҡала, һәм 1944 йылдың ноябрендә Югославия Македонияһы тулыһынса азат ителә<ref name=":1" />. === Һуғыштан һуңғы осор === 1944 йылдың декабрендә Югославия Македонияһы азат ителгәндән һуң ул, бер нисә тапҡыр уның ғүмерен ҡотҡарған азатлыҡ өсөн көрәшсе Чеде Филиповскиға кейәүгә сыға<ref name=":1" /><ref name=":43" /><ref name=":5" />. Уның яңы ире 1945 йылдың июнендә автомобиль һәләкәтендә һәләк була; бер айҙан Һуң Колономостың Мира исемле ҡыҙы тыуа<ref name=":1" />. 1945 йылдың аҙағында, ғаилә ағзаларының үлеме тураһында ишеткәс, Скопьеға күсеп килә<ref name=":2" />. Унда ул 1947 йылдың июнендә Битола оккупацияһын кисергән Аврам Садикариоға кейәүгә сыға<ref name=":1" />. Парҙың Сэмюэл исемле улдары тыуа, һәм улар 2007 йылға тиклем никахта тора. 1963 Йылда Колономос Скопьела ер тетрәү һөҙөмтәһендә 18 йәшлек ҡыҙы Мираны юғалта<ref name=":43" />. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡаршылыҡ хәрәкәтендә хәрби хеҙмәтен таныу билдәһе итеп бер нисә милли миҙалға, шул иҫәптән 1941 йылдың Партизан иҫтәлекле билдәһенә лайыҡ була<ref name=":1" />. Ул, Югослав ҡаршылыҡ Альянсы, Македонияның балалыҡты яҡлау Союзы һәм Македонияның ҡатын-ҡыҙ-антифашистар Альянсы аша, сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә<ref name=":0" />. Ҡатын-ҡыҙҙар ассоциациялары Союзы, Һуғыш ветерандары Союзы һәм башҡа төрлө берекмәләр президенты була<ref name=":43" />. 1956 йылда Ул Югославия делегацияһы составында Ҡытайға бара һәм Мао Цзэдун менән осраша<ref>{{Cite web|url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1167351|title=Members of the Yugoslav delegation to China pose with Mao Zedong, in front of the flag of the People's Republic of China.|website=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2021-03-19|url-status=live|archive-date=2021-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626194623/https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1167351|deadlink=no}}</ref>. Пенсияға сыҡҡанға тиклем<ref name=":43" /> Македония Социалистик Республикаһының Милли ассамблеяһы депутаты һәм Македония Республикаһы Советы ағзаһы була<ref name=":0" />. === Академик һәм публицистик карьераһы === 1961 йылда Жамила Коломонос Скопье Изге Кирилл һәм Мефодий университетынан сефард теле буйынса докторлыҡ дәрәжәһен ала<ref name=":1" /><ref name=":43" />, ә 1962 йылда ул унда романистика профессоры була<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/yugoslavia|title=Yugoslavia|author=Freidenreich|first=Harriet|website=Jewish Women's Archive|access-date=2021-03-19|url-status=live|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213102926/https://jwa.org/encyclopedia/article/yugoslavia|deadlink=no}}</ref>. Был осорҙа шулай уҡ Париждағы Сорбонна университетында уҡый<ref name=":43" /><ref>{{Cite journal|author=Cohen|first=Julia Phillips|date=Summer 2010|title=Sephardic Scholarly Worlds: Toward a Novel Geography of Modern Jewish History|journal=The Jewish Quarterly Review|volume=100|issue=3}}</ref>. Төбәк тарихы, сефард теле һәм Икенсе донъя һуғышы осоронда Югослав-македон ҡаршылығы буйынса төрлө мәҡәләләр һәм китаптар яҙа һәм мөхәррирләй<ref name=":0" />. Атап әйткәндә, «Евреи в Македонии во время Второй мировой войны (1941-1945)» (макед. Евреите В Македонија в Втората светска војна (1941-1945) китабы, башта Вера Вескових-Вангели менән авторҙашлыҡта 1986 йылда македон телендә баҫылып сыға<ref name=":3">{{Cite web|url=http://worldcat.org/identities/lccn-n87923557/|title=Kolonomos, Žamila|website=WorldCat|url-status=live|access-date=2022-03-27|archive-date=2022-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327075334/http://worldcat.org/identities/lccn-n87923557/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/tower-of-sephardic-faces-the-jewish-community-of-monastir-macedonia|title=Tower of Sephardic faces: The Jewish community of Monastir, Macedonia|author=Cohen|first=Mark|website=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2021-03-18|url-status=live|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228230231/https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/tower-of-sephardic-faces-the-jewish-community-of-monastir-macedonia|deadlink=no}}</ref>. 1970 йылдарҙа сефард теле, мәҙәниәте һәм тарихы буйынса ике йыйынтыҡ баҫтырып сығара: «Пословицы и поговорки сефардских евреев Боснии и Герцеговины» (босн. Poslovice i izreke Sefardskih Jevreja Bosne i Hercegovine), унда Босния һәм Герцеговина тикшерелә, һәм «Пословицы, поговорки и рассказы евреев-сефардов в Македонии» ({{Lang-bs|Poslovice, izreke i priče sefardskih Jevreja Makedonije}})<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal|author=Galton|first=Herbert|date=1983|title=Poslovice, Izreke i Priče Sefardskih Jevreja Makedonije (Proverbs, Sayings and Tales of the Sephardi Jews of Macedonia). By Žamila Kolonomos|url=https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/abs/poslovice-izreke-i-price-sefardskih-jevreja-makedonije-proverbs-sayings-and-tales-of-the-sephardi-jews-of-macedonia-by-zamila-kolonomos-belgrade-federation-of-jewish-communities-in-yugoslavia-1978-192-pp-paper/02A27DAAF65FE1EA53750F108370BF85|journal=Slavic Review|language=en|volume=42|issue=2|pages=317–318|doi=10.2307/2497564|issn=0037-6779|access-date=2022-03-27|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115192616/https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/abs/poslovice-izreke-i-price-sefardskih-jevreja-makedonije-proverbs-sayings-and-tales-of-the-sephardi-jews-of-macedonia-by-zamila-kolonomos-belgrade-federation-of-jewish-communities-in-yugoslavia-1978-192-pp-paper/02A27DAAF65FE1EA53750F108370BF85|url-status=live}}</ref>. Жамила Колономос шул осорҙағы Төньяҡ Македония йәһүдтәренең тел һәм мәҙәни мираҫын йыйыусы берҙән-бер кеше тип һанала<ref name=":6">{{Cite journal|author=Vidaković-Petrov|first=Krinka|date=June 2015|title=Judeo-Spanish Riddles From Macedonia|url=https://esefarad.com/wp-content/uploads/2016/10/judeo-spanish_riddles_from_macedonia.pdf|journal=Balkania|access-date=2022-03-27|archive-date=2021-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626202708/https://esefarad.com/wp-content/uploads/2016/10/judeo-spanish_riddles_from_macedonia.pdf|url-status=live}}</ref>. Уның 2006 йылда сыҡҡан «Монастырь без евреев» ({{Lang-es|Monastir sin Djudios}}) мемуарҙары инглиз теленә тәржемә ителеп, 2008 йылда «Монастырь без евреев: воспоминания еврейского партизана в Македонии» ({{Lang-en|Monastir Without Jews: Recollections of a Jewish Partisan in Macedonia}}) донъя күрә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Һуңынан уның 2007 йылда сыҡҡан «Движение Сопротивления и евреи Македонии» ({{Lang-mk|Движењето на отпорот и Евреите од Македонија}}) мемуарҙары инглиз теленә 2013 йылда тәржемә ителгән<ref name=":3" />. Уның китаптары сефард телендә лә, македон телендә лә баҫылған<ref name=":3" />. === Үлеме һәм мираҫы === Жамила Колономос Скопьела 2013 йылда 91 йәшендә вафат була<ref name=":1" />. Уның эше хәҙерге Төньяҡ Македония территорияһындағы йәһүд тормошо һәм Холокост тураһында тәүге хикәйәләрҙең береһе булып тора<ref name=":2" /><ref name=":6" />. Жамиланың фотоһүрәттәре, документтары, миҙалдары һәм башҡа әйберҙәр коллекцияһы АҠШ-тағы Холокост Мемориаль музейында һаҡлана<ref name=":1" />. == Һайланма хеҙмәттәре == * Poslovice i izreke sefardskih Jevreja Bosne i Hercegovine (1976); * Poslovice, izreke i priče sefardskih Jevreja Makedonije (1978); * Evreite vo Makedonija vo Vtorata svetska vojna, 1941—1945 (совместно с Верой-Вескових-Врангели, 1986); * Sefardski odglasi: Studii i sekavanyaza evreite od Makedoniya (1995); * Monastir sin Djudios (2006). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn36922 Коллекция Жамилы Колономос] в [[Мемориальный музей Холокоста (США)|Мемориальном музее Холокоста]] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Югославияның Халыҡ-азатлыҡ һуғышында ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Төньяҡ Македония коммунистары]] [[Категория:Сефардтар]] [[Категория:Төньяҡ Македония яҙыусылары]] [[Категория:Төньяҡ Македонияның активистары]] [[Категория:Төньяҡ Македония профессорҙары]] [[Категория:Ха-шомер ха-цаир]] abrhxhuo1tmua1mx6mupvdxlceo56lh 0 199598 1307253 1283516 2026-10-11T17:12:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307253 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Дәф''' ({{Lang-az|dəf}}, фар. دف, әрм. դափ, {{Lang-ar|دف}}), [[Әзербайжандар|азербайжандарҙа]] - ғ''авал'' ({{Lang-az|Qaval}}), [[үзбәктәр]] һәм [[Тажиктар|тажиктарҙа]] - ''дойра'' ({{Lang-tg|дойра}}) — [[Ғәрәптәр|ғәрәп]]-фарсыларҙа һәм [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]], шул иҫәптән [[Татарҙар|татарҙарҙа]] ла<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.tatfolk.ru/test/index.php?content=books&type=video|author=Завгарова Ф.Х.|title=Дәф – татар халык музыка уен коралы|accessyear=2020-07-04}}{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>, таратыу тапҡан бәрмә музыка уйын ҡоралы. [[Әзербайжандар|Әзербайжан]], [[Тажиктар|тажик]], [[Үзбәктәр|үзбәк]], фарсы, [[Әрмәндәр|әрмән]], [[Татарҙар|татар]] һ.б. халыҡтарҙың академик һәм популяр музыкаһында әһәмиәтле урынға эйә. == Тасуирлама == Дәф ағас туғымға һуҙылған мәрсин тиреһенән эшләнә. Һуңғы ваҡытта мәрсин тиреһен пластикҡа алмаштырғандар. Туғымға ҡайһы бер ваҡытта махсус шылтыратыу тауышын сығарыу өсөн яҡынса 60—70 тимер йөҙөк беркетелә<ref>{{Citation|title=Азербайджанский рамочный барабан на сайте www.ethnobeat.ru|url=http://www.ethnobeat.ru/instr.php?page=1|access-date=2020-07-04|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416133031/http://www.ethnobeat.ru/instr.php?page=1|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416133031/http://www.ethnobeat.ru/instr.php?page=1 |date=2009-04-16 }}</ref>. == Уйнау оҫталығы == Дәфсе уны ике ҡулы менән тотоп, бармаҡтары менән уйнай, ҡайһы бер вакытта бер ҡулы менән тотоп, икенсеһе менән һуға. Әзербайжандарҙың муғам, тәсниф кеүек традицион жанрҙарында дәфне ҡулланыу мөһим. Тар, каманча һәм дәф әзербайжандар музыкаһында муғам триоһын тәшкил итә. Күп осраҡта йырсы бер юлы дәфтә лә уйнай. == Татар сәнғәтендә сағылышы == {{Внешнее изображение}}Татар профессиональ музыкаһында дәф тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|Солтан Ғәбәши]] 1910-сы йылдарҙа яҙылған [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|мелодрамаларында,]] һ.б. әҫәрҙәрендә лә урын ала. [[Монасипов Алмаз Закир улы|Алмаз Монасиповтың]] [[Туҡай аһәңдәре|"Туҡай аһәңдәре" поэмаһында]] оркестрҙың төп инструменттарының береһе - дәф. Бөгөнгө көндә [[Макаров Геннадий Михайлович (1952)|Геннадий Макаров]] татар дәфен тергеҙеү өҫтөндә эшләй һәм шулай уҡ был инструментта музыка башҡара <ref name=":02" /> <ref>{{Cite web|url=https://tatar-inform.tatar/news/culture/01-04-2018/kazan-konservatoriyase-d-f-dumbyra-saz-m-garmunly-etnokontsertka-chakyra-5036254|title=Казан консерваториясе дәф, думбыра, саз һәм гармунлы этноконцертка чакыра|accessyear=2020-07-04|date=2018-04-01}}</ref>. == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Pierre_Désiré_Guillemet_-_Portrait_of_a_Lady_of_the_Court_Playing_the_Tambourine_-_Google_Art_Project.jpg|альт=Пьер-Дезире Гильме - "Госман сарай даирәсендәге хатын дәфтә уйный" (1875)| Пьер-Дезире Гильмет — «Ғосман һарай түңәрәгендә ҡатын-ҡыҙ дәфтә уйнай» (1875) Файл:Ansemble_of_Islam_Abdullayev.jpg|альт=Мугам башкаручылары триосы. Бакы, 1912| <small>[[Мугам|Муғам]] башҡарыусылар триоһы. [[Баҡы]], [[1912 йыл|1912 йыл .]]</small> Файл:Azeri_music.jpg|альт=Мугам башкаручысы дәф белән. Бакы, 2010| <small>Дәф менән Муғам башҡарыусыһы. [[Баҡы]], [[2010 йыл|2010 г.]]</small> Файл:Stamp_of_Azerbaijan_482.jpg|альт=Азәрбайҗан почта маркасында гавал сурәте.| Әзербайжан почта маркаһында ғавал һүрәте. </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Музыка мәҙәниәте]] [[Категория:Инструменталь музыка]] q1h0tshw3rk05vby4ykqrp1999z16yi 0 200451 1307250 1303278 2026-10-11T13:08:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307250 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Александрия Гипатияһы''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[Астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған. Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302192332/https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=2021-03-02 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref>: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |date=2013-09-07 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. 2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә. * Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған. * 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403135307/https://clib.me/b/160065/readp |date=2022-04-03 }} // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422182543/http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm |date=2026-04-22 }}: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date=2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15 | url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |date=2006-09-02 }} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] fewldc7pltjdm46wb31iws62slj95h4 0 200648 1307259 1295650 2026-10-11T22:03:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307259 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибрахими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы<ref>{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}</ref>. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан һуң ул Манаслу (8163 м)<ref>{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}</ref>, [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}</ref>, [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}</ref> һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}</ref> түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}</ref>. Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар<ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}</ref>. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}</ref>. == Биографияһы == Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}</ref>. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була<ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}</ref>. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра. 2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}</ref>, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}</ref>. == Яулаған бейеклектәре == Ута Ибрахими альпинистикэшмәкәрлеген түбәндәге түбәләрҙе яулауҙан башлай: * [[Мусала]] (Болгария) — 2925 м (2014)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|title=Expedition in Mount Musala – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818210632/https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are - Kosovo 2.0Kosovo 2.0|date=2017-02-11|website=Kosovo 2.0|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}</ref>, * [[Олимп]] (Греция) — 2918 м (2014), * [[Триглав (тау)|Триглав]] (Словения) — 2553 м (март 2016), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|title=Triglav Winter Expedition – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329225423/https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|url-status=live}}</ref>, * [[Эрджиес]] (Төркиә) — 3916 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Хасандаг]] (Төркиә) — 3200 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Эмлер (Төркиә) — 3500 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Монблан]] (Франция) — 4880 м (2015), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=131561|title=Uta Ibrahimi undertakes challenge of becoming first Albanian woman to climb Everest|date=2017-03-10|website=Tirana Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/http://tiranatimes.com/?p=131561|url-status=live}}</ref>, * [[Рейнир]] (АҠШ) — 4392 м (2018), * Пик Ялунг Ри (Непал) — 5700 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * Пик Нурбу — 5800 м (2016), ҡышҡы экспедиция (яңы маршрут), * Пик Рамдунг (Непал) — 5925 м (2016), ҡышҡы экспедиция, * [[Лобуче|Көнсығыш Лобуче]] (Непал) — 6119 м (2017, өс тапҡыр күтәрелә), * [[Мёнх]] (Швейцария) — 4107 м (2017), ҡышҡы экспедиция<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/monch-switzerland/|title=Monch, Switzerland – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818212815/https://utalaya.com/monch-switzerland/|url-status=live}}</ref>, * Исланд (Непал) — 6189 м (2018), * [[Ама-Даблам]] (Непал) — 6812 м (2018)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|title=Ama Dablam 6812 – 6 Days – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155312/https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|url-status=dead}}</ref>. Был тауҙарға күтәрелеү осоронда Ибрахими донъяның иң бейек 14 түбәһен яулап алыу идеяһы тыуа<ref>{{Citation|title=Utalaya|url=https://utalaya.com/|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |date=2021-05-06 }} {{Cite web |url=https://utalaya.com/ |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi, climbing the Himalaya|url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|title=Utalaya - The 14 Peaks of the Himalayas|url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |url-status=unfit }}</ref>. 2017 йылда Эверестҡа күтәрелә<ref name="автоссылка1" />. Әлеге ваҡытта ул менгән түбәләр: * Эверест (8848 м)<ref>{{Cite web|url=http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|title=Uta Ibrahimi : "je voulais planter le drapeau du Kosovo en haut de l'Everest"|last=Dupriez|first=Jonathan|date=2018-01-01|website=Kosovox|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302101041/http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|url-status=live}}</ref>, * [[Манаслу]] (8163 м)<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|title=Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus|website=Ministry of Foreign Affairs - Republic of Kosovo|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205748/http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|url-status=live}}</ref>, * [[Чо-Ойю]] (8201 м)<ref>{{Cite web|url=https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|title=Cho Ouy (8201m)—the 6th tallest mountain in the world – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155347/https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|url-status=live}}</ref>, * [[Лхоцзе]] (8516 м)<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi SDG champ Lhotse South Face Expedition|url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |url-status=unfit }}</ref>, * [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)<ref name="автоссылка2" />. Был ҡаҙаныштары уға Балҡандан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ булырға мөмкинлек бирә. Ута Ибрахими шулай уҡ 2019 йылда Лхоцзеның көньяҡ битләүенең түбәһенә (7800 м) күтәрелгән «National Geographic Team» составына инә. == Билдәлелек фулауы == Ута Ибрахими Косовола аутист балалар өсөн йәйәүле походтар һәм саф һауала күңел асыуҙар ойоштороусы беренсе һәм берҙән-бер спортсы булып ҡала. Билдәле һәм абруйлы шәхес булараҡ, ул «TedEx Albania»<ref>{{Citation|title=I love you mother nature {{!}} Flutura Ibrahimi {{!}} TEDxTirana|url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |url-status=unfit }}</ref>, «Bar Camp Prishtina»<ref>{{Cite web|url=https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|title=BarCamp Prishtina #50 – Golden Edition|website=IPKO Foundation|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303105117/https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|url-status=live}}</ref>,, «World Clean Up Day Campaign Face of the Campaign» кеүек йәмәғәт сараларында ҡатнаша<ref>{{Citation|title=Uta Ibrahimi x World Cleanup Day 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |url-status=unfit }}</ref>, [[экология]]ға арналған документаль фильмдар конкурсында жюри ағзаһы була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230172528/http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=2017-12-30 }} in butterflyoutdoor.com {{Покорители 14 восьмитысячников}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]] [[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]] d2dxncebf0aqqdyd7runfi2kiekfkfo 10 201592 1307254 2026-10-11T17:50:08Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Gotland Grand National October 2023 12.jpg 1307254 wikitext text/x-wiki Gotland Grand National October 2023 12.jpg 53a2frdn9c75ucn6utsg96gkn5nzkk3