Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Иң ҙур дәүләттәр исемлеге 0 14684 1307325 1284166 2026-10-13T08:24:09Z Kontributor 2K 42555 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Казахстан и Средная Азия в середине 11 в.jpg]] → [[File:Казахстан и Средняя Азия в середине XI века.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · исправление ошибочного "Средная" на "Средняя" 1307325 wikitext text/x-wiki {{Һайланған исемлектәргә кандидат}} == Теҙмә == Ҡоро ерҙең дөйөм майҙаны 148.939.063,133 кв. км<ref name=uconn>Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, «[http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf East-West Orientation of Historical Empires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=2007-02-22 }}», ''Journal of World-Systems Research'' Vol. 12 (no. 2), pp. 219—229 (2006).</ref><ref name=Taagepera1997>Rein Taagepera «Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia», ''International Studies Quarterly'' Vol. 41, 475—504 (1997).</ref><ref name=Taagepera1979>Rein Taagepera «Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.», ''Social Science History'' Vol. 3, 115—138 (1979).</ref><ref name=Taagepera1978b>Rein Taagepera «Size and Duration of Empires Growth-Decline Curves, 3000 to 600 B.C.», ''Social Science Research'' Vol. 7, 180—196 (1978).</ref>. '''Тарихи дәүерҙәр:''' {|class="wikitable |style="background:#FFFACD"|'''Боронғо заман''' — 476 йылға тиклем (Көнбайыш Рим империяһы тарҡала) |} {|class="wikitable |style="background:#98FB98"|'''Урта быуаттар''' — 477 йылдан — 1453 йылға тиклем ([[Истанбул]] ҡолай) |} {|class="wikitable |style="background:#FFBBFF"|'''Яңы дәүер''' — 1454 йылдан — 1945 йылғаса ([[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамам) |} {| class="wikitable sortable" |- ! width="10px"|Урын ! width="frameless|center|upright"|Исеме ! width="10px"|[[Квадрат километр|млн км²]] ! class="unsortable" width="frameless|center|upright"|Иң бейек сәскә атыуы ! width="10px"|Сәскә атҡан осоро. ! class="unsortable" width="300px" |Ҡыҙыҡлы факттар |- | 1 | [[Британия империяһы]] | 33,67<ref>Ferguson, Colossus, S. 15</ref><ref name=Ferguson>[[#refFerguson2004|Ferguson 2004]], p.&nbsp;15.</ref> | [[Файл:The British Empire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1922 | Британия империяһы кешелек тарихындағы иң ҙур империя булып һанала. |- | 2 | [[Монгол империяһы]] | 33,0<ref name="N">[http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf East-West Orientation of Historical Empires and Modern States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=2007-02-22 }}</ref> | [[Файл:Mongol Empire map.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1270—1368 | 1206 йылда [[Сыңғыҙхан]] нигеҙләгән дәүләт, үҙ эсенә [[Япон диңгеҙе]]нән алып [[Дунай]]ға хәтле һәм [[Бөйөк Новгород]]тан алып [[Камбоджа]]ға ҡәҙәре территорияларҙы ала. |- | 3 | [[Рәсәй империяһы]] | 24.195 | [[Файл:The Russian Empire-en.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1867 | [[Европа]]ла, [[Азия]]ла, [[Төньяҡ Америка]]ла үҙ биләмәләре була. |- | 4 |[[Советтар Союзы]] | 22.4 | [[Файл:Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1945 — 1991 | | |- | 5 | [[Испания империяһы]] | 20,0<ref name=Gordon>Gordon (2005)</ref> | [[Файл:Spanish Empire Anachronous 0.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1790 | [[Португалия империяһы]] менән берлектә майҙаны буйынса 4-се урында торған империя. |- | 6 | [[Рус батшалығы]] | 19.0 | [[Файл:RussianEmpire1700.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1721 | [[Яуыз Иван]] батша титулы алғас нигеҙләнә. |- | 7 | [[Цин династияһы]] | 14,7<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Qing Dynasty 1820.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1790 | [[Ҡытай]]ҙың һуңғы династияһы. |- | 8 | [[Юань династияһы]] | 14,0<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Yuan_Dynasty_1294.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1310 | 1351-68 йылдарҙа тарҡала. |- | 9 | [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге]] | 13,0<ref name=Blankinship>{{citation|title=The End of the Jihad State, the Reign of Hisham Ibn 'Abd-al Malik and the collapse of the Umayyads|first=Khalid Yahya|last=Blankinship|publisher=[[State University of New York Press]]|year=1994|isbn=0791418278|page=37}}</ref> | [[Файл:Umayyad750ADloc.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|720—750 | |- | 10 | [[Француз колониаль империяһы]] | 13<ref name=Gordon/> | [[Файл:131Etendue de l'Empire Français.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1938 | |- | 11 | [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] | 11,1<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Abbasids Dynasty 750 - 1258 (AD).PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|750 | [[Төрөктәр|Төрөк]]тәр баҫымы аҫтында тарҡала. |- | 12 | [[Португалия колониаль империяһы]] | 10,4<ref name=Gordon/> | [[Файл:Portugal Império total.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1815 | 1975 йылға тиклем ғүмер иткән империя. |- | 13 | [[Америка колониаль империяһы]] | 9,8<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:GreaterAmericaMap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1899 | |- | 14 | [[Бразилия империяһы]] | 8,5<ref name=Gordon/> | [[Файл:Brazilian_Empire_1828_(orthographic_projection).svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1880 | 1889 йылдан республика статусына күсә. |- | 15 | [[Әһәмәниҙәр империяһы]] | 8,0<ref name=Vasseghi>[http://www.persepolis3d.com/data_developers/biography_vasseghi.htm Vasseghi, Sheda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304051455/http://www.persepolis3d.com/data_developers/biography_vasseghi.htm |date=2021-03-04 }}, «[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2009/me_iran0794_10_12.asp The other Iran story: Re-engineering the nation’s cultural DNA]», ''Breaking… WorldTribune.com'' World Tribune News, (12 October 2009).</ref> | [[Файл:Achaemenid Empire ru.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-480 б.э.т. | Әрмән – фарсы империяһы. |- | 16—17 | [[Сәсәниҙәр империяһы]] | 7,4 | [[Файл:Sassanid_Empire_620.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|620 | |- | ''16—17'' | [[Япон империяһы]] | 7,4<ref name=Gordon/> | [[Файл:ImperioJapones.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1942 | |- | 18 | [[Ғәрәп хәлифәлеге]] | 6,7<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Rashidun654wVassal.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|661 | |- | 19—21 | [[Рим империяһы]] | 6,5<ref name=Christy>Steele, Christy, «[http://books.google.com/books?id=0fLXAAAAMAAJ&q=2.5+million+square+miles+%286.5+million+square+km%29. Rome]», p. 36 (2001).</ref> | [[Файл:Roman Republic Empire map.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|117 | |- | ''19—21'' | [[Хань династияһы]] | 6,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Han map.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|100 | Ҡытайҙағы иң оҙон ғүмерле империя. |- | ''19—21'' | [[Мин империяһы]] | 6,5<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:China Historic Ming Empire.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1450 | Ҡытайҙар идара иткән һуңғы династия. |- | 22—23 | [[Төрки ҡағанлығы]] | 6,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:GökturksAD551-572.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|557 | 603 йылға хәтле бар була. |- | ''22—23'' | [[Алтын Урҙа]] | 6,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|1310 | Икенсе исеме- Джүчи Улусы |- | 24 | [[Уйғыр ҡағанлығы]] | 5,5<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:3-й Уйгурский каганат.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|800 | |- | 25 | [[Тан династияһы]] | 5,4<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Tang Dynasty circa 700 CE.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|715 | |- | 26 | [[Боронғо Македония]] | 5,2<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:MacedonEmpire.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-323 б.э.т. | [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] идара иткән осор. |- | 27 | [[Ғосман империяһы]] | 5,2<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1683, <br />1829—1850 | |- | 28 | [[Фатимиҙар хәлифәлеге]] | 5,1<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:FatimidCaliphate969.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|969 | |- | 29—30 | [[Маурьялар империяһы]] | 5,0<ref name=uconn/> | [[Файл:Standard Mauryan Empire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-250 б.э.т. | |- | ''29—30'' | [[Постимпериаль Монголия]] | 5,0<ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#FFBBFF"|1550 | |- | 29 — 30 | [[Беренсе Мексика империяһы]] | 4,9 | [[Файл:First Mexican Empire (orthographic projection).svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1822 | XIX быуатта барлыҡҡа килгән империя. |- | 31 | [[Синь династияһы]] | 4,7<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#FFFACD"|10 |- | 32—35 | Тибет империяһы | 4,6<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Old World 820.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|800 | Урта быуаттарҙа булған. |- | ''32—35'' | [[Пала]] | 4,6 | [[Файл:Indian Kanauj triangle map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|850 | Бөгөнгө Бенгалияла урынлашҡан империя. |- | ''32—35'' | [[Тимур дәүләте]] | 4,6<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1405 | Икенсе исеме- Аҡһаҡ Тимер империяһы. |- | ''32—35'' | [[Бөйөк Моголдар империяһы]] | 4,6<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Mogulreich um 1700.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1690 | Төркиҙәр идара иткән Һиндостан иле. |- | 36 | [[Һундар дәүләте]] | 4,03<ref name=Revilla>Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, «[http://www.allacademic.com//meta/p_mla_apa_research_citation/2/7/8/3/9/pages278391/p278391-8.php Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia]», ''Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc.'', Boston, MA, p. 8 August 28-31, (2008).</ref> | [[Файл:Hsiung-nu-Empire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-176 б.э.т. | |- | 37—42 | [[Һундар империяһы]] | 4,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Huns empire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|441 | Аттила идара иткән империя. |- | ''37—42'' | [[Эфталиттар дәүләте]] | 4,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Hephthalites500.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|490 | |- | ''37—42'' | [[Көнбайыш Төрки ҡағанаты|Көнсығыш Төрки ҡағанлығы]] | 4,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Asia 700ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|624 | |- | ''37—42'' | [[Афшаридтар империяһы]] | 4,0 | [[Файл:Afsharid (1736-1802)-ru.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1747 | |- | ''37—42'' | [[Көнбайыш Төрки ҡағанаты|Көнбайыш Төрки ҡағанлығы]] | 4,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Батыс Түрік Қағанаты.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|630 | |- | ''37—42'' | [[Джуджан ханлығы]] | 4,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Rouran500.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|405 | |- | 43—44 | [[Селевкидтар]] империяһы | 3,9<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Hellenistic world 300BC ru.png|frameless|center|upright]]<br />''(территория <br />һары төҫ менән күрһәтелгән)'' | style="background:#FFFACD"|-301 б.э.т. | |- | ''43—44'' | [[Сәлжүк империяһы]] | 3,9<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Seljuk Empire correct locator map.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1080 | |- | 45—46 | [[Италия колониаль империяһы]] | 3,8 | [[Файл:Italian empire 1940.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1940 | Италия 1946 йылға хәтле империя булып тора. |- | ''45—46'' | [[Ҡушан батшалығы]] | 3,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Asia 200ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|200 | |- | 47 | [[Хулагуидтар дәүләте]] | 3,75<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Ilkhanate in 1256–1353.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1310 | Хәҙерге Иранда урынлашҡан дәүләт. |- | 48 | [[Нидерланд колониаль империяһы]] | 3,7 | [[Файл:Dutch Empire35.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1940 | 1945 йылға тиклем йәшәй. |- | 49—51 | [[Чола]] | 3,6 | [[Файл:Rajendra map new.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1050 | |- | 49—51 | [[Хәрәзм дәүләте]] | 3,6<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1218 | |- | 49—51 | [[Өсөнсө рейх]] | 3,6 | [[Файл:Nazi Germany.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1942 | Гитлер етәкләгән Германия. |- | 52—60 | [[Гупттар империяһы]] | 3,5<ref name=uconn/> | [[Файл:Gupta's Empire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|400 | |- | ''52—60'' | [[Сығатай улусы]] | 3,5<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Chagatai Khanate late 13th century locator map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1310—1350 | Улусты 1370 йылда [[Аҡһаҡ Тимер]] юҡҡа сығара. |- | ''52—60'' | [[Сафауттар дәүләте]] | 3,5 | [[Файл:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1512 | |- | ''52—60'' | [[Герман колониаль империяһы]] | 3,5 | [[Файл:Deutsche Kolonien.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1914 | |- | ''52—60'' | [[Цзинь|Цзинь (265—420)]] | 3,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Western Jeun Dynasty 280 CE.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|300 | |- | ''52—60'' | [[Шәйбаниҙар]] | 3,5<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Bukhara1600.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1510 | Бохара ханлығы. |- | ''52—60'' | [[Византия империяһы]] | 3,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Byzantine Empire animated.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|555 | Әрмән- грек дәүләте. |- | ''52—60'' | [[Һун империяһы]] | 3,5<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:China 11a.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1100 | |- | 61—62 | [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте]] | 3,4<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1029 | Төрки дәүләт булып торған. |- | ''61—62'' | [[Беренсе француз колониаль империяһы]] | 3,4<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Anachronous map of the All French Empire (1534 -1970).png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1670 | |- | 63 | [[Әл-Мурабиттар]] | 3,3<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Map Almoravid empire-en.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1147 | |- | 64—65 | [[Туғалаҡтар династияһы]] | 3,2<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Sultanat von Delhi Tughluq-Dynastie.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1320 | Һиндстандағы ислам дәүләте. |- | ''64—65'' | [[Гурид дәүләте]] | 3,2<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Ghurids1200.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1200 | |- | 66 | [[Суй династияһы]] | 3,1<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:China, 610.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|610 | |- | 67—72 | [[Хазар ҡағанлығы]] | 3,0<ref name=uconn/> | [[Файл:Chasaren.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|850 | |- | ''66—72'' | [[Кальмар унияһы]] | 3,0 | [[Файл:Kalmar Union ca. 1400.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1397 | Дат унияһы. |- | ''66—72'' | [[Караханид ханлығы]] | 3,0<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Казахстан и Средняя Азия в середине XI века.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1025 | 1402 йылда тарҡала. |- | ''66—72'' | [[Каджар династияһы]] | 3,0 | [[Файл:Map Iran 1900-en.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1796 | |- | ''66—72'' | [[Дат короллеге]] | 3,0 | [[Файл:Denmark-Norway and possessions.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1800 | |- | ''66-72'' | [[Мәскәү кенәзлеге]] | 3.0 | [[Файл:Moscow1500.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1547 | |- | 73 | [[Саманидтар]] | 2,85<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Samanid dynasty (819–999).GIF|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|928 | |- | 74—79 | [[Мидия империяһы]] | 2,8<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Median Empire.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-585 б.э.т. | Ассирия. |- | ''74—79'' | [[Цинь династияһы]] | 2,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Qin empire 210 BCE.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-206 б.э.т. | |- | ''73—79'' | [[Аршакидтар династияһы]] | 2,8<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Parthia 001ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|1 | Борынғо Парфия династияһы. |- | ''73—79'' | [[Цзинь]] (265—420) | 2,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Jin.jpg|frameless|center|upright]] <br />''(территория <br />сары белән күрсәтелгән)'' | style="background:#FFFACD"|347 | |- | ''73—79'' | [[Лю Сун]] | 2,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Map of Northern Wei and Liu Song Dynasty ja.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|420 | |- | ''73—79'' | [[Көнсығыш Рим империяһы]] | 2,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Imperium Romanum.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|450 | |- | 80—82 | ''Khilji dynasty'' | 2,7<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Khilji dynasty 1290 - 1320 ad.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1312—1320 | ''Быны ла ҡарап алығыҙ: [[:en:Khilji dynasty]]'' |- | ''80—82'' | [[Әйүбидтар династияһы]] | 2,7<ref name=uconn/> | [[Файл:AyyubidGreatest.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1190 |- | ''80—82'' | [[Маджапахит империяһы]] | 2,7<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Маджапахит.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1389 | |- | 83 | [[Ляо династияһы]] | 2,6<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:10 songmapxknine9.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|947 |Ҡытай династияһы. |- | 84—90 | [[Һинд-грек батшалығы]] | 2,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Indo-GreekKingdomMap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-150 б.э.т. |- | ''84—90'' | [[Грек-бактрий батшалығы]] | 2,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Greco-Bactrian kingdom.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-184 б.э.т. | |- | ''84—90'' | [[Чжао]] | 2,5<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#FFFACD"|329 | Ҡытайлылар дәүләте. |- | ''84—90'' | [[Маратхтар иле]] | 2,5<ref name=uconn/> | [[Файл:Marathas.GIF|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1760 | |- | ''84—90'' | [[Бельгия колониаль империяһы]] | 2,5 | [[Файл:Belgian colonial empire.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1914 | |- | ''84—90'' | [[Ҡара ҡытай ханлығы]] | 2,5<ref name=uconn/> | [[Файл:KaraKhitaiAD1200.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1210 | 1218 йыдан Монгол Империяһында. |- | ''84—90'' | [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] | 2,5 | [[Файл:Казахское ханство.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1511 | 1868 йыдан Рәсәй империяһында. |- | 91—92 | [[Цзинь]] (1115—1234) династияһы<br />''(1115—1234)'' | 2,3<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:China 11b.jpg|frameless|center|upright]]<br />''(территория <br />ҡәнәфер төҫ менән күрһәтелгән)'' | style="background:#98FB98"|1126 | |- | ''91—92'' | [[Көньяҡ Ци]] | 2,3<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Asia 500ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|502 | |- | 93—96 | [[Көньяҡ Һун]] | 2,1<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:China 11b.jpg|frameless|center|upright]]<br />''(территория <br />ҡуйы ҡыҙыл менән күрһәтелгән)'' | style="background:#98FB98"|1100 | |- | ''93—96'' | [[Мәмлүк солтанлығы]] | 2,1<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Bahri Dynasty 1250 - 1382 (AD).PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1300 | |- | ''93—95'' | [[Мәмлүк солтанлығы]] | 2,1<ref name=uconn/> | | style="background:#98FB98"|1400 | |- | ''93—96'' | [[Беренсе француз империяһы]] | 2,1<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Europe map Napoleon 1811.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1813 | Наполеон Бонапарт осоро. |- | 97—106 | [[Вэй]] | 2,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:China 5.jpg|frameless|center|upright]] <br />''(территория <br /> канәфер белән күрсәтелгән)'' | style="background:#FFFACD"|263 | |- | ''97—106'' | [[Төньяҡ Хань]] | 2,0<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#FFFACD"|316 | |- | ''97—106'' | [[Цинь]] | 2,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Eastern Jin Dynasty 376 CE.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|376 | |- | ''97—106'' | [[Көнбайыш Рим империяһы]] | 2,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Western-Roman-Empire-AD395.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|395 | |- | ''97—106'' | [[Төньяҡ Вэй]] | 2,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Asia 500ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|450 | |- | ''97—106'' | [[Саффаридтар]] | 2,0 | [[Файл:Saffarids 900ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|900 | |- | ''97—106'' | [[Әлмөхәдтәр]] | 2,0<ref name=uconn/> | [[Файл:Almohads1200.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1200 | |- | ''97—106'' | [[Сатавахана]] | 2,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:SatavahanaMap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|90 | |- | ''97—106'' | [[Раятарангиндар]] | 2,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Kushanmap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|750 | |- | ''97—106'' | [[Инка империяһы]] | 2,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Inca-expansion2-ru.png|frameless|center|upright=0.5]] | style="background:#FFBBFF"|1527 | |- | 107—108 | [[Гурджара-Пратихара]] | 1,8<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Indian Kanauj triangle map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|860 | |- | ''107—108'' | [[Себер ханлығы]] | 1,8<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Siberian Khanate map English revised.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1520 | Төрки феодаль ханлығы. |- | 109 | [[Раштракуттар]] | 1,7 | [[Файл:Indian Rashtrakuta Empire map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|805 | |- | 110—111 | [[Буидтар]] | 1,6<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|980 | |- | ''110—111'' | [[Дели солтанлығы]] | 1,6<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Delhi History Map.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1228 | |- | 112—119 | [[Һинд-парфян батшалығы]] | 1,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:IndoParthianMap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|50 | |- | ''112—119'' | [[У батшалығы]] | 1,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:China 5.jpg|frameless|center|upright]]'' <br /> ''(территория <br />яшел белән күрсәтелгән)'' | style="background:#FFFACD"|221 |- | ''112—119'' | [[Төньяҡ Чжоу]] | 1,5<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#98FB98"|577 | |- | ''112—119'' | [[Нанда династияһы]] | 1,5<ref name=Taagepera1979/><ref name=Taagepera1978a>Rein Taagepera «Size and Duration of Empires: Systematics of Size», ''Social Science Research'' Vol. 7, 108—127 (1978).</ref> | [[Файл:Nanda Empire.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-350—321 б.э.т. |Магадха батшалығы вариҫы. |- | ''112—119'' | [[Һинд-скиф батшалығы]] | 1,5<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Indo-ScythiansMap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-100 б.э.т. | |- | ''112—119'' | [[Тулунидтар]] | 1,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Tulunid Emirate 868 - 905 (AD).PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|900 | Хәлифәттән бәйһеҙ беренсе мысыр династияһы. |- | ''112—119'' | [[Идрисидтар]] | 1,5<ref name=uconn/> | [[Файл:Idrissides22.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|828 | |- | ''112—119'' | [[Сури династияһы]] | 1,5<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Sher Shah's empire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1545 | ''Быны ла ҡарағыҙ: [[:en:Suri dynasty]]'' |- | 120—121 | [[Ассирия]] | 1,4<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Carte-Empire néo-assyrien.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-670 б.э.т. | Донья тарихындағы иң беренсе империя. |- | ''120—121'' | [[Сонгаи империяһы]] | 1,4<ref name=Hunwick>John O. Hunwick: ''Timbuktu and the Songahy Empire: Al-Sa’di’s Ta’rikh Al-sudan Down to 1613 and other Contemporary Documents'' (Brill, 2003), p. xlix.</ref> | [[Файл:SONGHAI empire map.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1500 | |- | 122—123 | [[Византия империяһы]] (Македония династияһы) | 1,35<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Byzantine Macedonia 1045CE.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1025 | |- | ''122—123'' | [[Харша]] | 1,35<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Harshabysumchung.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|625—648 | Феодал дәүләт. |- | |''124—128'' | [[Киев Русе]] | 1.3<ref>Карта «Древнерусское государство 10 — 12 вв.» // БРЭ. Том «Россия» М.. 2004. С.268.</ref> | [[Файл:Rus-1015-1113.png|frameless|center|upright]] | 1054 | |- | 124—128 | [[Лян династияһы]] | 1,3<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#98FB98"|502—549 | |- | ''124—128'' | [[Көнбайыш Вэй]] | 1,3<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#98FB98"|557 | |- | ''124—128'' | [[Һуңғы Лян]] (907—923) | 1,3<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Imperial Dynasties in China 917 CE (Chinese).png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|923 | |- | ''124—128'' | [[Һуңғы Тан]] | 1,3<ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|923 | |- | 129 | [[Мали империяһы]] | 1,29<ref name="Hempstone, page 312">Hempstone, page 312</ref> | [[Файл:MALI empire map.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1312 | 13-15 быуаттарҙа Африкала урынлашҡан империя. |- | 130—132 | [[Шан династияһы]] | 1,25<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Shang.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1122 б.э.т. | |- | ''130—132'' | [[Көнбайыш Чжоу]] | 1,25<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:China 2a.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1122 б.э.т. | |- | ''130—132'' | [[Аксум батшалығы]] | 1,25<ref name=uconn/> | [[Файл:LocationAksumiteEmpire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|350 | |- | 133—137 | [[Бөйөк Карл Империяһы]] | 1,2<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Franks expansion.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|814 | Франктар дәүләте. |- | ''133—137'' | [[Речь Посполитая]] | 1,2<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Polish-Lithuanian Commonwealth (orthographic projection).svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1650 | |- | ''133—137'' | [[Шривиджая]] | 1,2<ref name=uconn/> | [[Файл:Srivijaya Empire.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1200 | Боронғо Малайзия батшалығы. |- | ''133—137'' | [[Шунга империяһы]] | 1,2<ref name=uconn/> | [[Файл:SungaEmpireMap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-150 б.э.т. | |- | ''133—137'' | [[Ҡуш батшалығы]] | 1,2<ref name=uconn/> | [[Файл:Kush-400aC.jpg|frameless|center|upright]] <br />''(-400 б.э.т.)'' | style="background:#FFFACD"|-700 б.э.т. | |- | 138 | [[Раттанакосин]] | 1,12 | [[Файл:Map of Siam (territorial cessions).svg|frameless|center|upright=0.5]] | style="background:#FFBBFF"|1782 | Бөгөнгө Таиланд. |- | 139—141 | [[Чалукья]] | 1,1 | [[Файл:Badami-chalukya-empire-map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|636 | |- | ''139—141'' | [[Швеция]] | 1,1 | [[Файл:LocationSwedishEmpire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1658 | |- | ''139—141'' | [[Дели солтанлығы]] | 1,1 | [[Файл:Delhi History Map.png|frameless|center|upright]] <br />''(уңда)'' | style="background:#FFBBFF"|1517 | |- | 142—154 | [[Боронғо Мысыр]] | 1,0<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Hitt Egypt 1450 bc.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1450 б.э.т. | |- | ''142—154'' | [[Яңы батшалыҡ]] | 1,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Neues Reich.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1300 б.э.т. | Яңы Египт батшалығы. |- | ''142—154'' |[[Эллиндар Мысыры]] | 1,0<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Hellenistic world 300BC ru.png|frameless|center|upright]] <br />''(территория <br /> зәңгәр менән күрһәтелгән)'' | style="background:#FFFACD"|-301 б.э.т. | |- | ''142—154'' | [[Көнсығыш Вэй]] | 1,0<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#98FB98"|550 | |- | ''142—154'' | [[Ци]] | 1,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Asia 565ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|550 | |- | ''142—154'' | [[Таһиридтар]] | 1,0<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Tahirid Dynasty 821 - 873 (AD).png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|800 | |- | ''142—154'' | ''Kalachuri'' | 1,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|1050 | ''Тулырак: [[:en:Kalachuri]]'' |- | ''142—154'' | [[Изге Рим империяһы]] | 1,0<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:HRR.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1050 | |- | ''142—154'' | [[Си Ся]] | 1,0<ref name=uconn/> | [[Файл:China rel96.jpg|frameless|center|upright]]<br />''(территория <br /> кызыл белән күрсәтелгән)'' | style="background:#98FB98"|1100 | Си Ся вә Тангутс батшалығы . |- | ''142—154'' | [[Чалукья империяһы]] | 1,0 | [[Файл:Western-chalukya-empire-map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1121 | Тулыраҡ: [[:en:Western Chalukya Empire]] |- | ''142—154'' | [[Камбуджадеша]] | 1,0<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Carte Empire-Khmer.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1290 | |- | ''142—154'' | [[Авар ҡағанлығы]] | 1,0<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл: Pontic_steppe_region_around_650_AD.png|frameless|center|upright]] <br />''(территория <br />ҡыҙыл менән күрһәтелгән)'' | style="background:#98FB98"|600 | |- | ''142—154'' | [[Канем-Борно]] | 1,0<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Kanem-Bornu.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1200 | Африка иле. |- | 155—156 | [[Калинга]] | 0,9<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#FFFACD"|-10 до н. э. | |- | ''155—156'' | [[Конбаун]] | 0,9 | | style="background:#FFBBFF"|1800 | Илдең баш ҡалаһы бер нисә тапҡыр филдәр ярҙамында урынынан күсерелгән. |- | ''157—158'' | [[Волга буйы Болғары]] | 0,9<ref name=uconn/><ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|1100 | |- | ''157—158'' | [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] | 0,9<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00012/55900.htm?text=%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&stpar3=1.1 Карта «Великое княжество Литовское 12 — 15 вв.» // БСЭ. Т.5.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[Файл:Duchies of Mamai.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1430 | |- | ''159-166'' | [[Бөйөк Әрмәнстан]] | 0,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Maps_of_the_Armenian_Empire_of_Tigranes.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-83 б.э.т. | |- | 159—166 | [[Аккад]] | 0,8<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:AlterOrient.png|frameless|center|upright]] <br />''(территория <br />яшел белән күрсәтелгән)'' | style="background:#FFFACD"|-2250 б.э.т. | |- | ''159—166'' | [[Һуңғы Цзинь]] (936—947) | 0,8<ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|936 | |- | ''159—166'' | [[Гана империяһы]] | 0,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Ghana empire map.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1067 | |- | ''159—166'' | [[Паган]] | 0,8<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Asia 1200ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1200 | |- | ''159—166'' | [[Көнбайыш Кшатраптар]] | 0,8<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:WKshatrapas.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|100 | |- | ''159—166'' | [[Химьяр]] | 0,8<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Map_of_Aksum_and_South_Arabia_ca._230_AD.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|400 | Химьяр |- | ''159—166'' | [[Бохай]] | 0,8<ref name=uconn/> | [[Файл:Balhae-Territory in 830.JPG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|830 | |- | 167—174 | [[Ҡазан ханлығы]] | 0,7<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Kazan Khanate map Tatar.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1540 | Иҙел буйы төрки дәүләте. |- | ''167—174'' | [[Меровинглар]] | 0,7<ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|558 | |- | ''167—174'' | [[Беренсе Болгар батшалығы]] | 0,7<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Bulgaria-(893-927)-TsarSimeon-byTodorBozhinov.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|900 | |- | ''167—174'' | [[Шу батшалығы]] | 0,7<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:China 5.jpg|frameless|center|upright]] <br />''(территория <br /> канәфер белән күрсәтелгән)'' | style="background:#FFFACD"|221 | |- | ''167—174'' | [[Яҙауҙар]] | 0,7<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Asia 1200ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1250 | |- | ''167—174'' | [[Парамара]] | 0,7<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#98FB98"|1050 | Тулыраҡ: [[:en:Paramara]]) |- | ''167—174'' | [[Дали]] | 0,7 | [[Файл:China 11b.jpg|frameless|center|upright]]<br />''(территория <br /> шәмәхә белән күрсәтелгән)'' | style="background:#98FB98"|1200 | |- | ''167—174'' | [[Виджаянагар империяһы]] | 0,7 | [[Файл:Vijayanagara-empire-map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1529 | |- | ''167—174'' | [[Наньчжао]] | 0,7<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Asia 800ad.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|830 | |- | 175 | [[Австро-Венгрия]] | 0,67 | [[Файл:Austro-Hungarian Monarchy (1914).svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1913 | |- | 176—178 | [[Боронғо Мысыр]] | 0,65<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Ancient Egypt old and middle kingdom-es.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1650 б.э.т. | |- | ''176—178'' | Һуң [[Боронғо Мысыр]] батшалығы | 0,65<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Spätzeit.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-550 б.э.т. | |- | ''176—178'' | [[Вакатака династияһы]] | 0,65<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#FFFACD"|450 | ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[:en:Vakataka dynasty]]'' |- | 179—184 | [[Вестготлао]] | 0,6<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Visigoth Kingdom 2.gif|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|580 | |- | ''179—184'' | [[Курдтар хәлифәлеге]] | 0,6<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Califato de Córdoba - 1000 rus.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1000 | |- | ''179—184'' | [[Рай династияһы]] | 0,6<ref name=Taagepera1979/> | | style="background:#98FB98"|675 | ''Тулыраҡ: [[:en:Rai Dynasty]]'' |- | ''179—184'' | [[Маукхари династияһы]] | 0,6<ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|600 | |- | ''179—184'' | [[Бахмани]] | 0,6<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Bahamani-sultanate-map.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1470 | |- | ''179—184'' | ''Низам'' | 0,6 | | style="background:#FFBBFF"|1740 | ''Тулыраҡ: [[:en:Nizam]]'' |- | 185 | [[Сикхтар батшалығы]] | 0,56 | | style="background:#FFBBFF"|1845 | |- | 186—195 | Урта [[Боронғо Мысыр]] батшалығы | 0,5<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#FFFACD"|-1850 б.э.т. | |- | ''186—195'' | [[Лидия]] | 0,5<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Map of Lydia ancient times-ru.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-585 б.э.т. | |- | ''186—195'' | [[Вавилон]] | 0,5<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Neo-Babylonian Empire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-562 б.э.т. | |- | ''186—195'' | [[Кошала]] | 0,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Ancient india.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-543 б.э.т. | |- | ''186—195'' | [[Магадха]] <br />''(Шишунага династияһы)'' | 0,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Magadha.GIF|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|- б.э.т. | |- | ''186—195'' | [[Чу батшалығы]] | 0,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:Streitende-Reiche2.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-350 б.э.т. | |- | ''186—195'' | [[Пандья]] | 0,5 | [[Файл:Pandya territories.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1251 | |- | ''186—195'' | Һуңғы [[Хань]] | 0,5<ref name=Taagepera1997/> | | style="background:#98FB98"|947 | |- | ''186—195'' | [[Кангүй]] | 0,5<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:ZhangQianTravel.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-100 б.э.т. | |- | ''186—195'' | [[Остготтар короллеге]] | 0,5<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Ostrogothic Kingdom.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|510 | |- | 196—198 | [[Когурү]] | 0,45<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Three Kingdoms of Korea Map rus.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|476 | |- | ''196—198'' | [[Ся династияһы]] | 0,45<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Region of xia.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1800 б.э.т. | |- | ''196—198'' | Яңы [[Боронго Мысыр]] батшалығы | 0,45<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#FFFACD"|-1250-1220 б.э.т. | |- | 199—201 | [[Ҡырым ханлығы]] | 0,4<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:BlackSea1600 ru.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1500 | |- | ''199—201'' | [[Боронғо Мысыр]] батшалығы | 0,4<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#FFFACD"|-2400 б.э.т. | |- | ''199—201'' | [[Ассирия]] | 0,4<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Assyria map ru.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1080 б.э.т. | |- | 202 | [[Латин империяһы]] | 0,35<ref name=Taagepera1979/> | [[Файл:LatinEmpire.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1204 | |- | 203—206 | [[Һинд цивилизацияһы]] | 0,3<ref name=Taagepera1978a/> | [[Файл:CiviltàValleIndoMappa.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1800 б.э.т. | |- | ''203—206'' | [[Митанни]] | 0,3<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:MittaniMap.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1450 б.э.т.. | |- | ''203—206'' | [[Карфаген]] | 0,3<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:CarthageMapDe.png|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-220 б.э.т. | |- | ''203—206'' | [[Палеологтар]] <br /> ''(1260—1453)'' | 0,3<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:1328 Mediterranean Sea.PNG|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1300 | Тулыраҡ: [[:en:Byzantium under the Palaiologoi]] |- | ''207-209'' | [[Урарту]] | 0,25<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Urartu 743-ru.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-743 б.э.т. | |- | ''207—209'' | [[Беренсе вавилон династияһы]] | 0,25<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Hammurabi's Babylonia RU.svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1690 б.э.т. | Шулай уҡ ҡара: [[:en:First Babylonian Dynasty]] |- | ''207—209'' | [[Галич-Волын кенәзлеге]] | 0,25<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Alex K Halych-Volhynia general.png|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1392 | |- | ''210'' | [[Серб батшалығы]] | 0,25 | [[Файл:Dusanova Srbija200.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#98FB98"|1350 | |- | 211 | [[Ацтектар империяһы]] | 0,22<ref name=Taagepera1997/> | [[Файл:Aztec Empire (orthographic projection).svg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1520 | |- | 212—215 | [[Элам]] | 0,2<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:Elam Map.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-1160 б.э.т. | |- | ''212—215'' | [[Исин]] | 0,2<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#FFFACD"|-1130 б.э.т. | |- | ''212—215'' | [[Византия]] (Аморий династияһы осоронда) <br /> ''(820—867)'' | 0,2<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#98FB98"|750 | Тулыраҡ: [[:en:Phrygian Dynasty]] |- | ''212—215'' | [[Гетманщина]] | 0,2<ref name="Регіональна історя України">[http://www.history.org.ua/JournALL/regions/3/8.pdf Регіональна історія України. Збірник наукових статей. Випуск 3]</ref> | [[Файл:Ukrainian Cossack state Zaporizhian Host 1649 1653.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFBBFF"|1654 | |- | 216—217 | [[Ассирия]] | 0,15<ref name=Taagepera1978b/> | | style="background:#FFFACD"|-1730 б.э.т. | |- | ''216—217'' | [[Көнсығыш Чжоу]] | 0,15<ref name=Taagepera1978b/> | [[Файл:China 2a.jpg|frameless|center|upright]] | style="background:#FFFACD"|-770 б.э.т. | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gumilevica.kulichki.net/maps/index.html Исторические карты и схемы] * {{cite book |author=Hempstone, Smith |title=Africa, Angry Young Giant |publisher=Kessinger Publishing, LLC |location=Whitefish |year=2007 |pages=664 pages |isbn=0-54844-300-9}} * Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall and [[Peter Turchin]] (2004). [http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf ''East-West Orientation of Historical Empires.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527235437/http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |date=2008-05-27 }} * J. Beloch (1886), ''Die Bevölkerung der griechisch-römischen Welt'', Duncker and Humblot, Leipzig. * Jean-Noël Biraben (2003). «The rising numbers of humankind», ''Populations & Societies'' '''394'''. * Roger Boesche (2003). «Kautilya’s Arthashastra on War and Diplomacy in Ancient India», ''The Journal of Military History'' '''67''' (p.&nbsp;9-38). * Stephen Broadberry and Mark Harrison (2005). ''The Economics of World War I''. ISBN 0-521-8521 2-9. * Christopher Chase-Dunn, Alexis Álvarez, and Daniel Pasciuti (2002). [http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=irows ''Power and Size: Urbanization and Empire Formation in World-Systems Since the Bronze Age''.] * {{cite book| first=Niall| last=Ferguson| authorlink=Niall Ferguson| title=Colossus: The Price of America's Empire| publisher=Penguin| year=2004| isbn=1594200130| url=http://books.google.com/books?id=Uy23kBDD7WcC| ref=refFerguson2004}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922052417/http://books.google.com/books?id=Uy23kBDD7WcC |date=2014-09-22 }} * Raymond W. Goldsmith (1984), «An estimate of the size and structure of the national product of the Early Roman Empire», ''Journal of the International Association for Research in Income and Wealth'' '''30''' * Bruce R. Gordon (2005). [https://web.archive.org/web/20071013221640/http://starnarcosis.net/obsidian/earthrul.html ''To Rule the Earth…''] (See [https://web.archive.org/web/20071021150702/http://starnarcosis.net/obsidian/Bibliography.html Bibliography] for sources used.) * Mark Harrison (1998). ''The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison''. * [[Angus Maddison]] (2001). ''[[The World Economy: Historical Statistics|The World Economy: A Millennial Perspective]]''. [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]], Paris. * Angus Maddison (2006). ''The Contours of the World Economy 1-2030 AD''. * Colin McEvedy and Richard Jones (1978), «Atlas of World Population History», ''Facts on File'' (p.&nbsp;342-351). New York. * Sevket Pamuk (2005), «The Ottoman Empire in World War I». In Stephen Broadberry and Mark Harrison (2005), ''The Economics of World War I'', p.&nbsp;112-136. [[Cambridge University Press]]. ISBN 0-521-8521 2-9. * Donald Quataert (2005). ''The Ottoman Empire, 1700—1922''. * Walter Scheidel (2005). [http://www.princeton.edu/~pswpc/pdfs/scheidel/020803.pdf The monetary systems of the Han and Roman empires]. [[Стэнфордский университет]]. * Walter Scheidel (2006). [http://www.princeton.edu/~pswpc/pdfs/scheidel/120601.pdf Imperial state formation in Rome and China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712074104/http://www.princeton.edu/~pswpc/pdfs/scheidel/120601.pdf |date=2007-07-12 }}. [[Стэнфордский университет]]. * Carla M. Sinopoli (2003). ''The Political Economy of Craft Production: Crafting Empire in South India, C. 1350—1650''. * Ralph Thomlinson (1975), ''Demographic Problems, Controversy Over Population Control'', Second Edition. * Dr Frances Wood (2006). [http://static.royalacademy.org.uk/files/china-student-guide-6.pdf ''China: The Three Emperors''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511222410/http://static.royalacademy.org.uk/files/china-student-guide-6.pdf |date=2013-05-11 }} * H. Yoon (1985). «An early Chinese idea of a dynamic environmental cycle», ''[[GeoJournal]]'' '''10''' (2), p.&nbsp;211-212. [[Категория:Империялар| ]] [[Категория:Илдәр]] [[Категория:Исемлектәр]] 8sa2iluim51479zczstkuiy19x5cgor Мариҙар 0 25420 1307306 1286541 2026-10-12T18:03:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307306 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ |название = Мариҙар |изображение = [[Рәсем:Yvan Kyrlya.jpg|91px]][[Рәсем:Palantai.jpg|87px]] |ширина = |подпись = [[Йыван Кырла]] • [[Чавайн, Сергей Григорьевич|Чавайн Сергей]] |самоназвание = {{lang-chm|Марий, Мары, Маре, Мӓрӹ}} |численность = 675 000 |расселение = {{Флагификация|Россия}} <br> &nbsp;&nbsp;547&nbsp;605 (2010 г.)<ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>, 604&nbsp;298 (перепись 2002)<ref name="perepis2002.ru">[http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Всероссийская перепись населения 2002 года]</ref><br> * {{флагификация|Марий Эл}}:<br> &nbsp;&nbsp;290&nbsp;863 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 312&nbsp;178 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> * {{флагификация|Башҡортостан}}:<br> &nbsp;&nbsp;103&nbsp;658 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 105&nbsp;829 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> * {{флагификация|Кировская область}}:<br> &nbsp;&nbsp;29&nbsp;598 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 38&nbsp;390 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> * {{флагификация|Свердловская область}}:<br> &nbsp;&nbsp;23&nbsp;801 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 27&nbsp;863 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> * {{флагификация|Татарстан}}:<br> &nbsp;&nbsp;18&nbsp;848 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 18&nbsp;787 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> * {{флагификация|Удмуртия}}:<br> &nbsp;&nbsp;8&nbsp;067 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 8&nbsp;985 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> * {{флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ}}:<br> &nbsp;&nbsp;7&nbsp;289 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 7&nbsp;309 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> * {{флагификация|Нижегородская область}}:<br> &nbsp;&nbsp;6&nbsp;415 (2010 г.)<ref name="пер.2010"/>, 7&nbsp;757 (2002)<ref name="perepis2002.ru"/> {{флагификация|Казахстан}}:<br> &nbsp;&nbsp; &nbsp;4&nbsp;416 (перепись 2009)<ref name=autogenerated2>[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009.] ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar Национальный состав населения].rar)</ref><br> {{флагификация|Украина}}:<br> &nbsp;&nbsp; &nbsp;4&nbsp;130 (2001)<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык.]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия}}: <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 416 (2009)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Национальный состав населения Белоруссии, её областей и районов. Перепись 2009]</ref> <br> {{Флагификация|Латвия}}: <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 277 (2009)<ref name="pmlp1">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918010058/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |date=2016-09-18 }}{{ref-lv}}</ref> <br> {{Флагификация|Эстония}}: <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 245 (перепись 2000)<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/I_Databas/Population_census/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages.asp Статкомитет Эстонии Национальный состав населения Перепись 2000 г.] ([http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC225&ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+MOTHER+TONGUE+AND+CITIZENSHIP&path=../I_Databas/Population_census/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/&lang=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717201806/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC225&ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+MOTHER+TONGUE+AND+CITIZENSHIP&path=..%2FI_Databas%2FPopulation_census%2F08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages%2F&lang=1 |date=2011-07-17 }})</ref> | архкультура = [[Ананьин мәҙәниәте]], [[Городецк мәҙәниәте]], [[Боронғо мари мәҙәниәте]] |религия= '''Mажоритар:''' <br> [[File:OrthodoxCrossblack.svg|15px]] [[Рус православиеһы сиркәүе — православие]]<br> '''Mиноритар:''' <br> [[File:Mari Native Faith symbol.png|15px]] [[Мари традицион дине]] |related = Other [[Finnic peoples]] | раса = [[Европеоид расаһы]], [[Субурал тибы]] |язык= |входит=[[фин-уғыр телдәре]] |родственные=[[әрзә]], [[Мокша (халыҡ)|муҡшы]], [[меря]], [[мурома]] }} '''Мариҙар''' ({{lang-chm|марий, мары, маре, мӓрӹ}}; элегерәк: {{lang-ru|черемисы}}, төрки тел. ''чирмыш''{{Sfn|Марийцы|2005|с=5}}{{Sfn|Энциклопедия Республики Марий Эл|2009|с=519}}{{ref+|Историки утверждают, что данный термин не является родным для марийцев — по отношению к мари его использовали другие народы. Сами марийцы воспринимали термин «черемисы», как правило, с отторжением и негативом<ref>[https://www.idelreal.org/a/mariy-el-cheremisy-1918-god/28997506.html?s=09 «Мари», а не «черемисы». Что произошло 100 лет назад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007071533/https://www.idelreal.org/a/mariy-el-cheremisy-1918-god/28997506.html?s=09 |date=2022-10-07 }}, Дмитрий Любимов, Idel.Реалии.</ref>|комм.}})) — Рәсәйҙә [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр]] халҡы, [[Марий Эл Республикаһы]]ның төп халҡы. [[Рәсәй]]ҙә 643 мең кеше, шул иҫәптән Марий Элда 324 мең кеше, [[Башҡортостан]]да 106 мең кеше иҫәпләнә. Мариҙарҙың дүрт төркөмөн бүлеп йөрөтәләр: тау (Марий Элдең көнбайышында һәм күрше райондарҙа, Волганың уң һәм өлөшләтә һул ярында йәшәй), төньяҡ-көнбайышта (Киров өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында һәм Түбәнге Новгород өлкәһенән төньяҡ-көнсығышта), болон (мари халҡының күпселеген тәшкил итә, Волга-Вятка йылғалары араһын биләй) һәм көнсығыш (Волганан Башҡортостанға һәм Уралға иммигранттарҙан барлыҡҡа килгән). Һуңғы ике төркөм тарихи һәм лингвистик яҡтан яҡын. Мари халҡы вәкилдәре [[Башҡортостан]]да башлыса [[Балтас районы|Балтас]], [[Бөрө районы|Бөрө]], [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]], [[Краснокама районы|Краснокама]], [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]], [[Мишкә районы|Мишкә]], [[Нуриман районы|Нуриман]], [[Шаран районы|Шаран]], [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондарында йәшәй. Дөйөм алғанда, республикала 240-тан ашыу мари ауылы иҫәпләнә. Мари халҡының күпселеге бөгөн ике телле — [[урыҫ теле]]ндә лә һөйләшәләр. Мариҙарҙың күпселеге [[Мәжүсилек|мәжүси]], бер өлөшө [[Христианлыҡ|христиан]], ҡалғандары [[ислам]] динен тота. == Атамаһы == Мари исеме прото-һинд-иран тамырынан *márya-, «кеше» тигәнде аңлата, һүҙмә-һүҙ «хоҙай бәндәһе». Ул фин-уғыр һәм һинд-иран телдәрендә һөйләшеүселәр араһындағы иртә бәйләнештәрҙе күрһәтә<ref>{{Cite book|last1=Parpola|first1=A.|title=The Indo-Aryan controversy: Evidence and inference in Indian history|last2=Carpelan|first2=C.|publisher=Routledge|year=2005|isbn=9780700714636|editor-last=Bryant|editor-first=E. F.|pages=119|chapter=The cultural counterparts to Proto-Indo-European, Proto-Uralic and Proto-Aryan: Matching the dispersal and contact patterns in the linguistic and archaeological record}}</ref>. == Этногенез == Беҙҙең эраның беренсе мең йыллығында мари ҡәбиләләре Унжи, Ветлуга йылғаларының бассейны һәм Сура һәм Цивил тамағы араһында (Волганың уң ярында) барлыҡҡа килә. Мариҙарҙың нигеҙен көнсығыш дьяковтар, ананьиндар вариҫтары һәм һуңғы городецтар ҡәбиләләре тәшкил иткән<ref name=":0">{{Книга|заглавие=Финно-угорские народы России: генезис и развитие|год=2011|место=Саранск|издательство=НИИ гуманитарных наук при Правительстве Республики Мордовия|страницы=187|страниц=220}}</ref>. == Иҫәбе һәм урынлашыуы == [[Файл:Ареал расселения марийцев в Волго-Уральском регионе. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года..png|thumb|right|Мариҙарҙың Волга-Урал өлкәһендә урынлашҡан майҙаны. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.]] Мариҙарҙың төп өлөшө Марий Эл Республикаһында йәшәй (290 мең кеше). Байтаҡ өлөшө [[Киров өлкәһе|Киров]] һәм [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]] өлкәләрендә. Иң ҙур мари диаспораһы Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан (103 мең кеше). Мариҙар Татарстанда (18,8 мең кеше), Удмуртияла (8 мең кеше), Свердловск өлкәһе (23,8 мең кеше) һәм Пермь крайында (4,1 мең кеше), Ханты-Манси автономиялы округы, Силәбе һәм Томск өлкәләрендә тығыҙ йәшәй<ref name="пер.2010"/>. Шулай уҡ [[Ҡаҙағстан]]да (4 мең, 2009 йыл һәм 12 мең, 1989 йыл), [[Украина]]ла (4 мең, 2001 йыл һәм 7 мең, 1989 йыл), [[Үзбәкстан]]да (3 мең, 1989 йыл) йәшәйҙәр. Халыҡтың иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса мариҙар һаны (кеше): {|class="standard" ! !1897<ref>Данные по переписи 1897 г. приведены по территории [[Российская империя|Российской империи]], [[Вятская губерния|Вятской]] и [[Уфимская губерния|Уфимской губерниям]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php |title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204034344/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php |deadlink=no }}</ref> !1926<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2011-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522151210/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php |deadlink=no }}</ref> !1939<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/619jgqzIO?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php |deadlink=no }}</ref> !1959<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php |title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316172652/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php |deadlink=no }}</ref> !1970<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php |title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2009-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091203151519/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php |deadlink=no }}</ref> !1979<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php |title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2010-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324145212/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php |deadlink=no }}</ref> !1989<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316172713/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php |deadlink=no }}</ref> !2002<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2011-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |deadlink=no }}</ref> !2010<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php |title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Население по национальности, полу и субъектам Российской Федерации. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228031909/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php |deadlink=no }}</ref> |- |[[СССР]] |align=right| — |align=right| 428192 |align=right| {{увеличение}} 481587 |align=right| {{увеличение}} 504205 |align=right| {{увеличение}} 598628 |align=right| {{увеличение}} 621961 |align=right| {{увеличение}} 670868 |align=right| — |align=right| — |- |[[Рәсәй Федерацияһы]] ([[Рәсәй империяһы]], [[РСФСР]]) |align=right| 375439<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0 |title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. По империи. Черемисское. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2014-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220214825/http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0 |deadlink=no }}</ref> |align=right| {{увеличение}} 428001 |align=right| {{увеличение}} 476382 |align=right| {{увеличение}} 498006 |align=right| {{увеличение}} 581082 |align=right| {{увеличение}} 599637 |align=right| {{увеличение}} 643698 |align=right| {{уменьшение}} 604298 |align=right| {{уменьшение}} 547605 |- |[[Марий Эл Республикаһы]] ([[Мари автономлы өлкәһе]], [[Мари АССР-ы]]) |align=right| — |align=right| 247979 |align=right| {{увеличение}} 273332 |align=right| {{увеличение}} 279450 |align=right| {{увеличение}} 299179 |align=right| {{увеличение}} 306627 |align=right| {{увеличение}} 324349 |align=right| {{уменьшение}} 312178 |align=right| {{уменьшение}} 290863 |- |[[Киров өлкәһе]] ([[Вятка губернаһы]]) |align=right| 144918<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0 |title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. Вятская. Черемисское. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2014-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220214825/http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0 |deadlink=no }}</ref> |align=right| {{уменьшение}}59741 |align=right| {{уменьшение}}57008 |align=right| {{уменьшение}}52570 |align=right| {{уменьшение}}51682 |align=right| {{уменьшение}}47910 |align=right| {{уменьшение}}44496 |align=right| {{уменьшение}}38930 |align=right| {{уменьшение}}29598 |- |[[Башҡортостан]] ([[Өфө губернаһы]], [[Башҡорт АССР-ы]]) |align=right| 80608<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0 |title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. Уфимская. Черемисское. |access-date=2015-01-15 |archive-date=2014-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220214825/http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0 |deadlink=no }}</ref> |align=right| {{уменьшение}}79298 |align=right| {{увеличение}} 90163 |align=right| {{увеличение}} 93902 |align=right| {{увеличение}} 109638 |align=right| {{уменьшение}} 106793 |align=right| {{уменьшение}} 105768 |align=right| {{нет изменений}}105829 |align=right| {{уменьшение}}103658 |} [[Файл:Meadow mari Tsarevokokshaysk.jpg|мини|370x370пкс|Ҡазан губернаһының Царевокшай өйәҙе мариҙары ғаиләһе. Рәсәй империяһы, XX быуат башы]] ;Киров өлкәһе 2002 йыл: район, иҫәп, районда өлөшө: * Кильмез, 2 мең, 8 %; * Кикнур, 4 мең, 20 %; * Лебяж, 1,5 мең, 9 %; * Малмыж, 5 мең, 24 %; * Пижан, 4,5 мең, 23 %; * Санчур, 1,8 мең, 10 %; * Тужин, 1,4 мең, 9 %; * Уржум, 7,5 мең, 26 %. Иҫәбе (Киров өлкәһе): 2002 йыл — 38 390, 2010 год — 29 598. [[Файл:Расселение марийцев в ПФО по городским и сельским поселениям в %.png|thumb|right|300px|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡала һәм ауыл биләмәләре буйынса Волга буйы федераль округында мари халҡының күсенеүе]] == Теле == Мари теле [[Урал телдәре]]нең [[Фин-уғыр телдәре|фин-уғыр]] тармағы фин-Волга төркөмөнә ҡарай. 1938/1939 уҡыу йылынан мари мәктәптәрендә [[кириллица|урыҫ алфавиты]] нигеҙендә берҙәм [[алфавит]] индерелә<ref>{{Книга|заглавие=Финно-угорские народы России: диалектика жизненных ценностей. Учебное пособие|ответственный=Под ред. П.Н. Тултаева|год=2013|место=Саранск|издательство=НИИ Гуманитарных наук при Правительстве Республики Мордовия|страницы=128|страниц=195}}</ref>. 1958 йылғы СССР-ҙың мәғариф тураһындағы законы урыҫ милләтле булмаған балаларҙың ата-әсәләренә балалар өсөн туған телде һайлау хоҡуғы бирә, был мари телендә уҡытҡан мәктәптәрҙең бер өлөшөн ҡыҫҡарта. 1988/1989 уҡыу йылында [[Марий Эл|Мари АССР-ында]] 255 милли мәктәп эшләй. Мари телен күпселек осраҡта айырым предмет булараҡ өйрәнәләр. Башланғыс мәктәптә туған тел булараҡ Мари АССР-ында һәм күрше төбәктәрҙә 12 000 бала өйрәнә<ref>{{Книга|заглавие=Финно-угорские народы: диалектика жизненных ценностей|ответственный=Под ред. П.Н. Тултаева|год=2013|место=Саранск|издательство=НИИ Гуманитарных наук при Правительстве Республики Мордовия|страницы=131—133|страниц=195}}</ref>. Мари Эл Республикаһында 2000 йылдар уртаһында мари теле туған тел итеп 163 мәктәптә, айырым предмет булараҡ 125 мәктәптә өйрәнелә<ref>{{Книга|заглавие=Финно-угорские народы России: диалектика жизненных ценностей|ответственный=под ред. Тултаева|год=2013|место=Саранск|страницы=134—135|страниц=195}}</ref>. Рәсәйҙә [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса мари телендә 487 855 кеше һөйләшә. Рәсәйҙә 604 298 мари кешеһе араһында 464 341 кеше (76,8 %) мари телендә һөйләшә, 587 452 кеше (97,2 %) [[Урыҫ теле|рус теле]]ндә һөйләшә, йәғни мари-рус ике теллелеге киң таралған<ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |title=Всероссийская перепись населения 2002. Т.04.04. Распространенность владения языками в России (2002 г.) |access-date=2011-07-17 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903080155/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_05.xls |title=Всероссийская перепись населения 2002. Т.04.05. Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей. |access-date=2011-07-17 |archive-date=2011-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609204027/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_05.xls |deadlink=no }}</ref>. Марий Элдағы 312 195 мари кешеһе араһында мари телендә 262 976 кеше (84,2 %) һөйләшә, шул иҫәптән болон-мари телендә — 245 151 кеше (93,2 %) һәм тау-мари телендә — 17 825 кеше (6,8 %); урыҫ телендә — 302 719 кеше (97,0 %)<ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_06.xls |title=Всероссийская перепись населения 2002. Т.04.06. Владение языками (кроме русского) населением отдельных национальностей по республикам, автономной области и автономным округам Российской Федерации. |access-date=2011-07-17 |archive-date=2006-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104083616/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_06.xls |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |title=Всероссийская перепись населения 2002. Т.04.03. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации. |access-date=2010-02-26 |archive-date=2006-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |deadlink=no }}</ref>. == Диндәре == [[Православие дине|Православиенан]] тыш мариҙарҙың үҙ традицион дине бар, ул хәҙерге ваҡытта ла үҙҙәренең рухи мәҙәниәтендә билдәле бер роль уйнай. Мариҙарҙың үҙ традицион диненә тоғролоғо Европа һәм Рәсәй журналистарында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Мариҙарҙы хатта «Европаның һуңғы мәжүсиҙәре» тип тә атайҙар<ref>{{Cite web |url=http://www.geo.ru/puteshestviya/poslednie-yazychniki-evropy |title=Последние язычники Европы |accessdate=2013-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512214459/http://www.geo.ru/puteshestviya/poslednie-yazychniki-evropy |archivedate=2014-05-12 |deadlink=yes }}</ref>. XIX быуатта мариҙарҙың традицион дине ҡыҫырыҡлауҙарға дусар була. Мәҫәлән, 1830 йылда Эске эштәр министры күрһәтмәһе буйынса (уға Изге Синодтан мөрәжәғәт килә) ғибәҙәт ҡылыу өсөн урынын — Чумбылат курыкты шартлаталар. Шуға ҡарамаҫтан, Чумбылат ташын юҡҡа сығарыу көтөлгән һөҙөмтә бирмәй, сөнки мариҙар ташҡа түгел, ә ундағы аллаға табына<ref>Кузнецов С. К. Поездка к древней черемисской святыне, известной со времён Олеария // [[Этнографическое обозрение]]. 1905. № 1. С. 129—157.</ref>. == Исемдәре == Элек-электән мариҙарҙың милли исемдәре булған. Уларҙың исем формалашыуының үҙ формаһы бар, патроним һәм үҙ исемендәге йыйылмаһынан тора. Ул күп йәһәттән исланд теленә оҡшаған. Мәҫәлән, Абай Имансар (Имансар Абаевич), Яҥграват Токтар (Токтар Яҥграватович), Темрай Саркандай (Саркандай Темраевич). Ҡатын-ҡыҙ исемдәре: Лари Салима (Салима Лариевна), Кыркылай Лыставий (Лыставий Кыркылаевна), Гельсий Агави (Агави Гельсиевна) һ. б. == Белем кимәле == Рәсәй мариҙарының белем кимәле Рәсәй Федерацияһы халҡына ҡарағанда күпкә түбәнерәк. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, мариҙар араһында 11,7 % ғына юғары йәки юғары уҡыу йортонан һуң белемле булған (15 йәштән өлкән 470 834 кешенән 55 277 кеше белем кимәлен күрһәтә)<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-13.pdf |title=Население наиболее многочисленных национальностей по возрастным группам, полу и уровню образования (c. 868). |access-date=2016-02-25 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330110748/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-13.pdf |deadlink=no }}</ref>. Рәсәй халҡы араһында 2010 йылда юғары йәки аспирантурала белем алған кешеләрҙең өлөшө 23,4 % тәшкил итә (15 йәштән өлкәнерәк 117 639 476 кешенән 27 540 707 кеше белем кимәлен күрһәтә)<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol3/pub-03-01.pdf |title=Население по возрастным группам, полу и уровню образования по субъектам Российской Федерации (c. 6). |access-date=2016-02-25 |archive-date=2016-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213132009/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol3/pub-03-01.pdf |deadlink=no }}</ref>. == Башҡортостан мариҙары == Башҡортостан — Мари Элданн һуң Рәсәйҙә йәшәүсе мариҙар һаны буйынса икенсе урында. Башҡортостанда 105 829 мари йәшәй (2002)<ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |title=>. Число марийских деревень — более 240 |access-date=2010-02-26 |archive-date=2006-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |deadlink=no }}</ref><ref>[http://encycl.bash-portal.ru/marijcy.htm статья «Марийцы» в Энциклопедии Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407080020/http://encycl.bash-portal.ru/marijcy.htm |date=2023-04-07 }}</ref>, Башҡортостан мариҙарының өстән бер өлөшө ҡалаларҙа йәшәй. Мариҙарҙың Уралға күсеүе XV—XIX быуаттарҙа бара һәм уларҙы Урта Волгала көсләп христианлаштырыу менән аңлатыла. Башҡортостандың мари халҡы күпселек осраҡта традицион инаныуҙарын һаҡлап ҡалған. [[Мари теле]]ндә белем алыу милли мәктәптәрҙә, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] һәм [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарында бар. [[Өфө]]лә «Марий ушем» Мари йәмәғәт берекмәһе эшләй. == Билдәле мариҙар == * [[Арбан) Николай Михайлович]] — прозаик, драматург, музыкант, рәссам, Мари АССР-ының беренсе атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Мари Элдың халыҡ яҙыусыһы{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Айзенворт Анатолий Карпович]] — яҙыусы, әҙәбиәт белгесе {{Sfn|История марийской литературы|1989|с=122}}. * [[Борисов Иосиф Алексеевич]] — яҙыусы, тикшеренеүсе, педагог, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы{{Sfn|Марийцы|2005|с=269}}. * [[Васикова Лидия Петровна]] — профессор, мариҙар араһында беренсе ҡатын-ҡыҙ филология фәндәре докторы,<ref>{{Книга:Кто есть кто в Марий Эл|85—86|Васикова Лидия Петровна}}</ref>. * [[Васильев Валериан Михайлович]] — тел белгесе, этнограф, фольклорсы, әҙәбиәтсе{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Васин Ким Кириллович]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=267}}. * [[Вишневский Семён Алексеевич]] — шағир, тәржемәсе, журналист{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=249—259}}. * [[Герасимов Михаил Степанович]] — шағир{{Sfn|Марийцы|2005|с=266}}. * [[Григорьев Александр Владимирович]] — рәссам{{Sfn|Марийцы|2005|с=279}}. * [[Данилова Раисия Михайловна]] — Мари Эл Республикаһының атҡаҙанған артисы, мөхәррир, йырсы{{Sfn|Мочаев|2017|с=120}}. * [[Евсеев Тимофей Евсеевич]] — этнограф, крайҙы өйрәнеүсе, педагог, Мари Эл Республикаһының Милли музейына нигеҙ һалыусы{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=106}}. * [[Ефимов Измаил Варсонофьевич]] — рәссам, герольдмейстер{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Ефруш Георгий Захарович]] — яҙыусы{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=100}}. * [[Ефремов Тихон Ефремович]] — мәғрифәтсе{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=41}}. * [[Зотин Владислав Максимович]] — [[Марий Эл]] беренсе президенты<ref>[http://www.panorama.ru/bio/zotin.shtml Зотин Владислав Максимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712072744/http://www.panorama.ru/bio/zotin.shtml |date=2018-07-12 }}.</ref><ref>[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1996/1296/12.html Выборы президента Республики Марий Эл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917022041/http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1996/1296/12.html |date=2018-09-17 }}.</ref><ref>[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=11716 Зотин Владислав Максимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725092628/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=11716 |date=2018-07-25 }}.</ref>. * [[Игнатьев Никон Васильевич]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Йыван Кырла]] — шағир, кино актёры{{Sfn|Марийцы|2005|с=270}}. * [[Искандаров Алексей Искандарович]] — композитор, хормейстер{{Sfn|Марийцы|2005|с=276}}. * [[Казаков Николай Иванович]] — шағир{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Кириллова Сарра Степановна]] — режиссёр, Мари АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Мари Эл Республикаһының халыҡ артисы, МАССР Дәүләт премияһы лауреаты<ref>{{Cite web |url=http://shketan.ru/ru/theatrepeople/veteran/150-kirillova |title=Кириллова Сарра Степановна |date= |publisher=Марийский национальный театр драмы им. Шкетана |accessdate=2019-06-03 |lang=ru |archive-date=2018-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725003050/http://shketan.ru/ru/theatrepeople/veteran/150-kirillova |deadlink=no }}</ref>{{Sfn|Марийцы|2005|с=271}}. * [[Колумб Валентин Христофорович]] — шағир{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Конаков Александр Фёдорович]] — драматург{{Sfn|Марийцы|2005|с=269}}. * [[Коршунов Константин Максимович]] — актёр, драматург, режиссёр, Мари АССР-ының атҡаҙанған артисы, МАССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты<ref>[http://aboutmari.com/wiki/Коршунов,_Константин_Максимович Коршунов Константин Максимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527035201/http://aboutmari.com/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%2C_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-05-27 }}.</ref>{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Лашманов Пётр Ильич]] — шағир, прозаик, тәржемәсе, этнограф, крайҙы өйрәнеүсе, педагог{{Sfn|Мочаев|2017|с=249}}. * Л[[екайн Никандр Сергеевич]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=267}}. * [[Луппов Анатолий Борисович]] — композитор{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Макс Майн]] — шағир, тәржемәсе, журналист, мөхәррир{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=249—259}}. * [[Матвеев Иван Сергеевич]] — актёр. * [[Матюковский Геннадий Иванович]] — шағир, прозаик, тәржемәсе, журналист{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=249—259}}. * [[Мосолов Василий Петрович]] — агроном, мариҙарҙан беренсе академикref>{{Книга:Мари-Турекский район|176—186|Посёлок Мари-Турек|http://www.12rus.ru/List/26/1193/}}</ref>. * [[Мухин Николай Семёнович]] — шағир, тәржемәсе{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Николаев Сергей Николаевич]] — драматург{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Олык Ипай]] — шағир{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Орай Дмитрий Фёдорович]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=267}}. * [[Осмин Йыван]] — шағир, прозаик, журналист, мөхәррир, педагог{{Sfn|Мочаев|2017|с=321—322}}. * [[Петров Иван Петрович]] — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Мари ОБИК-ының беренсе рәйесе{{Sfn|Мочаев|2017|с=335—336}}. * [[Палантай Иван Степанович]] — композитор, фольклорсы, педагог{{Sfn|Марийцы|2005|с=275}}. * [[Першуткин Пётр Григорьевич]] — шағир{{Sfn|Марийцы|2005|с=267}}. * [[Прохоров Зинон Филиппович]] — гвардия лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]]<ref>{{Warheroes|name=Прохоров Зинон Филиппович|id=11000|acessdate = 2018-07-25}}</ref>. * Рыбаков Николай Фёдорович — драматург, яҙыусы, журналист, артист{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Сави Владимир Алексеевич]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=266}}. * [[Савинов Эчан]] — яҙыусы-драматург, тәржемәсе, журналист, актёр{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=99}}. * [[Сануков Ксенофонт Никанорович]] — тарих фәндәре докторы, журналист{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=353}}. * [[Сапаев Эрик Никитич]] — композитор{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Суворов Сергей Романович]] — мари халҡының беренсе [[Советтар Союзы Геройы]] из народа<ref>{{Cite web|url=http://www.marpravda.ru/news/religiya/v-mariy-el-otkryli-park-v-chest-pervogo-geroya-sovetskogo-soyuza-po-natsionalnosti-mari/|title=В Марий Эл открыли парк в честь первого Героя Советского Союза по национальности мари|author=Кошкина Д.|website=Марийская правда. Новости Республики Марий Эл|date=2015-07-30|publisher=|accessdate=2018-07-25|lang=ru|archive-date=2018-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725183923/https://www.marpravda.ru/news/religiya/v-mariy-el-otkryli-park-v-chest-pervogo-geroya-sovetskogo-soyuza-po-natsionalnosti-mari/|deadlink=no}}</ref>. * [[Тактаров Олег Николаевич]] — спорсы, актёр, телетапшырыуҙар алып барыусы, кинопродюсер, режиссёр, йәмәғәт эшмәкәре<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=yfMSWg_OYnI|title=Олег Тактаров: «Я - мариец»|access-date=2021-10-21|archive-date=2022-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021062225/https://www.youtube.com/watch?v=yfMSWg_OYnI|deadlink=no}}</ref>. * [[Тойдемар Павел Степанович]] — музыкант{{Sfn|Марийцы|2005|с=269}}. * [[Чавайн Сергей Григорьевич]] —шағир һәм драматург{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Чалай Васлий]] — шағир, прозаик{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=277}}. * [[Четкарёв Ксенофонт Архипович]]<ref>{{Cite web |url=http://www.marihistory.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=928:2011-08-08-18-32-20&catid=48:2011-01-01-15-41-23&Itemid=156 |title=Четкарёв Ксенофонт Архипович — краткая биография на сайте «Марийская история в лицах» |access-date=2012-01-01 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125316/http://www.marihistory.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=928:2011-08-08-18-32-20&catid=48:2011-01-01-15-41-23&Itemid=156 |deadlink=no }}</ref> — этнограф, фольклорсы, яҙыусы, фән эшмәкәре. * [[Шабдар Осып]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=266}}. * [[Шадт Булат]] — шағир<ref>{{Книга:Писатели Марий Эл|122—124|Шадт Булат}}</ref>. * [[Шакиров Станислав Алексеевич]] — йырсы, композитор, Марий Эл Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997), народный артист Республики Марий Эл (2000), Башҡортостандың халыҡ артисы (2012). * [[Шкетан Яков Павлович]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=266}}. * [[Элексейн Яков]] — прозаик, журналист, педагог{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=61}}. * [[Эшкинин Андрей Карпович]] — яҙыусы{{Sfn|История марийской литературы|1989|с=100}}. * [[Эшпай Андрей Яковлевич]] — советский композитор{{Sfn|Марийцы|2005|с=276}}. * [[Эшпай Яков Андреевич]] — этнограф и композитор{{Sfn|Марийцы|2005|с=277}}. * [[Юзыкайн Александр Михайлович]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Юзыкайн Алеко]] — яҙыусы, журналист{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Юксерн Василий Степанович]] — яҙыусы{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Ялкайн Яныш Ялкаевич]] — яҙыусы, тәнҡитсе, этнограф{{Sfn|Марийцы|2005|с=268}}. * [[Ямбердов Иван Михайлович]] — рәссам{{Sfn|Марийцы|2005|с=252}}. * [[Мамич-Бердей]] — кенәз. * [[Чоткар]] патыр. * [[Полтыш]] — Малмыж кенәзе * [[Чумбылат]] — XII быуаттағы легендар мари кенәзе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Комментарийҙар == {{Иҫкәрмәләр|group="комм."}} == Әҙәбиәт == * Знаменский П. [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Gornye_cheremisy/index.html Горные черемисы Казанского края] (Из наблюдений очевидцев)./ Хартахай. Историческая судьба крымских татар / Хартахай. — [Б. м.], [1867] * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 161 * {{Книга:История марийской литературы}} * {{Книга|заглавие=Марийцы. Историко-этнографические очерки|часть=|место=Йошкар-Ола|издательство=[[Марийский институт языка, литературы и истории|МарНИИЯЛИ]]|год=2005|страницы=|страниц=336|тираж=2000|isbn=5-94950-027-X|ref=Марийцы}} * {{Книга:Марийская биографическая энциклопедия}} * {{книга |автор= |часть=Марийцы |ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/22 |заглавие=Этноатлас Красноярского края |оригинал= |ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |викитека= |ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=Красноярск |издательство=Платина (PLATINA) |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=224 |серия= |isbn=978-5-98624-092-3 |тираж= |ref=Этноатлас Красноярского края |архив=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |архив дата=2014-11-29 |deadlink=yes }} {{Wayback|url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |date=20141129041312 }} * {{Книга:Энциклопедия РМЭ|519—524|Марийцы / Марийцы восточные / Марийцы горные / Марийцы луговые / Марийцы северо-западные}} * [http://illhportal.krc.karelia.ru/publ.php?id=5087&plang=r М. В. Пенькова, Д. Ю. Ефремова, А. П. Конкка. Материалы по духовной культуре марийцев // Сборник статей памяти Юго Юльевича Сурхаско. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 2009. C. 376—415. ] * С. В. Стариков. Марийцы (черемисы) Среднего Поволжья и Приуралья на рубеже XIX—XX веков. — Филокартия, 2009, № 4(14) — с. 2—6. * {{Книга:Марийский край в XIII—XVI веках}} * {{Книга:Марийская биографическая энциклопедия-2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10174-mari-ar|автор=Ибулаев Г. И.}} * [http://kidsher.ru/ Интернет-журнал «Кидшер» («На пульсе»)] * [http://mariuver.wordpress.com/ MariUver — Независимый портал о марийцах, Марий Эл на четырёх языках: марийском, русском, эстонском и английском] * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803790106&idParentObject= Марийцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306201110/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803790106&idParentObject= |date=2016-03-06 }} * [http://soviet-life.narod.ru/History_of_ethnic_groups/The_history_ethnic_of_Mari.html История марийского этноса] * [https://acer120.livejournal.com/118816.html#cutid1 Этническая карта марийцев в ПФО на уровне сельского поселения] * {{Статья|ссылка=https://nazaccent.ru/nations/mari/|заглавие=О марийцах|язык=Русский|издание=Национальный акцент}} {{Фин-уғырҙар}} {{Народы России с численностью более 100 тысяч человек}} {{Мариҙар}} [[Категория:Мариҙар]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Ҡаҙағстан халыҡтары]] [[Категория:Украина халыҡтары]] [[Категория:Башҡортостан халыҡтары]] 0n03x10foio13wqrsnryg4qtskcfl8m Күркәтау 0 44309 1307292 1242690 2026-10-12T12:00:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307292 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Күркәтау |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 52 |Площадь бассейна = 339 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Ҡана |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Башҡортостан Республикаһы |Район = |Категория на Викискладе = }} [[File:Куркатавская плотина - panoramio.jpg|thumb|Күркәтау быуаһы]] [[File:Скала на берегу речки Куркатау - panoramio.jpg|thumb|слева|Күркәтау йылғаһы ярында Күркәтау ҡаяһы]] '''Күркәтау''' ({{lang-ru|Куркатау}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡана (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы)|Ҡана йылғаһының]] уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы [[Арский Ташы]] һыу үлсәү посынан [[Йомағужа һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182225|title=РФ һыу реестры: Күркәтау}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017485 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101748 * Бассейн коды — 10.01.02.002 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Йылғаның атамаһы Күркәтау - ''күркә'' һәм ''тау'' тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан оронимдан алынған <ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, - 80-се бит]</ref><ref>Күркә - тауыҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре йорт ҡошо//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 580-се бит</ref>. == Һүрәтләмә == Баймаҡ районындағы Ишәй ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта башлана. Үрге ағымында Баймаҡ һәм Йылайыр райондары биләмәһе буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа, урта ағымда төньяҡ-көнбайышҡа, түбәнге ағымында - Йылайыр районы биләмәһе буйлап аға. Артабан тамағынан 31 км алыҫлыҡта, Ҡана йылғаһына барып ҡушыла. ҡоя. Оҙонлоғо 52 км, бассеин майҙаны —386 км2. Ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы —2,1 м3 / с. Рельефы тәпәш таулы, үрге ағымында йылға үҙәне Уралтау һыртының көньяҡ өлөшөнә тура килә.. Ландшафы ҡараһыу һоро тау-урман тупрағындағы ҡарағас ҡатыш ҡарағай-ҡайын урмандарынан тора, ҡараһыу һоро урман тупрағындағы һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы болон далалары осрай. Бассеиндың 75% -ы урманлы, әҙ генә өлөшөн (5 - 10%) һөрөнтө ерҙәр биләй. Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Уң - Оло Бастан, һул - Урал-Лука.<ref>[http://ru.wikibedia.ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83 Куркатау]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * [https://web.archive.org/web/20230618172040/http://wiki02.ru/encyclopedia/kurkatau/t/7730 Река Куркатау] {{Ҡалып:Ағиҙел Арский ташы һ/п алып Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] 9w9o9310zxs4xc1ymh1bsz86fyx4hi7 Фекерләшеү:Быҙаулыҡ (Хәйбулла районы) 1 56743 1307298 1306855 2026-10-12T14:12:55Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ в этом месте. 1307298 wikitext text/x-wiki {{Проект — Башҡортостан ауылдары}} == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 21 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:34, 22 сентябрь 2026 (UTC) aorxsv2x8jxtcydha8a69x2pwj11mi2 Милләт нуры (гәзит) 0 73453 1307310 1025693 2026-10-12T19:46:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307310 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = {{{Рәсем| }}} |рәсем_стиле = |исеме = Милләт нуры |исеме2 =ижтимағи-сәйәси гәзит |Девизы = |Хужаһы = |Ойоштороусы =Ямал-Ненец автономиялы округы башҡорттары ҡоролтайы |Баш мөхәррир = |Сыға башлаған = |Сығыу йышлығы =айына 1 тапҡыр |типография = |фирҡә = |Сығыу туҡтаған =2009 йыл |Тел =урыҫ, башҡорт һәм татар телдәре |адресы = Ноябрьск ҡалаһы |веб-сайт = }} '''«Милләт нуры»''' — ижтимағи-сәйәси гәзит. [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] башҡорттары ҡоролтайы тарафынан бағыусылар аҡсаһына нәшер ителә. [[2005]]—[[2009]] йылдарҙа [[Ноябрьск]] ҡалаһында ай һайын урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә сыға. 2016 йылда газета яңынан сыға башлай. Яңартылған тәүге баҫма баҫмаларҙан әҙ генә айырыла. Беренсе һәм икенсе полосала иң мөһим яңылыҡтар, ҡыҙыҡлы кешеләр менән әңгәмә, актуаль темаларға мәҡәләләр бар. Былар урыҫ телендә, өсөнсө һәм дүртенсе полосалар башҡорт телендә сыға. Газета биттәрендә төйәк халҡы шулай уҡ үҙ әҫәрҙәрен баҫтыра ала. «Милләт нуры» Ноябрьск башҡорттары ҡоролтайы, шулай уҡ Ямал шәһәрҙәрҙең башҡорт йәмәғәт ойошмалары эшен яҡтыртыла. Газетаның тағы бер темаһы - дин: айырым алғанда, баҫма Ислам бәйрәмнәре һәм йолалары тураһында материалдарҙы баҫтырып сығара.<ref>[https://lenizdat.ru/articles/1145556/ На Ямал возвращается газета «Милләт нуры» на башкирском языке.]</ref><ref>[https://www.bashinform.ru/news/938153-na-yamale-vozobnovili-vypusk-gazety-na-bashkirskom-yazyke/ На Ямале возобновили выпуск газеты на башкирском языке.]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20190929194606/http://wiki02.ru/encyclopedia/Millyat_nury/t/8851 Энциклопедия Башкортостана] {{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] [[Категория:Татар телендә гәзиттәр]] bwbask1xrjim24uuvlm1ieyvrshd86l Көнгәк (гәзит) 0 73603 1307295 850016 2026-10-12T13:06:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307295 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = |рәсем_стиле = |исеме = Көнгәк |исеме2 = гәзит |тип = ижтимағи-сәйәси баҫма |формат = |Ойоштороусы= [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм ««Көнгәк» редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт-унитар предприятиеһы |Сыға башлаған = |Сығыу туҡтаған = |Мөхәррир = |адресы = [[Мәләүез]] ҡалаһы |веб-сайт = }} '''«Көнгәк»''' — ижтимағи-сәйәси гәзит. Мәләүез ҡалаһының һәм [[Мәләүез районы]]ның ижтимағи-сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тормошон яҡтырта. [[Мәләүез]] ҡалаһында 2002 йылдың ғинуарынан алып аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм ««Көнгәк» редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт-унитар предприятиеһы. == Ҡаҙаныштары == * [[Башҡортостан]]дың ете баҫмаһы, шул иҫәптән «Көнгәк» гәзите лә, социаль әһәмиәтле киң мәғлүмәт сараһы исемлегенә инде — «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 23 октябрь<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/776630/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 23 октябрь]</ref>. {{Викитека|Башҡортостан район газеталарында милли концепция сығышы (Мәләүез районының «Көнгәк» газетаһы миҫалында)}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/kongek/t/7108 Энциклопедия Башкортостана] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} {{әҙерләмә}} [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] [[Категория:Башҡортостан райондары гәзиттәре]] [[Категория:Мәләүез районы]] m5z8ghwgqhheqfe2jmqt3ql4kl0ih0l Морозкин Николай Данилович 0 84517 1307315 1290189 2026-10-12T21:57:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307315 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Морозкин Николай Данилович | Изображение = Морозкин_Николай_Данилович.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 27.11.1953 | Место рождения = Мордва АССР-ы (хәҙер [[Мордва Республикаһы]]) Ельников районының Кержиманы ауылы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = СССР, Россия | Научная сфера = ғәмәли математика | Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|физико-математических наук}} (1996) | Учёное звание = профессор (1997) | Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]] | Альма-матер = Мордва дәүләт университеты | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры (2013—2022) | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Салауат Юлаев ордены}} {{Заслуженный работник высшей школы Российской Федерации|2011}} {{!!}} {{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации|2002}} {{!}}} | Сайт = }} '''Морозкин Николай Данилович''' ([[27 ноябрь]] [[1953 йыл]]) — [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан уҡыу эштәре буйынса проректор, 2013 йылдан — университет ректоры, 2022 йылдың 8 апреленән — университет президенты. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1996), профессор (1997). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған (2011) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). == Биографияһы == Николай Данилович Морозкин 1953 йылдың 27 ноябрендә Мордва АССР-ы (хәҙер [[Мордва Республикаһы]]) Ельников районының Кержиманы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1975 йылда ''Мордва дәүләт университетын'' тамамлағандан һуң [[Ленинград]] дәүләт университетында стажер—тикшереүсе була. Артабан ғәмәли [[математика]] факультетында аспиратурала уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1980 йылда Мордва дәүләт университетында башлай: ассистент, шунан өлкән уҡытыусы булып эшләй. 1983 йылдан Николай Морозкин — Башҡортостанда. Үҙенең фәнни эҙләнеүҙәрен һәм уҡытыусылыҡ хеҙмәтен [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда дауам итә: иҫәпләү математикаһы кафедраһында өлкән уҡытыусы һәм доцент, 1993 йылдан — ошо кафедра мөдире. 1996 йылда «физика—математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1997 йылдан — профессор. Шул уҡ йылда университеттың уҡыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала тиҫтә ярым йылдан артыҡ эшләй. 2013 йылдың 16 майында Башҡорт дәүләт университетының ректоры итеп һайлана һәм был вазифала 2022 йылдың 8 апреленә тиклем эшләй, шул көндә университет президенты вазифаһына ҡуйыла. Юғары уҡыу йортон үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнә<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-04-08/bashkirskiy-gosudarstvennyy-universitet-vozglavil-vadim-zaharov-2761866 Башкирский государственный университет возглавил Вадим Захаров. ИА «Башинформ», 8 апреля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|04|2022}}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Профессор Николай Морозкиндың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә математик моделләү һәм информатика нигеҙендә ҡулайлы идара итеү һәм уны камилләштереү мәсьәләре инә. Был йүнәлештә уның 100-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәте, ике уйлап сығарыуға рәсми патенты бар. Шулай уҡ ул тиҫтәләгән уҡыу-методик ҡулланмаһы һәм уҡыу әсбаптары авторы. Ғалим йәш быуын ғилми хеҙмәткәрҙәр әҙерләүгә лә даими иғтибар бирә. Уның фәнни етәкселегендә һигеҙ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Н. Д. Морозкин «йылылыҡ физикаһы һәм теоретик йылылыҡ техникаһы», «шыйыҡса, газ һәм плазма механикаһы» ғилми һөнәрҙәре буйынса докторлыҡ диссертациялар яҡлау советтары ағзаһы. == Ғалимдың төп хеҙмәттәре == '''рус телендә''': * Об одном итерационном методе решения задачи оптимального нелинейного нагрева с фазовыми ограничениями // Журнал вычислительной математики и математической физики. М.: Издательство РАН, т.40, N 11, 2000 г., с. 1615—1632 (соавторы Голичев И. И., Дульцев А. В.). * Применение метода конечных элементов для расчета пластового давления в нефтяном месторождении // Нефтяное хозяйство, М., N 11, 1998 г., с. 28—30 (соавтор Бикбулатова Г. С.). * Оптимальное управление процессами нагрева с учетом фазовых ограничений. Учебное пособие, Уфа: Издательство БашГУ, 1997 г., 114 с. * The Convergence of Finite — Dimensional Approximations in the Problem of the Optimal One — Dimensional Heating Taking Phase Constraints into Account // Comp. Math. Phys., vol. 36, N 10, 1996 г. pp.&nbsp;1331—1339 (Printed in Great Britain). * Оптимальное управление одномерным нагревом с учетом фазовых ограничений // Математическое моделирование. М.: Издательство РАН, N 3, т.8, 1996 г., с. 91—110. * Оптимизация высокотемпературного индукционного нагрева сплошного цилиндра с учетом ограничений на термонапряжения // Электричество, М.: Издательство РАН, N 5, 1995 г., с. 56—60. * О сходимости конечномерных приближений в задаче оптимального одномерного нагрева с учетом фазовых ограничений // Журнал вычислительной математики и математической физики. — Издательство РАН. — 1996. № 10. — С. 12—22. == Ғалим тураһында материалдар, уның менән әңғәмәләр == * Николай Морозкин: «У Башкирского государственного университета отличные перспективы для развития» // Эксперт Урал, № 9 (635). 2015, февраль. {{ref-ru}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәр биреү почётлы хеҙмәткәре (2002) * Салауат Юлаев ордены (2022) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20211125081658/http://wiki02.ru/encyclopedia/Morozkin_Nikolay_Danilovich/t/9081 Башкортостан. Энциклопедия. Морозкин Николай Данилович]{{ref-ru}} * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=958031 Кто есть кто в Республике Башкортостан. Морозкин Николай Данилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922224515/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=958031 |date=2017-09-22 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89777}}{{V|9|04|2022}} * [http://bulletin-bsu.com/redcolpage/morozkin/ Вестник Башкирского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125081658/http://bulletin-bsu.com/redcolpage/morozkin/ |date=2021-11-25 }}{{ref-ru}} * [http://www.bashedu.ru/ba/etakselek Башҡорт дәүләт университеты сайты. Етәкселек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911211855/http://www.bashedu.ru/ba/etakselek |date=2016-09-11 }} * [http://posredi.ru/Doc/BashGU/m/morozkinnd.htm Морозкин Николай Данилович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.expert-ural.com/archive/nomer-9-635/nikolay-morozkin-u-bashkirskogo-gosudarstvennogo-u.html Архив журнала Эксперт Урал № 9 (635). 2015, февраль]{{ref-ru}}{{V|25|11|2023}} [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты ректорҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] ej5qt173fm8sopac0t2p2e0kdooceo0 Маҡар урта мәктәбе 0 108872 1307308 1240067 2026-10-12T19:15:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307308 wikitext text/x-wiki {{школа |Название = Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Маҡар урта мәктәбе |Изображение = |Основана = [[1872]] |Директор = Хисмәтуллина Гөлнара Римовна |Сайт = |Адрес = [[Башҡортостан]], [[Ишембай районы]], [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы, Үҙәк урам, 58. }} [[Ишембай районы]] '''Маҡар урта мәктәбе''', тулы исеме ''Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Маҡар урта мәктәбе'' — Башҡортостандың иң боронғо мәктәптәренең береһе. 1872 йылдан алып эшләй. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, тренажёр залы, Уҡыу оҫтаханаһы, уҡытыу-тәжрибә участкаһы, автомашина, гараж бар. 1998 йылдан алып мәктәп базаһында [[Ишембай]] ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбе филиалы эшләй. Йыл һайын шашка буйынса бөтә Рәсәй «Тау һауаһы» ярыштары үтеп тора. == Тарих == 1872 йылда Маҡар урыҫ-башҡорт училищеһе булараҡ асыла. Өфө губернаторының Ырымбур генерал-губернаторы адресына 1875 йылдың 10 апрелендә яҙған хатынан күренеүенсә,[[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Маҡар улусы Маҡар ауылында 1872 йылдың 5 мартында асыла. Мәктәп бинаһы 1871 йылда Маҡар ауылы кешеләре — генерал-майор [[Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы]] , уның ағаһы Ғүмәр, ауыл байы Әбделмәжит Ҡотлоюлов тарафынан төҙөлә. 1872 йылда Маҡар мәктәбендә 20 малай урыҫ грамотаһын, әҙәбиәт, яҙыу, иҫәп-хисап, арифметиканың беренсе ҡағиҙәләре, география, тарих фәндәрен өйрәнәләр, дин дәрестәре инә. 1886 йылда уҡыусылар — 21 малай, шуларҙың һигеҙе — православие динендәге, ун өсө — мосолман. 1895 йылда — 55 малай һәм 3 ҡыҙ, урыҫтар — 23, башҡорттар — 33, татарҙар — 2. 1918—1934 йылдарҙа — I баҫҡыс Совет Берҙәм Хеҙмәт мәктәбе. Уҡыусылар һаны арта, элекке 3 уҡыу класы урынына 4 класс булып китә. 1920—1921 уҡыу йылында 68 малай һәм ҡыҙ иҫәпләнә. 1924—1925 уҡыу йылында республика әһәмиәтендәге II баҫҡыс мәктәп асыла һәм унда Маҡар ауылы, шулай уҡ Мәләүез, Йомағужа, Ғафури, Стәрлебаш, Белорет райондары ауылдарының балалары уҡый. 1925—1930 йылдар отчеты буйынса Маҡарҙа 3 уҡыу йорто һанала: 1. I баҫҡыс мәктәп — урыҫ-башҡорт училищеһенә алмашҡа килеүсе. 2. II баҫҡыс мәктәп. 3. Уҡыу корпусы, йыһазландырылған оҫтаханалары булған ФЗО мәктәп, 1926 йылдан эшләй. 1930 йылда II баҫҡыс Маҡар мәктәбе Маҡар колхозсы йәштәр мәктәбе (ШКМ) итеп үҙгәртелә, уның иң яҡшы уҡыусылары Стәрлетамаҡ педтехникумының әҙерлек төркөмөнә урынлаштырылалар. [[1934]] йылдың [[15 ғинуар]]ында I баҫҡыс Маҡар мәктәбе менән Маҡар колхозсы йәштәр мәктәбе бер мәктәпкә — Маҡар тулы булмаған урта мәктәбенә берләшә. Мәктәптә ун уҡытыусы эшләй, директоры З. Усманов (1934—1940). Мәктәп бинаһы ҡәнәғәтләнерлек хәлдә була, дөйөм ятаҡ, химия һәм физика уҡыу кабинеттары, библиотека, ашхана, склад бинаһы, аттары, сәсеү майҙаны була. 1936—1937 йылдарҙа Маҡар мәктәбе Маҡар районында беренсе һәм берҙән-бер урта мәктәп була. 1939 йылда — урта мәктәптең беренсе сығарылышы (20 уҡыусы, бөтәһе лә уҡытыусы һәм инженер булып китәләр). Уҡытыусылар һаны 11, уҡыусылар 247. 1970 йылда мәктәп яңы ике этажлы типовой бинаға күсә. 1985 йылға тиклем күрше ауылдарҙан килгән уҡыусылар өсөн интернат (II баҫҡыс Маҡар мәктәбенең «вариҫы») эшләп килә, мәктәп ике сменала эшләй. 2006 йылда мәктәпкә капитал ремонт яһала, бюджеттан тыш аҡса иҫәбенә газ үткәрелә. == Уҡыусылары == {{Main|:Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар}} Батша осоронда тамамлаусыларҙың дөйөм һаны — өс йөҙ самаһы, шулар араһында [[Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы]] (1925—1930 йылдарҙа БАССР Совнаркомы председателе), Әмир, Гәрәй һәм Мөхтәр [[Ҡарамышевтар]], [[Зәки Вәлиди]], А. Йомағузин (Башҡорт республика нәшриәтендә тәржемәсе), Л. А. Ҡарамышев (ике тапҡыр «РФ мәғәриф отличнигы» исеме алыусы), [[Ғәлимйән Ҡарамышев]] — Башҡортостан Республикаһы халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы һ.б. 1928—1930 йылдарҙа I баҫҡыс мәктәп менән ҡушылған II баҫҡыс Маҡар мәктәбен тамамлаусылар араһында: (Советтәр Союзы Геройы) [[Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы]] <ref>[http://jamakar.ucoz.ru/index/kraevedenie/0-9 Персональный сайт — Краеведение<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, (профессор, филология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре) [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] , Әмиров А. Ш. (уҡытыусы, Әрмет дөйөм урта белем биреү мәктәбе директоры (дөйөм директор булып эшләү стажы — 23 йыл), Әхмәтйәнова А. А. (РБ һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы). 2014 йылға тиклем мәктәпте яҡынса 4300 кеше тамамлай. Сығарылыш уҡыусылары араһында Вафа Исхак улы Әхмәҙиев, Ә. С. Бәхтийәров, [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]], [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] , З. Г. Ғәбиҙуллин, [[Зарипов Нур Талип улы]] , [[Ғәлимйән Ҡарамышев]], Г. Кәлимуллина, Ф. Ғ. Мурҙаҡаев,[[Мусин Ноғман Сөләймән улы]] ,Насиров Шакир Ғиниәт улы , Р. Х. Ниғмәтуллин, Э.Й. Сәсәнбаева ([[Сәсәниә]]) ,[[Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы]] , В. М. Тимербулатов; бында шулай уҡ А. А. Вәлидов һ.б. уҡынылар. Профессорҙар — 5, фән кандидаттары — 26, РБ һәм РФ атҡаҙанған эшмәкәрҙәре — 21. == Уҡытыусылары == Уҡытыусылары — әүҙем үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге ҡатнашыусылары, район-ҡала саралар призерҙары. [[Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы]], [[Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы]] һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге мәктәп менән бәйле. == Спорт == Волейбол, баскетбол, көрәш секциялары,, шашка һәм спорт ориентация алыу түңәрәктәре эшләй. Шашисты Маҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбе шашкасылары — 1984 йылдан алып йыл һайын республика беренселеге призерҙары, Казахстанда, Самарала, Мәскәүҙә, Петербургта, Ижевскта, Адлерҙа үткән Бөтә Рәсәй ярыштары ҡатнашсылары. Йыл һайын урыҫ шашкаһы буйынса Бөтә Рәсәй «Тау һауаһы» ярышы үткәрелә. Шашка буйынса 15 КМС әҙерләнгән.. Туристик слеттар, походтар, экологик походтар үтә. == Мәҙәниәт == Маҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбендә 1998 йылдан алып Ишембай ҡалаһының Музыка мәктәбе филиалы эшләй. Балаларҙың өлгөлө вокаль ансамбле «Селтербей» — район һәм республика конкурстары лауреаты. ;Мәктәп музейы Музейҙың йүнәлештәре: тыуған яҡты өйрәнеү һәм этнография. Музей материалдарын йыйыуҙың төп критерийҙәре: төп нөсхә булыуы, иҫтәлектең уникаллеге, музейҙың йүнәлешенә тап килеүе, музей материалдарын уҡытыу-тәрбиә эшендә ҡулланыу мөмкинлеге. Мәктәптең тарихы яҙып барыла: — мәктәп тарихы буйынса архив материалдар, мәктәпте тамамлаусылар альбомдары; — мәктәп уҡытыусылары тураһында альбомдар; — «Мәктәп директорҙары», «Мәктәп медалистары» тематик стендтары; — Турслеттар буйынса альбомдар; — «Беҙҙең уҡыусылар — мәктәп ғорурлығы» стенды. == Өҫтәмә белем биреү == Уҡыусылар «Информатика», «Тыуған яҡты өйрәнеү», «Башҡорт фольклоры» түңәрәктәрендә өҫтәмә белем алалар. 1967 йылдан алып республика конкурстары һәм слеттарында призлы урындар алыусы мәктәп урмансылығы эшләй. 1992 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы менән уңышлы хеҙмәттәшлек алып барыла. 1992 йылдан алып башланғыс кластарҙа үҫтереүсе уҡытыу методикаһы индерелгән. «Ҡайынҡай» балалар баҡсаһы менән берлектә «Мәктәпкәсә белем биреү һәм мәктәптең башланғыс звеноһы араһында күсәгилешлелек» программаһы эшләй.. == Башҡа факттар == 1,5 гектарлыҡ мәктәп яны участкаһы ашхананы йыл буйына емеш-еләк һәм йәшелсә менән тәьмин итергә мөмкинлек бирә. == Фән == 2014 йылдың 7 февралендә Маҡар мәктәбенең башланғыс класс уҡытыусылары «Заманса туған тел дәреслектәре ФГОС НОО талаптарын тормошҡа ашырыу механизмы» Бөтә Рәсәй фәнни-практик конференцияһында ҡатнаштылар. Конференция материалдары буйынса йыйынтыҡ баҫып сығарылды, был йыйынтыҡҡа Маҡар мәктәбенең башланғыс класс уҡытыусылары мәҡәләләре лә ингән: Әхмәҙиева Г. Ф. «„Башҡорт фольклоры“ түңәрәге — балаларҙы тәрбиәләүҙә рухи сығанаҡ», Аҙнабаева М. А. «Тыуған яҡты өйрәнеү материалдарын туған телде өйрәнеүҙә ҡулланыу», Ғәлиуллина Г. М. «туған телде өйрәнеүҙә уйындың роле», Мәҡсүтова Ф. Т. «туған телде өйрәнеү дәрестәрендә башланғыс класс уҡыусыларының ижади һәләттәрен үҫтереү»<ref>[http://jamakar.ucoz.ru/news/sovremennyj_uchebnik/2014-04-29-18 Современный учебник — 29 Апреля 2014 — Персональный сайт<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Наградалары == «Рәсәйҙең йыл мәктәбе-99», Приоритетлы Милли Проект «Образование» (2007) конкурстарында еңеүсе. == Һәйкәлдәре == Мәктәп территорияһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск (1985), бинала — Й. Ғ. Кейекбаев һәм З. Т. Утәғолов хөрмәтенә мемориаль таҡта ҡуйылған (1997). == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == <!-- * Макаровская средняя школа. Энц. Башкортостан. Уфа. изд. Башкирская энциклопедия. дубль?--> * Макаровская средняя школа//Башкирская энциклопедия. Уфа: науч. изд-во «Башкирская энциклопедия», 2008. Т.4 Л-О. С.93 == Һылтанмалар == * Хисматуллина Г. Р. Макаровская средняя школа//Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. Т. 4. 2008. * [http://wiki02.ru/encyclopedia/makarovskaya_srednyaya_shkola/t/8325 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Макаровская средняя школа] [[Категория:Маҡар урта мәктәбе]] [[Категория:Ишембай районы мәктәптәре]] [[Категория:Маҡар (Ишембай районы)]] mdp4pow8d2dabkfpfb034gp56ltm546 Мәргән менән Маянһылыу 0 120395 1307322 1218732 2026-10-12T23:17:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307322 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение | Название = Мәргән менән Маянһылыу | Название-оригинал = | Изображение = | Подпись изображения = | Жанр = эпос | Автор = | Язык оригинала = башҡорт | Написан = | Публикация = | Отдельное издание = | Викитека-текст = }} '''Мәргән менән Маянһылыу''' — башҡорт тел ҡомартҡыһы, эпос. [[1917 йыл]]да [[Мөхәммәтша Буранғолов]] хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы [[Урта Баба]] ауылы сәсәне ''Бикмырҙин Ғиниәттән'' сәсмә һәм шиғри формаларҙа яҙып ала. == Тарихы == Әҫәр ҡулъяҙмаһы һаҡланмаған, машинкала баҫылған тексы [[РФА Өфө фәнни үҙәге|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең]] ғилми архивында һаҡлана. Әҫәр йөкмәткеһе буйынса, башҡорт халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше тураһында һөйләүсе, «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Ек-Мәргән» башҡорт эпостары серияһына ҡарай. Эпос мотивтары буйынса [[1940 йыл]]да [[Өфө]]лә, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда «Мәргән» операһы ҡуйыла. («Мәргән»; Буранғолов либреттоһы, композиторы А. А. Эйхенвальд). == Сюжеты == «Мәргән менән Маянһылыу» әҫәрендә, нуғай ханы, башҡорттар сибәр ҡыҙ Маянһылыуҙы уға кейәүгә биреүҙән баш тартҡан өсөн, уларға яһаҡты сиктән тыш арттырыуы тураһында һөйләнелә. Ҡарт ҡор башы Нәҙерша Маянһылыуҙың атаһынан яңы ҡор башы итеп йәш Мәргән батырҙы һайлауҙы һорай. Мәргән ғәскәр туплап, нуғай ханына ҡаршы сыға, Маянһылыу уларҙа әсирлектә булған була. Хандың башын сабып өҙөп һәм уның ханлығын ҡыйратып, Мәргән уның аҫтында иҙелгән халыҡҡа азатлыҡ алып бирә. == Әҙәбиәт == * Батырҙар тураһында эпос . Өфө, 1943; * Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. 3-сө китап. Өфө, 1982. * {{Китап|заглавие=Башкирское народное творчество (книжная серия)|Башкирское народное творчество. Эпос// Сост. М. М. Сагитов. Коммент. Н. Т. Зарипова, М. М. Сагитова и [[Сулейманов Ахмет Мухаметвалеевич|А. М. Сулейманова]]|место=Уфа|год=1987|том=I|страниц=541}} == Шулай уҡ ҡара == * [[Заятүләк менән Һыуһылыу]] * [[Бабсаҡ менән Күсәк]] * [[Тарғын менән Ҡужаҡ]] == Һылтанмалар == * [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10038-m-rg-n-men-n-mayan-ylyu-epos Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20170511004049/http://wiki02.ru/encyclopedia/mergen_menen_mayanhylu/t/9399 Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] [[Категория:Башҡорт эпостары]] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Эпик әҫәрҙәр]] 0mn8pdzksqg327o8gxgzx477ei7zzpi Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы 0 133442 1307293 1208374 2026-10-12T12:25:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307293 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Кәлимуллин}} '''Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы''' ([[20 сентябрь]] [[1972 йыл]]) — ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡыытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2007). == Биографияһы == Лариса Айрат ҡыҙы Кәлимуллина 1972 йылдың 20 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бәләбәй]] ҡалаһының Аксаков ҡала тибындағы эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге [[Бәләбәй районы]] Аксаков ауылы) тыуған. [[1996 йыл]]да Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 2000 йылдан бирле Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. == Фәнни эшмәкәрлеге == Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы фәнни тикшеренеүҙәре система һәм функциональ семантика проблемаларына, тарихи лексикологияға, контраст лексикаға (рус, болгар, поляк, чех телдәре материалында), текст теорияһына бағышланған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы ул. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1999]]) == Фәнни хеҙмәттәре == * История эмотивной лексики и фразеологии русского языка. Уфа, 2004; * Социо- и психолингвистический портрет носителя языка в условиях полиязычного Башкортостана. Уфа, 2007 (соавт.) * Динамические процессы в сфере лексики: системный и функциональный аспекты (на материале памятников русского языка ХV-ХVII вв.). Уфа, 2014 (соавт.). == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/info/2-statya/16343-kalimullina-larisa-ajratovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20181214182044/http://wiki02.ru/encyclopedia/Kalimullina_Larisa_Ayratovna/t/17550] * [https://professorrating.org/professor.php?id=125481] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809020620/https://professorrating.org/professor.php?id=125481 |date=2020-08-09 }} * [http://www.bashedu.ru] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1972 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:20 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 9k93tlg21ni9e5dw1mzd2gg2nycolih Моған (күл) 0 135073 1307317 1065213 2026-10-12T22:15:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307317 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Моған''' ({{lang-tr|Mogan gölü}}, урындағы исем — Gölbaşı) — һай һыулы күл, [[Анкара]]нан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта Гөлбашы районында урынлашҡан. == Характеристика == [[Файл:Ozero_Mogan.jpeg|слева|мини|Моған күленә күренеш]] Күл майҙаны 5,61 км² тәшкил итә, диңгеҙ кимәленән 968 м бейелектә, күлдең оҙонлоғо — 5,5 км, уртаса киңлеге — 500 м, яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 14 км, уртаса тәрәнлеге — 2,80 м, әммә ямғырҙар миҙгелендә уртаса тәрәнлеге 5 метрға тиклем артырға мөмкин. Ҡоролоҡ ваҡытында максималь тәрәнлеге 4,5 метр тәшкил итә. Күлдең күләме — 13,34 миллион куб метр. Һыуы бер ни тиклем тоҙло. Күл Анкараға яҡын Анатолий яҫылығында урынлашҡан, оҙон формала, тигеҙлектәр һәм далалы тауҙар менән уратып алынған. Үҙәндә ағып ятҡан Инджесу йылғаһын ҡушылдыҡтарҙың береһенән йылғаға килгән аллювиаль ултырмалар менән быуыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Күлдең ярҙары төньяҡта, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштә текәрәк, һәм көньяҡта, көнбайышта, һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштә тигеҙерәк. Күл төбө ылымыҡлы, соҡорһоҙ, төбөнөң 80 % тиерлек һыу аҫты үҫемлектәре менән ҡапланған. Моған күлен күп кенән шишмәләр туйындыра, улар араһында иң ҙурҙары Башлынар, Йәвруджәҡ һәм Чельова шишмәләре, һаҙлыҡлы-һыулы биләмәләр яһап, күлгә көньяҡта ҡоя; Гөлджуҡ һәм Татлым көнбайышта, шулай уҡ Сукесен шишмәһе көнсығыш өлөштә күлгә ҡушыла. Күлде туйындырыусы ҡайһы бер шишмәләр Ҡызылырмаҡ һәм Сакарья йылғаларынан башлана. Шуның менән бергә йәй күп кенә шишмәләр кибә, бының һөҙөмтәһендә күлдә һыу кимәле был осорҙа ныҡ кәмей. Климаты континенталь — йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш һалҡын. Ҡыш күл туңа, был ваҡытта яр эргәһенә тоҙ сыға. Күр ярҙары буйлап ҙур майҙанды [[ҡамыш]], бала ҡамыш, күрән биләй. Күлдең көньяғында Чекек һәм Гөлджуҡ һаҙлыҡтары урынлашҡан. 3 км төньяҡ-көнсығышта Эймир күле урынлашҡан, ул Моған күле менән туҡлана һәм уның менән Анкара-Конья автомагистрале аҫтынан үткән канал аша бәйле (D750). Моған күленең Эймир күле менән бергә дөйөм бассейны берҙәм экосистеманы тәшкил итә. Дөйөм бассейн майҙаны 971 км² тәшкил итә<ref>{{Cite web|title=T.C. ÇEVRE ve ŞEHİRCİLİK BAKANLIIĞI — Özel Çevre Koruma Bölgeleri|url=http://www.csb.gov.tr/projeler/ockb/index.php?Sayfa=sayfa&Tur=webmenu&Id=7787|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HhTOD8ta|archivedate=2013-06-28}}</ref>. == Рекреация зонаһы == === Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы === Моған күле үҙәндә урынлашып һәм далалар, тауҙар менән уратып алынып, Анкара климатының микроклиматы формалашыуына һәм тотороҡлоғона йоғонто яһай. Дала зонаһында урынлашыуына ҡарамаҫтан, күл микроорганизмдарға бай, һәм төрлө флора һәм фаунаға эйә, шулай уҡ йыл буйына күп төрлө ҡоштарҙың оя ҡороу урыны булып хеҙмәт итә, улар араһында шул иҫәптән Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа ингәндәре осрай. Күл айырым тәбиғәт зонаһы булараҡ һаҡ аҫтына алынған һәм бер үк ваҡытта 20 меңдән ашыу ҡоштарҙы ҡабул итә ала. 2001 йылда көнбайыш күл яры буйында рекреация зонаһы булдырыла, ул 601,878 м² майҙанды биләй, шуларҙың 203,650 м² күсеүсе һәм оя ҡороусы ҡоштар өсөн «Тәбиғәт паркына» бүленә ({{lang-tr|Doğa Parkı}}). Ҡоштарҙы һәм уларҙың йәшәү мөхитен һаҡлау буйынса Халыҡ-ара ойошмаһы критерийҙарына ярашлы International BirdLife, Моған күле Төркиәлә 184 төп орнитологик биләмәләрҙең береһе булып тора. Йылдың төрлө миҙгелдәрендә күл 277 төр ҡоштоң йәшәү урыны булып тора, улар араһында 40 төрө оя ҡора, ә 30 төрө йыл буйына күҙәтелә. Башҡа ҡоштар төрө күсенеү ваҡытында ғына осрай. Улар араһында Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәренән — [[аҡбаш өйрәк]] (oxyura leucocephala), [[мәрйенгүҙ]] (aythya nyroca) һәм [[ялан торомтайы]] (Falco naumanni)<ref>{{Cite web|title=Mogan ve Eymir Gölleri|url=http://www.ankaragolbasi.bel.tr/turizmrehberi/index.php?page=gollerimiz|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HhTQctqf|archivedate=2013-06-28|lang=tr|publisher=Gölbaşı Belediyesi|accessdate=2013-01-14}}(төр.)<span id="cxmwXQ" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwXQ" tabindex="0"> Gölbaşı Belediyesi.</span>&#x20;<small id="cxmwXQ" tabindex="0">[http://www.ankaragolbasi.bel.tr/turizmrehberi/index.php?page=gollerimiz Тәүге сығанаҡтан] архивланған 28 июнь 2013.</small>&#x20;<small id="cxmwXQ" tabindex="0">14 ғинуар 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Хайуандар донъяһын азия алды ҡомаҡтары, кавказ аръяғы алйырҙаны (''Mesocricetus brandthi''), йомрандар һ. б. тәшкил итә. Күл шулай уҡ микроорганизмдарға һәм һыу үҫемлектәренә бай, яр буйҙарында ҡамыш, күрән үҫә. Шулай уҡ Моған күле яры буйҙарында һәм Гөлбашы районы тирә яғында эндемик сәскәһе — Чихачев күк сәскәһе (''tchihatcheffii Centaurea''). === Спорт һәм туризм === Күл [[Анкара]] кешеләре араһында пикник һәм ял итеү өсөн иң яратҡан урындарҙың береһе. Рекреацион биләмәлә ике парк яңынан төҙөкләндерелгән ({{lang-tr|Mogan Park}} һәм Atatürk Sahil Parkı), унда йәйәүлеләр өсөн юлдар, балалар өсөн парктар, спорт майҙансығы, ресторандар, пикник зонаһы, ат манежы, шулай уҡ спорт, мәҙәни саралар үткәреү һәм күңел асыу өсөн урындар булдырылған. Күл буйында тамаша һәм концерттар үтә, туй салоны асылған, амфитеатр, шулай уҡ панораманы күҙәтеү өсөн төҙөү өсөн диңгеҙ маяғы төҙөлгән. Балыҡ тотоу ҙур популярлыҡ менән файҙалана — күлдәрҙә балыҡтар күп, улар араһында һаҙан, [[ҡарабалыҡ]], бағыр, алабуға, көмөш балыҡ һәм суртандар бар. Шулай уҡ ҡыҫалалар ҙа бар. Моған күлендә байдарка һәм каноэла ишеү кеүек һыу спорт төрҙәре әүҙем үҫешә. 1960 йылда Моған күле ярында Анкара университетының Ишкәкле клубына нигеҙ һалына. Әлеге ваҡытта ишеү һәм елкәнле спорт ярыштарын үткәреү буйынса 2 километрлы дистанция бар. Һуңғы ваҡытта күлдә балыҡ тотоу спорты үҫешә. == Экологияһы == Моған күле сәнәғәт һәм ҡала бысраныуҙарына дусар була. 2008 йылда Ҡызылырмаҡ йылғаһының бысраныуы арҡаһында уның һыуҙары Моған күленә килеп инә, һәм күп балыҡтарҙың — һаҙан һәм көмөш балыҡтарҙың (Atherina) үлеүенә сәбәп була. 2012 йылда күлдәрҙе туйындырған иң ҙур йылғаларҙың тағы бысраныуы һөҙөмтәһендә ҡайһы балыҡтар ярҙарға ташлана. Был ваҡиғаның сәбәптәре асыҡланмаған<ref>{{Cite web|title=Mogan’da çevre felaketi|url=http://www.hurriyet.com.tr/ankara/21789001.asp|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HhTSV8jA|archivedate=2013-06-28|lang=tr|publisher=Hürriyet|accessdate=2013-05-23}}(төр.)<span id="cxmwaA" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwaA" tabindex="0"> Hürriyet.</span>&#x20;<small id="cxmwaA" tabindex="0">[http://www.hurriyet.com.tr/ankara/21789001.asp Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803014946/http://www.hurriyet.com.tr/ankara/21789001.asp |date=2016-08-03 }} архивланған 28 июнь 2013.</small>&#x20;<small id="cxmwaA" tabindex="0">23 май 2013 тикшерелгән.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Mogan Lake — Protection of the Area during the Special stakeholders among Conflicts conservation Mogan Lake * Barbaros, F., Çetinkaya, P. C., Harncıoğlu, [http://www2.dsi.gov.tr/english/congress2007/chapter_2/35.pdf Water Quality Effects of Human Activities on: A Case Study — Basin and Eymir Mogan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219020114/http://www2.dsi.gov.tr/english/congress2007/chapter_2/35.pdf |date=2018-02-19 }}{{Ref-en}}(инг.) == Һылтанмалар == * [http://www.ankaragolbasi.bel.tr/ Официальный сайт района Гельбаши (тур)] * [http://www.ankara.bel.tr/ Официальный сайт города Анкара]{{Ref-tr}}(төр.) [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] [[Категория:Төркиә күлдәре]] kav4qq9751u04xtzqm2m1scxb1shtpn Кире тригонометрик функциялар 0 136810 1307311 1303491 2026-10-12T19:47:19Z ~2026-54922-46 49155 /* Төп нисбәттәр */ 1307311 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кире тригонометрик функциялар''' (''түңәрәк функцияһы'', ''аркфункция''лар) — [[тригонометрик функциялар]]ға кире булған математик функциялар. Кире тригонометрик функцияларға ғәҙәттә алты функцияны индерәләр: * арксинус (тамғаланышы<math>: \mathrm{arcsin}\, x; \mathrm{arcsin}\,x</math> — ул синусы <math>x</math>-ҡа тигеҙ булған мөйөш.) * арккосинус (тамғаланышы: <math>\mathrm{arccos}\, x; \mathrm{arccos}\, x</math> — ул косинусы <math>x</math>-ҡа тигеҙ булған мөйөш.) * арктангенс (тамғаланышы: <math>\mathrm{arctg}\, x</math>; сит тел әҙәбиәтендә <math>\mathrm{arctan}\, x</math>) * арккотангенс (тамғаланышы: <math>\mathrm{arcctg}\, x</math>; сит тел әҙәбиәтендә <math>\mathrm{arccot}\, x</math> йәки <math>\mathrm{arccotan}\, x</math>) * арксеканс (тамғаланышы: <math>\mathrm{arcsec}\, x</math>) * арккосеканс (тамғаланышы: <math>\mathrm{arccosec}\, x</math>; сит тел әҙәбиәтендә <math>\mathrm{arccsc}\, x</math>) Кире тригонометрик функцияларҙың исемдәре уларға ярашлы тригонометрик функцияларҙың исемдәренә «арк-» (лат. arcus — дуға) приставкаһын ҡушып барлыҡҡа килгән. Был шуның менән бәйле, геометрик ысул менән кире тригонометрик функцияның ҡиммәтен теге йәки был киҫеккә ярашлы берәмек әйләнәһе дуғаһы оҙонлоғо (йәки был дуғаны тартып торған мөйөш) менән бәйләргә була. Мәҫәлән, ғәҙәти синус әйләнәнең дуғаһы буйынса уны тартып торған хорданы табырға мөмкинлек бирә, ә кире функция ҡапма-ҡаршы мәсьәләне хәл итә. Кире тригонометрик функцияларҙы шулай итеп тамғалау манераһы Австрия математигы Карл Шерферҙа ({{Lang-de|Karl Scherffer}}; 1716—1783) барлыҡҡа килгән һәм Лагранж арҡаһында нығынған. Беренсе тапҡыр кире тригонометрик функциялар өсөн махсус символды 1729 йылда Даниил Бернулли ҡулланған. Инглиз һәм немец математика мәктәптәре XIX быуат аҙағына тиклем икенсе төрлө тамғалау тәҡдим итә: <math>\sin^{-1}, \frac{1}{\sin}</math>, ләкин улар нығына алмай<ref>{{Китап|автор=Александрова Н. В.|заглавие=История математических терминов, понятий, обозначений: Словарь-справочник, изд. 3-е|место=СПб.|издательство=ЛКИ|год=2008|страницы=211|isbn=978-5-382-00839-4}}</ref>. Һирәк кенә сит ил әҙәбиәтендә, шулай уҡ ғилми/инженер калькуляторҙарҙа, арксинус, арккосинус һәм башҡалар өсөн <math>\sin^{-1}, \frac{1}{\sin}</math> тибындағы тамғалауҙар ҡулланыла<ref>Здесь знак {{sup|−1}} определяет функцию ''x'' = ''f''<sup>−1</sup> (''y''), [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F обратную] функции ''y'' = ''f'' (''x'')</ref>, — ундай яҙыу бик уңай түгел, сөнки функцияны −1-се дәрәжәгә күтәреү менән буталыш килеп сығырға мөмкин. Тригонометрик функциялар периодлы, шуға күрә уларға кире функциялар күп ҡиммәтле. Йәғни, аркфункцияның ҡиммәте мөйөштәр (дуғалар) күмәклегенән ғибәрәт, уларҙың бөтәһенең дә ярашлы тригонометрик функция ҡиммәте бирелгән һанға тигеҙ. Мәҫәлән, <math>\arcsin 1/2</math>, синустары <math>1/2</math>-гә тигеҙ булған <math>\left ( \frac{\pi}{6}, \frac{5 \pi}{6}, \frac{13 \pi}{6}, \frac{17 \pi}{6} \dots ~ (30^\circ, 150^\circ, 390^\circ, 510^\circ \dots) \right )</math> мөйөштәр күмәклеге тигәнде аңлата. Һәр аркфункция ҡиммәттәре күмәклегенән уның төп ҡиммәтен айырып алалар (ҡара: аркфункцияның төп ҡиммәттәре графиктары түбәндә), ғәҙәттә, арксинус, арккосинус һ. б. тураһында һөйләгәндә шул ҡиммәттәрҙе күҙ уңында тоталар. Дөйөм осраҡта,<math>-1 \leqslant \alpha \leqslant 1</math> булғанда <math>\sin x = \alpha</math> тигеҙләмәһенең бөтә сиселештәрен түбәндәге күренештә күрһәтергә мөмкин: <math>x = (-1)^n \arcsin \alpha + \pi n, ~ n = 0, \pm1, \pm2, \dots ~ .</math>{{sfn|Энциклопедический словарь|1985|loc=|p=|pp=|s=|S=|с=220|g=|name=}} <!--__NOTOC__--> == Төп нисбәттәр == : <math>\arcsin x + \arccos x = \frac{\pi}{2}</mathtrhrthiuhr rhjj hj hh. jt3t jy45yh 56 jiojy 546y j> : <math>\operatorname {arctg}\, x + \operatorname {arcctg}\, x = \frac{\pi}{2}</math> == Arcsin функцияһы == [[Файл:Arcsin.png|thumb|<math>y = \arcsin x</math> функцияһының графигы.]] ''m'' һанының '''арксинусы''' тип ''x'' мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн <math>\sin x = m,\, -\frac{\pi}{2} \leqslant x \leqslant \frac{\pi}{2},\, |m|\leqslant 1.</math> <math>y=\sin x</math> функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. <math>y=\arcsin x</math> ҡәтғи үҫә барыусы функция. * <math>-1 \leqslant x \leqslant 1</math> булғанда, <math>\sin (\arcsin x) = x\qquad</math> * <math>-\frac{\pi}{2} \leqslant y \leqslant \frac{\pi}{2}</math> булғанда, <math>\arcsin(\sin y) = y\qquad</math> * <math>D(\arcsin x)=[-1; 1]\qquad</math> (билдәләнеү өлкәһе), * <math>E(\arcsin x) = \left[-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2}\right]\qquad</math> (ҡиммәттәре өлкәһе). === Arcsin функцияһы үҙсәнлектәре === * <math>\arcsin (-x) = -\arcsin x \qquad</math> (таҡ функция). * <math>0 < x \leqslant 1</math> булғанда, <math>\arcsin x>0</math> * <math>x=0.</math> булғанда, <math>\arcsin x = 0</math> * <math>-1 \leqslant x < 0.</math> булғанда, <math>\arcsin x < 0</math> * <math>\arcsin x = \left\{\begin{matrix} \arccos \sqrt{1-x^2},\qquad 0 \leqslant x \leqslant 1 \\ -\arccos \sqrt{1-x^2},\qquad -1 \leqslant x < 0 \end{matrix}\right.</math> * <math>\arcsin x = \operatorname{arctg} \frac{x}{\sqrt{1-x^2}} </math> * <math>\arcsin x = \left\{\begin{matrix} \operatorname{arcctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x},\qquad 0 < x \leqslant 1 \\ \operatorname{arcctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x}-\pi,\qquad -1 \leqslant x < 0 \end{matrix}\right.</math> === Arcsin функцияһының килеп сығыуы === <math>y=\sin x</math> функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, тимәк, <math>y= \arcsin x</math> кире сағылышы функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи үҫә барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен ҡабул иткән киҫекте — <math>\left [ -\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right ]</math> ҡарайбыҙ. <math>\left [ -\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right ]</math> киҫегендә <math>y=\sin x</math> монотон үҫә һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер тапҡыр ғына ҡабул итә, тимәк, <math>\left [ -\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right ]</math> киҫегендә <math>y=\sin x</math> функцияһы өсөн <math>y= \arcsin x</math> кире функцияһы бар, уның графигы <math>y=\sin x</math> функцияһының графигына <math>y=x</math> тура һыҙығына ҡарата симметрик (<math>Oxy</math> координаталар яҫылығында үҙ-ара кире функцияларҙың графиктары беренсе һәм өсөнсө координаталар мөйөштәренең биссектрисаларына ҡарата симметрик) == Arccos функцияһы == [[Файл:Arccos function.png|thumb|<math>y=\arccos x</math> функцияһының графигы]] ''R rm'' һанының '''арккосинус'''ы тип ''x'' мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн <math>\cos x = m,\qquad 0 \leqslant x \leqslant \pi, |m|\leqslant 1.</math> <math>y=\cos x</math> функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. <math>y=\arccos x</math> функцияһы ҡәтғи кәмеүсе функция булып тора. * <math>\cos (\arccos x)=x</math>, бында <math>-1 \leqslant x \leqslant 1,</math> * <math>\arccos (\cos y) = y</math>, бында <math>0 \leqslant y \leqslant \pi.</math> * <math>D(\arccos x)=[-1; 1],</math> (билдәләнеү өлкәһе), * <math>E(\arccos x)=[0; \pi].</math>(ҡиммәттәре өлкәһе). === Arccos функцияһы үҙсәнлектәре === * <math>\arccos(-x) = \pi - \arccos x</math> (функцияның графигы <math>\left (0; \frac{\pi}{2}\right)</math>) нөктәһенә ҡарата үҙәк-симметрик), индифферентлы булып тора. * <math>-1 \leqslant x < 1.</math> булғанда <math>\arccos x > 0</math> * <math>x=1.</math> булғанда <math>\arccos x = 0</math> * <math>\arccos x = \frac{\pi}{2} - \arcsin x.</math> * <math>\arccos x = \left\{\begin{matrix} \arcsin \sqrt{1-x^2},\qquad 0 \leqslant x \leqslant 1 \\\pi-\arcsin \sqrt{1-x^2},\qquad -1 \leqslant x < 0 \end{matrix}\right.</math> * <math>\arccos x = \left\{\begin{matrix} \operatorname{arctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x},\qquad 0 < x \leqslant 1 \\\pi+\operatorname{arctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x},\qquad -1 \leqslant x < 0 \end{matrix} \right.</math> * <math>\arccos x = 2 \arcsin \sqrt \frac{1-x}{2} </math> * <math>\arccos x = 2 \arccos \sqrt \frac{1+x}{2} </math> * <math>\arccos x = 2 \operatorname{arctg} \sqrt \frac{1-x}{1+x} </math> === Arccos функцияһының килеп сығыуы === <math>y=\cos x</math> функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, тимәк,<math>y=\arccos x</math> кире сағылышы функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи кәмей барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен ҡабул иткән киҫекте — <math>[0; \pi].</math> ҡарайбыҙ. Был киҫектә <math>y=\cos x</math> монотон кәмей һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер тапҡыр ғына ҡабул итә, тимәк, <math>[0; \pi].</math> киҫегендә <math>y = \arccos x</math> кире функцияһы бар, уның графигы <math>y=\cos x</math> функцияһының графигына <math>y=x</math> тура һыҙығына ҡарата симметрик. == Arctg функцияһы == [[Файл:Arctangent-ru.svg|thumb|500px|<math>y=\operatorname{arctg}\, x</math> функцияһының графигы]] ''m'' һанының '''арктангенсы''' тип <math>\alpha</math> мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн <math>\operatorname{tg}\, \alpha = m , \quad -\frac{\pi}{2} < \alpha < \frac{\pi}{2}.</math> <math>y=\operatorname{arctg} x</math> функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. <math>y=\operatorname{arctg} x</math> ҡәтғи үҫә барыусы. * <math>x \in \mathbb R</math> булғанда, <math>\operatorname{tg}\,(\operatorname{arctg}\, x)=x</math> * <math>-\frac{\pi}{2}<y<\frac{\pi}{2}</math> булғанда, <math>\operatorname{arctg}\,(\operatorname{tg}\, y)=y</math> * <math>D(\operatorname{arctg}\,x) = (-\infty; \infty),</math> * <math>E(\operatorname{arctg}\,x) = \left(-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right)</math> === Arctg функцияһы үҙсәнлектәре === * <math>\operatorname{arctg} (- x) = -\operatorname{arctg} x \qquad</math> * <math> \operatorname{arctg} x = \arcsin \frac{x}{\sqrt{1+x^2}} </math> * <math> \operatorname{arctg} x = \arccos \frac{1}{\sqrt{1+x^2}} </math>, бында x > 0. * <math> \operatorname{arctg} x = \operatorname{arcctg} \frac{1}{x} </math> * <math> \operatorname{arctg} x = -i \operatorname{arcth} {ix} </math>, бында <math> \operatorname{arcth} </math> — гиперболик арктангенс. * <math> \operatorname{arcth} x = i \operatorname{arctg} {ix} </math> === Arctg функцияһының килеп сығыуы === <math>y=\operatorname{tg}\, x.</math> функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, һәм, шуға күрә, <math>y=\operatorname{arctg}\, x</math> функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи үҫә барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул иткән киҫекте — <math>\left(-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right).</math> ҡарайбыҙ. Был киҫектә <math>y=\operatorname{tg}\, x</math> функцияһы ҡәтғи монотон үҫә барыусы һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул итә. Тимәк <math>\left(-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right)</math> киҫегендә <math>y=\operatorname{tg}\, x.</math> функцияһына кире функция <math>y=\operatorname{arctg}\, x</math> бар. <math>y=\operatorname{tg}\, x.</math> һәм <math>y=\operatorname{arctg}\, x</math> функцияларының графиктары <math>y=x.</math> тура һыҙығына ҡарата симметрик. == Arcctg функцияһы == [[Файл:Arccotangent-ru.svg|500px|thumb|<math>y = \operatorname{arcctg} x.</math> функцияһының графигы]] ''m'' һанының '''арккотангенс'''ы тип ''x'' мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн <math>\operatorname{ctg}\,x = m,\qquad 0 < x < \pi.</math> <math>y=\operatorname{arcctg}\, x</math> функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. <math>y=\operatorname{arcctg}\, x</math> ҡәтғи кәмей барыусы функция. * <math>x \in \mathbb R,</math> булғанда <math>\operatorname{ctg}\,(\operatorname{arcctg}\, x) = x</math> * <math>0<y<\pi,</math> булғанда <math>\operatorname{arcctg}\,(\operatorname{ctg}\, y) = y</math> * <math>D(\operatorname{arcctg}\, x) = (-\infty; \infty),</math> * <math>E(\operatorname{arcctg}\, x) = (0; \pi).</math> === Arcctg функцияһы үҙсәнлектәре === * <math>\operatorname{arcctg}\, (-x) = \pi - \operatorname{arcctg}\, x</math> (функцияның графигы <math>\left(0; \frac{\pi}{2}\right).</math> нөктәһенә ҡарата үҙәк симметрик. * Теләһә ниндәй <math>x.</math> өсөн <math>\operatorname{arcctg}\, x > 0</math> * <math>\operatorname{arcctg}\, x = \left\{\begin{matrix} \arcsin \frac{1}{\sqrt{1+x^2}},\qquad x \geqslant 0 \\\pi-\arcsin \frac{1}{\sqrt{1+x^2}},\qquad x < 0\end{matrix}\right.</math> * <math>\operatorname{arcctg} x = \pi/2-\operatorname{arctg} x.</math> === Arcctg функцияһының килеп сығыуы === <math>y=\operatorname{ctg}\, x</math> функцияһын ҡарайыҡ. Бөтә билдәләнеү өлкәһендә был функция өлөшсә монотон. Шуға күрә <math>y=\operatorname{arcctg}\, x</math> кире ярашлылығы функция була алмай. Функция ҡәтғи кәмей барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул иткән — <math>(0; \pi)</math> интервалын ҡарайбыҙ. Был интервалда <math>y=\operatorname{ctg}\, x</math> монотон кәмей һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул итә. Тимәк, <math>(0; \pi)</math> интервалында <math>y=\operatorname{ctg}\, x</math> функцияһына кире <math>y=\operatorname{arcctg}\, x</math> функцияһы бар, уның графигы <math>y=\operatorname{ctg}\, x</math> функцияһының графигына <math>y=x.</math> тура һыҙығына ҡарата симметрик. Арккотангенстың графигы арктангенс графигынан, һуңғыһын ордината күсәренә ҡарата сағылдырғанда (йәғни аргументтың тамғаһын үҙгәрткәндә, <math>x \rightarrow -x</math>) һәм өҫкә π/2 берәмеккә күсергәндә килеп сыға; был үрҙәге: <math>\operatorname{arcctg} x = \operatorname{arctg} (-x)+\pi/2.</math> формулаһынан килеп сыға. == Arcsec функцияһы == <math>\mathop{\operatorname{arcsec}}\, (x)\, = \operatorname{arccos} \left( \frac{1}{x}\right)</math> == Arccosec функцияһы == <math>\mathop{\operatorname{arccosec}}\, (y)\, = \operatorname{arcsin} \left( \frac{1}{y}\right)</math> == Кире тригонометрик функцияларҙың сығарылмалары == <math>(\arcsin x)' = \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}.</math><br /> <math>(\arccos x)' = -\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}.</math><br /> <math>(\operatorname{arctg}\, x)' = \frac{1}{\ 1+x^2}.</math><br /> <math>(\operatorname{arcctg}\, x)' = -\frac{1}{\ 1+x^2}.</math><br /> <math>(\operatorname{arcsec}\, x)' = { 1 \over |x|\sqrt{x^2 - 1}}.</math><br /> <math>(\operatorname{arccosec}\, x)' = -{ 1 \over |x|\sqrt{x^2 - 1}}.</math> == Кире тригонометрик функциялар интегралдары == === Аныҡһыҙ интегралдар === Ысын һәм комплекслы ''x'' өсөн: : <math> \begin{align} \int \arcsin x\,dx &{}= x\,\arcsin x + \sqrt{1-x^2} + C,\\ \int \arccos x\,dx &{}= x\,\arccos x - \sqrt{1-x^2} + C,\\ \int \operatorname{arctg}\,x\,dx &{}= x\,\operatorname{arctg}\,x - \frac{1}{2}\ln\left(1+x^2\right) + C,\\ \int \operatorname{arcctg}\, x\,dx &{}= x\,\operatorname{arcctg}\, x + \frac{1}{2}\ln\left(1+x^2\right) + C,\\ \int \arcsec x\,dx &{}= x\,\arcsec x - \ln\left(x\left(1+\sqrt{{x^2-1}\over x^2}\,\right)\!\right) + C,\\ \int \operatorname{arccosec}\, x\,dx &{}= x\,\operatorname{arccosec}\, x + \ln\left(x\left(1+\sqrt{{x^2-1}\over x^2}\,\right)\!\right) + C. \end{align}</math> Ысын ''x'' ≥ 1 өсөн: : <math> \begin{align} \int \arcsec x\,dx &{}= x\,\arcsec x - \ln\left(x+\sqrt{x^2-1}\right) + C,\\ \int \operatorname{arccosec}\, x\,dx &{}= x\,\operatorname{arccosec}\, x + \ln\left(x+\sqrt{x^2-1}\right) + C. \end{align}</math> : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ:''' Кире тригонометрик функциялар интегралдары исемлеге''' '' == Геометрияла ҡулланылышы == [[Файл:Triángulo-en-círculo.svg|справа|мини|300x300пкс|Тура мөйөшлө өсмөйөш ''ABC'']] Кире тригонометрик функциялар, әгәр өсмөйөштөң яҡтары билдәле булһа, [[өсмөйөш]] мөйөштәрен иҫәпләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, [[косинус теоремаһы]] ярҙамында. Тура мөйөшлө өсмөйөштә был функциялар яҡтарының сағыштырмаһынан шунда уҡ мөйөштәрен бирәләр. Мәҫәлән, әгәр <math>a</math> оҙонлоғондағы катет <math>\alpha</math> мөйөшөнә ҡаршы ятыусы катет булһа, ул саҡта <math>\alpha = \arcsin (a/c) = \arccos (b/c) = \operatorname{arctg} (a/b) = \operatorname{arccosec} (c/a) = \arcsec (c/b) = \operatorname{arcctg} (b/a).</math>. == Натураль логарифм менән бәйләнеш == Комплекслы аргументтың кире тригонометрик функцияһын иҫәпләү өсөн, уларҙы натураль логарифм аша күрһәтеүсе формулаларҙы ҡулланыу уңайлы: : <math> \begin{align} \arcsin z & {}= -i \ln (iz+\sqrt{1-z^2})=\frac{\pi}{2}-i\ln (z+\sqrt{z^2-1}), \end{align} </math> : <math> \begin{align} \arccos z & {}= \dfrac{\pi}{2} + i \ln (iz+\sqrt{1-z^2}), \end{align} </math> : <math> \begin{align} \operatorname{arctg}\,z & {}= \dfrac{i}{2} ( \ln(1-iz)-\ln(1+iz) ), \end{align} </math> : <math> \begin{align} \operatorname{arcctg}\,z & {}= \dfrac{i}{2} \left( \ln \left( \dfrac{z-i}{z} \right)-\ln \left( \dfrac{z+i}{z} \right) \right), \end{align} </math> : <math> \begin{align} \arcsec z & {}= \arccos\left(z^{-1}\right) = \dfrac{\pi}{2} + i \ln \left( \sqrt{1-\dfrac{1}{z^2}} + \dfrac{i}{z} \right), \end{align} </math> : <math> \begin{align} \operatorname{arccosec}\,z & {}= \arcsin\left(z^{-1}\right) = - i \ln \left( \sqrt{1-\dfrac{1}{z^2}} + \dfrac{i}{z} \right). \end{align} </math> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{MathWorld|InverseTrigonometricFunctions|Обратные тригонометрические функции}} * Математическая энциклопедия / Гл. ред. И. М. Виноградов. — М.: «Советская Энциклопедия», 1982. — [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_mathematics/3612/%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%9D%D0%AB%D0%95 Т. 3. — с. 1135]. * {{Из БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article083242.html}} — М.: «Советская Энциклопедия», 1974. — Т. 18. — с. 225. * {{Китап|часть=Обратные тригонометрические функции|ссылка часть=http://yunc.org/%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%9D%D0%AB%D0%95_%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%93%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%95_%D0%A4%D0%A3%D0%9D%D0%9A%D0%A6%D0%98%D0%98|заглавие=Энциклопедический словарь юного математика|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Энциклопедический_словарь_(Педагогика)|ответственный=Савин А.П|место=М.|издательство=Педагогика|год=1985|страницы=220–221|страниц=352|ref=Энциклопедический словарь}} * [http://yotx.ru Построение графиков обратных тригонометрических функций онлайн] * [http://www.planetcalc.ru/326/ Онлайн калькулятор: обратные тригонометрические функции] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Тригонометрик функциялар]] * Кире гиперболоид функциялар * Данжуа — Лузин теоремаһы {{СОРТИРОВКА_ПО_УМОЛЧАНИЮ:KoiКире тригонометрик функциялар}} [[Категория:Элементар функциялар]] c7gbwbfubbj5ya4vpmvsfhlqz1ivz75 Макурин Алексей Васильевич 0 143202 1307302 1101882 2026-10-12T17:06:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307302 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Макурин Алексей Васильевич''' ([[28 апрель]] [[1972 йыл]]) — спортсы. [[Еңел атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). «Бер туған Знаменскийҙар мемориалы» халыҡ‑ара ярыштар (Мәскәү, 1993) һәм Йәштәр олимпия уйындары (1991) еңеүсеһе; бейеклеккә һикереү буйынса үҫмер спортсылар араһында СССР (1990—91) һәм БДБ (1992) чемпионы. 1993—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. == Биографияһы == Алексей Васильевич Макурин 1972 йылдың 28 апрелендә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. 1979 йылда мәктәптә спорт класында уҡыуға һайлап алына. Ун ете йәшендә етем ҡала. Алексей, буйға тәпәш булһа ла (буйы - 168 см), бейеклеккә һикереү буйынса махсуслаша, 180 см бейеклеккә һикерә. Һикереүсе Рөстәм Әхмәтовтың (Бердичев ҡалаһы) методикаһын ҡулланып, буйын арттырырға тырышып, оҙаҡ ваҡыт арҡыры таяҡта эленеп тора. 1990 йылда, уны Рәсәй йыйылма командаһына алғанда, буйы 186 сантиметр һәм ауырлығы 83 килограмм була, шуның өсөн уны дуҫтары «осоусы шифоньер» тип йөрөтәләр. 1995 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институтын]], 2004 йылда – Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлай. Спорт менән Стәрлетамаҡ ҡалаһының олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә, «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәтендә (тренерҙары А. А. Пономаренко һәм Р. А. Салеев) шөғөлләнә.  Һуңынан Рәсәй йыйылма командаһының Башҡортостан буйынса тренеры Әнүәр Агеевта күнекмәләр ала. 1990 йылда СССР йыйылма командаһы ағзаһы була, 1992 йылда – БДБ йыйылма командаһы (1992), 1993 – 1999 йылдарҙа – Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 1996 йылда ул ҡуйған бейеклеккә һикереү буйынса Башҡортостан рекорды — 2 метр 32 сантиметр, әлегә тиклем үтелмәгән. Әлеге ваҡытта Стәрлетамаҡ янғын һүндереү часында спорт эшен ойоштороусы булып эшләй. Ғаиләһе: өйләнгән, ике балаһы бар. == Ҡаҙаныштары == * Мәскәүҙә «Мемориал братьев Знаменских» халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (1993); * Йәштәр олимпия уйындары еңеүсеһе (1991); * Үҫмер спортсылар араһында бейеклеккә һикереү буйынса СССР (1990-1991) һәм БДБ (1992) чемпионы<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Makurin_Aleksey_Vasilevich/t/8356 Макурин Алексей Васильевич] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1486 Побеждает сильнейший] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170831040607/http://vatandash.ru/index.php?article=1486 |date=2017-08-31 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:28 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1972 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан спортсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] 0md7pzpu22a2egvgl4hpc6gm1hd3wtn Мәрмәр һарайы (Тәһран) 0 145048 1307324 1302613 2026-10-12T23:18:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307324 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәрмәр һарайы''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}کاخ مرمر) — тарихи бина һәм [[Тәһран|Тәһрандағы]] ([[Иран]]) элекке шаһ резиденцияһы. Ул ҡала үҙәгендә урынлашҡан.<ref name="alam">{{cite book|author=Asadollah Alam|title=The Shah and I|url=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|year=1991|publisher=IB Tauris|location=London and New York|isbn=1-85043-340-2|page=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]}}</ref>, әммә һарай төҙөлгән йылдарҙа, был квартал тымыҡ районда<ref name="enir">{{cite web|title=Architecture. Pahlavi, before World War II|url=http://www.iranicaonline.org/articles/architecture-vii|work=Encyclopedia Iranica|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> урынлашҡан булған. == Тарихы == Рәсми ҡабул итеү һәм үткәреү саралары өсөн тәғәйенләнгән, ике ҡатлы Мәрмәр һарайы 1934—1937 йылдарҙа Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Риза Пәхләүи]] бойороғо буйынса<ref name="Ghani2001">{{cite book|author=Cyrus Ghani|title=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|url=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|accessdate=29 ноября 2018|date=6 января 2001|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-629-4|page=412}}</ref> француз инженеры Жозеф Леон һәм иран архитекторы Фәтхулла Фирҙәүес<ref name="Karimi2013">{{cite book|author=Pamela Karimi|title=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|url=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|accessdate=29 ноября 2018|date=29 мая 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-10137-4|page=54}}</ref> тарафынан төҙөлгән. Һарайҙы башта Риза Пәхләүи, ә артабан уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Риза Мәхәммәт]] тарафынан рәсми резиденция сифатында.ҡулланылған. Риза Пәхләүи үҙенең дүртенсе ҡатыны Әсмәт Дәүләтшаһи һәм биш балаһы менән бергә 1941 йылда ҡыуылғанға тиклем был һарайҙа йәшәгән<ref name="Childress2011">{{cite book|author=Diana Childress|title=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|url=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|accessdate=29 ноября 2018|year=2011|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-7613-7273-8|page=40}}</ref>. Тап шул бинала 1941 йылдың сентябрендә Риза Пәхләүи тәхеттән баш тартыу тураһындағы хатҡа ҡул ҡуя<ref>{{cite journal|author=Fariborz Mokhtari|title=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|journal=The Middle East Journal|date=весна 2005|volume=59|issue=2|url=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|accessdate=29 ноября 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf |date=2020-04-26 }}</ref>. Мөхәммәт Риза хакимлығы осоронда һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үткәрелгән. Бина, Гөлөстан һарайы менән<ref name=rah2003/> бер рәттән, уның ике төп резиденцияларының береһе булған һәм 1950-се йылдарҙа шаһ шәхесе менән тиңләштерелгән.<ref name=Karimi2013/> Был һарайҙа уның өс никахлашыу тантаналары үткән. Бында ул үҙенең ҡатыны менән бергә беренсе 1939 йылда ул үҙенең тәүге ҡатыны батша ҡыҙы Фәүзиә менән<ref name=rark>{{cite web|title=The Pahlavi Dynasty|url=http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm|work=Royal Ark|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> никахлаша һәм 1945 йылда айырылышҡанға саҡлы шунда йәшәй<ref>{{cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=The Meriden Daily Journal|date=13 марта 1939}}</ref>. 1950 йылдың октябрендә (обручение), ә 1951 йылдың февралендә һарайҙа икенсе ҡатыны Сорайя Исфандияри менән<ref>{{cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=The Michigan Daily|date=12 октября 1950|agency=AP|location=Tehran}}</ref><ref name="dbm12feb">{{cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=Daytona Beach Morning|date=12 февраля 1951|agency=AP|location=Tehran}}</ref> тантаналы никахлашыуы үтә. Шундай йоланы Мөхәммәт Риза өсөнсө ҡатыны Фәрәхкә<ref name="bpathe">{{cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=29 ноября 2018|work=British Pathe}}</ref><ref name="iichs">{{cite web|author=Ibrahim Hadidi|title=Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba|url=http://iichs.org/index_en.asp?img_cat=102&img_type=0|work=IICHS|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> өйләнгәндә лә шулай уҡ Мәрмәр һарайында үткәрә<ref name="bpathe"/><ref name="iichs">{{cite web|author=Ibrahim Hadidi|title=Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba|url=http://iichs.org/index_en.asp?img_cat=102&img_type=0|work=IICHS|accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. Шаһтың һәм Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ 1957 йылдың октябрендә Арҙашир Заһиҙиға<ref name="lewis1957">{{cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=Lewiston Evening Journal|date=10 октября 1957|agency=AP|location=Tehran}}</ref> шул уҡ бинала кейәүгә сыға. Бынан тыш, ошо бинала шаһтың 48 йәшен байрам иткәндәр<ref name="ipclub">{{cite web|title=Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation|url=http://iranpoliticsclub.net/photos/coronation/|work=Iran Politics Club|accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдатының шаһҡа һөжүм итеү урыны булған<ref>{{cite web|title=Shah of Iran|url=http://www.nndb.com/people/348/000059171/|work=NNDB|accessdate=29 ноября 2018}}</ref><ref name="musel75">{{cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=29 ноября 2018|newspaper=Ludington Daily News|date=16 июля 1975|agency=UPI|location=London}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарайҙы башҡаса резиденция сифатында файҙаланмайҙар. .һәм 1970 йылда ул музейға әйләнә<ref name="mmh">{{cite web|author=Mir M. Hosseini|title=Marmar Palace Becomes Museum|url=http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=1054|work=Fouman|accessdate=29 ноября 2018|date=30 октября 1973}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023175322/http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=1054 |date=2017-10-23 }}</ref>. 1979 йылғы Иран Ислам революцияһынан һуң, Мәрмәр һарайы 1981 йылға саҡлы музей сифатында файҙаланылған<ref name="wmapia">{{cite web|title=Marmar Palace|url=http://wikimapia.org/1389980/Marmar-Palace|work=Wikimapia|accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. Шунан ул Маҡсатҡа ярашлылыҡ Советына тапшырылған. Урындағы халыҡ хәбәр итеүенсә, бинаны Иран Ислам Республикаһы<ref>{{cite journal|author=Rasool Nafisi|title=Firmly planted|url=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|journal=The Iranian|date=5 июля 2001|accessdate=29 ноября 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/ |date=2016-03-03 }}</ref> сәйәсмәндәре файҙаланған. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риал банкнотында Мәрмәр һарайының һүрәтләнеше.]] Һарайҙың тәүге дизайн проектын Остад Джафар Хан әҙерләгән, әммә тулы проектты Остад Хәйҙәр Хан эшләгән. Һарайҙың дөйөм архитектура стиле эклектик, ул үҙ эсенә Каджарҙар осоро архитектураһы алымдарын индереп, көнсығыш һәм көнбайыш архитектура стилдәрен<ref name="ata2009">{{cite book|title=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|year=2009|publisher=I.B.Tauris|location=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|url=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|author=Kamran Safamanesh|editor=Touraj Atabaki|accessdate=29 ноября 2018|chapter=Architectural Historiography 1921–42}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220151/http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> һыйҙыра. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{cite book|author=William E. Warne|title=Mission for Peace: Point 4 in Iran|url=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|accessdate=29 ноября 2018|date=1 января 1999|publisher=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|pages=36}}</ref>. Бөтә һарай комплексы территорияһы 35 462 м² биләй, шуның 2870 м² — резиденция майҙаны<ref name="farsf">{{cite web|title=Marble Palace (Kakh Marmar)|url=http://www.iran.farsfoundation.net/en/iran-knowing/tourism-in-iran/iranian-tourist-attractions/690-tehran10/6146--marble-palace-kakh-marmar-.html|work=Fars Foundation|accessdate=29 ноября 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131124094129/http://www.iran.farsfoundation.net/en/iran-knowing/tourism-in-iran/iranian-tourist-attractions/690-tehran10/6146--marble-palace-kakh-marmar-.html#|archivedate=24 ноября 2013|dead-url=yes|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124094129/http://www.iran.farsfoundation.net/en/iran-knowing/tourism-in-iran/iranian-tourist-attractions/690-tehran10/6146--marble-palace-kakh-marmar-.html |date=2013-11-24 }}</ref>. Иран рәссамы Джафар Хан {{comment|ҡырып-ырып|вырезанные}} яһаған [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр осороноң]] уҡ-һаҙаҡлы яугирҙары {{comment|һыны|статуя}} ҡуйылған таш ҡапҡанан юл һарайға илтә — улар бөтөн бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Комплекс территорияһында төрлө провинцияларҙан килгән урындағы оҫталар башҡарған<ref>{{cite web|title=Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī|url=http://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-viii|work=Encyclopedia Iranica|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> бүтән төрлө ҡапҡалар ҙа бар. Һарайҙың диуарҙары аҡ мәрмәр менән йөҙләнгән<ref name=alam/><ref name=enir/>. Төҙөлмәне [[Исфаһан|Исфахандағы шәйех Лотфулла мәсете]]<ref name=Karimi2013/><ref>{{cite journal|author=Reza Sarhangi|title=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|journal=Nexus Network Journal|year=1999|volume=1|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|accessdate=29 ноября 2018|doi=10.1007/s00004-998-0007-z}}</ref> көмбәҙенең теүәл күсермәһе булған бик ҙур көмбәҙ тамамлай. Көмбәҙҙең эске түшәме арабескиҙар менән биҙәлгән, ике төҫтән торған түр ишекле {{comment|вестибюль|алғы бүлмә}} урынлашҡан. Һарайҙың интерьеры тантаналы тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, {{comment|лепнина|әүәләп яһалған һындар}}, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланыла<ref name=enir/>. Стеналарҙағы декорҙы иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде үтәгән<ref name=mmh/><ref name=hab>{{cite book |author=Habibollah Ayatollahi|title=The Book of Iran: The History of Iranian Art |url=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290 |accessdate=29 ноября 2018|year=2003|publisher=Alhoda UK |isbn=978-964-94491-4-2 |page=290}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йезди эшләгән, {{comment|живопись|сәнғәтле һүрәттәрҙе}} Остад Беһзад<ref name=mmh/> төшөргән. Бинаның башҡа бүлмәләре араһында илдәге күп кенә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған бик күп көҙгөләр менән {{comment|биҙәлгән|декорированы}} Көҙгөләр залы айырылып тора<ref>{{cite book |author=Elaine Sciolino |title=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|url=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|accessdate=29 ноября 2018|date=21 февраля 2001|publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|page=6}}</ref><ref name=rah2003>{{cite journal|author=Iraj Isaac Rahmim |title=Where the Shah Went Alone|journal=Reason|date=июль 2003|url=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone| accessdate=29 ноября 2018}}</ref>. {{comment|Йорт йыһаздарын|мебель}} да индереп, һарайҙа файҙаланылған предметтар әлеге ваҡытта Тәһрандың {{comment|ҡулланма сәнғәт|декоративного искусства}} музейында<ref>{{cite web|title=Decorative Arts Museum of Iran |url=http://www.persiatours.com/cities_sightseeing_iran_tehran.htm|work=Persia Tours|accessdate=29 ноября 2018}}</ref> ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{Commons category|Marmar Palace, Tehran}} [[Категория:Тәһран һарайҙары]] [[Категория:Монархтар резиденциялары]] [[Категория:1934 йылда нигеҙ һалынған биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:1937 йылда төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:XX быуатта төҙөлгән һарайҙар]] [[Категория:Пәхләүи]] 28b5tisg6kildlybl6856vgueci20tq Лхаса 0 145616 1307300 1303059 2026-10-12T16:04:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307300 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лхаса''' ({{Ipa|l̥ásə|}}, тиб. әйтелә, {{Ҡытайса|拉薩|拉萨|Lāsà}}) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның Тибет автономиялы районында ҡала округы, бойондороҡһоҙ Тибет хөкүмәтенең элекке баш ҡалаһы. Лхаса ҡала округының хәҙерге Чэнгуань районы. Лхаса шулай уҡ Далай-ламаның традицион резиденцияһы булып тора. Тибет теленән «лхаса» тәржемәлә һүҙмә-һүҙ «аллалар урыны» тигәнде аңлата. ''Лха́са ә''йтелеше боронғо тибет теленә буйһона<ref name="ReferenceA"><div>Рерих Ю. Н. Тибет теле. М., 2001. 38 с.</div></ref> (хәҙерге телдә хлас тип әйтелә.<ref>Иллюхина Т. Читаем по-тибетски. М., 2010, С. 47-48</ref><ref>Комарова И. Н. Тибетское письмо. М., 1995. С. 83-84.</ref>; баҫым икенсе ижеккә төшә<ref name="ReferenceA"/>), ''Ласа́'' — ҡытай (拉萨 Lāsà)<ref>Стрелков А. М. Тибетский дневник. Нижний Новгород, 1999. С. 100</ref> һәм инглиз (Lhasa — «h» әйтелмәй) телдәрендә. == Географияһы == Лхаса Лхаса үҙәнендә ята, үҙән буйындағы тауҙар 5500 метрлыҡ бейеклеккә һәм унан да юғары күтәрелә. Ҡала биләмәһе аша Кьи-чу йылғаһа аға, ул [[Брахмапутра]] йылғаһының ҡушылдығы. === Климаты === Лхаса ҡалаһында ҙур тәүлек температура тирбәлеше менән тау климаты. Көндөҙ йылы, төндә — һалҡын. Ҡала өсөн йыл дауамында юғары ҡояш радиацияһы хас. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Лхасы |Источник=[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm Гонконгская обсерватория] | Янв_ср=-2.1 | Янв_ср_осад=0.5 | Фев_ср=1.1 | Фев_ср_осад=0.7 | Мар_ср=4.6 | Мар_ср_осад=2.0 | Апр_ср=8.1 | Апр_ср_осад=5.2 | Май_ср=11.9 | Май_ср_осад=26.6 | Июн_ср=15.5 | Июн_ср_осад=72.3 | Июл_ср=15.3 | Июл_ср_осад=119.4 | Авг_ср=14.5 | Авг_ср_осад=122.6 | Сен_ср=12.8 | Сен_ср_осад=58.3 | Окт_ср=8.1 | Окт_ср_осад=10.2 | Ноя_ср=2.2 | Ноя_ср_осад=1.7 | Дек_ср=-1.7 | Дек_ср_осад=1.0 | Год_ср=7.6 | Год_ср_осад=420.5 | Янв_ср_мин=-10.1 | Янв_ср_макс=6.9 | Фев_ср_мин=-6.8 | Фев_ср_макс=9.0 | Мар_ср_мин=-3.0 | Мар_ср_макс=12.1 | Апр_ср_мин=0.9 | Апр_ср_макс=15.6 | Май_ср_мин=5.0 | Май_ср_макс=19.3 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.7 | Июл_ср_мин=10.1 | Июл_ср_макс=22.1 | Авг_ср_мин=9.4 | Авг_ср_макс=21.1 | Сен_ср_мин=7.5 | Сен_ср_макс=19.7 | Окт_ср_мин=1.3 | Окт_ср_макс=16.3 | Ноя_ср_мин=-4.9 | Ноя_ср_макс=11.2 | Дек_ср_мин=-9.0 | Дек_ср_макс=7.7 | Год_ср_мин=0.8 | Год_ср_макс=15.3 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} </div> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="14" | Ҡояш балҡышы, бер айға сәғәттә<ref name="Meteoweb.ru">[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm Гонконгская обсерватория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010014840/https://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/china/lhasa_e.htm |date=2018-10-10 }}</ref>. |- ! Ай ! Ғин ! Фев ! Мар ! Апр ! Май ! Июн ! Июл ! Авг ! Сен ! Окт ! Ноя ! Дек ! Йыл |- ! Ҡояш балҡышы, сәғ. ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|25.7}}"| 257 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.9}}"| 229 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|24.5}}"| 245 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|24.9}}"| 249 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|27.9}}"| 279 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.1}}"| 261 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.6}}"| 226 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|22.6}}"| 226 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|23.7}}"| 237 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|28.2}}"| 282 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.7}}"| 267 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|26.4}}"| 264 ! style="text-align:center; {{Климат города/cols|30.2}}"| 3022 |- |} == Тарихы == Легендалар буйынса, [[VII быуат]]тың беренсе яртыһында йәшәгән [[Тибет]]тың икенсе императоры Тибет Сонгцэн Гампо (Srong-brtsan Sgam-po), Лхасаны үҙенең баш ҡалаһы яһай. Әммә ул ваҡыттағы документтар, Тибет баш ҡалаһының һәр ваҡыт күсенеүе тураһында һөйләй. Ҡаланың үҙәгендә шул саҡта Джоканг монастыры төҙөлгән булған, ул әле лә Лхасала хаж ҡылыу урыны булып ҡала. [[XV быуат]]та Цонкала ламаһы һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә гелуг мәктәбенең өс эре монастыры барлыҡҡа килгәндән һуң ҡала ныҡ үҫешә башлай. Был Ганден (Dga'-ldan), Сера (Se-ra) һәм Дрепунг ('Bras-spung) монастырҙары. Далай-лама V Лобсанг Гьяцо (Blo-bzang-rgya-mtsho) (1617—1682), Тибетты буйһондора һәм Лхасаға үҙенең административ үҙәген күсерә. Һуңынан ул Потало һарайын төҙөй башлай, төҙөлөш уның вафатынан һуң бер нисә йылдан һуң тамамлана. Ошо ваҡыттан Лхаса Тибеттың тулы хоҡуҡлы сәйәси баш ҡалаһы була. Лхавзан-хан, хошуттар ҡәбиләһе башлығы (ойраттарға ҡараған), 1705 йылда Лхасаны баҫып ала. Тибет халҡы ярҙам һорап затлы Чоростар ырыуынан Ойрат ханлығы башлығына (Джунгар ханлығы) мөрәжәғәт итә, ул Цэрин Дхондуп етәкселеге аҫтында алты меңлек ғәскәр ебәрә, ул Лхавзан хандың ғәскәрен ҡыйрата һәм [[1717 йыл]]да Лхасаны яулап ала. Европалылар Лхасаға һирәк үтеп инә. [[1951 йыл]]ға ҡаланың яртыһы монахтарҙан тора, дөйөм халыҡ һаны 25 000 самаһы кеше тәшкил итә. Өҫтәмә 15 мең самаһы кеше тирә-яҡ монастырҙарҙа йәшәгән. [[1960 йыл]]да Тибеттың административ ҡоролошо дөйөм ҡытай рәүешенә үҙгәртелә. Лхаса ҡала округы ойошторола, унда элекке Лхаса ҡалаһы Чэнгуань районы булып китә, бынан тыш округ составына 7 өйәҙ инә; [[1964 йыл]]да Лхаса ҡала округы составына Нгари Махсус районы биләмәһенең өлөшө тапшырыла, һөҙөмтәлә Лхаса ҡала округында өйәҙҙәр һаны 11-гә етә. == Административ-территориаль бүленеше == {| class="wikitable" align="center" style="font-size:90%;" !Карта !# !Исеме ![[Ҡытай теле|Ҡытайса атамаһы]] !Пиньинь !Тибет исеме !Вайли !Халҡы (2003) !Майҙаны (км²) !Халыҡ тығыҙлығы (/км²) |- | rowspan="11" align="center" |[[Файл:Lhasa_mcp.png|400x400пкс]] |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#D3D3D3" |'''Ҡала''' |- |1 |Чэнгуань районы |城关区 |Chéngguān qū |ཁྲིན་ཀོན་ཆུས་ |chus khrin kon |140,000 |525 |267 |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#D3D3D3" |'''Өйәҙ ауылы''' |- |2 |Лхюнджуб өйәҙе |林周县 |Línzhōu xiàn |ལྷུན་གྲུབ་རྫོང་ |grub lhun rdzong |60,000 |4,100 |14 |- |3 |Дамшунг өйәҙе |当雄县 |Dāngxióng xiàn |འདམ་གཞུང་རྫོང |rdzong gzhung dam |40,000 |10,234 |4 |- |4 |Ньемо өйәҙе |尼木县 |Nímù xiàn |སྙེ་མོ་རྫོང་ |rdzong snye mo |30,000 |3,266 |9 |- |5 |Чюшю өйәҙе |曲水县 |Qūshuǐ xiàn |ཆུ་ཤུར་རྫོང་ |rdzong chu shur |30,000 |1,624 |18 |- |6 |Делунгдечный өйәҙе |堆龙德庆县 |Duīlóngdéqìng xiàn |སྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་རྫོང་ |stod lung bde rdzong chen |40,000 |2,672 |15 |- |7 |Дагдзе өйәҙе |达孜县 |Dázī xiàn |སྟག་རྩེ་རྫོང་ |rdzong stag rtse |30,000 |1,361 |22 |- |8 |Мэджокунггар өйәҙе |墨竹工卡县 |Mòzhúgōngkǎ xiàn |མལ་གྲོ་གུང་དཀར་རྫོང་ |gro rdzong gung dkar mal |40,000 |5,492 |7 |} == Иҡтисады == {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="417" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="420" |[[Файл:Lhasa_Valley_in_Tibet.jpg|центр|250x250пкс|<div id="423" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="424" | id="425" |<div id="426" style="padding-bottom:3px; width:250px">Тибет үҙәне</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="428" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="431" |[[Файл:Bichurin_Lhassa.jpg|центр|250x250пкс|<div id="434" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="435" | id="436" |<div id="437" style="padding-bottom:3px; width:250px">Монах Бичуриндың [[Иакинф (Бичурин)|(Иакинф)]] Лхасаның рәсәй картаһы</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="440" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="443" |[[Файл:SG105186.jpg|центр|250x250пкс|<div id="446" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="447" | id="448" |<div id="449" style="padding-bottom:3px; width:250px">[[Потала|Потала һарайы]]</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="452" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="455" |[[Файл:The_Barkhor,_both_a_place_for_walking_meditation_and_shopping.jpg|центр|250x250пкс|<div id="458" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="459" | id="460" |<div id="461" style="padding-bottom:3px; width:250px">Бархор майҙаны, сауҙа рәттәре һәм ғибәҙәт урындары</div> |} {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" id="464" style="float:right; border-style:solid; border-width:3px; border-color:white; font-size:90%; line-height:100%; margin-top:3px; margin-bottom:3px; margin-left:12px; clear:right;" | id="467" |[[Файл:Lhasa2.jpg|центр|377x377пкс|<div id="470" style="align-text:center"></div>]] |- align="center" bgcolor="white" id="471" | id="472" |<div id="473" style="padding-bottom:3px; width:250px">Джоканг монастырының бер башняһы </div> |} Әлеге ваҡытта иҡтисадында туризм индустрияһы ҙур әһәмиәткә эйә. Туристарҙы уникаль Потала һарайы, ғибәҙәтханалар һәм үҙенсәлекле тәбиғәт йәлеп итә. Лхасаның аҫаба халҡы традицион [[игенселек]] һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Лхаса шулай уҡ урындағы кәсептәрҙең ҙур баҙары булып тора. Күп йылдар Лхасаның тирә-яҡтарында химия һәм автомобилдәр заводы эшләгән; уларҙың алыҫта урынлашыуы тирә-яҡ мөхитте минималь бысрата, әммә һуңғы ваҡыттарҙа хәл үҙгәрә. Алыҫ түгел ерҙәрҙә [[баҡыр]], [[Аҡ ҡурғаш|ҡурғаш]] һәм [[цинк]] сығарыла. == Халҡы == Чэнгуань районы халҡы 250 мең кеше самаһы тәшкил итә, ә Лхаса ҡалаһы округының дөйөм халҡы — 521 мең, шул иҫәпкә мигранттар инә. Мигранттар 100 мең кеше тәшкил итә. [[2000 йыл]]ғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡтың 81,6 % этник тибетлылар тәшкил итә. Был иҫәпкә һалдаттар һәм рәсми булмаған мигранттар инмәй, мигранттарҙың күпселеге ҡытайҙар. Тибет хөкүмәте баһалары буйынса Лхаса ҡалаһында ҡыуылған этник тибетлылар аҙсылыҡты тәшкил итә. Һуңғы ваҡытта Ҡытай иҡтисады либералләштереү үтә, шулай уҡ урындағы иҡтисадты әүҙемләштереп, байтаҡ ҡытайҙар Лхаса эргәһендә төпләнә. == Мәҙәниәте == Лхасаның тарихи ҡомартҡылары донъя мәҙәниәте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Был, һис шикһеҙ, Потал һарайы, Джокангтың үҙәк ғибәҙәтханаһы, Дрепунг, Сера һәм Ганден монастырҙары, Далай-ламаның йәйге һарайы Норбулинка, тибет архитектураһы стилендәге уникаль мәсет, Баркхор тарихи урамы һәм башҡа иҫтәлекле урындар. Әммә күп мәҙәниәт ҡомартҡылары мәҙәни революция алдынан һәм уның ваҡытында зыян күрә. Лхасала хаж ҡылыусыларға изге урындарҙы урап үтеү йолаһы өсөн өс түңәрәк маршрут бар, был Джоканг ғибәҙәтханаһында Нангкор циклы, иҫке ҡала буйлап Джоканг ғибәҙәтханаһы менән кварталды һәм бөтә ҡала тирәләй Лингкорҙың тышҡы әйләнәһен үҙ эсенә алған Баркхор урау урамы. Хаж ҡылыусылар өҫтәмә Потал һарайын урап үтәләр. Урап үткәндә хаж ҡылыусылар төрлө йолалар башҡара. Ҡаланы модернизациялағандан һуң Лингкор тышҡы әйләнәһе ҡулланыуҙан туҡтатыла. == Туризмы == Рәсми мәғлүмәттәр буйынса. [[2004 йыл]]да Тибетҡа 1,1 миллион турист килгән. Ҡытай хөкүмәте [[2020 йыл]]ға килеүсе туристар һанын 20 миллионға арттырыуҙы күҙаллай, туристарҙың күп һанын ҡытайҙар тәшкил итәсәк. Тибет автономияһын киңәйтеү яҡлыларҙың фекеренсә, туристарҙың үтә артыҡ һаны уникаль тибет мәҙәниәте өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә килтерәсәк. == Транспорты == Ҡаланы 62 км алыҫлыҡта урынлашҡан Гонгтар аэропорты хеҙмәтләндерә. [[2005 йыл]]дың октябрендә Лхасаға тиклем 1080-километрлыҡ Цинхай тимер юлы төҙөлөшө тамамлана, [[2006 йыл]]да унда пассажирҙар бәйләнеше башлана. Ҡалала был магистралдең эре тимер юл станцияһы урынлашҡан. Лхасанан көн һайын өс поезд китә. Бара торған Z21 поезы Көнбайыш Пекиндан ҡуҙғала, юлға 40 сәғәт 30 мин. ваҡыт китә. Пекиндан китеү ваҡыты 20:00, Лхасаға килеү ваҡыты — 12:30, билет хаҡы 360 юань тора (ултырыу урыны), 763 юань— ҡаты вагонда йоҡлау урыны һәм 1186 юань — йомшаҡ вагонда йоҡлау урыны. Лхасанан кирегә Z22 поезы 15:30 сәғәттә ҡуҙғала һәм Пекинға 08:20 сәғәттә килә (юлда ваҡыт 40 сәғәт 50 мин). Шулай уҡ Чэнду, Чунцин, [[Гуанчжоу]], Ланьчжоу һәм Синин ҡалаларынан поездар бар. Был тарссала бейеклектәрҙең ҙур айырмалығы арҡаһында пассажирҙарҙың тау ауырыуы менән ауырыу хәүефе бар. Профилактика өсөн вагондар өҫтәлмә кислород елләтеүе менән тәьмин ителгән, ә пассажирҙар шәхси кислород маскаһы һорап ала<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/03/AR2006070301219.html Train 27, Now Arriving Tibet, in a 'Great Leap West']</ref>. [[2014 йыл]]да Тибет төпкөлөнә тиклем алып барыусы Лхаса — Шигадзе тимер юлы асыла. Z8801 поезы Лхасанан 08:30 сәғәттә ҡуҙғала һәм Шигацзеға 11:25 сәғәттә килә, Z8803 поезы 15:20 ҡуҙғала һәм 17:59 сәғәттә килә. Билет хаҡы түбән кластарға 40,5 юань. Кирегә поездар: Z8804 Шигацзенан 12:05 сәғәттә китә һәм 14:40 сәғәттә килә, Z8802 18 :21 китә һәм 40:33 килә. == Туғандаш ҡалалары == * {{Флаг Калмыкии|20px}} [[Элиста]], [[Ҡалмыҡ Республикаһы|Ҡалмыҡ]] Республикаһы — [[2004 йыл]]дың [[27 октябрь|27 октябр]]енән == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Китае * [[Потала]] * Джоканг * [[Лхаса йәмиғ мәсете|Лхасская соборная мечеть]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{cite web |ref={{harvid|430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar ... 2010}} |url=http://chinatibet.people.com.cn/7090166.html |work=China Tibet Online |title=430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar airport expressway |date=2010-08-02 |accessdate=2015-02-16 }} * {{cite web |ref={{harvid|A journey in Tibet: Mila Mountain}} |url=http://en.people.cn/90782/7747404.html |title=A journey in Tibet: Mila Mountain |date=2012-03-05 |work=People's Daily Online |accessdate=2015-02-20 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220193317/http://en.people.cn/90782/7747404.html |archivedate=2015-02-20 |df= }} * {{cite book |ref=harv |last=Alexander |first=André |title=The Traditional Lhasa House: Typology of an Endangered Species |url=https://books.google.com/books?id=K9B0AW4Urs0C&pg=PA368 |accessdate=2015-03-03 |year=2013 |publisher=LIT Verlag Münster |ISBN=978-3-643-90203-0 }} * {{cite journal|ref=harv|last1=Alsdorf|first1=Douglas|last2=Brown|first2=Larry|last3=Nelson|first3=K. Douglas|last4=Makovsky|first4=Yizhaq|last5=Klemperer|first5=Simon|last6=Zhao|first6=Wenjin|date=August 1998|journal=Tectonics|volume=17|issue=4|title=Crustal deformation of the Lhasa terrane, Tibet plateau from Project INDEPTH deep seismic reflection profiles|url=https://www.researchgate.net/profile/Simon_Klemperer/publication/251438211_Crustal_deformation_of_the_Lhasa_terrane_Tibet_plateau_from_Project_INDEPTH_deep_seismic_reflection_profiles/links/0deec51f2cc4bdc92a000000.pdf|accessdate=2015-02-19|doi=10.1029/98tc01315|bibcode=1998Tecto..17..501A|pages=501–519}} * {{cite book |ref=harv |last=An |first=Caidan |title=Tibet China: Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=n_WNBLU660AC&pg=PA130 |accessdate=2015-02-09 |year=2003 |publisher=[[:zh:五洲传播出版社|China Intercontinental Press]] |ISBN=978-7-5085-0374-5 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |last1=Bai |first1=Wanqi |last2=Shang |first2=Erping |last3=Zhang |first3=Yili |title=Application of a New Method of Wetland Vulnerability Assessment to the Lhasa River Basin |journal=Resources Science |year=2012 |volume=34 |issue=9 |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20150210055646/http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |archivedate=2015-02-10 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213216/http://159.226.115.21/zykx/EN/abstract/abstract3661.shtml |date=2016-03-03 }} * {{cite book|ref=harv|last=Barnett|first=Robert|title=Cutting Off the Serpent's Head: Tightening Control in Tibet, 1994–1995|url=https://books.google.com/books?id=-CNiRrKEYc0C&pg=PA82|accessdate=2015-03-03|year=1996|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-166-4}} * {{cite web |ref={{harvid|Basic Dazi|DIIB}} |url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/dzx/dzxztjs/201106/2011-06-22_845.htm |title=Basic Dazi |publisher=Dazi Industry and Information Bureau |accessdate=2015-02-21 }} * {{cite book |ref=harv |last=Bisht |first=Ramesh Chandra |title=International Encyclopaedia Of Himalayas (5 Vols. Set) |url=https://books.google.com/books?id=3qLbIbF9ilkC&pg=PA73 |accessdate=2015-03-03 |date=2008-01-01 |publisher=Mittal Publications |ISBN=978-81-8324-265-3 }} * {{cite web |ref={{harvid|Booming Lhasa Qushui, CCTV}} |url=http://www.cnr.cn/2004news/society/200312/t20031205_178005.html |title=Booming Lhasa Qushui |publisher=CCTV: China Central People's Radio |date=2003-12-05 |accessdate=2015-02-17 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://chinadigitaltimes.net/2013/08/mining-tibet-poisoning-china/ |last=Brown |first=Kerry |date=2013-08-13 |title=Mining Tibet, Poisoning China |journal=China Digital Times |accessdate=2015-02-09 }} * {{cite book |ref=harv |last=Buckley |first=Michael |title=Tibet |url=https://books.google.com/books?id=eEiFX6n6CGwC&pg=PA142 |accessdate=2015-03-02 |year=2012 |publisher=Bradt Travel Guides |ISBN=978-1-84162-382-5 }} * {{cite book |ref=harv |last=Buckley |first=Michael |title=Meltdown in Tibet: China's Reckless Destruction of Ecosystems from the Highlands of Tibet to the Deltas of Asia |url=https://books.google.com/books?id=ycrrAwAAQBAJ&pg=PA52 |accessdate=2015-02-06 |date=2014-11-11 |publisher=St. Martin's Press |ISBN=978-1-137-47472-8 }} * {{cite web |ref=harv |url=http://www.thlib.org/places/monasteries/sera/#!essay=/cabezon/sera/intro/#ixzz3TGATtCtm |last=Cabezón |first=José Ignacio |work=THL |year=2008 |title=Introduction to Sera Monastery |accessdate=2015-03-02 }} * {{cite web |ref={{harvid|Ceramic skill, treasure of herdsmen}} |url=http://english.chinatibetnews.com/wh/Custom/201501/t20150131_291172.html |title=Ceramic skill, treasure of herdsmen in Maizhokunggar |date=2015-01-31 |work=China Tibet News |accessdate=2015-02-09 }} * {{cite book |ref=harv |last=Chellaney |first=Brahma |title=Water: Asia's New Battleground |url=https://books.google.com/books?id=VScfAQAAQBAJ&pg=PA158 |accessdate=2015-03-03 |date=2013-07-25 |publisher=Georgetown University Press |ISBN=978-1-62616-012-5 }} * {{cite book |ref=harv |last=Cheng |first=Joseph Y. S. |title=Whither China's Democracy? Democratization in China Since the Tiananmen Incident |url=https://books.google.com/books?id=hc5lrfnaOzkC&pg=PA297 |accessdate=2015-03-04 |date=2011-01-01 |publisher=City University of HK Press |ISBN=978-962-937-181-4 }} * {{cite web|ref={{harvid|China region completes work on 100-MW Zhikong}}|url=http://www.hydroworld.com/articles/2007/09/china-region-completes-work-on-100-mw-zhikong.html|title=China region completes work on 100-MW Zhikong|work=HydroWorld|date=2007-02-28|accessdate=2015-02-06}} * {{cite web |ref={{harvid|Chinese Buddhist temple tour}} |url=http://fo.ifeng.com/tupian/detail_2007_10/17/239802_0.shtml |date=2007-10-17 |language=zh |title=Chinese Buddhist temple tour: Lhasa Nie Tong Temple (Dolma Lacan) |accessdate=2015-02-25 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Chow|first1=Chung Wah|last2=Eimer|first2=David|last3=Heller|first3=Carolyn B.|first4=Thomas|last4=Huhti|title=China|url=https://books.google.com/books?id=K4undxTsMmIC&pg=PA928|year=2009|publisher=Lonely Planet|ISBN=978-1-74220-325-6}} * {{cite web|ref={{harvid|Damxung Land Resources}}|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/tdzy/201008/t20100815_740451.htm|language=zh|title=Damxung Land Resources|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|date=2010-08-15|accessdate=2015-02-08}} * {{cite web|ref={{harvid|Damxung Mineral Resources}}|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/kczy/201008/t20100815_740455.htm|title=Damxung Mineral Resources|language=zh-hans|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|accessdate=2015-02-08}} * {{cite web |ref={{harvid|Damxung Tibet Introduction, CCTV}} |url=http://news.cctv.com/china/20081007/106831_3.shtml |title=Damxung Tibet Introduction |author=Wang Yi Lin |date=2008-10-07 |publisher=CCTV |accessdate=2015-02-08 |language=zh }} * {{cite web|ref={{harvid|Dazi, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/183254.htm|title=Dazi|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-07}} * {{cite web |ref={{harvid|Dazi Overview, Dazi county}} |url=http://www.dazi.gov.cn/dzzw/doc/2013/07/2034.htm |title=Dazi Overview |date=2013-07-10 |publisher=Dazi county government |accessdate=2015-02-21 }} * {{cite book |ref=harv |last=Diemberger |first=Hildegard |title=When a Woman Becomes a Religious Dynasty: The Samding Dorje Phagmo of Tibet |url=https://books.google.com/books?id=ydkYBQAAQBAJ&pg=PA25 |accessdate=2015-02-21 |date=2014-03-04 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-14321-9 }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://www.geothermal-energy.org/pdf/IGAstandard/WGC/2000/R0070.PDF |title=Characteristics and Genesis of the Yangbajing Geothermal Field, Tibet |last1=Dor |first1=Ji |last2=Zhao |first2=Ping |journal=Proceedings World Geothermal Congress 2000 |location=Kyusho – Tohoku, Japan |year=2000 |accessdate=2015-02-12 }} * {{cite book |ref=harv |last1=Dorje |first1=Gyurme |last2=Kapstein |first2=Matthew |year=1991 |title=The Nyingma School of Tibetan Buddhism: Its Fundamentals and History|volume=2: Reference Material|publisher=Wisdom Publications|location=Boston |ISBN=0-86171-087-8 }} * {{cite book |ref=harv |last=Dorje |first=Gyurme|year=1999 |title=Footprint Tibet Handbook|edition=2|location=Bath, England|ISBN=1-900949-33-4}} * {{cite book|ref=harv |last=Dowman|first=Keith|title=The Power-places of Central Tibet: The Pilgrim's Guide |year=1988|publisher=Routledge & Kegan Paul|location=London|ISBN=0-7102-1370-0}} * {{cite web|ref={{harvid|Drikung Thil, Drikung Kagyu Order}}|url=http://www.drikung.org/drikung-kagyu-lineage/main-monasteries/drikung/drikung-thil|title=Drikung Thil|publisher=Drikung Kagyu Order of Tibetan Buddhism|accessdate=2015-02-27}} * {{cite web|ref={{harvid|Duilongdeqing County, Administrative divisions}}|url=http://www.xzqh.org/html/show/xz/20223.html|language=zh-hans|title=Duilongdeqing County|work=Administrative divisions Network|accessdate=2015-02-10}} * {{cite web|ref={{harvid|Chengguan District of Lhasa, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/1089746.htm|title=Chengguan District of Lhasa|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-17}} * {{cite book|ref=harv|last=Fenton|first=Peter|title=Tibetan Healing: The Modern Legacy of Medicine Buddha|url=https://books.google.com/books?id=7SPa2iMtpmoC&pg=PA93|date=1999-10-01|publisher=Quest Books Theosophical Publishing House|isbn=978-0-8356-0776-6}} * {{cite web|ref={{harvid|First drug rehabilitation center in Tibet ... 2009}}|url=http://chinatibet.people.com.cn/6688654.html|title=First drug rehabilitation center in Tibet to be constructed in Duilongdeqing County|date=2009-06-29|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-10}} * {{cite book|ref=harv|last1=Foster|first1=Simon|last2=Lee|first2=Candice|last3=Lin-Liu|first3=Jen|first4=Beth|last4=Reiber|author5=Tini Tran|author6=Lee Wing-sze|author7=Christopher D. Winnan|title=Frommer's China|url=https://books.google.com/books?id=VMKgOftf3HsC&pg=PT787|accessdate=2015-02-10|date=2012-03-12|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-23677-2}} * {{cite book|ref={{harvid|Gandain Monastery, China Intercontinental}}|title=Gandain Monastery|url=https://books.google.com/books?id=jmvKewNAQLEC&pg=PA2|accessdate=2015-02-07|year=1997|publisher=China Intercontinental Press|isbn=978-7-80113-312-0}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://www.brics-info.org/wp-content/uploads/2013/08/Rural-Urbanization-in-Chinas-Tibetan-Region-Duilongdeqing-County-as-a-Typical-Example.pdf|author1=Ge Le|author2=Li Tao|title=Rural Urbanization in China’s Tibetan Region: Duilongdeq County as a Typical Example|journal=Chinese Sociology and Anthropology|volume=28|issue=4|year=1996|accessdate=2015-02-10|doi=10.2753/csa0009-4625280434|pages=34–56}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116175412/http://www.brics-info.org/wp-content/uploads/2013/08/Rural-Urbanization-in-Chinas-Tibetan-Region-Duilongdeqing-County-as-a-Typical-Example.pdf |date=2021-01-16 }} * {{cite web|ref={{harvid|Government Work Report 2011}}|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=474|title=Government Work Report|publisher=Linzhou People's Government Office|date=2011-03-21|accessdate=2015-02-15}} * {{cite web|ref=harv|url=http://en.sxcoal.com/97407/NewsShow.html|last=Guan|first=Steve|title=Tibet commences new hydropower plant|date=2013-12-12|work=China Coal Resource|accessdate=2015-02-06}} * {{cite news|ref=harv|url=http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm|last=Guo|first=Feng Peng|title=Tibet Duilongdeqing county total civilian ecological vanguard striving to protect the mountains|date=2014-07-19|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210165914/http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Hackett|first1=Paul G.|last2=Bernard|first2=Theos|title=Theos Bernard, the White Lama: Tibet, Yoga, and American Religious Life|url=https://books.google.com/books?id=YS1FAAAAQBAJ&pg=PT325|accessdate=2015-03-02|date=2013-08-13|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-53037-8}} * {{cite book|ref=harv|last=Harrison|first=T.M.|title=Channel Flow, Ductile Extrusion and Exhumation in Continental Collision Zones|url=https://books.google.com/books?id=pPzfq4E5YXYC&pg=PA244|accessdate=2015-02-11|date=2006-01-01|publisher=Geological Society of London|isbn=978-1-86239-209-0|chapter=Did the Himalaya Extrude from Beneath Tibet?}} * {{cite web|ref={{harvid|Historic Dra Yerpa Temple in Tibet, Xinhua}}|url=http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|title=Historic Dra Yerpa Temple in Tibet|date=2012-09-10|author=Xinhua|work=China Tiber Online|accessdate=2015-09-15|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121101084601/http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|archivedate=2012-11-01|df=}} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Pseudois_nayaur.html|last=Huffman|first=Brent|date=2004-03-22|work=Ultimate Ungulate|title=Bharal, Himalayan blue sheep|accessdate=2015-03-02}} * {{cite web|ref={{harvid|Hydroelectric Power Plants in China, Platts}}|url=http://www.industcards.com/hydro-china-tibet.htm|title=Hydroelectric Power Plants in China – Tibet|work=Platts UDI World Electric Power Plants Data Base|date=2012-10-03|accessdate=2015-02-06}} * {{cite web|ref={{harvid|Inside Nimu, China Tibet Online}}|url=http://www.tibet.cn/news/index/xzyw/201408/t20140820_2014342.htm|title=Inside Nimu|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-20}} * {{cite book|ref=harv|author=J. Gao|title=Advances in Climate Change and Global Warming Research and Application: 2013 Edition|url=https://books.google.com/books?id=Yq5DVkQOR3cC&pg=PA594|accessdate=2015-03-03|date=2013-06-21|publisher=ScholarlyEditions|isbn=978-1-4816-8220-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Johnson|first=Tim|title=Tragedy in Crimson: How the Dalai Lama Conquered the World But Lost the Battle with China|url=https://books.google.com/books?id=Kr0-HaeEFygC&pg=PA81|accessdate=2015-02-17|year=2011|publisher=Nation Books|isbn=978-1-56858-649-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Kapstein|first=Matthew T.|title=The Tibetans|url=https://books.google.com/books?id=ATDfnllvPHIC&pg=PT7|accessdate=2015-02-05|date=2013-06-05|publisher=John Wiley & Sons|isbn=1-118-72537-9}} * {{cite book|ref=harv|last1=Kelly|first1=Robert|last2=Bellezza|first2=John Vincent|title=Tibet. Ediz. Inglese|url=https://books.google.com/books?id=Bo7_pF-ab_wC&pg=PA113|accessdate=2015-03-02|year=2008|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-569-7}} * {{cite book|ref=harv|last=Landon|first=Perceval|title=Lhasa the Mysterious City|url=https://books.google.com/books?id=y39xtFqUn5sC&pg=PA29|accessdate=2015-03-02|year=1905|publisher=Concept Publishing Company|id=GGKEY:H0GNCX3YT20}} * {{cite book|ref=harv|last=LaRocca|first=Donald J.|title=Warriors of the Himalayas: Rediscovering the Arms and Armor of Tibet|url=https://books.google.com/books?id=9OEgHdARteoC&pg=PA28|accessdate=2015-02-10|date=2006-01-01|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-180-3}} * {{cite journal|ref=harv|url=https://www.ucalgary.ca/aleier/files/aleier/Leier_BR2007.pdf|last1=Leier|last2=Kapp|last3=Gehrels|last4=DeCelles|first1=Andrew L.|first2=Paul|first3=George E.|first4=Peter G.|journal=Basin Research|year=2007|volume=19|DOI=10.1111/j.1365-2117.2007.00330.x|title=Detrital zircon geochronology of Carboniferous–Cretaceous strata in the Lhasa terrane, Southern Tibet|accessdate=2015-02-19|pages=361–378}} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130107224335/http://www.ucalgary.ca/aleier/files/aleier/Leier_BR2007.pdf |date=2013-01-07 }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/1153.htm?fromtitle=%E6%8B%89%E8%90%A8%E5%B8%82&fromid=2643949|title=Lhasa|language=zh-hans|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-03-02}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Introduction}}|url=http://lhasa.cncn.com/doilungdeqen/|title=Lhasa Duilongdeqing County Introduction|work=Lhasa Tourism|language=zh-hans|accessdate=2015-02-10}} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Profile}} |url=http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |language=zh-hans |title=Lhasa Duilongdeqing County Profile |work=Chinese Government Network |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209233237/http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian |archivedate=2015-02-09 |df= }} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, CGN}} |url=http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |title=Lhasa Qushui Introduction |publisher=Chinese Government Network |language=zh-hans |accessdate=2015-02-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217191419/http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian |archivedate=2015-02-17 |df= }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, Lhasa Tourism}}|url=http://lhasa.cncn.com/quxu/|language=zh-hans|title=Lhasa Qushui Introduction|publisher=Lhasa Tourism|accessdate=2015-02-17}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa Railway Station, Tripadvisor}}|url=http://www.daodao.com/Attraction_Review-g1870854-d1871545-Reviews-Lhasa_Railway_Station-Doilungdeqen_County_Tibet.html|title=Lhasa Railway Station|work=Tripadvisor|accessdate=2015-02-10}} * {{cite web |ref={{harvid|Lhasa Railway Station Duilongdeqing County}} |url=http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |title=Lhasa Railway Station Duilongdeqing County |work=China Comfort Travel |accessdate=2015-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210171754/http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html |archivedate=2015-02-10 |df= }} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa region map, China Mike}}|url=http://www.china-mike.com/china-travel-tips/tourist-maps/lhasa-tibet/|title=Lhasa region map|work=China Mike|accessdate=2015-02-28}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://gji.oxfordjournals.org/content/182/3/1199.full|last1=Liebke|last2=Appel|last3=Ding|last4=Neumann|first1=Ursina|first2=Erwin|first3=Lin|first4=Udo|first5=Borja|last5=Antolin|first6=Qiang|last6=Xu|title=Position of the Lhasa terrane prior to India–Asia collision derived from palaeomagnetic inclinations of 53 Ma old dykes of the Linzhou Basin: constraints on the age of collision and post-collisional shortening within the Tibetan Plateau|journal=Geophysical Journal International|volume=182|issue=3|year=2010|accessdate=2015-02-19|doi=10.1111/j.1365-246x.2010.04698.x|pages=1199–1215}} * {{cite web|ref={{harvid|Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise...}}|url=http://www.xz323.com/zhinan/2490.html|title=Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise for photographers|language=zh-hans|work=Tibet Travel Web|accessdate=2015-02-13}} * {{cite journal |ref=harv |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201400105625 |title=Geothermal spring causes arsenic contamination in river waters of the southern Tibetan Plateau, China |last=Li |first=Chaoliu |last2=Kang |first2=Shichang |last3=Chen |first3=Pengfei |last4=Zhang |first4=Qianggong |author5=Mi, Jue |author6=Gao, Shaopeng |author7=Sillanpää, Mika |year=2013 |journal=Environmental Earth Sciences |volume=71 |issue=9 |accessdate=2015-02-10 |doi=10.1007/s12665-013-2804-2 |pages=4143–4148 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.vtibet.com/en/home/sytj/201312/t20131212_161521.html|last=Lin|first=Karen|title=Black-Necked Cranes Flocking Back to Tibet|work=China Tibet Online|date=2013-12-12|accessdate=2015-02-13}} * {{cite book|ref=harv|last=Ling|first=Haicheng|title=Buddhism in China|url=https://books.google.com/books?id=1nZhePsh2U0C&pg=PT73|accessdate=2015-02-15|year=2005|publisher=[[:zh:五洲传播出版社|China Intercontinental Press]]|isbn=978-7-5085-0840-5}} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou County Profile, LSIIB}}|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxztjs/201106/2011-06-22_873.htm|title=Linzhou County Profile|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|date=2011-06-22|accessdate=2014-02-15}} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou Industry News, LSIIB}}|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxcydt/201106/2011-06-22_889.htm|title=Linzhou Industry News|date=2011-06-22|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|accessdate=2015-02-15}} * {{cite web|ref={{harvid|Linzhou, TibetOL}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0507/891.html|title=Linzhou|work=TibetOL|publisher=China Intercontinental Communication Center|accessdate=2015-02-15}} * {{cite web |ref=harv |url=http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |last1=Lobsang |first1=Zhaxi |last2=Zhang |first2=Junyi |year=2003 |title=Ancient Stone Relief of Kangma |work=China Tibet Information Center |accessdate=2015-02-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208221614/http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm |archivedate=2015-02-08 |df= }} * {{cite book|ref=harv|last1=Mayhew|first1=Bradley|last2=Kohn|first2=Michael|title=Tibet|url=https://archive.org/details/lonelyplanettibe00unse|year=2005|publisher=Lonely Planet Publications|ISBN=1-74059-523-8}} * {{cite book|ref=harv|last=McCue|first=Gary|title=Trekking in Tibet: A Traveler's Guide|url=https://books.google.com/books?id=Tm9M3fSS-w0C&pg=PA125|accessdate=2015-02-06|year=2010|publisher=The Mountaineers Books|isbn=978-1-59485-411-8}} * {{cite web|ref=harv|url=http://news.sohu.com/20081006/n259875642.shtml|lang=zh|last=Mei|first=Zhimin|date=2008-10-06|publisher=China News Network|title=Lhasa, Tibet Damxung – 6.6 Earthquake|accessdate=2015-02-08}} * {{cite book |ref=harv |last=Metcalfe |first=I |year=1994 |chapter=Late Paleozoic and Mesozoic paleogeography of eastern Pangea and Thethys |editor=Embry, Ashton F. |editor2=Beauchamp, Benoit |editor3=Glass, Donald J. |title=Pangea: Global Environments and Resources |url=https://archive.org/details/pangeaglobalenvi0000unse |publisher=Canadian Society of Petroleum Geologists |location=Calgary, Alberta, Canada |ISBN=978-0-920230-57-2}} * {{cite journal|ref={{harvid|Moderate quake jolts Tibet, Hindustan Times}}|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/moderate-quake-jolts-tibet-no-injuries-reported/article1-632776.aspx|title=Moderate quake jolts Tibet; no injuries reported|work=Hindustan Times|date=2010-12-01|accessdate=2015-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216235717/http://www.hindustantimes.com/world-news/moderate-quake-jolts-tibet-no-injuries-reported/article1-632776.aspx |date=2015-02-16 }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, China Intercontinental}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0502/823.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|publisher=China Intercontinental Communication Center|accessdate=2015-02-09}} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka county economic and social development}}|url=http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|publisher=Tibet Autonomous Region People's Government|title=Mozhugongka county economic and social development highlights|date=2007-12-27|language=zh-hans|accessdate=2015-02-08|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185453/http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|archivedate=2015-02-09|df=}} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, Mozhugongka}}|url=http://www.mozhugongka.gov.cn/lswh_1499/201410/t20141016_2253.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|publisher=Mozhugongka County Information Office|date=2014-12-19|accessdate=2015-02-09}} * {{cite web |ref={{harvid|Mozhugongka County Overview, Lhasa Municipal}} |url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |language=zh-hans |title=Mozhugongka County Overview |publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209194355/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm |archivedate=2015-02-09 |df= }} * {{cite web|ref={{harvid|Mozhugongka County, TibetOL}}|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0330/376.html|language=zh-hans|title=Mozhugongka County|work=TibetOL|accessdate=2015-02-09}} * {{cite web|ref={{harvid|Nie Tong Temple, CTO}}|url=http://www.tibet.cn/09zcfj/wzz/201007/t20100701_600755.htm|title=Nie Tong Temple|date=2005-07-04|work=China Tibet Online|accessdate=2015-02-25}} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County, Baidu Baike}}|url=http://baike.baidu.com/view/183236.htm|title=Nyêmo County|work=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|language=zh-hans|accessdate=2015-02-20}} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County 2012 Summary...}}|url=http://tibet.news.cn/gdbb/2013-02/20/c_132180025.htm|title=Nyêmo County 2012 Summary of Economic and Social Development|work=Xinhua|date=2013-02-20|accessdate=2015-02-20}} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County, haotui}}|url=http://www.haotui.com/baike/%C4%E1%C4%BE%CF%D8/|title=Nyêmo County|work=haotui.com|accessdate=2015-02-20}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|ref={{harvid|Nyêmo County Overview, Lhasa Municipality}}|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=469|title=Nyêmo County Overview|publisher=Municipal People's Government of Lhasa|date=2011-03-15|accessdate=2015-02-20}} * {{cite journal|ref=harv|language=German |last=Ortlam |first=Dieter|year=1991|title=Hammerschlag-seismische Untersuchungen in Hochgebirgen Nord-Tibets |journal=Z. Geomorphologie|location=Berlin/Stuttgart}} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.geo.arizona.edu/~ozacar/paleot~1.htm|last=Ozacar|first=Arda|year=2015|title=Paleotectonic Evolution of Tibet|accessdate=2015-02-18}} * {{cite book|ref=harv|last=Pletcher|first=Kenneth|title=The Geography of China: Sacred and Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=tfVN0Gwx67YC&pg=PA299|accessdate=2015-02-06|date=2010-08-15|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-134-8}} * {{cite book|ref=harv|last=Pommaret|first=Françoise|title=Lhasa in the Seventeenth Century: The Capital of the Dalai Lamas|url=https://books.google.com/books?id=WhzF0N_X5KwC&pg=PA212|accessdate=2015-03-03|date=2003|publisher=BRILL|isbn=90-04-12866-2}} * {{cite book|ref=harv|last=Powers|first=John|title=Introduction to Tibetan Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=cy980CH84mEC&pg=PA148|accessdate=2015-03-02|date=2007-12-25|publisher=Snow Lion Publications|isbn=978-1-55939-835-0}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://eng.tibet.cn/2010jj/xw/201305/t20130510_1885253.html|last=Qin|title=Tibet key water-control project to be completed|date=2013-05-10|first=Julia|journal=China Tibet Online|accessdate=2015-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205230733/http://eng.tibet.cn/2010jj/xw/201305/t20130510_1885253.html |date=2015-02-05 }} * {{cite web|ref={{harvid|Qushui & Duilongdeqing County}}|url=http://www.eywedu.com/mingsheng/441.htm|title=Qushui & Duilongdeqing County|work=Scenic Chinese dictionary|accessdate=2015-02-17}} * {{cite web|ref={{harvid|Resettlement and railroad construction in Lhasa}}|url=http://www.savetibet.org/resettlement-and-railroad-construction-in-lhasa-new-images/|title=Resettlement and railroad construction in Lhasa: new images|date=2005-04-15|publisher=International Campaign for Tibet|accessdate=2015-02-14}} * {{cite web|ref=harv|url=http://en.yibada.com/articles/16932/20150303/registered-number-of-mobile-phone-users-in-tibet-hit-nearly-3-million.htm|work=Yibada|last=Salvacion|first=Manny|title=Registered Number of Mobile Phone Users in Tibet Hits Nearly 3 Million|date=2015-03-03|accessdate=2015-03-04}} * {{cite book|ref=harv|last=Sandberg|first=Graham|title=The Eclectic Magazine of Foreign Literature, Science, and Art|url=https://books.google.com/books?id=luVAAQAAMAAJ&pg=PA707|accessdate=2015-02-05|year=1889|publisher=Leavitt, Trow & Company|chapter=The City of Lhasa}} * {{cite web |ref={{harvid|Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka}} |url=http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |date=2011-09-02 |title=Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka County |publisher=Sanpower Group |accessdate=2015-02-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185046/http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html |archivedate=2015-02-09 |df= }} * {{cite book|ref=harv|last=Shakabpa|first=Tsepon Wangchuk Deden|title=One Hundred Thousand Moons: An Advanced Political History of Tibet|url=https://books.google.com/books?id=lGyrymfDdI0C&pg=PA78|accessdate=2015-02-21|date=2009|publisher=BRILL|isbn=90-04-17732-9}} * {{cite journal|ref=harv|url=https://www.researchgate.net/publication/242590598_Research_on_the_rational_use_of_water_resources_on_the_Lhasa_River_Tibet|last=Shen|first=Dajun|journal=Modelling and Management of Sustainable Basin-scale Water Resource Systems (Proceedings of a Boulder Symposium|date=July 1995|publisher=IAHS|title=Research on the rational use of water resources on the Lhasa River, Tibet|accessdate=2015-02-10}} * {{cite book|ref=harv|last=Shen|first=Xianjie|title=Crust-Mantle Thermal Structure and Tectonothermal Evolution of the Tibetan Plateau|url=https://books.google.com/books?id=YQRRM-a0hC0C&pg=PA12|accessdate=2015-02-11|date=1996-12-01|publisher=VSP|isbn=90-6764-223-1}} * {{cite web|ref=harv|url=http://english.cntv.cn/program/china24/20110719/107419.shtml|last=Shi|first=Jierui|title=First expressway in Tibet halves time from downtown Lhasa to airport|date=2011-07-19|accessdate=2015-02-16}} * {{citation|ref={{harvid|Tabulation on Nationalities of 2000...}} |trans-title=Tabulation on Nationalities of 2000 Population Census of China |script-title=zh:2000年人口普查中国民族人口资料 |author=Department of Population, Social, Science and Technology Statistics of the National Bureau of Statistics of China (国家统计局人口和社会科技统计司) and Department of Economic Development of the State Ethnic Affairs Commission of China (国家民族事务委员会经济发展司) |others=2 volumes|location=Beijing|publisher=Nationalities Publishing House |year=2003 |ISBN=7-105-05425-5}} * {{cite web|ref={{harvid|Tibet, chinamaps.org}}|url=http://www.chinamaps.org/china/provincemaps/tibet-china-map.html|title=Tibet|work=chinamaps.org|accessdate=2015-02-20}} * {{cite web|ref={{harvid|Tibet Maps, ChinaTourGuide}}|url=http://www.chinatourguide.com/tibet/tibet_maps.html|title=Tibet Maps|work=ChinaTourGuide|accessdate=2015-02-28}} * {{cite journal|ref={{harvid|Tibet's biggest water-related project launched}}|url=http://chinatibet.people.com.cn/6720326.html|title=Tibet's biggest water-related project launched|date=2009-08-06|journal=China Tibet Online|accessdate=2015-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812022508/http://chinatibet.people.com.cn/6720326.html |date=2009-08-12 }} * {{cite journal|ref={{harvid|'Tibet's Three Gorges Dam' starts operation}}|url=http://usa.chinadaily.com.cn/china/2013-12/11/content_17167445.htm|title='Tibet's Three Gorges Dam' starts operation|date=2013-12-11|journal=China Daily|accessdate=2015-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206054853/http://usa.chinadaily.com.cn/china/2013-12/11/content_17167445.htm |date=2015-02-06 }} * {{cite journal|ref={{harvid|Tibetans rebuked for protesting ... 2012}}|url=http://www.tibetanreview.net/tibetans-rebuked-for-protesting-poisoning-by-chinese-mines/|title=Tibetans rebuked for protesting poisoning by Chinese mines|journal=Tibetan Review|date=2014-10-01|accessdate=2015-02-09}} * {{cite book|ref=harv|last=Waddell|first=Laurence A.|title=Lhasa and Its Mysteries: With a Record of the Expedition of 1903–1904|url=https://books.google.com/books?id=9MzeIBeoCdQC&pg=PA317|accessdate=2015-02-05|date=1905|publisher=Cosimo, Inc.|isbn=978-1-60206-724-0}} * {{cite book |ref=harv |last=Wan |first=Tianfeng |year=2010 |title=The Tectonics of China: Data, Maps and Evolution |publisher=Springer |location=Berlin |url=https://books.google.com/books?id=2YsSVPDdFqoC&pg=PA139 |ISBN=978-3-642-11866-1 }} * {{cite web|ref=harv|url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/lhasahwgeo/lhasahwgeo.html|last=Winn|first=Pete|year=2015|title=Geology and Geography of the Reting Tsangpo and Lhasa River (Kyi Qu) in Tibet|work=Exploring the Rivers of Western China|publisher=Earth Science Expeditions|accessdate=2015-02-06}} * {{cite web|ref={{harvid|XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi}}|url=http://www.xe.com/currencytables/?from=CNY&date=2010-12-12|title=XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi|work=XE|accessdate=2015-02-16}} * {{cite web|ref={{harvid|Yangbajing, Ministry of Culture}}|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_focus/2005-10/14/content_75100.htm|title=Yangbajing|publisher=Ministry of Culture, P.R.China|accessdate=2015-02-11}} * {{cite web |ref={{harvid|Yangpachen Monastery, Meiya Travel}} |url=http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |title=Yangpachen Monastery |publisher=Meiya Travel |accessdate=2015-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211041308/http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx |archivedate=2015-02-11 |df= }} * {{cite journal |ref=harv |url=http://www.thlib.org/collections/texts/jiats/#!jiats=/04/yeh/b5/ |title=Interpreting Urbanization in Tibet |last1=Yeh |first1=Emily T. |last2=Henderson |first2=Mark |journal=Journal of the International Association of Tibetan Studies |volume=4 |date=December 2008 |accessdate=2015-02-12 }} * {{cite journal|ref=harv|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1342937X12003024|title=Metamorphism and tectonic evolution of the Lhasa terrane, Central Tibet|last1=Zhang|last2=Dong|last3=Santosh|last4=Zhao|first1=Z.M.|first2=X.|first3=M.|first4=G.C|journal=Gondwana Research|volume=25|issue=1|date=January 2014|accessdate=2015-02-18|doi=10.1016/j.gr.2012.08.024|pages=170–189}} * {{cite journal|ref=harv|url=http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-HJXX702.021.htm|last1=Zhang|first1=Tianhua|last2=Huang|first2=Qiongzhong|journal=Acta Scientiae Circumstantiae|year=1997|title=Pollution of Geothermal Wastewater Produced by Tibet Yangbajin Geothermal Power Station|accessdate=2015-02-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210231621/http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-HJXX702.021.htm |date=2015-02-10 }} * {{cite book|ref=harv|last1=Zhang|first1=Ming-tao|last2=Tong|first2=Wei|title=Energy, Resources and Environment: Papers Presented at the First U.S.-China Conference on Energy, Resources and Environment, 7–12 November 1982, Beijing, China|url=https://books.google.com/books?id=OZ3pAgAAQBAJ&pg=PA320|accessdate=2015-02-11|year=1982|publisher=Elsevier Science|isbn=978-1-4831-3583-0|chapter=The Hydrothermal Activities and Exploitation Potentiality of Geothermal Energy in Southern Xizang (Tibet)}} * {{cite web |ref=harv |url=http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |last=Zheng |first=Peng |title=Lhasa River Zhi Kong hydroelectric power station put into operation |date=2007-09-24 |work=China Tibet Information Center |accessdate=2015-02-06 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206175256/http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm |archivedate=2015-02-06 |df= }} * {{cite journal|ref=harv|title=Income Inequality, Unequal Health Care Access, and Mortality in China|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_2006-09_32_3/page/461|last=Zhongwei|first=Zhao|journal=Population and Development Review|volume=32|issue=3|date=September 2006|publisher=Population Council|jstor=20058900|doi=10.1111/j.1728-4457.2006.00133.x|pages=461–483}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Портал=Китай}} * [https://web.archive.org/web/20070406192415/http://www.coolscooters.info/tibetmaps/lhasa_map.jpg Туристическая карта Лхасы] * [http://architectnetwork.co.kr/at/lhasa-center-map.jpg Старый план центра Лхасы (1959 год)] * [http://www.tibet-foto.ru/ Лхаса. Фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219212203/http://tibet-foto.ru/ |date=2020-02-19 }} [[Категория:Изге ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Лхаса]] 3v9qz7y5mp25cgn68p6i14url2mnboi Ҡараханиҙар 0 150564 1307326 1249948 2026-10-13T08:24:11Z Kontributor 2K 42555 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Казахстан и Средная Азия в середине 11 в.jpg]] → [[File:Казахстан и Средняя Азия в середине XI века.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · исправление ошибочного "Средная" на "Средняя" 1307326 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Казахстан и Средняя Азия в середине XI века.jpg|thumb|350px|Ҡаҙағстан һәм Урта Азия 11-се быуат уртаһында]] [[Файл:Sutuq Bughraxan Qebrisi.JPG|thumb|350px|right|Сатуҡ Ғәбдекәрим Буғрахан кәшәнәһе. Ҡашғариә, Артуш ҡалаһы]] '''Ҡараханиҙар''' ({{lang-ru|Караханиды, ханиды, хаканиды}}) — [[төркиҙәр|төрки династия]], Ҡарахан дәүләтендә батшалыҡ тотҡан нәҫел. == Тарихы == Рус һәм донъя әҙәбиәтендә Ҡараханиҙар атамаһы шәрҡиәтсе Григорьев Василий Васильевичтың «Ҡараханиҙар [[Мәүәрәннәһер]]ҙә» ({{lang-ru|«Караханиды в Маверанахре»}}) тигән монографияһы сыҡҡас таралып китә. Нигеҙендә  — [[ислам]] ҡабул иткән хан титулы: «Ҡара-хан». Нумизмат Торнберг иһә династияны "Илектәр" тип атай - был хакимдарҙы шундай титул менән йөрөткәндәр. Ҡараханиҙар, һирәкләп илектәр тип аталған династияның килеп сығышы бик шартлы ғына һәм XIX быуат тарихсылары тарафынан ике киң таралған титул: ҡара-ҡаған һәм илек тигәндән уйлап сығарылған<ref>Сводка о происхождении династии см.: Pritsak O., 1953.</ref>. Нумизмат Кочнев фаразынса, Ҡараханиҙар Ҡарлуҡ конфедерацияһы составындағы эгдиш/эдгиштар булған<ref name=autogenerated6>''Кочнев Б. Д.'', Нумизматическая история Караханидского каганата (991—1209 гг.). Москва «София», 2006, стр. 147.</ref> Ҡараханиҙарҙың Ҡашғарҙа хакимлыҡ иткән көнсығыш тармағы яғма ҡәбиләһенән (тотемдары "Буғра" ("Бура" - ата дөйә) була), көнбайыштағылары эгдиш/эдгиш ҡәбиләһенә ҡарай (тотемдары "Арыҫлан"), Ҡарлуҡ конфедерацияһына ингән булғандар. О. Прицак фекеренсә (уны С. Г. Кляшторный менән Б. Д. Кочнев та хуплай), «тәүге Ҡарахани» Билге Күл Ҡадыр хан була, ул 840 йылда батша тип иғлан ителгән<ref name=autogenerated6 /> Күл Билге ҡағандың ике улы - Бәзир һәм Уғылсаҡ (Огулчак) булған. Бәзирҙең улы Ғәбделкәрим<ref name=autogenerated5>''Кочнев Б. Д.'', Нумизматическая история Караханидского каганата (991—1209 гг.). Москва «София», 2006, стр. 271.</ref> Артабанғы быуатта ҡараханиҙар тарихы тураһында бер ни ҙә билдәле түгел. Фараз итеүҙәренсә, 960 йылда Ҡараханиҙар үҙҙәренең "ике йөҙ мең тирмәнән" торған халҡы менән [[ислам]] ҡабул иткәндәр<ref>''Кочнев Б. Д.'', Нумизматическая история Караханидского каганата (991—1209 гг.). Москва «София», 2006, стр. 148.</ref> Ҡарахан дәүләтенең билдәле хакимдарының береһе Сатуҡ Буғрахан булып танылған, ул ислам ҡабул итә һәм Ғәбделкәрим исеме «Ҡарахан» титулы ала. Уның Муса һәм Сөләймән исемле ике улы була. Мусаның улы Ғәли (Али) булған, ә Сөләймәндең улы Хәсән (Һарун)<ref name=autogenerated5 /> Династияның атаҡлы вәкиле Һарун Буғра хан, Шөғәйеп әд-Дүлә (дәүләт йондоҙо) тигән титул йөрөткән, мосолманса исеме Һарун булған. Был ваҡытҡа Сәмәниҙәр дәүләте тулыһынса ҡыйрала, ә Амударъянан көньяҡта бер-береһенә юл бирмәй менән төрлө кимәл түрәләр үҙ-ара ыҙғыша. Был ыҙғыштарҙы Ҡарахани Буғра хан Һарун файҙаланып ҡала, 990. йылда Сәмәни батшалығының төньяҡ-көнсығышындағы сигендә урынлашҡан Испиджаб өлкәһен баҫып ала, ә 992 йылда иһә баш ҡалаһы Бохараны ла яулай. Бында ул ауырып китә, бер нисә айҙан сигенергә мәжбүр була һәм Ҡашғар юлында вафат булып ҡала. 992 йылда Фирғәнә үҙәне тулыһынса Ҡараханиҙар хакимлығы аҫтында ҡала. Ҡарахани Наср ибн Али илек хан [[Сәмәниҙәр дәүләте|Сәмәниҙәр дәүләтен]] тулыһынса буйһондора. 1089 йылда Ҡараханиҙар Сәлжүктәрҙән яулана, ә 1141 йылда ҡараҡытайҙарҙың вассалдары булып китә. Ҡараханиҙарҙы сәйәси майҙандан [[хорезмшаһ]] Мөхәммәт Әләүетдин 1212 йылда алып ташлай. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Караев О. История караханидского каганата. — Фрунзе 1983. * Кочнев Б. Д. К идентификации некоторых раннекараханидских титулов и лакабов // История и археология Средней Азии. — Ашхабад, 1978. * Кочнев Б. Д. Шаш (Чач) и Илак при Караханидах (по нумизматическим данным) // Древняя и средневековая культура Чача. — Таш., 1979. * Кочнев Б. Д. Новые данные по генеалогии и хронологии Караханидов // III Всесоюзная тюркологическая конференция. Литература и история. ТД. — Таш., 1980. * Кочнев Б. Д. О степени достоверности надписей раннекараханидских мо¬нет как исторического источника // БЧ-1981. ТД.- М.1981. * Кочнев Б. Д. Новые нумизматические данные по истории Караханидов второй половины XII — начала XIII в. // Киргизия при Караханидах. — Фр., 1983. * Кочнев Б. Д. Новые данные по генеалогии и хронологии Караханидов // Фольклор, литература и история Востока. Материалы III Всесоюзной тюркологической конференции. — Таш., 1984. * Кочнев Б. Д.[Рец. на кн.:] О. Караев. История Караханидского каганата. Фрунзе, 1983 // ОНУ. № 12. — 1984. * Кочнев Б. Д. Термез и Караханиды // Творческое наследие народов Средней Азии в памятниках искусства, архитектуры и археологии. ТД. — Таш., 1985. * Кочнев Б. Д. Бегтузун — караханидский наместник Ходженда // Известия АН ТаджССР. Отделение общественных наук. № 4 (122). — 1985. * Кочнев Б. Д. Тогрыл-хан и Тогрыл-тегин (Нумизматические данные к истории Восточных Караханидов во второй половине XI в.) // ЭВ, вып. XXI. — М., 1988. * Кочнев Б. Д. О так называемом мавзолее Караханида Ибрахима б. Хусайна // Культура древнего и средневекового Самарканда и исторические связи Согда. ТД. — Таш., 1990. * Кочнев Б. Д. Торговые связи Восточного Туркестана и Средней Азии XI—XII вв. по нумизматическим данным // Формирование и развитие трасс Великого шелкового пути в Центральной Азии в древности и средневековье. ТД. — Таш., 1990. * Кочнев Б. Д. Структура власти в Караханидском каганате: борьба кочевнических и оседлых традиций // Взаимодействие кочевых и оседлых культур на Великом шелковом пути. ТД. — Алма-Ата, 1991. * Кочнев Б. Д. Караханиды — вассалы киданей: первые нумизматические свидетельства // Средняя Азия и мировая цивилизация. ТД. — Таш.. 1992. * Кочнев Б. Д. Борьба Караханидов Насра б. Али и Ахмада б. Али в освещении рукописных и нумизматических источников // ВИИСИД. Вып. 2. — М., 1994. * Кочнев Б. Д. The Trade Relations of Eastern Turkestan and Central Asia in the Eleventh and Twelfth Centuries according to Numismatic Data // Silk Road Art and Archaeology, 3. Kamakura, 1994. * Кочнев Б. Д. О дворце Караханида Ибрахима б. Хусайна // Искусство Узбекистана: древность, средневековье, современность. ТД. — Таш., 1995. * Кочнев Б. Д. Караханид Али-тегин в Бухаре // Бухара и мировая культура. Вып. 3. Ч. 1. ТД. — Бухара, 1995. * Кочнев Б. Д. К истории домонгольского Касана // Генезис и пути развития процессов урбанизации Центральной Азии. ТД. — Самарканд, 1995. * Кочнев Б. Д. The Origins of the Karakhanids: a Reconsideration // Der Islam. Zeitschrift fur Geschichte und Kultur des islamischen Orients. Bd. 73. Berlin — New York, 1996. * Кочнев Б. Д. Борьба Саманидов и Караханидов за Бухару на рубеже X—XI вв. // ОНУ. № 9-11. — 1997. * Кочнев Б. Д. Ибрахим б. Наср — создатель Западного Караханидского каганата // Древние цивилизации Евразии: история и культура. ТД. — М., 1998. * Кочнев Б. Д. Histoire de Ali Tegin, souverain qarakhanide de Boukhara (XI-e siècle), vue à travers les monnaies // Cahiers d'Asie Centrale, nos. 5-6. Tachkent — Aix-en-Provence, 1998. * Кочнев Б. Д. Peculiarities in the Circulation of Late Qarakhanid Coins (second half of the 12th — early 13th centuries A.D.) // Materiaux pour l’histoire économique du monde iranien (Studia Iranica. Cahier 21). Paris: Association pour l'avancement des études iraniennes, 1999. * Кочнев Б. Д. Мавераннахр накануне создания Западного Караханидского каганата (в свете нумизматики) // ИМКУ. Вып. 31. — Самарканд, 2000. * Кочнев Б. Д. Караханидский каганат // Очерки по истории государственности Узбекистана. — Таш., 2001. * Кочнев Б. Д. Les frontieres du royaume des Karakhanides // Etudes Karakhanides (Cahiers dAsie Centrale 9). Tachkent — Aix-en-Provence. 2001. * Кочнев Б. Д. La chronologic et la genealogie des Karakhanides du point de vue de la numismatique // Ibid, 2001. * Кочнев Б. Д. Кто был победителем Бука-Будрача: из истории Караханидов // ЗВОРАО, НС. Т. I (XXVI). — СПб., 2002. * Кочнев Б. Д. К истории борьбы между Саманидами и Караханидами в конце X в. // МИАК, вып.4 — Бишкек, 2009. * Кошевар В. Г. О хронологии правления восточных караханидов во 2-й пол. XI в. // МИАК, Вып. 4. — Бишкек, 2009. * Федоров М. Н. Новые данные к истории Караханидского государства последней четверти XI в. // История и археология Средней Азии. — Ашхабад. 1978. * Fedorov M.N. Some Unknown Qarakhanid Appanage Rulers of North Kirghiztan in the Time of Internecine wars (1057—1068 AD) // YN, vol. 11. — 1999. * Fedorov M.N. Notes on the Qarakhanids and their coinage // Supplement to ONS Newsletter 165. — Autumn, 2000. * Fedorov M.N. Qarakhanid coins as a source for the history of Balasaghun and the Chu valley in the eleven century // ONS, Newsletter, № 170. — Winter, 2002. * Fedorov M.N., Kamyshev A.M. The Qarakhanid mint die from Aq-Beshim hillfort // Journal of the ONS, № 188. — Summer, 2006. * Pritsak O. Die Karachaniden // Der Islam. Bd. 31/1 — Berlin, 1953. {{refend}} == Һылтанмалар == * [http://articlekz.com/node/2932 Сатук Богра Хан и распространение ислама в государстве Караханидов] * {{ВТ-ЭСБЕ+|Караханиды}} {{ВС}} [[Категория:Үзбәкстан тарихы]] [[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]] [[Категория:Урта Азия тарихы]] [[Категория:Төрки династиялар]] 18vqlnlcbgttdla3cfh9erik9300uvc Лексингтон (Массачусетс) 0 151837 1307299 1299198 2026-10-12T14:44:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307299 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лексингтон''' ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Lexington</span>) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] [[Массачусетс]] штатындағы Мидлсекс округына ҡараған ҡалаһы. [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш]] нәҡ Лексингтон ҡалаһында башланып киткән. Ҡаланың ҡушаматы — ''Америка азатлығы тыуған урын''. Ҡаланың девизы — ''Америка өсөн ниндәй матур иртә!'' == Географияһы == Лексингтон ҡалаһы Массачусетс штатының көнсығыш өлөшөндә, [[Бостон|Массачусетс]] баш ҡалаһынан һәм океандан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала майҙаны 42,8 км² тәшкил итә, шуның 0,3 км² — асыҡ һыу биләмәһе. Ҡала аша {{Тәржемәһеҙ 3|Вайн-Брук|||Vine Brook}} ҙур {{En|Massachusetts Route 128}} автомобиль юлы үтә == Тарих == [[Файл:Lexington_Minute_Man_relief_(Basha_Paeff)_-_Lexington,_MA.JPG|слева|мини|150x150пкс|Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыштың беренсе һалдаттарына барельеф]] [[Файл:Minuteman_Bikeway_at_the_site_of_Pierces_Bridge,_Lexington_MA.jpg|слева|мини|150x150пкс|Велосипед юлы {{En|Minuteman Bikeway}}]] 1642 йылдар тирәһендә Лексингтонға Кембридж ҡалаһының ауыл хужалығы өлөшө булараҡ нигеҙ һалына. 1691йылда ул мәхәллә булып тора, уға ''Кембридж-Фармс исеме бирелә''. Кембридж- Фармста сиркәү барлыҡҡа килә, ә 1713 йылда уға ҡала статусы бирелә. Ҡала тиҙҙән үҙенең хәҙерге исемен ала. Ҡала исемдәренең килеп сығышы тураһында ике версия бар: уның ьеренсеһе буйынса, ҡала барон Лексинтон хөрмәтенә аталған, икенсеһе буйынса, инглиз {{Тәржемәһеҙ 3|Лэкстон (Ноттингемшир)|Лэкстон||Laxton, Nottinghamshire}} Лексингтонда 1775 йылдың 19 апрелендә [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштың]] тәүге атышы яңғырай, һәр йыл һайын апрелдең өсөнсө дүшәмбеһендә ҡалала Патриоттар көнө({{Тәржемәһеҙ 3|День патриотов|||Patriots' Day}} Лексингтон барлыҡҡа килгән сағынан уҡ [[Бостон]]ды продукция менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итә. 1846 йылда ул баш ҡала менән {{En|Lexington and West Cambridge Railroad}} тимер юлы менән бәйләнә, юлдың был тармағы күптәндән бирле эшләмәй, уның буйынса 16 км оҙонлоғондағы {{En|Minuteman Bikeway}} велосипед юлы һалынған. == Демография == ; Халыҡ * [[1850 йыл]] — 1893 кеше * [[1860 йыл|1860]] — 2329 * [[1870 йыл|1870]] — 2277 * [[1880 йыл|1880]] — 2460 * [[1890 йыл|1890]] — 3197 * [[1900 йыл|1900]] — 3831 * [[1910 йыл|1910]] — 4918 * [[1920 йыл|1920]] — 6350 * [[1930 йыл|1930]] — 9467 * [[1940 йыл|1940]] — 13 187 * [[1950 йыл|1950]] — 17 335 * [[1960 йыл|1960]] — 27 691 * [[1970 йыл|1970]] — 31 886 * [[1980 йыл|1980]] — 29 479 * [[1990 йыл|1990]] — 28 974 * [[2000 йыл|2000]] — 30 355 * [[2005 йыл|2005]] — 30 800 * [[2010 йыл|2010]] — 31 394 ; Раса составы * аҡ тәнлеләр— 75,5 процент * [[азиаттар]] — 19,8 % * афроамерикандар — 1,5 % * аҫаба американдар — 0,1 % * башҡа раса — 0,5 % * ҡатнаш расы — 2,6 % * латин американдар (төрлө раса) — 2,3 % ; Ата-бабаларының килеп сығышы * ирландтар — 18,0 процент * инглиздәр — 14,7 % * итальяндар — 11,6 % * [[Немецтар|немец]] — 9,1 % * [[Урыҫтар|рус]] — 4,9 % * поляктар — 4,4 %<ref>[http://www.city-data.com/city/Lexington-Massachusetts.html Лексингтон: демография, экономика, преступность, здравоохранение и пр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219061727/http://www.city-data.com/city/Lexington-Massachusetts.html |date=2013-02-19 }} на сайте ''city-data.com''</ref> == Иҫтәлекле урын == [[Файл:Old_North_Bridge,_Concord,_Massachusetts,_July_2005.JPG|мини|200x200пкс|{{Тәржемәһеҙ 3|Старый северный мост|||Old North Bridge}}]] [[Файл:Buckman_Tavern.jpg|мини|299x299пкс|Бакмен тавернаһы ({{En|Buckman Tavern}}) (1690-сы йылдар тирәһендә төҙөлгән)]] * Милли тарихи парк ''Minute Man'' ({{En|Minute Man National Historical Park}}) (1959 йылда асылған)<ref>[http://www.nps.gov/mima/index.htm Национальный исторический парк ''Minute Man''] на сайте ''nps.gov''</ref> ** {{Тәржемәһеҙ 3|Старый северный мост|||Old North Bridge}} ** Лексингтон үҙәге ({{En|Lexington Centre}}) *** Лексингтон Грин **** Капитан Джон Паркер һәйкәле (1900 йылда асылған) * Бакмен тавернаһы ({{En|Buckman Tavern}}) (1690-сы йылдар тирәһендә төҙөлгән) * Манро тавернаһы (''[[:en:Munroe Tavern (Lexington, Massachusetts)|Tavern Munroe]]'') (1731 йылда төҙөлгән) * Кларк һәм Хэнкук йорто ({{En|Hancock-Clarke House}}) (1737 йылда төҙөлгән) * Сиркәү {{En|Follen Church Society-Unitarian Universalist}} (1841 йылда төҙөлгән) * ''Memorial Cary китапханаһы'' ({{En|Cary Memorial Library}}) (1869 йылдан алып эшләй) * Лексингтонда 200 йәшлек имән үҫә<ref>Нелл Уокер. [http://www.lexington300.org/oldest-tree.html ''The Oldest Tree in Lexington?''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519161838/http://www.lexington300.org/oldest-tree.html|date=2012-05-19}} на сайте ''lexington300.org''</ref>. * ''Уиллард-Вудста''<ref>[http://www.lexingtonma.org/conservation/Lands/Willards.html Willards Woods Conservation Area in Lexington, MA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224135802/http://www.lexingtonma.org/conservation/Lands/Willards.html |date=2008-02-24 }} на сайте ''lexingtonma.org''</ref> тәбиғәт зоналары. == Туғанлашҡан ҡалалар == * Антони {{FRA}} * {{Тәржемәһеҙ 3|Васпам|||Waspam}} {{NIC}} <small>(Васпам не проявляет активности в отношениях с 2004 года)</small> * Долорес-Идальго {{MEX}} (с 1966 года) * [[Гатчина]] {{RUS}} * Павловск {{RUS}} <small>(Павловск не проявляет активности в отношениях с 2002 года)</small><ref>[http://www.lexingtonma.gov/selectmen/sistercity.cfm Города-побратимы Лексингтона] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124091819/http://www.lexingtonma.gov/selectmen/sistercity.cfm|date=2015-11-24}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.lexingtonma.gov/ Официальный сайт города] * [http://lhsoc.weebly.com/ Историческое общество Лексингтона] * [https://web.archive.org/web/20120513231809/http://www.creativecitieslexington.com/history-of-lexington-massachusetts/ История Лексингтона] на сайте ''creativecitieslexington.com'' * [http://www.lexingtonchamber.org/ Торговая палата Лексингтона] * [http://lps.lexingtonma.org/site/default.aspx?PageID=1 Школы Лексингтона]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20130326064638/http://www.libertyride.us/historic.html Достопримечательности Лексингтона] на сайте ''libertyride.us'' * [http://www.lexmedia.org/ Кабельное телевидение Лексингтона] формы ''[[:en:Public-access television|Public-access]]'' * [http://lex-wiki.org/pmwiki.php Лексингтон-вики]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [http://yourtown.boston.com/lexington Новости Лексингтона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523112140/http://yourtown.boston.com/lexington |date=2015-05-23 }} на сайте ''yourtown.boston.com'' [[Категория:Массачусетс ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 55041hdw3j3x4mz5jz8pq0nftmbwemh Фараджов Фаяз Гасым улы 0 152326 1307294 1303172 2026-10-12T12:54:38Z Masalli qasimli 17684 1307294 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр |имя = Фараджов Фаяз Гасым улы |оригинал имени = Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu, Фәрәҹов Фәјјаз Гасым оғлу |дата рождения = 16.11.[[1921]] |дата смерти = 19.05.1998 |место рождения = [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]], Масаллы районы, Гасымлы ауылы |место смерти = [[Әзербайжан]], Масаллы районы, Гасымлы ауылы |изображение= |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = [[1941]]—[[1945]] |звание = |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{II дәрәжә Ватан һуғышы ордены}} {{1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн миҙалы}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл миҙалы}} |викисклад = |связи = |в отставке = }} '''Фараджов Фаяз Гасым улы''' ({{lang-az|Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu }}, 16.11.[[1921 йыл]] — [[19 май]] [[1998 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, һуғыш ветераны.<ref>{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520185298/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107010933/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520185298/ |archivedate=2017-11-07 |title=Фараджев Фаяз Касым-оглы |author= |date= |publisher=pamyat-naroda.ru |accessdate=2018-02-15 |language=ru }}</ref>. Дин тәғлимәтен өйрәнеүсе һәм таратыусы. == Биографияһы == Фараджов Фаяз Гасым улы 16.11.[[1921 йыл]]да, [[Әзербайжан ССР-ы]], Ленкоран өйәҙенең Гасымлы ауылында тыуған. [[1941 йыл]]да Масаллы районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. [[Ростов өлкәһе]]нең Прохладный ҡалаһында урынлашҡан хәрби часта хеҙмәт итә башлай. [[1941 йыл]]да [[Ҡырым]]ды азат итеүҙә ҡатнаша. [[1942 йыл]]да [[Харьков]] эргәһендәге Изюм ҡалаһы өсөн алыштарҙа башы ҡаты яраланып, әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сталино һәм Штранц ҡалаларындағы лагерҙарҙа була. Уларҙа 4-5 ай тотолғандан һуң [[Италия]]ға оҙатыла. [[1944 йыл]]дың 14 ноябрендә СССР Хөкүмәтенең 10-сы ҡарарына ярашлы, Инглиз командованиеһы тарафынан илгә ҡайтарыла һәм 21 ноябрҙә Алыҫ Көнсығышҡа эшкә ебәрелә. Унда [[1947 йыл]]дың апреленә тиклем эшләй. Һуңынан тыуған ауылына ҡайтып дин буйынса уҡыта башлай, [[Ҡөрьән]] дәрестәре бирә. [[Әзербайжан теле|Әзербайжан]], [[Урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрен яҡшы белә. Оҙайлы ауырыуҙан һуң [[1998 йыл]]дың [[19 май]]ында [[Әзербайжан Республикаһы]], Масалли районы, Гасымлы ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән.<ref>{{cite web |url=http://cenubxeberleri.com/1434-almanlar-oz-ordusunun-sirrini-satan-sovet-esgerlerini-gulleleyirdi.html |archiveurl=http://archive.md/Zdc9j |archivedate=2019-05-08 |title=“Almanlar öz ordusunun sirrini satan sovet əsgərlərini güllələyirdi” |author= |date= |publisher=[http://cenubxeberleri.com/sosial/1418-almanlar-oz-ordusunun-sirrini-satan-sovet-esgerlerini-gulleleyirdi.html] |accessdate=2019-05-08 |language=az }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527160024/http://cenubxeberleri.com/1434-almanlar-oz-ordusunun-sirrini-satan-sovet-esgerlerini-gulleleyirdi.html |date=2019-05-27 }}</ref>. <ref>{{cite web |url=https://azadinform.az/az/publika/233173/resadetli-dyus-yolu-kecen-feyyaz-ferecov/ |archiveurl=http://archive.md/ofl4o |archivedate=2019-09-06 |title=Rəşadətli döyüş yolu keçən azərbaycanlı |author= |date= |publisher=[https://azadinform.az/az/publika/233173/resadetli-dyus-yolu-kecen-feyyaz-ferecov/] |accessdate=2019-09-06 |language=az }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907113335/https://azadinform.az/az/publika/233173/resadetli-dyus-yolu-kecen-feyyaz-ferecov/ |date=2019-09-07 }}</ref>. == Наградалары == * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы, * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» юбилей миҙалы, * «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл» миҙалы, * II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены.<ref>Məmmədağa Şiriyev. «Masallıdan qələbəyədək». Masallı 2018. 147—148 səh.</ref>,<ref>{{cite web |url=http://fedai.az/index.php?newsid=5049 |archiveurl=http://archive.md/RKgsE |archivedate=2019-21-04 |title=II Dünya müharibəsindən 80 il ötür... |author= |date= |publisher=[http://fedai.az/index.php?newsid=5049] |accessdate=2019-04-21 |language= az }}</ref>,<ref>{{cite web |url=http://derbend.ru/blog/item/1873-redaksiyaya-m-ktub |archiveurl=http://archive.md/O7Qte |archivedate=2019-21-06 |title=Dərbənd qəzeti |author= |date= |publisher=[http://derbend.ru/blog/item/1873-redaksiyaya-m-ktub] |accessdate=2019-06-21 |language=az }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==фотоһүрәттәр== <gallery> Фараджов Фаяз Гасым улы .jpg| Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik1).jpg| Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik).jpg| Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik2).jpg| УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВЕРХОВНОГО СОВЕТА СССР.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Әзербайжанда тыуғандар]] [[Категория:Әзербайжанда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Дин таратыусылар]] bvantb4p6cyk0gfz0wz1lg1689te737 Мастобаев Борис Николаевич 0 155988 1307307 1286546 2026-10-12T19:04:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307307 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мастобаев Борис Николаевич''' ([[13 июнь]] [[1950 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, [[транспорт]] һәм [[нефть]] һәм [[газ]] һаҡлау, нефть һәм газ эше тарихы өлкәһендә белгес, педагог. [[Фән докторы|Техник фәндәре докторы]], профессор. Өфө дәүләт нефть техник университетының «Транспорт һәм нефть һәм газды һаҡлау» кафедраһы мөдире . Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте премияһының ике тапҡыр лауреаты (2007, 2011). == Биографияһы == Борис Николаевич Мастобаев 1950 йылдың 13 июнендә Литва ССР-ының- Вильнюс ҡалаһында тыуған. Уның атаһы, Мастобаев Николай Иванович (1919—2013) — Бөйөк Ватан һуғышының ҡатнашыусыһы һәм инвалиды. Һуғыш башланғанда ул Бреста була. 1942 йылда Одесса тирәһендә ҡаты яралана. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм күп кенә миҙалдар менән наградлана. Әсәһе — Антонина Андреевна Мастобаева (ҡыҙ фамилияһы — Дубровская, 1921—2011), күп йылдар китапхана мөдире булып эшләй; улына китапҡа һөйөү уята. Өлкән ағаһы Мастобаев Владимир Николаевич (1942—2001) Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң инженер торба үткәргестәренең инженер диагностикаһы менән шөғөлләнә. Апаһы Наталья Николаевна Широкова (Мастобаева; 1956 йылғы), Өфө авиация институтын тамамлаған. === Профессиональ эшмәкәрлеге хроникаһы === 1967 йылда Өфөлә 45-се мәктәпте тамамлай. 1967—1972 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. Юғары уҡыу йортон «Газ һәм нефть торбаларын, газ һәм нефть һаҡлағыстарын һәм нефть базаларын проектлау һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса тамамлай (квалификацияһы — «инженер-механик»). Б. Н. Мастобаевтың берҙән-бер эш урыны, бөтә ғилми-педагогик карьераһы Өфө нефть институтында (1993 йылдан Өфө дәүләт нефть университеты) үтә: 1972—[[1973 йыл]]дарҙа — Торба үткәргес транспорты тармаҡ лабораторияһының (ОЛТТ) ғилми-тикшеренеү секторы өлкән лаборанты ; 1973 йылда — ОЛТТ ғилми-тикшеренеү секторы инженеры; 1973—[[1975 йыл|1975 йылдарҙа]] — «Газ һәм нефть торбаларын, газ һәм нефть һаҡлағыстарын һәм нефть базаларын проектлау һәм файҙаланыу» кафедраһы ассистенты; 1975—[[1978 йыл]]дарҙа — Өфө нефть институты аспирантураһында уҡый; 1978—[[1979 йыл|1979]]: «Юғары математика» кафедраһы кесе ғилми хеҙмәткәре; 1979—[[1982 йыл|1982]] — «Һыҙма геометрия һәм черчение» кафедраһы ассистенты; [[1981 йыл|1981 йылда «техник фәндәр кандидаты»]] ғилми дәрәжәгә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай. Диссертацияһының темаһы: «Исследование процесса парафинизации и диагностирование состояния внутренней поверхности нефтепроводов», ғилми етәксеһе — техник фәндәре докторы, профессор А. К. Ғәлләмов; 1981—[[1986 йыл]]дарҙа — Өфө нефть институты ҡабул итеү комиссияһының яуаплы секретары урынбаҫары (бер үк ваҡытта); 1982—[[2004 йыл]]дарҙа -«Газ һәм нефть торбаларын, газ һәм нефть һаҡлағыстарын һәм нефть базаларын проектлау һәм файҙаланыу» кафедраһы доценты (1983 йылда «Нефть һәм газ һаҡлауы һәм транспортлауы» кафедраһына үҙгәртелә); 1986: ҡабул итеү комиссияһының яуаплы секретары УНИ (бер үк ваҡытта); 1993—[[1996 йыл]]дарҙа — ӨДНТУ үҫешенә булышлыҡ итеү фондының башҡарма директоры (бер үк ваҡытта); [[2003 йыл|2003 йылда — «техник фәндәр докторы»]] ғилми дәрәжәгә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлау. Диссертацияһының темаһы: «История применения химических реагентов и технологий в трубопроводном транспорте нефти и нефтепродуктов», фәнни консультанты — техник фәндәре докторы, профессор [[Шаммазов Айрат Минһаж улы|А.]] [[Шаммазов Айрат Минһаж улы|М. Шаммазов]]; [[2004 йыл]]дан — «Нефть һәм газды һаҡлау һәм транспортлау» кафедраһы профессоры ; [[2005 йыл|2005 йылда — профессор ғалим исеме бирелә]]; [[2014 йыл]]дан — Өфө дәүләт нефть техник университетының Нефть һәм газды һаҡлау һәм транспортлау" кафедраһы мөдире. == Ғилми, педагогик һәм ойоштороу эшмәкәрлеге == Профессор Б. Н. Мастобаевтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — магистраль нефть үткәргестәренең парафинилау процесстарын тикшереү, химик реагенттар үткәргес транспортта ҡулланыу, нефть һәм газды диңгеҙ ятҡылыҡтарынан транспортлау. Профессор Б. Н. Мастобаев профессорҙар [[Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы|Д.]] [[Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы|Л. Рахманкулов]] һәм Э. М. Мовсумзаде менән бер рәттән ӨДНТУ-ның нефть һәм газ тармағының Рәсәйҙә һәм сит илдәге фән һәм техника буйынса ғилми мәктәбен ойоштороусыларының береһе. Борис Николаевичтың һәм уның уҡыусыларынынң күп кенә ғилми тикшеренеүҙәре башҡа фәнни йүнәлештәр менән тығыҙ бәйләнештә алып барыла, беренсе нәүбәттә — торба үткәргес транспорты һәм нефтехимия өлкәһендә. ӨДНТУ үҫтереүгә булышлыҡ итеү фондының башҡарма директоры вазифаһында эшләгән осоронда Б Н. Мастобаев юғары уҡыу йортоноң уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге үҫешендә әүҙем ҡатнаша. Атап әйткәндә, уның ҡатнашлығында Мишкольц техни универвситеты (Венгрия) һәм Леобен техник университеты (Австрия), Вьетнам һәм Чехияның техник вуздары менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр төҙөлә, уҡытыусыларҙың һәм хеҙмәткәрҙәрҙең сит илдә стажировкалары ойоштоорола. Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылда дауамында профессорБ, Н. Мастобаев 22 фәндәр кандидатын әҙерләй. Ул — докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса ӨДНТУ-ның махсуслаштырылған диссертацион советы рәйесе. Университеттың торба үткәргес транспорты факультетының Ғилми советы ағзаһы. Профилле Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья" (г. Мәскәү) һәм «Нефтегазовое дело» журналдары мөхәрририәте коллегиялары ағзаһы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == «Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белеменең почетлы хеҙмәткәре» (2000); Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты — уҡытыу-методик комплект өсөн (2007)<ref>[http://www.rg.ru/2007/08/07/obrazovanie-dok.html Постановление Правительства Российской Федерации от 2 августа 2007 г. N 497] «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2007 года в области образования»;</ref> Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты— "Диңгеҙ нефте"фәнни-ғәмәли тикшеренеүе өсөн (2011).<ref>[http://www.rg.ru/2011/11/16/premii-dok.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 3 ноября 2011 г. N 1946-р] «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2011 года в области образования»;</ref> [[2011 йыл|2011]]: маҡтаулы исеме «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» — ғилми эшмәкәрлегендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм юғары профессиональ белем биреү системаһында күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн<ref>[http://zakon-region3.ru/1/59429/ Указ Президента Республики Башкортостан от 22.04.2011 № УП-191] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093522/http://zakon-region3.ru/1/59429/ |date=2016-03-04 }} «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан“ Мастобаеву Б. Н.»;</ref> == Иң билдәле ғилми хеҙмәттәр исемлеге == Профессор Б. Н. Мастобаев— 27 дәреслек, уҡыу әсбабы һәм фәнни монографиялар, 250-нән ашыу ғилми мәҡәләләр һәм докладтар авторы, уның хеҙмәттәре СССР, Рәсәй, Венгрия, Чехия, Финляндия, Испания фәнни баҫмаларында баҫылып сыҡты. Фәнни эштәре араһында иң билдәлеләре: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, фәнни монографиялары |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Применение химических реагентов в области добычи и транспорта нефти / ''Д. Л. Рахманкулов, С. С. Злотский, В. И. Мархасин, О. В. Пешкин, В. Я. Щекотурова, Б. Н. Мастобаев.'' — Москва, Химия, 1987. — 144 с.; # Die Entwicklung der Erdolindustrie in der Sowjetunion / ''A. Shammazov, B. Mastobaev, M. Kouba.'' — Wien, 1997. — 116 с.; # Очерки по истории нефтяной индустрии СССР / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев;'' Уфим. гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 1999. — 128 с. — ISBN 5-7831-0241-5; # История развития нефтегазовой промышленности : Конспект лекций / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, Э. М. Мовсумзаде.'' — Уфа, Изд-во Фонда содействия развитию научных исследований, 1999. — 188 с.; # История развития трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов / ''Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. Е. Сощенко, Т. В. Дмитриева.'' — Уфа, Изд-во Фонда содействия развитию научных исследований, 1999. — 60 с.; # Эксплуатация насосных станций : Учеб. пособие / ''Б. Н. Мастобаев, И. М. Руфанова;'' Уф. гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа, Уф. гос. нефтяной техн. ун-т, 2000. — 135 с. — ISBN 5-7831-0308-X; # История нефтегазового дела России : Учебник для подготовки бакалавров и магистров по направлению 553600 «Нефтегазовое дело» и для подготовки дипломированных специалистов по направлению 650700 «Нефтегазовое дело» / ''А. М. Шаммазов, Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, А. И. Владимиров, А. Л. Лапидус, Н. Н. Карнаухов, Н. Д. Цхадая.'' — Москва, Химия, 2001. — 315 с. — ISBN 5-7245-1176-2; # Химические средства и технологии в трубопроводном транспорте нефти / ''Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов, Э. М. Мовсумзаде''. — Москва, Химия, 2002. — 296 с. — ISBN 5-7245-1204-1; # Транспорт и хранение высоковязких нефтей и нефтепродуктов. Применение электроподогрева [Монография] / ''Р. Н. Бахтизин, А. К. Галлямов, Б. Н. Мастобаев, А. М. Нечваль, М. Р. Хасанов, А. Ф. Юкин.'' — Москва, Химия, 2004. — 196 с.; # Трубопроводный транспорт нефти : Учеб. для студентов вузов, обучающихся по направлению подгот. дипломир. специалиста 650700 «Нефтегазовое дело». В 2 т. / Вайншток С. М., Новоселов В. В., Прохоров А. Д., Шаммазов А. М., .., Мастобаев Б. Н. и др. / Москва, 2004. Том 2; # Морская нефть. Развитие технических средств и технологий [Монография] / ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Ю. Б. Мастобаев, М. Э. Мовсумзаде''; под ред. ''А. М. Шаммазова.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2005. — 236 с.; # Методы и технические средства очистки нефтесодержащих сточных вод [Монография] / Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, А. Ф. Туктамышев, А. С. Болгова, А. Б. Магид.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2006. — 192 с.; # Развитие системы нефтепродуктообеспечения России : Учебное пособие для подготовки бакалавров и магистров по направлению 130500 «Нефтегазовое дело» и дипломированных специалистов специальности 130501 «Проектирование, сооружение и эксплуатация нефтегазопроводов и газонефтехранилищ» / ''Б. Н. Мастобаев, Н. Г. Муталлапов, А. Д. Прохоров, Г. Е. Коробков, Т. В. Дмитриева;'' под ред. ''А. М. Шаммазова.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2006. — 320 с. — ISBN 5-94089-084-9; # Морская нефть. Трубопроводный транспорт и переработка продукции скважин [Монография] / ''Э. М. Мовсум-Заде, Б. Н. Мастобаев, Ю. Б. Мастобаев, М. Э. Мовсумзаде''; ред. ''А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2006. — 192 с.; # Развитие системы нефтепродуктообеспечения Западной Европы [Монография] / Соавторы: ''Э. М. Мовсумзаде, А. М. Сыркин, Д. М. Брегман.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2007. — 208 с.; # Производство, хранение и транспорт сжиженного природного газа [Монография] / Соавторы: ''А. М. Шаммазов, Р. К. Терегулов, Г. Е. Коробков.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2007. — 152 с.; # Морская нефть. Развитие технических средств для освоения морских арктических месторождений нефти и газа. Переработка продукции скважин [Монография] / ''Э. М. Мовсумзадэ, Б. Н. Мастобаев, Ю. Б. Мастобаев, М. Э. Мовсумзадэ;'' под ред. ''А. М. Шаммазова.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2008. — 304 с.; # Основы технической диагностики трубопроводных систем нефти и газа : Учебник для подготовки бакалавров и магистров по направлению 130500 «Нефтегазовое дело» и дипломированных специалистов по специальности 130501 «Проектирование, сооружение и эксплуатация нефтегазопроводов и газонефтехранилищ» / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко, Г. Е. Коробков, В. М. Писаревский.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2009. — 512 с.; # Основы технической диагностики трубопроводных систем нефти и нефтепродуктов : Учебное пособие / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко, Г. Е. Коробков, В. М. Писаревский.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2010. — 428 с.; # Борьба с отложениями в нефтяных емкостях : Учебное пособие / ''О. В. Кононов, Б. Н. Мастобаев, В. Ф. Галиакбаров;'' М-во образования и науки Российской Федерации, Федеральное агентство по образованию, Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной технический ун-т». — Уфа, Реактив, 2010. — 38 с. — ISBN 978-5-88333-145-8; # Техническая диагностика объектов транспорта нефти и нефтепродуктов [Монография] / ''Ю. В. Лисин, А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2011. — 488 с.; # Транспорт углеводородного сырья по трубопроводам из полимерных и композитных материалов / ''М. М. Фаттахов, Р. К. Терегулов, А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсум-заде.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2011. — 288 с.; # Становление и развитие танкерного флота. Морские и речные перевозки нефти и нефтепродуктов [в 2 т.]. Т. 1. 1800—1940 гг. / ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2011. — 480 с.; # Ресурсосберегающие технологии и экологическая безопасность на магистральных нефтепроводах / ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2012. — 472 с.; # Становление и развитие танкерного флота. Морские и речные перевозки нефти и нефтепродуктов [в 2 т.]. Т. 2. 1939—2012 гг. / ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2012. — 476 с.; # Химические реагенты в трубопроводном транспорте нефти и нефтепродуктов / ''Ю. В. Лисин, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов, Э. М. Мовсум-заде.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2012. — 360 с.; # Становление и развитие танкерного флота: морские перевозки сжиженного и компримированного газов. Том 3 / Соавторы: ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2013. — 397 с.; # Нефтегазовое дело [Учебное пособие в 6 т.]. Т. 5. Транспорт и хранение нефти и газа / ''Б. Н. Мастобаев, А. М. Нечваль, Г. Е. Коробков, М. М. Гареев;'' под ред. ''А. М. Шаммазова''. М-во образования и науки Российской Федерации, Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной технический ун-т», Ин-т доп. проф. образования. — Санкт-Петербург, Недра, 2013. — 328 с. — ISBN 978-5-905153-35-3; # Диагностика оборудования насосных и компрессорных станций : электронный учебно-методический комплекс / ''Б. Н. Мастобаев, Г. Е Коробков, Р. М. Каримов, Р. М. Жиганнуров;'' Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной технический ун-т», Структурное подразделение «Ин-т доп. проф. образования». — Уфа, ФГБОУ ВПО «УГНТУ» : ССП УГНТУ «ИДПО», 2013. — 1 электрон. опт. диск (СD-ROM); # Транспорт и хранение высоких нефтей / ''Ты Тхань Нгиа, Р. Н. Бахтизин, М. М. Велиев, Б. Н. Мастобаев, Ле Вьет, Э. М. Мовсум-заде, Р. М. Каримов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2015. — 544 с. — ISBN 978-5-905153-62-0. === Мәҡәләләре === # Определение коэффициента молекулярной диффузии при расчетах процесса отмывки нефтепроводов различными растворителями // ''Е. А. Арменский, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1975, № 11. — С. 5—6; # К вопросу отмывки пристенных парафино-смолистых отложений // ''Е. А. Арменский, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1976, № 3. — С. 5—7; # Определение радиуса «живого» сечения запарафиненого трубопровода // ''Б. Н. Мастобаев, Е. А. Арменский, Р. Г. Гимаев.'' — Нефтяное хозяйство, 1980, № 1. — С. 51; # Влияние асфальто-смолистых веществ на процесс парафинизации трубопроводов // ''Б. Н. Мастобаев, Р. Я. Хайбуллин, Е. А. Арменский.'' — Транспорт и хранение нефти и нефтепродуктов, 1981, № 8. — С. 9—11; # Исследование влияния асфальто-смолистых веществ на интенсивность запарафинивания магистральных нефтепроводов // ''А. К. Галлямов, Б. Н. Мастобаев, А. Ф. Юкин.'' — Нефтяное хозяйство, 1983, № 3. — С. 42—43; # Экспериментальное исследование влияния асфальто-смолистых веществ на процесс заполнения трубопроводов // ''Б. Н. Мастобаев, Р. Я. Хайбуллин.'' — Экспресс-информация «Нефтепромысловое дело и транспорт нефти», 1985, № 10. — С. 1—3; # Использование гибких электронагревательных лент для разогрева нефтепродуктов в железнодорожных цистернах // ''А. К. Галлямов, А. Ф. Юкин, Б. Н. Мастобаев, Д. И. Муталов.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1988, № 3. — С. 19; # Применение высокомолекулярных добавок для повышения эффективности работы нефтепроводов // ''В. Ф. Новоселов, Б. Н. Мастобаев.'' — Доклад на симпозиуме по геохимическим и физико-химическим вопросам разведки и добычи нефти и газа. — Сольнок (Венгрия), том III, 1988. — С. 338—343; # Удаление парафино-смолистых отложений из труб с использованием растворителей // ''Б. Н. Мастобаев.'' — Тез. докл. Республ. конф. «Применение реагентов в процессах добычи нефти и газа и их получение на базе нефтескладского сырья». — Уфа, 1989. — С. 43—44; # Особенности применения химических реагентов для предотвращения и удаления АСПО при совместной добыче газоконденсатной смеси и эксплуатации нефтепроводов // ''А. И. Пономарев, Б. Н. Мастобаев.'' — Доклад на III симпозиуме по горной химии. — Шиофок (Венгрия), 1990. — С. 51—56; # Разогрев нефтепровода с застывшей нефтью // ''Ш. Г. Гатауллин, М. Э. Рахимов, Б. Н. Мастобаев.'' — Нефтяное хозяйство, 1990, № 8. — С. 61; # Применение растворителей для удаления нефтеотходов из прудов-шламонакопителей // ''Б. Н. Мастобаев, В. Ф. Новоселов, В. Н. Муфтахова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1992, № 9. — С. 14—17; # OLD oil removal out of the oil pools and ponds-sludge accumulators // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин.'' — 5th Symposium on Mining Chemistry. — Istambul, 1995. — С. 341—351; # Исследование нефтепродуктов в прудах-шламонакопителях НПС и разработка методов их удаления // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин.'' — Известия ВУЗов «Нефть и газ» (Баку), 1996, № 1—2. — С. 63—66; # Д. И. Менделеев — один из основателей нефтяного дела // ''И. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, И. В. Дюмаева.'' — Башкирский химический журнал, 1997, том 4, № 1. — С. 87—88; # Не башней единой славен // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, И. М. Мовсумзаде.'' — Нефть России, 1997, № 3. — С. 55—56; # Не одной таблицей славен // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, И. М. Мовсумзаде.'' — Нефть России, 1997, № 10. — С. 56—57; # Удаление вязких нефтепродуктов из прудов-шламонакопителей после их длительного хранения // ''Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин, В. Н. Муфтахова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1997, № 10—11. — С. 15; # Удаление донных отложений из резервуаров с использованием растворителей // ''В. Н. Муфтахова, Б. Н. Мастобаев.'' — Межвузовский сборник «Нефть и газ» (Уфа), 1997, вып. 1. — С. 177—179; # Технология очистки прудов-шламонакопителей в процессе эксплуатации // ''Б. Н. Мастобаев, В. Рогович, Р. Ф. Бикметов, И. Ш. Ахметшин.'' — Доклад на научно-технической конференции «Проблемы нефтегазового комплекса России». — 1998. — С. 77; # История применения химических реагентов и их использование в подводных газо- и нефтепроводах // ''Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — В кн. «Проблемы эксплуатации шельфовых месторождений». — Уфа, 1999. — С. 3—14; # Первый опыт использования химических реагентов (ПАВ) для транспорта высоковязких и высокозастывающих нефтей и нефтепродуктов // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов, 1999, № 12. — С. 9—12; # Применение химических реагентов в области транспорта и хранения нефти и нефтепродуктов // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — В кн. «Проблемы нефтегазового комплекса в условиях становления рыночных отношений». — Уфа, 1999, вып. 2. — С. 219—228; # Применение химреагентов для совершенствования транспорта нефти и нефтепродуктов по трубопроводам // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Башкирский химический журнал, 1999, т. 6, № 4. — С.51—53; # Депрессорные присадки для трубопроводного транспорта высокопарафинистых нефтей и тяжелых нефтепродуктов // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, Э. М. Мовсумзаде.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2000, № 5. — С. 16—20; # Использование присадок в трубопроводном транспорте нефти // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — Реактив-2000: Тез. докл. XIII Междунар. науч.-техн. конф. «Химические реактивы, реагенты и процессы малотоннажной химии». —- Тула, Изд-во Тул. гос. пед. ун-та им. Л. Н. Толстого, 2000. — С. 282—283; # История создания и производства химических реагентов для трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, Э. М. Мовсумзаде.'' — Нефтяное хозяйство, 2000, № 11. — С. 107—108; # Некоторые химические препараты для подготовки нефти к переработке и транспорту // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, С. Р. Зорина, Т. В. Дмитриева.'' — Нефтепереработка и нефтехимия. Научно-технические достижения и передовой опыт. — 2000, № 12. — С. 38—43; # Полиакриламид и его производные при транспортировке нефти и нефтепродуктов // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Производство и использование эластомеров, 2000, № 2. — С.15—19; # Полимерные добавки для снижения сопротивления течению нефти и нефтепродуктов в трубопроводах // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, С. Р. Зорина.'' — Промышленное производство и использование эластомеров, 2000, № 5. — С. 22—25; # Противотурбулентные присадки для снижения гидравлического сопротивления нефти // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Перспективные процессы и продукты малотоннажной химии. Материалы XIII Междунар. науч.-техн. конф. «Химические реактивы, реагенты и процессы малотоннажной химии» (Реактив-2000). Вып. 3. — Тула, Изд-во Тул. гос. пед. ун-та им. Л. Н. Толстого, 2000. — С. 114—121; # Разработка математических моделей и технологий по очистке прудов-шламонакопителей НПС // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин, Р. Н. Бахтизин, Р. Р. Бикметов.'' — В сб. «Intellectual service for Oil and Gas industry». — Издательство УГНТУ и университета Мишкольца (Венгрия), 2000. — С. 177—181; # Резервуар для нефтепродуктов // ''В. Н. Александров, Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, С. М. Файзуллин, А. М. Шаммазов.'' — Патент на изобретение RUS 2198125. — 14.09.2000; # Снижение экологического риска эксплуатации открытых емкостей при транспорте и хранении нефти и нефтепродуктов // ''Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, Р. Ф. Бикметов, А. А. Локшин.'' — Башкирский экологический вестник, 2000, спец. выпуск, № 1. — С. 48—50; # Трубопроводный транспорт России (1860—1917) // ''A. M. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко.'' — Трубопроводный транспорт нефти, 2000, № 6. — С. 32—37; # Трубопроводный транспорт России (1917—1945) // ''A. M. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. Е. Сощенко.'' — Трубопроводный транспорт и хранение нефти, 2000, № 9. — С. 33—38; # Укрощение строптивых факторов // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. П. Дмитриева, С. Р. Зорина.'' — Нефть России, 2000, № 8. — С. 61—63; # Химические реагенты для транспорта нефти // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев, С. Р. Зорина.'' — Реактив-2000: Тез. докл. XIII Междунар. науч.-техн. конф. «Химические реактивы, реагенты и процессы малотоннажной химии». — Тула, Изд-во Тул. гос. пед. ун-та им. Л. Н. Толстого, 2000. — С. 283—284; # The Development of Oil Pipeline Transport in Russia // ''A. M. Shammazov, A. E. Soschenko, B. N. Mastobaev, R. N. Bakhtizin.'' — The 27th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Praha, 2000. — С. 132; # Chemicals for Oil and Oil Transportation // ''B. N. Mastobaev, E. M. Movsumzade, T. V. Dmitrieva.'' — The 27th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Praha, 2000. — С. 135; # Использование деэмульгаторов при подготовке нефти к транспорту // ''С. Р. Зорина, Б. Н. Мастобаев.'' — Материалы II Международной научной конференции «История науки и техники-2001». — 2001. — С. 59; # Использование химических реагентов в трубопроводах // ''Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, Т. В. Дмитриева.'' — Материалы II Международной научной конференции «История науки и техники-2001». — 2001. — С. 75—76; # Применение химических реагентов для снижения интенсивности запарафинивания магистральных нефтепроводов // ''Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумадзе, Т. В. Дмитриева.'' — Нефтепереработка и нефтехимия. Научно-технические достижения и передовой опыт. — 2001, № 1. — С. 30—34; # Развитие методов и средств очистки магистральных трубопроводов от грязепарафиновых отложений // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, Р. З. Нагаев.'' — Материалы II Международной научной конференции «История науки и техники-2001». — 2001. — С. 74—75; # Совершенствование систем предотвращения накопления донных нефтяных отложений в резервуарах большой вместимости // ''В. Н. Александров, В. А. Галканов, Ю. К. Кириллов, С. Н. Мальцев, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. А. Локшин.'' — Нефтяное хозяйство, 2001, № 2. — С. 70—74; # Трубопроводный транспорт России (1945—1991) // ''A. M. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. Е. Сощенко.'' — Трубопроводный транспорт и хранение нефти, 2001, № 2. — С. 42—48; # Поверхностно-активные вещества при подготовке и транспорте нефти. // ''С. Р. Зорина, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, Т. В. Дмитриева.'' — Химическая технология, 2002, № 4. — С. 14—19; # Развитие химических методов в трубопроводном транспорте нефти // ''Б. Н. Мастобаев.'' — Материалы III Международной научной конференции «История науки и техники — 2002». — Уфа, 2002. — С. 71—72; # The development of technologies of the diagnostics and repair of main pipelelines // ''R. N. Bakhtizin, B. N. Mastobaev, A. E. Soschenko.'' — The 29th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Granada (Spain), 2002; # The development of technologies of the pipeline transport of oil and oil products // ''B. N. Mastobaev, A. M. Shammazov.'' — The 29th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Granada (Spain), 2002; # Исследование подогрева высоковязких нефтепродуктов при использовании электронагревательных лент // Соавторы: ''М. Р. Хасанов, А. Ф. Юкин, А. М. Нечваль.'' — Новоселовские чтения. Материалы 2-й Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 40; # Исследование процессов транспорта и хранения вязких нефтепродуктов // ''А. Ф. Юкин, М. Р. Хасанов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин.'' — Нефтяное хозяйство, 2004, № 7. — С. 110—111; # О проблемах загрязнения природных вод городскими и фабричными стоками (I век до н. э. — XIX век) // Соавторы: ''Д. Л. Рахманкулов, Е. Ф. Кузнецова.'' — История науки и техники, 2004, № 1. — С. 87—91; # Особенности железнодорожных перевозок нефтепродуктов в 1925—1930 годах // Соавторы: ''Т. В. Дмитриева, Р. С. Нурисламов.'' — Новоселовские чтения. Материалы 2-й Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 38—39; # Первые трубопроводы для перекачки нефтепродуктов // Соавторы: ''Д. А. Кевлер, В. В. Драчинский.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, 2004. — С. 70—71; # Развитие добычи нефти в море с искусственных островов // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, М. Коуба.'' — Материалы Новоселовских чтений, вып. 2. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 131—145; # Развитие дорожных транспортных средств для перевозок нефтетоплив // Соавторы: ''Т. В. Дмитриева, А. С. Верещагин, Р. С. Нурисламов.'' — История науки и техники, 2004, № 1. — С. 92—96; # Развитие железнодорожного транспорта нефти и нефтепродуктов в России // Соавторы: ''Т. В. Дмитриева, Р. С. Нурисламов.'' — Материалы Новоселовских чтений, вып. 2. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 119—130; # Развитие коммунальных и фабричных систем канализации и очистных сооружений (VI век до н. э. — начало XX века) // ''Д. Л. Рахманкулов, Б. Н. Мастобаев, Е. В. Кузнецова.'' — История науки и техники, 2004, № 4. — С. 98—104; # Развитие морской нефтедобычи // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — История науки и техники, 2004, № 4. — С. 10—26; # Развитие основных методов и технических средств капитального ремонта магистральных трубопроводов // ''А. Е. Сощенко, Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — Нефтегазовое дело, 2004, № 2. — С. 257—265; # Ретроспективный анализ методов очистки сточных вод // Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, Д. Л. Рахманкулов.'' — История науки и техники, 2004, № 2. — С. 80—85; # Решение задачи оптимизации железнодорожного транспорта высоковязких нефтепродуктов при использовании электронагревательных лент // Соавторы: ''М. Р. Хасанов, А. Ф. Юкин, А. М. Нечваль.'' — Новоселовские чтения. Материалы 2-й Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 41; # Совершенствование изоляционных покрытий магистральных нефтепроводов // Соавторы: ''А. Е. Сощенко, Т. В. Дмитриева.'' — Материалы Новоселовских чтений, вып. 2. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 115—118; # Транспорт газа с морских месторождений // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, 2004. — С. 71—72; # Экологические проблемы нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей отрасли. Исторический аспект // Соавтор: ''Е. В. Кузнецова.'' — Проблемы строительного комплекса России. Материалы VIII Международной научно-технической конференции. — Уфа, УГНТУ, 2004. — С. 194; # XX век — начало промышленной добычи нефти на шельфовых и морских месторождениях // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, 2004. — С. 73—74; # History of Chemicals Application and Main Underwater Gas and Oil Pipelines // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, Г. Г. Мазитов.'' — Intellectual service for oil and gas industry. — Ufa-Miskolc, Vol. 3, 2004. — P. 132—135; # The development of methods and technical means of oil production in shelf and offshore oil fields // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Intellectual service for oil and gas industry. — Ufa-Miskolc, Vol. 3, 2004. — P. 23—30; # Анализ нормативных методов расчета морских трубопроводов на прочность и устойчивость // Соавтор: ''А. Р. Асадуллин.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт». — Уфа, 2005. — С. 19—21; # Добыча газа и газификация в Башкортостане // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт». — Уфа, 2005. — С. 113—115; # Зарождение и развитие сплавных систем канализации // Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, А. С. Болгова, А. Ф. Туктамышев.'' — Материалы Х Международной научно-технической конференции «Строительство. Коммунальное хозяйство». — Уфа, 2005. — С. 284—285; # Изменение функциональной деятельности трубопроводов в процессе их эксплуатации // Соавторы: ''Д. А. Кевлер, Д. М. Брегман.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2005. — С. 106—107; # Концентрация автозаправочных станций в Западной Европе // Соавторы: ''Д. М. Брегман, М. Коуба.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт». — Уфа, 2005. — С. 47—49; # Начало газификации в Башкортостане // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2005. — С. 98—99; # Начало добычи газа в Башкортостане // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2005. — С. 97—98; # Развитие природоохранной деятельности в период Петра I // Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, А. С. Болгова, А. Ф. Туктамышев.'' — Материалы Х Международной научно-технической конференции «Строительство. Коммунальное хозяйство». — Уфа, 2005. — С. 282; # Развитие системы нефтепродуктоснабжения в Западной Европе // Соавторы: ''Д. М. Брегман, М. Коуба.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. Уфа, Реактив, 2005. — С. 25—26; # Развитие технических методов диагностики трубопроводов морских месторождений нефти и газа // Соавтор: ''А. Р. Асадуллин.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной конференции. — Уфа, 2005. — С. 4—6; # Развитие транспорта сжиженного природного газа // Соавтор: ''Р. Ш. Ситдиков.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной научной конференции. — Том 1, вып. 5. — Уфа, Реактив, 2005. —С. 107—109; # Становление и развитие морской нефтедобычи во Вьетнаме // Соавторы: ''Нгуен Тхук Кханг, Г. В. Журавлев.'' — Материалы VI конгресса нефтегазопромышленников России «Проблемы и методы обеспечения надежности и безопасности систем транспорта нефти, нефтепродуктов и газа». — Уфа, 2005. — С. 332—333; # Химическая переработка продукции скважин в условиях морского месторождения // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Материалы VI конгресса нефтегазопромышленников России «Проблемы и методы обеспечения надежности и безопасности систем транспорта нефти, нефтепродуктов и газа». — Уфа, 2005. — С. 330—331; # Развитие производства и транспорта сжиженного природного газа // Соавтор: ''Р. Ш. Ситдиков.'' — Материалы VI Международной конференции «История науки и техники — 2005». — Т. 2, вып. 6. — Уфа, Реактив, 2006. —С. 170—183; # Анализ опыта разработки размывающих устройств // Соавтор: ''О. В. Кононов.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2007». — Уфа, 2007. — С. 21—22; # Первые советские нефтеналивные суда // Соавторы: ''А. А. Локшина, Р. К. Терегулов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2007. — С. 56—57; # Развитие диагностики морских трубопроводов // Соавторы: ''А. Р. Асадуллин, Т. В. Дмитриева.'' — История науки и техники: научный журнал. —Уфа, 2007, вып. 1. — С. 111—118; # Развитие нефтегазодобычи в Арктике и использование наработанного опыта при освоении нефтегазовых месторождений шельфа северных морей России // Соавторы: ''Н. Е. Дворянинова, М. Э. Мовсумзаде.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VIII Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2007. — С. 21—23; # Развитие технологий и технических средств прокладки морских трубопроводов // Соавторы: ''А. Р. Асадуллин, Н. Е. Дворянинова.'' — История науки и техники, Уфа, 2007, вып. 6, спец. вып. 1. — С. 116—126; # Становление и развитие производства синтетических моторных топлив в Западной Европе // Соавторы: ''Д. М. Брегман, Т. В. Дмитриева.'' — История науки и техники: научный журнал. — Уфа, 2007, вып. 1. — С. 105—108; # Трубопроводный транспорт Западной Европы — развитие и становление // Соавторы: ''Д. А. Кевлер, Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2007. — С. 48—49; # Construction of submarine pipelines // Соавтор: ''А. Р. Асадуллин.'' — Intellectual service for oil and gas industry. — Miskolc, 2007, vol. 4. — P. 99—106; # Автоматизация производственных процессов в нефтепроводном транспорте // ''А. Э. Караев, М. В. Лобанов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 1. — С. 9—13; # Основополагающие факторы, влияющие на образование осадков в нефтяных емкостях // Соавтор: ''О. В. Кононов.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 65; # Особенности предотвращения образования асвальтосмолопарафиновых отложений и их удаление на морских трубопроводах // Соавтор: ''М. Е. Дмитриев.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 52—53; # Первые танкеры специальных конструкций // Соавтор: ''А. А. Локшина.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы IX Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2008. — С. 103—106; # Проектирование морских трубопроводов // ''Н. Е. Дворянинова, М. Э. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 1. — С. 13—15; # Развитие внутритрубной диагностики. Первые отечественные разработки // Соавтор: ''Р. М. Жиганнуров.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 55—56; # Развитие технологий для извлечения нефти из прудов-шламонакопителей, амбаров и ям, и возвращение её в оборот // Соавторы: ''А. Ф. Туктамышев, Т. В. Дмитриева.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы IX Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2008. — С. 122—123; # Развитие ультразвукового метода диагностики объектов трубопроводного транспорта // Соавтор: ''Р. М. Жиганнуров.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы IX Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2008. — С. 53—54; # Создание первого в Европе завода по сжижению природного газа в арктических условиях // Соавторы: ''Н. Е. Дворянинова, Р. К. Терегулов.'' — Актуальные проблемы технических, естественных и гуманитарных наук. Материалы Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2008, вып. 3. — С. 461—465; # Существующий опыт разработки систем размыва и предотвращения отложений в нефтяных емкостях // ''О. В. Кононов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 2. — С. 18—20; # Факторы, определяющие развитие систем увеличения полезной емкости хранилищ // Соавтор: ''О. В. Кононов.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 64; # Эксплуатация морских трубопроводов // ''Н. Е. Дворянинова, М. Э. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 2. — С. 3—5; # Исследования свойств нефтей и нефтепродуктов, находящихся в прудах-шламонакопителях нефтеперекачивающих станций с целью вовлечения их в сырьевую базу углеводородов // ''А. Ф. Туктамышев, Р. Ф. Бикметов, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Башкирский химический журнал, 2009, т. 16, № 1. — С. 82—88; # Определение объемов и свойств донных отложений, образующихся в танках-нефтехранилищах на морских нефтепромыслах // ''Г. В. Журавлев, А. А. Локшин, Р. Ф. Бикметов, А. Ф. Файзуллин, А. А. Локшина, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2009, № 2—3. — С. 28—32; # Развитие метода радиационной интроскопии. Первые отечественные разработки // Соавторы: ''Р. М. Жиганнуров, И. А. Шаммазов.'' — История науки и техники, 2009, № 12, спецвыпуск № 4. — С. 74—83; # Развитие методов и средств неразрушающего контроля магистральных трубопроводов // ''Р. М. Жиганнуров, И. А. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2009, № 2—3. — С. 3—9; # Evolution of the technologies and technical means for offshore oil and gas fields development // Соавтор: ''А. М. Шаммазов.'' — XXIII International Congress of History of Science and Technology. Ideas and Instruments in Social Context. 28 July — 2 August 2009. — Budapest, Hungary; # Изменение технологии перекачки нефти на нефтепроводе «Узень-Атырау-Самара» с развитием нефтетранспортной системы Западного Казахстана // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2010, № 2. — С. 9—14; # Основные методы борьбы с асфальто-смоло-парафиновыми отложениями в нефтепроводах // ''Б. Н. Мастобаев, И. А. Шаммазов, И. Ш. Инграм, Г. Ф. Аминова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2010, № 4. — С. 9—11; # Развитие межконтинентальных морских перевозок нефти и нефтепродуктов в XIX в. // А. И. Иванов, Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев. Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2010, № 4. — С. 32—37; # Influence of the Economic, Political and Social Factors on the Development of the Russian Offshore Arctic Fields // Соавтор: ''А. М. Шаммазов.'' — Reusing the Industrial Past. ICONTEC, TICCIH & Worklab joint conference in Tampere, Finland, 10th — 15th of August 2010; # Анализ результатов экспериментальных исследований по влиянию различных факторов на процесс парафинизации магистральных нефтепроводов // ''М. Е. Дмитриев, Б. Н. Мастобаев, К. И. Хасанова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 2. — С. 10—14; # Конструкции гибких резервуаров для хранения нефти и нефтепродуктов // ''А. А. Локшина, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 2. — С. 18—22; # Методы удаления осадков и донных отложений из резервуаров для хранения нефти и нефтепродуктов // ''А. А. Локшина, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 1. — С. 16—21; # Опыт применения неметаллических трубопроводов в морских условиях // Соавторы: ''Р. Ж. Нуржауов, Т. А. Зубаиров.'' — 8-й Международный молодежный нефтегазовый форум. Труды науч.-практ. конф. — Алматы, КазНТУ, 2011; # Развитие межконтинентальных морских перевозок нефти и нефтепродуктов в 1900—1935 гг. // ''А. И. Иванов, Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 1. — С. 34—41; # Разработка проектов по развитию трубопроводной инфраструктуры для транспортировки углеводородного сырья // ''Б. Н. Мастобаев, А. В. Бородин, К. Э. Лалаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 3. — С. 3—7; # Реологические особенности западноказахской нефтяной смеси // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 2. — С. 3—7; # Реологические особенности товарных нефтей Западного Казахстана // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Башкирский химический журнал, 2011, т. 18, № 4. — С. 177—181; # Экспериментальные исследования процесса парафинизации континентальных нефтепроводов // ''М. Е. Дмитриев, Б. Н. Мастобаев, К. И. Хасанова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 1. — С. 12—15; # Влияние содержания парафинов, смол и асфальтенов на товарные качества нефтей // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Башкирский химический журнал, 2012, т. 19, № 1. — С. 97—102; # Заводы по сжижению газа на Ближнем Востоке, их необходимость, развитие, характеристики // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 3. — С. 43—48; # Исследование распространения ультразвука в асфальтосмолопарафиновых отложениях магистральных нефтепроводов // ''Ю. В. Лисин, Р. М. Жиганнуров, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 2. — С. 7—10; # Новые технологии, применяемые для строительства и эксплуатации труб из неметаллических материалов в морских условиях // ''Т. А. Зубаиров, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 1. — С. 13—15; # Основные конструкции и технологии производства труб из полимерных и композиционных материалов для эксплуатации в морских условиях // ''Т. А. Зубаиров, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 3. — С. 25—27; # Особенности трубопроводного транспорта многокомпонентных нефтяных систем // Соавтор: ''Р. М. Каримов.'' — Азербайджанское нефтяное хозяйство, 2012, № 1. — С.60—64; # Проблемы и перспективы использования попутного нефтяного газа в России // ''А. В. Бородин, Б. Н. Мастобаев, К. Э Лалаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 1. — С. 35—40; # Проблемы утилизации попутного газа морских месторождений и его транспорта в виде моторных топлив // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 4. — С. 32—35; # Совершенствование систем мониторинга парафинизации нефтепроводов шельфовых месторождений // ''Б. Н. Мастобаев, М. Е. Дмитриев, К. И. Хасанова.'' — Наука и технологии трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов, 2012, № 4. — С. 44—47; # Совместный транспорт высоковязких и высокозастывающих нефтей Западного Казахстана по нефтепроводу «Узень-Атырау-Самара» // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 1. — С. 3—6; # International experience and prospects of the sea oil and gas production in Russia // Соавтор: ''А. М. Шаммазов.'' — Fuel and Energy Complex in the Arts and Social Life. — Barcelona, 14th July 2012; # Варианты и источники получения сжиженного нефтяного газа (СНГ) // ''И. И. Хасанов, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 143—145; # Выработка попутных продуктов на заводах сжиженного природного газа Ближнего Востока // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 2. — С. 29—33; # Изменение физико-химических свойств нефти при добыче (на примере месторождений РФ) и влияние их на процессы подготовки и транспорта // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 1. — С 9—12; # Методы производства и транспорта диметилового эфира // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 41—42; # Механизмы разрушения полимерных материалов // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 66—68; # Опыт применения защитных покрытий из полимерных материалов // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''Ю. Г. Матвеев'' (ответственный редактор) [и др.]. — 64-я научно-техническая конференция студентов, аспирантов и молодых ученых УГНТУ. Сборник материалов конференции. — 2013. — С. 25—26; # Повышение эффективности применения средств и методов борьбы с асфальтосмолопарафиновыми отложениями в процессе транспорта нефти по магистральным трубопроводам // ''М. Е. Дмитриев, К. И. Хасанова, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 3. — С. 7—13; # Подготовка газа к сжижению в зависимости от его свойств на заводах сжиженного природного газа стран Ближнего Востока // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 1. — С. 57—62; # Применение деэмульгаторов в процессе подготовки нефти в Республике Башкортостан для улучшения процесса транспортировки сырья // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''К. И. Джафаров, Ф. Н. Латыпова, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде'' [и др.]. — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы XIII Международной научной конференции. — 2013. — С. 128—130; # Применение ультразвука для разрушения смолисто-парафиновых отложений в трубопроводном транспорте нефти // ''М. В. Павлов, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 105—106; # Применяемые деэмульгаторы в процессе подготовки нефти в Республике Башкортостан с целью улучшения дальнейшей транспортировки сырья // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 83—85; # Производство и транспорт метанола с малодебитных морских месторождений // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 39-40; # Северные и южные заводы по сжижению природного газа. Сравнение технологий подготовки газа // ''В. Ю. Дорожкин, Б. Н. Мастобаев.'' — Башкирский химический журнал, 2013, т. 20, № 1. — С. 123—134; # Технологические процессы сжижения природного газа на заводах СПГ Ближнего Востока // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 3. — С. 28—36; # Технологические процессы сжижения природного газа на северных заводах // ''А. М. Шаммазов, В. Ю. Дорожкин, Б. Н. Мастобаев, А. Р. Гимаева.'' — История науки и техники, 2013, № 7. — С. 48—59; # Факторы, вызывающие старение трубопроводных систем // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 64—66; # Анализ основных нормативных документов на полимерные материалы для газопроводов // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев, М. М. Фаттахов.'' — Нефтегазохимия, 2014, № 3. — С. 25—27; # Изменение технологий для подготовки башкирской нефти (1950—2014 гг.) // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы 14-й международной научной конференции, посвященной 75-летию академика АН РБ, профессора Д. Л. Рахматуллина. — 2014. — С. 84—86; # Использование полимерных труб в России // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы 14-й международной научной конференции, посвященной 75-летию академика АН РБ, профессора Д. Л. Рахматуллина. — 2014. — С. 43—45; # Использование труб из полимерных материалов для сбора и транспорта газа на промыслах и в газовых сетях России // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев, М. М. Фаттахов.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2014, № 3. — С. 28—36; # История применения GTL-технологий на отдаленных морских месторождениях // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы 14-й международной научной конференции, посвященной 75-летию академика АН РБ, профессора Д. Л. Рахматуллина. — 2014. — С. 25—27; # Перспективы переработки попутного нефтяного газа предприятиями ОАО «СИБУР Холдинг» // ''К. Э. Лалаев, Б. Н. Мастобаев, А. В. Бородин.'' — Нефтепереработка и нефтехимия. Научно-технические достижения и передовой опыт. — 2014, № 2. — С. 3—7; # Применение ультразвука для предотвращения асфальтено-смолопарафинистых отложений при транспортировке нефти по трубопроводу // Соавторы: ''Г. Хофштаттер, М. В. Павлов.'' — Socar Proceedings, 2014, № 4. — С. 35—40; # Применение ультразвука для разрушения асфальтосмолопарафиновых отложений в трубопроводе при транспортировке нефти // ''Г. Хофштаттер, М. В. Павлов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2014, № 3. — С. 6—9; # Улучшение процессов подготовки нефти на промыслах Башкирии для дальнейшей транспортировки // ''Д. А. Ковда; Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2014, № 1. — С. 30—33; # Путешествие нефти по земному шару // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Э. Н. Мамедъяров.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2015, № 1. — С. 42—46. {{Конец скрытого блока}} |} Үҫмер сағынан Борис Мастобаевтың төп мауығыуы — китаптар, музыка һәм автомобилдәр. Йортондағы китапханала һирәк нәфис һәм фәнни әҙәбиәте йыйылған. Музыка өлкәһендә Мастобаев айырыуса урын джазға бүлә; уның колекцияһында һирәк осрай торған яҙмалар бар [[Луи Армстронг|Л. Армстронг]], Н. К. Коул, Г. Миллер, Э. Фицджеральд, Д. Эллингтон, 1950—1980 йылдарҙағы популяр башҡарыусылар П. Анка, Т. Джонс, Ф. Синатра, Э. Уильямс, Э. Хампердинк һәм башҡа музыканттар). Борис Николаевич бала саҡтан автомобилдәр менән ҡыҙыҡһына һәм уларҙы профессиональ рәүештә белә. Бер нисә тиҫтә йыл ул бөтә эштән буш ваҡытын автомобиль сәйәхәттәренә арнай, бик күп Европа, Яҡын Көнсығыш илдәрен һәм Рәсәйҙең һәр төбәгендә булып сыға. == Ҡыҙыҡлы факт == * Тәүге хеҙмәт тәжрибәһен Борис Мастобаев мәктәп йылдарында уҡ ала: өлкән кластарҙа уҡыған саҡта ул йәйге айҙарҙа Башҡорт АССР-ында һөт заводтарын монтажлау бригадаһында эшләй. Ул ваҡыттағы эш хаҡы менән сағыштарғанда хатта өлкәндәр өсөн дә эш хаҡы бик ҙур ғына була: беренсе йәйҙә ул — 180 һум, икенсеһендә 250 һум ала. Аҙаҡҡы осраҡта алынған аҡсаға йәш кеше совет дәүерендәге иң яҡшы тип һаналған «Днепр» магнитофонын һатып ала. == Әҙәбиәт == # Уфимский государственный нефтяной технический университет. Выпускники УГНТУ (УНИ). [Научно-биографический сборник]. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1997. — 198 с. — 630 экз. — ISBN 5-247-03759-6; # Уфимский государственный нефтяной технический университет. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. Под общ. ред. проф. ''А. М. Шаммазова''. — Москва, Недра, 1998. — 269 с. — ISBN 5-247-03802-9; # Дела и люди Уфимского нефтяного. Летопись / Под общей редакцией ''А. М. Шаммазова''. — Уфа, Инеш, 2008. — 516 с. — ISBN 978-5-903622-07-8. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Mastobaev_Boris_Nikolaevich/t/17609 Мастобаев Борис Николаевич] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на портале Электронной энциклопедии «Башкортостан»; * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/16068-mastobaev-boris-nikolaevich Мастобаев Борис Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407173627/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/16068-mastobaev-boris-nikolaevich |date=2016-04-07 }} на портале Башкирской энциклопедии; * [http://alumni.rusoil.net/?s=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 Мастобаев Борис Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523230353/http://alumni.rusoil.net/?s=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 |date=2022-05-23 }} на сайте Ассоциации выпускников УГНТУ; * [http://mgazeta.com/chem-paxnet-neft.html ''Ирина Мартова.'' Чем пахнет нефть? В музее УГНТУ ответят на любой вопрос!]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} Профессор Б. Н. Мастобаев рассказал школьникам о тайнах морской нефти. — Статья на сайте «Молодёжной газеты» Республики Башкортостан, 27.02.2013; * [http://www.rusoil.net/(X(1)F(9prJaszNePpNOyDVSWmleFTMPLV56wGOdfCBEvnFsIAKX2lg61qCtDY0RLUQ36HIvw_TrUc-lo3aDSeYignqHK-vg0MZRvVIUuO5GI5I7qLrMiag09iE2EqDUjRG2iu99CbluA2))/pages/1976/ZaNK_2011_30-32_desember.pdf В море нужно идти подготовленными.]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} Интервью А. М. Шаммазова, Б. Н. Мастобаева и Э. М. Мовсумзаде газете УГНТУ «За нефтяные кадры» № 30—32 (1358—1360), 30 декабря 2011 г.; * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Галлямов_Абузар_Карамович Галлямов Абузар Карамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228033938/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-12-28 }} на портале Свободной энциклопедии Урала; * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Новоселов_Виктор_Федорович Новосёлов Виктор Фёдорович]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на портале Свободной энциклопедии Урала. [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:Рәсәй инженерҙары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Вильнюста тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июндә тыуғандар]] t99djz4roke1e6kg9vsf047ldb7x40v Мрозовская Елена Лукинична 0 159954 1307318 1280211 2026-10-12T22:17:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307318 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мрозовская Елена Лукинична''' (ҡыҙ фамилияһы Княжевич, 1892(?) — 1941) — Черногория сығышлы беренсе урыҫ профессиональ фотографы, педагог.<ref name="ru">{{Citation|url=http://www.runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=150875&PORTAL_ID=7957&SECTION_ID=6786|title=Мрозовская Елена Лукинична|publisher=[[Runivers]]|accessdate=2013-10-18|first=Е.В.|last=Бархатова}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201043022/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=150875&PORTAL_ID=7957&SECTION_ID=6786 |date=2017-12-01 }}.</ref> == Тормошо һәм карьераһы == Мрозовская башта уҡытыусы һәм һатыусы булып эшләй. Фотография менән һәүәҫкәр булараҡ шөғөлләнә башлай; в [[1892 йыл]]да ИРТО ҡарамағындағы фотографическая ирто бүлегендә V Светопись бүлегененең фотографиялар курсын тамамлай. Белемен, нәфис фотография менән мауығып, [[Париж]]да Надарҙа таммалай<ref name="ru"/><ref name="rp">{{Citation|url=http://www.rosphoto.com/history/elena_mrozovskaya-1054|title=Елена Мрозовская: первая русская женщина-фотограф|publisher=rosphoto.com}}.</ref>. [[Санкт-Петербург]]ҡа ҡайтып, [[1894 йыл]]да студия аса. 1897 йылда Елена Санкт-Петербургта Рус ҡатын-ҡыҙҙарының үҙ-ара хәйриә йәмғиәте ҡарамағындағы Ханымдар фотография түңәрәге ағзаһы була. 1913 йылда Мрозовскаяның фотоательеһы «Елена» урыҫ-славян ҡатын-ҡыҙҙары әҙәби-фотография ательеһы» итеп үҙгәртелә, һуңынан ул «Ҡатын-ҡыҙ хеҙмәте йорто»ноң бер өлөшө булырға тейеш була. [[1920 йыл]]да ул Серово районында йәшәй. [[1941 йыл]]да Репинола вафат була<ref>{{Citation|title=A moving river of tears: Russia's experience in Finland|first=Temira|last=Pachmuss|publisher=P. Lang}}</ref>. == Эштәре == Мрозовскаяның һүрәттәре араһында Николай Римский-Корсаков<ref name="rp"/>, Матильда Кшесинская<ref name="Chuilon">{{Citation|title=Mattia Battistini: King of Baritones and Baritone of Kings|first=Jacques|last=Chuilon|publisher=Scarecrow Press|url=https://books.google.com/books?id=F5sUdc_816sC&pg=PA316}}.</ref>, Вера Комиссаржевская, Анастасия Вяльцева һәм шул замандағы башҡа рәссамдар, актерҙар һәм яҙыусылар бар<ref name="ru"/>. Уның [[1896 йыл]] башында төшөргән Санкт-Петербург консерваторияһы фотоһүрәте, консерваторияның иң тәүге һүрәттәре иҫәбенә инә. [[1897 йыл]]да ул Император Музыка йәмғиәтенең рәсми фотографы тип таныла. 1897 [[Стокгольм]]да [[:en:General Art and Industrial Exposition of Stockholm (1897)|халыҡ-ара күргәҙмә]]лә бронза миҙал, һәм 1900 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһендә көмөш миҙал яулай. 1898 йылда ИРТО-ның бишенсе фотокүргәҙмәһендә, шулай уҡ 1905 йылда [[Льеж]]да бөтә донъя күргәҙмәһендә, 1911 йылда Петербургта «Фотографические новости» журналының беренсе күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1897 йылда Еленаға «Санкт-Петербург консерваторияһы фотографы» почетлы исеме бирелә. 1903 йылда Елена Морозовскаяны Ҡышҡы һарайға Николая II йорто ойошторған иң ҙур байрамға юғары сығышлы персоналарҙы төшөрөргә саҡыралар. Елена Мрозовская Император Техник йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. == Коллекциялары һәм экспонаттары == [[Файл:1903_ball_-_Princess_Olga_K._Orlova_(nee_princess_Beloselsky-Belozwersky).jpg|мини|1903 йылда княгиня Ольга Орлова балда]] Княгиня Ольга Орлованың 1903 йылда Ҡышҡы һарайҙа балда төшөрөлгән һүрәте Эрмитаж коллекцияһында һаҡлана. Ул музейға в ҡалаһында [[2003 йыл]]да [[Лондон]]да Сомерсет-Хаустан Санкт-Петербургтың 300 йыллығын байрам итеүгә арнап ойошторолған күсмә күргәҙмә сиктәрендә тапшырыла<ref>{{Citation|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/3596554/Viewfinder-Princess-Orlova-Davydova.html|title=Viewfinder: Princess Orlova-Davydova|date=June 14, 2003}}.</ref>. Икенсе «Портрет девушки в костюме малой России» Мәскәү фотографиялар йортонда һаҡлана һәм 2013 йыл башында Рәсәй мәҙәниәт министрлығы ойошторған күргәҙмәлә [[Амстердам]]да күрһәтелә<ref>{{Citation|title=Color Photography In Russia: 'Primrose' Exhibit Features Amazing Vintage Snapshots Of The Motherland|publisher=[[Huffington Post]]|date=December 19, 2012|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/12/18/primrose-russian-color-photography-exhibit-at-foam_n_2324225.html}}.</ref>. Мрозовскаяның күп фотолары Санкт-Петербург консерваторияһы коллекцияһында<ref name="rp"/> һәм Мәскәүҙә М. И. Глинка исемендәге музыка мәҙәниәте музейында һаҡлана. Бер нисә һүрәте Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивы коллекцияһында<ref>[http://www.rgali.ru/object/210941792?lc=en Mrozovskaya, Helena Lukinichna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019171155/http://www.rgali.ru/object/210941792?lc=en |date=2013-10-19 }}, Russian State Archive of Literature and Art, retrieved 2013-10-18.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Санкт-Петербург шәхестәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй империяһы педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1941 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Тыуыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]] ctaqx96ph146fozgjeho1gtuxmqfw10 Муровани Курыливци районы 0 163334 1307319 1294663 2026-10-12T22:37:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307319 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Муровани Курыливци районы''' ({{lang-uk|Мурованокуриловцький район}}) — [[Винница өлкәһе]]ндәге район. Район үҙәге — [[Муровани Курыливци]] ҡала тибындағы ҡасаба. [[2018 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 24 919 кеше йәшәй. == Һылтанмалар== * [https://mkrda.gov.ua/ Мурованокуриловецька РДА]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20200928133641/https://mk-rayrada.gov.ua/ Мурованокуриловецька районна рада] {{ref-uk}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Винница өлкәһе райондары]] 1zgqwjupomtcbayjn2s858kb385wpaa Магнитогорск дәүләт техник университеты 0 168132 1307301 1303651 2026-10-12T16:36:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307301 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты (МДТУ)''' — {{lang-ru|Магнитогорский государственный технический университет (МГТУ) имени Г. И. Носова}} - юғары техник уҡыу йорто, [[Магнитогорск|Магнитогорск ҡалаһы]]. [[2017 йыл|2017 йылдың]] апрелендә төбәктең терәк университеты итеп танылған. Университетта һәм уның филиалында яҡынса 15000 [[Студент|студент ]] 753 юғары белем биреү программаһы буйынса һәм 20 урта һөнәри белем белгеслегенә уҡый, шул иҫәптән: 51 уҡыу-уҡытыу йүнәлешендә [[Бакалавр|бакалавриат]] буйынса 423 белем биреү программаһы, 8 һөнәр буйынса 107 белем биреү программаһы, 34 уҡыу-уҡытыу йүнәлеше буйынса 138 магистратура белем биреү программаһы, 15 өлкәлә аспиранттар уҡытыу өсөн 85 уҡытыу программаһы эшләп килә. 11 фәнни белгеслек буйынса 6 докторлыҡ диссертацияһы советы бар, 106 [[Фән докторы|фән докторы ]] һәм 502 кандидат эшләй<ref>{{Cite web|url=http://magtu.ru/sveden/common.html|title=Основные сведения - ФГБОУ ВО «Магнитогорский государственный технический университет им. Г.И. Носова»|publisher=magtu.ru|lang=ru|accessdate=2017-06-17}}</ref> == Етәкселеге == Президенты — Валерий Михайлович Колокольцев Ректоры — Михаил Витальевич Чукин == Институттар һәм факультеттар == 2017-2018 йылдарҙың университеттың структураһына 9 институт һәм 2 факультет инә : * Энергетика һәм автоматлаштырылған системалар институты *Мәғдәнселек һәм транспорт институты *Металлургия, машина эшләү һәм материал эшкәртеү институты *Иҡтисад һәм идара итеү институты *Төҙөлөш, архитектура һәм сәнғәт институты *Дистанцион уҡыу институты *Даими һөнәри белем һәм кадрҙар инженерингыһы институты МДТУ «ГОРИЗОНТ» * Физик тәрбиә һәм спорт оҫталығы факультеты Балалар һәм өлкәндәр өсөн өҫтәмә белем факультеты 2015 йылда университет структураһына 9 институт, 4 факультет, 74 кафедра һәм 1 филиал инә. * Энергетика һәм автоматлаштырылған системалар институты *Мәғдәнселек һәм транспорт институты *Металлургия, машина эшләү һәм материал эшкәртеү институты * Иҡтисад һәм идара итеү институты * Төҙөлөш, архитектура һәм сәнғәт институты * Педагогика, психология һәм социаль хеҙмәттәр институты * Тарих, филология һәм сит телдәр институты *Ситтән тороп уҡыу институты *МДТУ «ГОРИЗОНТ» өҫтәмә һөнәри белем һәм кадрҙар инженерингыһы институты *Стандартлаштырыу, химия һәм биотехнология факультеты *Физик тәрбиә һәм спорт оҫталығы факультеты *Физика-математика факультеты *Балалар һәм өлкәндәр өсөн өҫтәмә белем биреү факультеты (http://www.magtu.ru/sveden/struct.html) == Үҙгәртеп ҡороу == 2014 йылда, Магнитогорскиҙың ике оло университетын берләштерелә - Магнитогорск Дәүләт техник университеты һәм Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт университеты бер белем биреү ойошмаһына әүерелә һәм Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты (МДТУ) тип аталып йөрөтөлә башлай. Юғары уҡыу йортон сит илдәр менән тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында [[Германия]]ға, [[Ирландия]]ға, [[Италия]]ға, [[Испания]]ға,[[Һиндостан]]ға, [[Польша]]ға, [[Португалия]]ға, [[Швейцария]]ға,[[Бөйөк Британия]]ға, [[Ҡытай]]ға, [[Сингапур]]ға, [[Вьетнам]]ға, [[АҠШ]]-ҡа, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]на, [[Финляндия]]ға ебәреп профессорҙар-уҡытыусылар составының һәм хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү курстары ойошторола. Университет ғалимдары сит ил юғары уҡыу йорттары аспиранттарының металлургия һәм тау белгеслектәре буйынса фәнни етәкселәре булып тора, халыҡ-ара конференцияларының ойоштороу комитеттары составына инәләр. МДТУ ғалимдарының фәнни тикшеренеүҙәре һәм перспективалы ғилми эшләнмәләре Һөҙөмтәләре [[АҠШ]], [[ Япония]], [[ Бөйөк Британия]], [[Германия]],[[Корея Республикаһы]], [[Польша]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]ндә халыҡ-ара фәнни-техник конференцияларҙа тәҡдим ителгән <ref>[https://www.magtu.ru/sveden/common/istoricheskaya-spravka-o-mgtu.html Историческая справка о Магнитогорском государственном техническом университете им. Г.И. Носова]</ref>. == Башҡа бүлексәләре == МДТУ-ның матбуғат органы - «Денница» газетаһы ( [[1956 йыл|1956]] йылдан сығарыла, [[1990 йыл|1990]] йылға тиклем - «За кадры»). Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһында филиалы эшләп килә <ref>[http://www.bel-mgtu.ru/ www.bel-mgtu.ru Филиал МГТУ им. Г.И.Носова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413013644/http://bel-mgtu.ru/ |date=2021-04-13 }}</ref>. Шулай уҡ докторантура, күп йүнәлешле лицей, күп йүнәлешле колледжы бар. == Университет уҡытыусылары == * [[Моисеева Светлана Алексеевна]] (19.12.[[1968 йыл|1968]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Екатеринбург]]тағы Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]</ref>. == Белоретттағы филиалы == 1957 йылдың 24 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында Магнитогорск тау-металлургия институтының (МГМ) киске бүлеге асыла. Уҡыу йортон асыу ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары һәм, беренсе сиратта, [[Белорет металлургия комбинаты]] өсөн инженерҙар әҙерләү буйынса ҙур әһәмиәткә эйә була. 1957 йылда беренсе курсҡа 122 кеше ҡабул ителә. Был йылдар эсендә уҡыу йорто киске факультеттан Магнитогорск дәүләт техник университеты филиалы дәрәжәһенә тиклем үҫә. Хәҙерге ваҡытта студенттар контингенты 700 кеше, шул иҫәптән көндөҙгө уҡыу формаһы буйынса - 300 кеше, ситтән тороп уҡыу формаһы буйынса 400 кеше тәшкил итә. Профессор-уҡытыусылар составына 60 кеше инә, уларҙың 60%-ы - фән кандидаттары һәм докторҙары дәрәжәһендәге ғалимдар. Уҡытыуға, штат уҡытыусыларынан тыш, Белорет металлургия комбинатының һәм баш университеттың әйҙәүсе белгестәре йәлеп ителә <ref>[http://filial.magtu.ru/filial/istoriya История филиала г. Белорецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123182915/http://filial.magtu.ru/filial/istoriya |date=2020-11-23 }}</ref>. == Билдәле тамамлаусылары == === Башҡортостандан === *[[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]]  — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] — шағир, яҙыусы, драматург. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2014—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). * [[Девятов Диләүер Хәсән улы]] — СССР һәм Рәсәй ғалим-металлургы, техник фәндәр докторы, профессор. * [[Назаров Андрей Геннадьевич]] — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Башҡортостан Премьер-министры (2020 йылдың 17 сентябренән). Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Федераль Йыйылышы депутат Дәүләт Думаһының депутаты (2007—2011). Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). * [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы]] — энергетик, «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошма директоры<ref>ООО «Уфаэнергоучет» [ https://synapsenet.ru/searchorganization/organization/1050204260160-ooo-ufaenergouchet{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> , [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Хеҙмәт ветераны, 1976—1980 йылдарҙа [[Белорет районы|Белорет район комсомол комитетының]] I секретары, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Полев В. П.|год=2000|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Академкнига]]; [[УрО РАН]]|часть=Магнитогорский государственный технический университет имени Г. И. Носова|место=Екатеринбург|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Под ред. [[Алексеев, Вениамин Васильевич|В. В. Алексеева]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=[[Уральская историческая энциклопедия]]|ссылка часть=http://interpretive.ru/dictionary/1148/word/magnitogorskii-gosudarstvenyi-tehnicheskii-universitet-im-g-i-nosova|ref=Полев}} == Һылтанмалар == * [http://www.magtu.ru/ Официальный сайт МГТУ] * [http://mmt-mgtu.ru/ Кафедра машиностроительных и металлургических технологий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909042342/http://mmt-mgtu.ru/ |date=2019-09-09 }} * [http://logintra.ru/ Кафедра логистики и управления транспортными системами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121084358/http://www.logintra.ru/ |date=2021-01-21 }} * [http://xn--c1aqbb.xn--p1ai/ Многопрофильный лицей при МГТУ] * [http://www.magtu-epp.narod.ru/ Кафедра электроснабжения промышленных предприятий] * [http://rudmet.ru/catalog/journals/36/532 Результаты научных работ ученых Магнитогорского государственного технического университета им. Г. И. Носова, охватывающие различные направления деятельности университета] * [https://transcience.ru/ Журнал "Современные проблемы транспортного комплекса России"] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:1934 йылда асылған аҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] exi033mqypxttxwyiqoomgnt91mfsfw Милла Йовович 0 175142 1307309 1295938 2026-10-12T19:41:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307309 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Милица Богдановна Йовович''' ({{lang-en|Milica Bogdanovna Jovovich}}; {{Lang-sh|Милица Јововић, Milica Jovović}}), '''Милла Йовович''' кеүек билдәле '''<ref>[http://www.forvo.com/word/milica_nataša_jovović#sr Milica Nataša Jovović pronunciation: How to pronounce Milica Nataša Jovović in Serbian, Russian]</ref>''' ({{lang-en|Milla Jovovich}}; [[17 декабрь]] [[1975 йыл]], [[Киев]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] актрисаһы, музыкант, фотомодель һәм модельер. == Биографияһы һәм карьераһы == Милла Йовович 1975 йылдың 17 декабрендә Киев ҡалаһында тыуған. Милланың олатаһы һәм олатаһының туғандары — Бранко һәм Богдан [[Иосип Броз Тито]]ны ҡолатыуҙа маташа. Ағалы-ҡустылы Богдан һәм Бранко дуҫтары Милита Йовович менән 1960 йылдарҙа Албаниянан Одессаға совет пароходында туристар рәүешендә Иосип Броз Титоны асыуынан ҡасып Киевҡа килә<ref>[http://bulvar.com.ua/gazeta/archive/s18_65389/7477.html Семья голливудской звезды Миллы Йовович из Киева подалась в Штаты, после того как провалился заговор против некоронованного монарха Югославии Иосипа Броз Тито, в котором участ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724072905/https://bulvar.com.ua/gazeta/archive/s18_65389/7477.html |date=2021-07-24 }}</ref>. Атаһы — Богич (Богдан) Йовович, [[Черногория]]нан табип<ref>[http://www.millaj.com/raq.shtml Recently Asked Questions на официальном сайте актрисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303080824/http://www.millaj.com/raq.shtml |date=2010-03-03 }}</ref>; әсәһе — Логинова Галина — [[Урыҫтар|урыҫ]]; СССР һәм Америка актрисаһы. Әсәһе яғынан ата-бабалары [[Тула]] кешеләре<ref>[http://www.eg.ru/daily/cadr/8574 Милла Йовович вернулась к режиссёру Андерсену (интервью с Галиной Логиновой). Экспресс газета Online. 2006]</ref>. Бала сағында Милла [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]]та балалар баҡсаһына йөрөгән<ref>[http://www.podrobnosti.com.ua/print/kaleidoscope/2005/09/02/240111.html Милла Йовович впервые поцеловалась в Днепропетровске | Новости. Новости дня на сайте Подробности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509095753/http://www.podrobnosti.com.ua/print/kaleidoscope/2005/09/02/240111.html |date=2006-05-09 }}</ref>. Әсәһе Киевтан күсенгәс башлыса [[Мәскәү]]ҙә үҫкән<ref name="Purple2009">[http://purple.fr/magazine/fw-2009-issue-12/milla-jovovich Милла Йовович. Интервью журналу Purple. F/W 2009, issue 12]</ref>. Милла һүҙҙәре буйынса, ул Украинала «осраҡлы» тыуған<ref name="Sunderland">{{Cite web|title=I'm Russian: everything will set me off!|url=https://www.pressreader.com/uk/sunderland-echo/20170201/281904477905785/|date=2017-02-01|accessdate=2018-01-03|lang=en}}</ref>. 1980 йылда<ref>{{Cite web|title=Милла Йовович мечтает сыграть в фильме об Анне Ахматовой и пожить с семьей в Москве|url=http://tass.ru/moskva/601673|date=2012-09-06|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2015-11-19|lang=ru}}</ref> ғаилә [[Лондон]]ға, һуңынан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ҡа Сакраментоға күсенә, ә аҙаҡ ете ай үткәс, ғаилә [[Лос-Анджелес]]ҡа күсә. Унда әсәһе Галина актриса карьераһын дауам итергә тырыша, ләкин тел белмәүе арҡаһында уңышҡа өлгәшмәй, шуға күрә ире менән күпмелер ваҡыт улар хеҙмәтсе булып эшләй. Башлыса улар Брайан де Пальма йортонда йыйыштырыусы һәм ашнаҡсы булып эшләйҙәр. Бер аҙҙан Лос-Анджелесҡа күскәндән һуң Богич һәм Галина айырылыша. Богичтың бер нисә йылдан һуң ниндәйҙер аргентиналы ҡатын менән романы башлана һәм ошо мөнәсәбәттәр арҡаһында Милланың аталаш ҡустыһы Марко була (1988 йыл), ләкин ата-әсәһе айырылышыуы арҡаһында улар һирәк осраша. Лос-Анджелеста йәмәғәт мәктәптәренә йөрөп, Милла бик тиҙ, өс ай эсендә, инглиз телен өйрәнә, әммә мәктәптәрҙә ата-әсәһе Советтар Союзынан булғанға күрә уға барыбер насар ҡарашта булалар ([[һалҡын һуғыш]] менән бәйле)<ref name="Europe">{{ref-en}} {{Citation|last=Cushing|first=Colin|title=Just Milla, please|year=1996|url=http://www.millaj.com/art/eol96eng1.shtml}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714094751/http://www.millaj.com/art/eol96eng1.shtml |date=2011-07-14 }}</ref>. 1994 йылда Богич медицина страховкалары менән финанс махинацияларында ғәйепләнеп ҡулға алына һәм 20 йылға хөкөм ителә<ref name="prison">{{Citation|last=Morton|first=Roger|title=The Real Life of Angels|url=http://www.millaj.com/art/dazed699.shtml}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427015740/http://www.millaj.com/art/dazed699.shtml |date=2009-04-27 }}</ref>, ләкин 1999 йылда, биш йыл ултырып, төрмәнән сығарыла (Милла һүҙҙәре буйынса, төрмә уны яҡшы яҡҡа үҙгәртеп файҙаға була)<ref name="V Russia">{{Citation|last=Paperny|first=Vladimir|title=Honest Milla|url=http://www.millaj.com/art/voguerus500.shtml}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401163356/http://www.millaj.com/art/voguerus500.shtml |date=2009-04-01 }}</ref>. Милланың тәрбиәһе һәм башланғыс этапта шоу-бизнеста алға китеүе менән Галина шөғөлләнә, артабан үҙе лә киноға ҡайта. Модель бизнесында 9 йәшенән, тәүге тапҡыр «Lei» итальян журналының тышлығында барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ билдәле Америка фотографы Ричард Аведон уға «Mademoiselle» журналы өсөн фотосессия тәҡдим итә. Журнал мөхәррире моделдең йәшен белеп ҡалғандан һуң, ул Йововичтың фотоһүрәтен алырға ашыға. Тик Аведон иҫкәрткәс кенә фотоһүрәттәр тергеҙелә. Бәлиғ булмағандарҙы шоу-бизнесҡа йәлеп итеү проблемаһы бер нисә ай Америка ток-шоу һөйләшеүҙәренең предметы була. Етенсе синыф уҡыусыһы булараҡ, ун ике йәшлек Милла модель эше менән тулыһынса шөғөлләнер өсөн, мәктәпте ташлай. 1994 йылда 19 йәшендә ул АҠШ гражданы була. Милла Йовович «Донъяла иң онотолмаҫ ҡатын-ҡыҙҙар» Revlon реклама кампанияһында ҡатнаша. Ул Hugo Boss, Guess, Calvin Klein менән контракт төҙөй; гонорары көнөнә 3 мең долларға етә. 1998 йылдан алып — L Oréal рекаламаһының йөҙө. 13 йәшендә тәүге тапҡыр Залман Кингтың «Слияние двух лун» (1988) фильмында төшә. 15 йәшендә «Возвращение в голубую лагуну» (1991) фильмында төп ролде уйнай. 1992 йылда «Чаплин» картинаһында [[Чарли Чаплин]]дың ҡатыны — Харис Милдредты уйнай. «Под кайфом и в смятении» фильмын төшөрөү ваҡытында, ул эпизодик ролде уйнай, актёр Шон Эндрюс менән таныша. Улар 1992 йылдың октябрендә өйләнешә, әммә бер айҙан айырылыша. 1994 йылда Йовович үҙенең тәүге музыка «The Divine Comedy» («Божественная комедия») альбомын сығара. Йовович үҙенең «Plastic Has Memory» төркөмө менән Европа һәм АҠШ буйлап гастролдәрҙә була. 1996 йылда ул режиссёр Люк Бессондың фильмында ролгә кастингта ҡатнашып, киноға әйләнеп ҡайта. Икенсе маташыуҙан һуң ул роль ала, һәм [[1997 йыл]]да «Пятый элемент» фильмында төшә. Йыл аҙағында ул Бессонға кейәүгә сыға. 1998 йылда Йовович Спайк Лиҙың «Его игра» фильмында төшә. 1999 йылда Бессондың шул уҡ исемле фильмында [[Жанна д’Арк]] ролен башҡара һәм ошо уҡ йылда Бессон менән айырылыша. 2000 йылда Берлин кинофестивален асыу тантанаһында U2 — Боно төркөмө солисының сценарийы буйынса Йовович һәм Мел Гибсон ҡатнашлығында Вим Вендерстың «Отель „Миллион долларов“» премьераһы үтә. Картина фестивалдең «Көмөш айыу» призын ала. 2001 йылда Йовович Бен Стиллерҙың «Образцовый самец» комедияһында төшә. Йовович модель Кармен Хоук менән бергә «Jovovich-Hawk» кейем линияһына нигеҙ һалыусы булып тора<ref>[http://jovovich-hawk.com/ Официальный сайт Jovovich-Hawk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301093906/http://www.jovovich-hawk.com/ |date=2007-03-01 }}</ref>. 2004 йылда [[L Oreal]] косметикаһын рекламалап, иң юғары хаҡ алыусы модель була. Forbes журналы рейтингы буйынса, уның килеме 10,5 млн доллар тәшкил итә (фильм төшөрөү өсөн хаҡтарҙы иҫәпкә алып). 2005 йылда Йовович Ҡырымдағы халыҡ-ара балалар лагеры «Артектың» 80-йыллығын байрам итеүҙә ҡатнашыу өсөн Украинаға бара<ref>[https://web.archive.org/web/20070716032403/http://www.izvestia.ru/news/news98019 Милла Йовович приехала на родину для участия в праздновании 80-летия лагеря «Артек»] // [[Известия]], 18 августа 2005.</ref>. Режиссёр Пол Андерсондың алты «Обитель зла» боевигында төшә. 2006 йылдың март айында «Ультрафиолет» триллеры сыға. Шул уҡ йылда криминаль драманың сикләнгән «45-й калибр» релизы сыға. Йововичтың рәсми сайтында Борис Акуниндың «The Winter Queen» романы буйынса Пол Верхувен фильмында ҡатнашыуы тураһында иғлан ителә<ref>[http://www.millaj.com/film/winterqueen.shtml The Winter Queen (2007). Официальный сайт Миллы Йовович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106084720/http://www.millaj.com/film/winterqueen.shtml |date=2007-01-06 }}</ref>. 2007 йылдың 28 февралендә, Верхувен фильмдың исемен оригиналына ярашлы «Азазель» ([[Азазель]] — боронғо йәһүдтәрҙең ышаныуҙары буйынса сүллек блесе) тип үҙгәрәсәген хәбәр итә. Яңы исеме, уның фекере буйынса, ҡыҙыҡһындырырлыҡ<ref>[http://www.cinematical.com/2007/02/28/junket-report-black-book/ Junket Report: Black Book. Интервью с Полом Верхувеном] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518191954/http://www.cinematical.com/2007/02/28/junket-report-black-book/ |date=2020-05-18 }}</ref>. 2009 йылда «Purple Fashion» журналы өсөн эротик фотосессияла төшә, уны Марио Сорренти фотоға төшөрә<ref>{{ref-en}} Purple Fashion: [http://fashiongonerogue.com/milla-by-mario-sorrenti/ «Milla Jovovich Photographed Nude by Sorrenti»]</ref>. 2010 йылда Tommy Hilfiger фирмаһынан махсус хәйриә сумкаһының йөҙө була, ул Breast Health International ассоциацияһына ярҙамға сикләнгән данала сығарыла. Ойошма ҡатын-ҡыҙҙарҙа һөт биҙҙәренең яман шеше проблемалары менән шөғөлләнә<ref>{{Cite web|author=|date=|url=http://www.fashiontime.ru/news/640731.html|title=Милла Йовович и Хелена Кристенсен в рекламе Tommy Hilfiger|lang=|publisher=|accessdate=2010-02-09}}</ref>. 2010 йылда «Выкрутасы» фильмында төшә, унда Рәсәй актёрҙары Константин Хабенский һәм Иван Ургант менән бергә уйнай<ref>[http://valse-boston.livejournal.com/390606.html Интервью и фотосессия Миллы Йовович в журнале Elle Россия, октябрь 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425142519/http://valse-boston.livejournal.com/390606.html |date=2017-04-25 }}</ref>. Фильмды алға ебәреү сиктәрендә «Прожекторперисхилтон» шоуҙа ҡатнаша (19.02.2011)<ref>[http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5745/fi7790 Прожекторперисхилтон. Выпуск от 19 февраля 2011]</ref>. 2019 йылдың ғинуарында «Сандэнс» фестивалендә төп ролдәрҙең береһендә Милла Йовович менән фантастик «Райские холмы» мелодрамаһының премьераһы үтә<ref>[https://variety.com/2018/film/news/2019-sundance-film-festival-competition-program-features-lineup-1203038417/ Sundance Film Festival Unveils 2019 Features Lineup]</ref>. == Шәхси тормошо һәм мауығыуҙары == 1992 йылдың октябрь айынан ноябрь айына тиклем актёр Эндрюс Шонда кейәүҙә була, 1997—1999 йылдарҙа — режиссёр Люк Бессон менән никахта була<ref>Милла Йовович выходит замуж {{Wayback|url=http://www.glomu.ru/v_svete/20090803/68763443.html|date=20090907014844}} // glomu.ru, 3 августа 2009.</ref>. 2009 йылдың 22 августа Милла өсөнсө тапҡырға режиссёр Пол Андерсонға кейәүгә сыға, туйҙарына тиклем ете йыл уның менән осраша<ref>Мила Йовович вышла замуж в испанском стиле{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Росбалт, 24 августа 2009.</ref>. Ирле-ҡатынлының өс ҡыҙы бар — Эвер Габо Андерсон (3 ноябрь 2007)<ref>[http://www.rosbalt.ru/2007/11/05/428418.html Мила Йовович стала мамой]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} // [[Росбалт]], 5 ноября 2007</ref>, Дэшилл Иден Йовович-Андерсон (1 апрель 2015)<ref>Paul W.S. Anderson and Milla Jovovich Welcome Daughter Dashiel Edan&nbsp;(недоступная ссылка).&#x20;<small>Дата обращения: 3 апреля 2015.</small>&#x20;<small>Архивировано 3&nbsp;апреля 2015&nbsp;года.</small></ref> һәм Ошин Ларк Эллиот Йовович-Андерсон (2 февраль 2020)<ref>{{Cite news|title=Milla Jovovich Gives Birth, Welcomes 3rd Child With Paul W.S. Anderson|author=Boyle, Kelli|url=https://www.eonline.com/news/1110093/milla-jovovich-gives-birth-welcomes-3rd-child-with-husband-paul-w-s-anderson|work=E! News|date=2020-02-03|language=en}}</ref>. 2017 йылда ваҡытынан алда бала табыу ҡурҡынысы арҡаһында йөклөлөктөң бишенсе айында ашығыс аборт үткәрә<ref>[https://people.com/health/celebrity-abortion-stories-busy-philipps-jameela-jamil/#milla-jovovich/ 23 Celebrities Who Have Shared Their Abortion Stories to Help End the Stigma]</ref>. Үҙенең рәсми сайтында Милла Йовович үҙ тормошонан төрлө ваҡиғалар тураһында көндәлегенән өҙөктәр баҫтырып сығара. Ул марихуананы легалләштереү өсөн сығыш яһай һәм «High Times» журналының тышлығында сыға<ref name="arena">{{Cite news|last=Kelly|first=Catherine|title=Milla's Melody: Multiple-Media-Threat Milla Jovovich Discusses Modeling, Music And Money|url=http://www.millaj.com/art/oneworld97.shtml|accessdate=2007-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020060630/http://www.millaj.com/art/oneworld97.shtml |date=2007-10-20 }}</ref>. Милла хәрби сәнғәт, башлыса бразилия джиу-джитсу менән шөғөлләнә<ref>Biography.&#x20; International Movie Database.<small>Дата обращения: 4 ноября 2007.</small>&#x20;<small>Архивировано 26 августа 2011 года.</small></ref>. Милла Йовович — һулаҡай<ref>[http://fusionanomaly.net/lefthand.html Left Hand] // fUSION Anomaly</ref>. Милланың буйы — 174 см<ref>{{ref-en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000170/bio Биография на imdb.com]</ref>. Ул [[Инглиз теле|инглиз]], [[Серб теле|серб]], [[Француз теле|француз]] һәм рус телендә иркен һөйләшә<ref>[http://www.boomsbeat.com/articles/21554/20150626/50-things-milla-jovovich-speaks-fluent-russian-serbian-french.htm 50 facts about Milla Jovovich]</ref><ref>Boardman, Mickey (Summer 1994). [http://www.millaj.com/art/paper94.shtml «Generation Oxymoron»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000448/http://www.millaj.com/art/paper94.shtml |date=2016-03-04 }}. Paper.</ref><ref>{{Тәржемәһеҙ 5|Лопушина, Марко|Marko Lopušina|en|Marko Lopušina}} (1998). [http://www.suc.org/culture/library/svi_srbi_sveta/tekstovi/sad_holivud_je_srpsko_selo.htm «Holivud je srpsko selo»]. [https://web.archive.org/web/20060709123050/http://www.suc.org/culture/library/svi_srbi_sveta/ Svi Srbi sveta] (на сербском). Belgrade: Princip. ISBN 86-82273-07-1. Архивировано [http://www.suc.org/culture/library/svi_srbi_sveta/ из источника]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1bxjIwzfz4U Milla on Die Harald Schmidt Show (March 19, 2002)]. [[YouTube]]</ref>. Үҙе тәрбиәләнеүе хаҡында Милла былай тип билдәләй: «Мине урыҫ әсәйем тәрбиәләне, ул СССР-ҙың билдәле актрисаһы булды. Мин уҡыған беренсе китаптар урыҫ телендә булды. Мин [[Мәскәү Художество театры|рус классик театр мәктәбе]] мөхитендә тәрбиәләндем. Хәҙерге заман киноһы ла ошо уҡ принциптарҙа тора. Бынан тыш, һәр саҡ минең хәтеремдә, минең тамырҙарымда урыҫ ҡаны аға»<ref>[http://archive.svoboda.org/programs/fc/2005/fc.041705.asp Интервью с Миллой Йовович] на [[Радио «Свобода»]], 2005</ref>. «Purple» француз баҫмаһының Рәсәйҙән шунда иртә сығып китеп. үҙеңде рус тип иҫәпләйһеңме тигән һорауына Милла былай яуап бирә: «Әлбиттә. Мин элеккесә урыҫса аралашам. Ҡыҙым менән урыҫса һөйләшәм. Урыҫ телендә уға шиғырҙар һәм хикәйәләр уҡыйым. Минең тамырҙарым бик мөһим — улар мине кем булғанмын, шулай яһаны»<ref name="Purple2009"/>. Актриса үҙе тураһында: «Мин — урыҫ. Мин урыҫ ата-әсә үҫтергән, минең урыҫ дуҫтарым күп, минең иң яҡшы дуҫ ҡыҙым — урыҫ. Аңлайым, мин Америкала үҫтем, — әммә барыбер үҙемде урыҫ итеп тоям... һәм, әлбиттә, Рәсәй миңә яҡын һәм ҡәҙерле. Мин урыҫ юморҙарын, урыҫтарҙың аш-һыуын, урыҫ йырҙарын, урыҫ сиркәүен яратам»<ref>[http://www.timeout.ru/msk/feature/14211 Интервью] изданию TIMEOUT</ref>. Шул уҡ ваҡытта Vogue журналының украин версияһына интервью биргәндә Милла үҙен [[Украиндар|украин]] тип һанамауы тураһында әйтә<ref name="Vogue2016">[http://vogue.ua/article/culture/kino/miloe-delo-intervyu-c-miloy-yovovich-v-cover-story-vogue-ua.html Интервью c Миллой Йовович] для Vogue UA, октябрь 2016</ref>. Милланы «украин актрисаһы» тип атаусы гәзиттәр менән килешмәй, Галина Александровна былай тип әйтә: «Минең ата-әсәм — урыҫтар, Туланан. Милла — ярым урыҫ- ярым Черногориянан, ләкин, ул үҙен сығышы буйынса урыҫ тип һанай»<ref name="EG">[http://www.eg.ru/daily/cadr/8574 Милла Йовович вернулась к режиссёру Андерсену. Интервью с Галиной Логиновой] в [[Экспресс-газета]], 2006</ref>. Милла 2017 йылда биргән интервьюһында үҙенең Украинала тыуыуын «осраҡлы» тип иҫәпләй. Үҙ твиттерында Йовович, үҙен православ [[Христианлыҡ|христианы]] тип атай, әммә «мөхәббәт һәм рухланыу урын алған һәр сиркәүгә лә» йөрөй алыуын әйтә<ref>[http://www.millaj.com/faq.shtml Frequently Asked Questions на официальном сайте актрисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425131846/http://www.millaj.com/faq.shtml |date=2021-04-25 }}</ref>. Музыка, рәсем яратыуын билдәләй, сәнғәт тарихы менән ҡыҙыҡһына<ref>[http://7days.ru/stars/privatelife/milla-yovovich-ya-dostavila-mame-stolko-problem/8.htm Милла Йовович: «Я доставила маме столько проблем». Интервью журналу 7 дней]</ref>. Шулай уҡ аш-һыу әҙерләргә ярата, Америкала урыҫ аҙыҡ-түлектәрен һатып ала һәм «бөтә урыҫ ҡатын-ҡыҙҙары кеүек», күп ваҡытын кухняла үткәрә<ref>{{Cite web|url=http://www.dominterier.ru/milla-jovovich|title=Милла Йовович: «У меня больше шрамов от кухни, чем от съёмок в экшенах». Интервью журналу Дом&Интерьер. 2012|accessdate=2017-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312055458/http://www.dominterier.ru/milla-jovovich|archivedate=2017-03-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312055458/http://www.dominterier.ru/milla-jovovich |date=2017-03-12 }}</ref>. == Фильмографияһы == {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1988|[[Слияние двух лун]]|Two Moon Junction|Саманта}} {{ВтФильме|1988|{{не переведено|Ночной поезд в Катманду||en|The Night Train to Kathmandu}}|The Night Train to Kathmandu|Лили Маклеод}} {{ВСериале|1988||{{не переведено|Рай (телесериал)|Рай|en|Paradise (TV series)}}|Paradise|{{abbr|Кэти|в эпизоде «Childhood's End»|0}}}} {{ВСериале|1989||[[Женаты… с детьми]]|Married with Children|{{abbr|Иветт|в эпизоде «Fair Exchange»|0}}}} {{ВСериале|1990||{{не переведено|Паркер Льюис не теряется||en|Parker Lewis Can't Lose}}|Parker Lewis Can’t Lose|{{abbr|Робин Фэкновиц|в пилотном выпуске|0}}}} {{ВФильме|1991|[[Возвращение в Голубую лагуну]]|Return to the Blue Lagoon|Лилли}} {{ВФильме|1992|[[Каффс]]|Kuffs|Майя Карлтон}} {{ВФильме|1992|[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]|Chaplin|[[Харрис, Милдред|Милдред Харрис]]}} {{ВФильме|1993|[[Под кайфом и в смятении]]|Dazed and Confused|Мишель Барро}} {{ВФильме|1997|[[Пятый элемент (фильм)|Пятый элемент]]|The Fifth Element|[[Лилу]]}} {{ВФильме|1998|[[Его игра]]|He Got Game|Дакота Бернст}} {{ВИгре|1998|[[The Fifth Element (игра)|Пятый элемент]]|The Fifth Element|{{abbr|Лилу|голос|0}}}} {{ВФильме|1999|[[Жанна д’Арк (фильм, 1999)|Жанна д’Арк]]|The Messenger: The Story of Joan of Arc|[[Жанна д’Арк]]}} {{ВФильме|2000|[[Отель «Миллион долларов»]]|The Million Dollar Hotel|Элоиз}} {{ВФильме|2000|[[Золотая пыль]]|The Claim|Люси}} {{ВФильме|2001|[[Образцовый самец]]|Zoolander|Катинка}} {{ВФильме|2002|{{не переведено|Кукла (фильм, 2002, США)|Кукла|en|Dummy (film)}}|Dummy|Фангора}} {{ВФильме|2002|[[Обитель зла]]|Resident Evil|[[Элис (Resident Evil)|Элис]]}} {{ВФильме|2002|[[Дом на Турецкой улице]]|No Good Deed|Эрин}} {{ВФильме|2002|[[Ну ты и придурок!]]|You Stupid Man|Надин}} {{ВмСериале|2002||[[Царь горы (мультсериал)|Царь горы]]|King of the Hill|{{abbr|Серена Шоу|в эпизоде «Get Your Freak Off», голос|0}}}} {{ВФильме|2004|[[Обитель зла 2: Апокалипсис]]|Resident Evil: Apocalypse|Элис}} {{ВФильме|2005|[[Трейлер к римейку Калигулы]]|Trailer for a Remake of Gore Vidal's Caligula|Драсцилла}} {{ВФильме|2006|[[Ультрафиолет (фильм)|Ультрафиолет]]|Ultraviolet|Вайолет}} {{ВФильме|2006|[[45-й калибр]]|.45|Кэт}} {{ВФильме|2007|[[Обитель зла 3]]|Resident Evil: Extinction|Элис}} {{ВФильме|2009|[[Идеальный побег]]|A Perfect Getaway|Сидни}} {{ВФильме|2009|[[Четвёртый вид]]|The Fourth Kind|Эбби Тайлер}} {{ВФильме|2010|[[Обитель зла в 3D: Жизнь после смерти]]|Resident Evil: Afterlife|Элис}} {{ВФильме|2010|[[Стоун (фильм, 2010)|Стоун]]|Stone|Луситта, жена Стоуна}} {{ВФильме|2010|[[Дрянная девчонка (фильм, 2010)|Дрянная девчонка]]|Dirty Girl|Сью-Энн}} {{ВФильме|2011|[[Выкрутасы (фильм)|Выкрутасы]]|Выкрутасы|Надя}} {{ВФильме|2011|[[Плохая мамочка]]|Bringing Up Bobby|Олив}} {{ВФильме|2011|[[Лица в толпе]]|[[Лица в толпе|Faces in the Crowd]]|Анна Марчент}} {{ВФильме|2011|[[Мушкетёры (фильм)|Мушкетёры]]|The Three Musketeers|[[леди Винтер]]}} {{ВФильме|2012|[[Обитель зла: Возмездие]]|Resident Evil: Retribution|Элис}} {{ВФильме|2014|[[Цимбелин (фильм)|Цимбелин]]|Cymbeline|королева}} {{ВФильме|2015|[[Уцелевшая]]|Survivor|}} {{ВФильме|2016|[[Образцовый самец № 2]]|Zoolander 2|Кати́нка Ингабого́винанана}} {{ВФильме|2016|[[Обитель зла: Последняя глава]]|Resident Evil: The Final Chapter|Элис}} {{ВФильме|2017|[[Шок и трепет (фильм)|Шок и трепет]]|Shock and Awe|Влатка Ландэй}} {{ВФильме|2018|[[Мир будущего (фильм, 2018)|Мир будущего]]|Future World|наркобарон}} {{ВФильме|2019|[[Хеллбой (фильм, 2019)|Хеллбой]]|Hellboy: Rise of the Blood Queen|[[Владычица Озера|Вивьен Нимуэ]], Кровавая королева}} {{ВФильме|2019|[[Райские холмы]]|Paradise Hills|герцогиня}} {{ВФильме|2020|[[Охотник на чудовищ]]|Monster Hunter|[[Артемида]]}} {{ВФильмеНиз}} == Дискография == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |Йыл ! rowspan="2" |Альбом ! colspan="1" |Чарттарҙа юғары позицияларҙа ! rowspan="2" |Һатыу |- style="font-size:smaller;" ! width="25" |UK |- |1994 | align="left" |'''''The Comedy Divine''''' * Беренсе альбом * Сыҡҡан: [[5 апрель]] 1994<ref>{{Cite web|title=The Divine Comedy|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:wbfrxz9kldfe|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Dgs723j?url=http://www.allmusic.com/album/r1470849|archivedate=2011-08-26}}</ref> * Яҙылған: 3 1990 * Лейб: SBK * Продюсеры: Rupert Hine, Richard Feldman * Жанр: Фолк-рок, Альтернатив рок, Софт-рок |57 | align="center" | * Бөйөк Британия: 2,000+ |- |- |1998 | align="left" |'''''The People Tree Sessions''''' * 2-се альбомы * Сыҡҡан: after the released to by Jovovich Unauthorized market, (it available however remains online) * Яҙылған: 1997/1998 * Лейб: SBK * Продюсеры: Rupert Hine, Richard Feldman * Жанр: Фолк-рок, Альтернатив рок, Софт-рок | --- | align="center" | * Бөйөк Британия: --- |- |} == Бүләктәре һәм номинациялары == {| class="wide collapsible" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="5" |Бүләктәре һәм номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" |Бүләк ! style="background: #CCCCCC;" |Йыл ! style="background: #CCCCCC;" |Категория ! style="background: #CCCCCC;" |Фильм ! style="background: #CCCCCC;" |Һөҙөмтә |- | rowspan="2" |'''Сатурн''' |1998 |Икенсе пландағы иң яҡшы актриса |Пятый элемент |{{Nom}} |- |2003 |Иң яҡшы актриса |Обитель зла |{{Nom}} |- |'''Blockbuster Entertainment Awards''' |1998 |Актрисаның иң яҡшы дебюты |Пятый элемент |{{Nom}} |- |'''Hollywood Film Festival''' |2010 |''Spotlight Award'' | |{{Награда}} |- |'''MTV Movie Awards''' |1998 |Иң яҡшы һуғышыуы |Пятый элемент |{{Nom}} |- | rowspan="3" |'''Золотая малина''' |1992 |Иң насар «Яңы йондоҙ» |Возвращение в Голубую лагуну |{{Nom}} |- |1998 |Икенсе пландағы иң насар актриса |Пятый элемент |{{Nom}} |- |2000 |Иң насар актриса |Жанна д’Арк |{{Nom}} |- |'''Йәш актёр''' |1992 |кинофильмдың төп ролендә иң яҡшы йәш актриса |Возвращение в Голубую лагуну |{{Nom}} |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Official|millaj.com|Миллы Йовович}}{{ref-en}} * [http://www.millaj.com.ru/ Неофициальный российский сайт]{{ref-ru}} * {{Facebook|pages/Milla-Jovovich/177699535599659|Миллы Йовович}}{{ref-en}} === Интервью === * Интервью «Газете»: [https://web.archive.org/web/20100430155353/http://www.gzt.ru/topnews/culture/49495.html «Я мечтаю сыграть Анну Ахматову»], 11 апреля 2005. * [https://web.archive.org/web/20070928025136/http://www.tribuna.ru/online/text.aspx?divid=25&tid=6141 Интервью с Галиной Логиновой] // «Трибуна», 2006. * [http://valse-boston.livejournal.com/390606.html Интервью с Галиной Галкиной и Мариной Устиновой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425142519/http://valse-boston.livejournal.com/390606.html |date=2017-04-25 }} // журнал ELLE Россия, 10-2010 [[Категория:АҠШ кинематографы актрисалары]] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:АҠШ йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:XXI быуат актрисалары]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:АҠШ телевидениеһы актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1975 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 декабрҙә тыуғандар]] j0wy7ipjmfrv7l3t2cl33fbhkz6udbe Морат Абдалов 0 177212 1307314 1087403 2026-10-12T21:39:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307314 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Морат Абдалов''' ({{lang-ru|Мрат Абдалов, Мурат Абралов, Мрат Абталов}}; 1706 — ?) — батыр. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың полковнигы<ref>http://wiki02.ru/encyclopedia/Mrat_Abdalov/t/9133 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817141146/http://wiki02.ru/encyclopedia/Mrat_Abdalov/t/9133 |date=2021-08-17 }}</ref>. == Биографияһы == Морат Абдалов (бәлки Абдулов йәки Абралов) [[Нуғай даруғаһы]] [[Бөрйән]] улусының Морат ауылында ([[Таймаҫов Салауат Усман улы|С. У. Таймаҫов]] буйынса — хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Баймаҡ районы}} Таулыҡай ауылы) тыуған һәм көн иткән башҡорт батыры. [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]]нда ла ҡатнашыуы билдәле. 1773 йылдың декабрь айынан алып Морат Абдаловтың 600 яугирҙән торған отряды [[Иҫәт провинцияһы]]нда һуғыша. 16 декабрҙә, Уй ҡәлғәһен ҡамауға алып, подполковник Декастро-Лацеродо командаһына ҡаршы һуғыша. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]ның әүҙем яугиры [[Төркмән Йәнсәйетов]]тың отряды менән берлектә Ҡарағай, Петропавловск һәм Магнит ҡәлғәләренә һөжүм итә. 1774 йылдың май айы башында батшаға тоғро булған старшина Кейекбай Яманһарин отрядын тар-мар итә. Ошо уҡ йылдың май һәм июнендә Һаҡмар йылғаһы буйында Төрөкмән Йәнсәйетов отряды менән берлектә подполковник И. Л. Тимашев командалығындағы хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыша. 22 майҙа Урғаҙа һәм Таналыҡ ҡәлғәләрен алыуҙа ҡатнаша. 5 июндә Преображенск заводын ҡыйрата. Октябрь айында Морат Абдалов, ахырыһы, ихтилалды артабан дауам итеүҙең мөмкин булмауын аңлап, подполковник И. Л. Тимашевҡа килеп баш һала<ref>http://bashenc.online/ba/articles/88331/</ref>. Башҡорт батыры Морат Абдаловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]] |заглавие = Башкиры и башкирские предводители в Крестьянской войне 1773-1775 годов. Исторические очерки |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Башк. энцикл. |год = 2020 |том = |страниц = 536 |страницы = 327-331 |isbn = 978-5-88185-484-3 }} == Һылтанмалар == * {{БЭ|88331|Мрат Абдалов|автор=[[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]]}} * {{ВЭБ|51864|Мрат Абдалов|автор=[[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]]}} [[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]] [[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорт батырҙары]] j78ccq02pvapzv1nqj7jlbllhcbhsg4 Миһранов Әнүәр Низам улы 0 181458 1307312 1243251 2026-10-12T20:59:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307312 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Миһранов Әнүәр Низам улы''' (1922 — ????) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, лейтенант. [[1962 йыл|1962]]—[[1966 йыл]]дарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе. == Биографияһы == Әнүәр Низам улы Миһранов [[1922 йыл]]да («Память народа» сайтында 1920 йылғы тип яҙылған<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073146945/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26middle_name%3D%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26static_hash%3D5655fb3a01a5d4b5f4c618d90ffff722v3%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1073146945 Память народа. Мигранов Анвар Низамович]</ref>) (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ҡалмаҡтар ауылында тыуған. БАССР-ҙың Малаяҙ районы Ҡаратаулы мәктәбендә белем ала. [[1940 йыл]]да [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == 1941 йылдың октябренән 1942 йылдың декабренә тиклем лейтенант Миһранов Әнүәр Низам улы Көнбайыш, Калинин фронттары составындағы 39-сы армия 262-се уҡсылар дивизияһы 212-се һауа-десант бригадаһында 950-се уҡсылар ротаһы командиры дәрәжәһендә дошман менән алышҡан. 1942 йылда ҡаты яралана. 1947 йылдың 22 авгусында демобилизациялана. [[1962 йыл|1962]]—[[1966 йыл]]дарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Һуңғы хеҙмәт урыны — Эҫем ҡалаһындағы механика заводының төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Шкаф 135. Ящик 1. * ЦАМО. Шкаф 38, ящик 14 == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073146945/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%26middle_name%3D%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26static_hash%3D5655fb3a01a5d4b5f4c618d90ffff722v3%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1073146945 Память народа. Мигранов Анвар Низамович] * [https://sim-portal.ru/veteran/migranov-anvar-nizamovich/#:~:text=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%82%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%20%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C%201922%2C,%D0%A1%D0%A2%D0%A0.%20%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%2C%20950%20%D1%81%D1%82%D1%80.%20%D0%BA%D0%BE%D0%BC.%D1%80%D0%BE%D1%82%D1%8B Мигранов ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://mechetly.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/947/ Доклад главы Администрации МР Мечетлинский район РБ на торжественном собрании, посвященный 85-летнему юбилею МР Мечетлинский район РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115122424/https://mechetly.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/947/ |date=2022-01-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} 9a1avvl8mxf6y9r69e21uxgbcdqv3ma Монтаньяс-ду-Тумукумаки 0 193112 1307313 1250488 2026-10-12T21:33:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307313 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Монтаньяс-ду-Тумукумаки | Национальное название = pt/Montanhas do Tumucumaque | Изображение = | Подпись = | Координаты = 1/50/0/N/54/0/0/W | CoordScale = 10000 | Страна = Бразилия | Категория МСОП = II | Ближайший город = | Площадь = | Средняя высота = | Дата основания = 2003 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = | Позиционная карта = | Позиционная карта 1 = | Категория на Викискладе = }} '''Монтаньяс-ду-Тумукумаки''' ({{lang-pt|Parque Nacional Montanhas do Tumucumaque}} — «Тумукумаки тауҙары»; {{IPA|tumukuˈmaki}}) — [[Бразилия]]ның төньяҡ-көнбайышында, Амапа штатында урынлашҡан милли парк. Амазонияның ямғыр урмандары территорияһында урынлашҡан. Төньяҡта [[Суринам]] һәм [[Француз Гвианаһы]] менән сиктәш. Монтаньяс-Ду-Тумукумаки паркында Бразилияның Амапа штатының иң бейек нөктәһе урынлашҡан (Тумук-Умак, {{lang-pt|Serra do Tumucumaque}}, 701 м)<ref>{{cite web|url=http://www.portalbrasil.net/estados_ap.htm|title=Brasil - Ampac|accessdate=2013-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811233728/http://portalbrasil.net/estados_ap.htm|archivedate=2013-08-11|lang=pt}}</ref>. == Тарихы == Бразилия хөкүмәте 2003 йылдың 23 авгусында [[Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды]] менән хеҙмәттәшлек иткәндән һуң Монтаньяс-ду-Тумукумакиҙы милли парк тип иғлан итә<ref>{{cite news|title=Brazil creates largest tropical park|url=http://www.nbcnews.com/id/3077248/ns/technology_and_science-science/t/brazil-creates-largest-tropical-park/|access-date=23 August 2015|work=NBC News / AP|date=Aug 22, 2003|accessdate=2021-06-14|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304132537/http://www.nbcnews.com/id/3077248/ns/technology_and_science-science/t/brazil-creates-largest-tropical-park/|lang=en}}</ref>. Ул 2003 йылда булдырылған Амапа биологик төрлөлөгө коридорының бер өлөшө булып тора һәм [[Амазонка|Амазонканың]] һаҡланған биләмәләр программаһы менән көйләнә. Идара итеү планы 2010 йылдың 10 мартында баҫылып сыға. == Географияһы == Парк майҙаны — 38 800 км² (сағыштырыу өсөн, [[Бельгия]]ның майҙаны — 30 528 км²). Ошоға бәйле Монтаньяс-ду-Тумукумаки тропик урмандарҙа урынлашҡан донъялағы иң ҙур милли парк булып тора<ref>{{cite news|title=Brazil creates largest rainforest reserve|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2210914.stm|access-date=23 August 2015|work=BBC News|date=23 August 2002|accessdate=2021-06-14|archivedate=2016-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160918222057/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2210914.stm|lang=en}}</ref>. Гвиана Амазонияһы милли паркы менән бергә дөйөм майҙаны 59 000 км² тәшкил итә. Был парктар төркөмө Бразилия-[[Венесуэла]] сигендәге парктар системаһынан бер аҙ ғына бәләкәйерәк (унда Parima-Tapirapeco, Serrania de la Neblina һәм Serra da Neblina милли парктары территорияһына 73 000 км² тура килә). Әммә һуңғылары, әлбиттә, бәләкәйерәк, әгәр Монтаньяс-Ду-Тумукумаки һәм Гвиана Амазонияһы парктарын Пара штатында күршелә урынлашҡан ҙур һаҡланған зоналар менән берлектә ҡараһаҡ, мәҫәлән, «Grão-Pará Ecological Station», «Maicuru Biological Reserve» һәм башҡалар. Шуныһы мөһим, был территорияларҙың барыһы ла тулыһынса тиерлек [[Гвиана таулығы]]н ҡаплай — тәбиғәтте һаҡлау күҙлегенән иң ныҡ һаҡланған, һәм бер үк ваҡытта донъялағы дымлы тропик урмандарҙың иң әһәмиәтле экологик коридорҙарының береһе. Унда йәшәгән хайуандарҙың күп төрҙәре (башлыса балыҡтар һәм һыу ҡоштары) эндемик булып тора, йәғни планетаның башҡа өлкәләрендә йәшәмәй. Монтаньяс-ду-Тукумаки [[ягуар]]ҙар, төрлө [[приматтар]], һыу ташбаҡалары, бөркөттәр һәм агутиҙарҙың йәшәгән урыны булып тора. == Климаты == Кеппендың климат классификацияһына ярашлы, парк биомаларҙан Амазонияның ямғыр урмандарына күскәндә төньяҡ Бразилия өсөн дөйөм булған тропик муссон климаты зонаһына ҡарай<ref>{{Citation|last=Hunter|first=Allice|title=English: Köppen climate types of Pará, Brazil.|date=2018-11-21|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Par%C3%A1_K%C3%B6ppen.svg|access-date=2019-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506093709/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Par%C3%A1_K%C3%B6ppen.svg |date=2022-05-06 }}</ref>. Уртаса температура 25 °C тәшкил итә, ә яуым-төшөм күләме йылына 2000-3250 мм тирәһенд тирбәлә<ref>{{Cite web|url=http://portalamazonia.com.br/secao/amazoniadeaz/interna.php?id=159|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314083143/http://portalamazonia.com.br/secao/amazoniadeaz/interna.php?id=159|deadurl=yes|archive-date=2016-03-14|title=Parque Nacional do Tumucumaque, Amapá|date=2016-03-14|publisher=Amazônia de A a Z - Portal Amazônia|access-date=2019-03-26|lang=pt}}</ref>. {{Климат местности | Место_род = Монтаньяс-ду-Тумукумаки милли паркы өсөн ([[Суринам]] менән сиктәш) | Источник = NOAA<ref name = noaa>{{cite web| url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/| title = Tirios Region (82026) - WMO Weather Station| access-date = March 24, 2019| publisher = NOAA|lang=en}}</ref> | Янв_ср_макс = 29.0 | Янв_ср_осад = 111.2 | Фев_ср_макс = 28.8 | Фев_ср_осад = 116.3 | Мар_ср_макс = 29.2 | Мар_ср_осад = 168.1 | Апр_ср_макс = 29.4 | Апр_ср_осад = 226.7 | Май_ср_макс = 29.5 | Май_ср_осад = 348.5 | Июн_ср_макс = 29.6 | Июн_ср_осад = 231.1 | Июл_ср_макс = 29.9 | Июл_ср_осад = 189.4 | Авг_ср_макс = 30.8 | Авг_ср_осад = 105.8 | Сен_ср_макс = 31.7 | Сен_ср_осад = 76.9 | Окт_ср_макс = 32.2 | Окт_ср_осад = 38.4 | Ноя_ср_макс = 31.6 | Ноя_ср_осад = 43.8 | Дек_ср_макс = 30.3 | Дек_ср_осад = 75.9 | Год_ср_макс = 30.2 | Год_ср_осад = 1732.1 | Янв_ср_мин = 20.7 | Янв_ср = 24.2 | Фев_ср_мин = 20.8 | Фев_ср = 24.1 | Мар_ср_мин = 21.0 | Мар_ср = 24.3 | Апр_ср_мин = 21.4 | Апр_ср = 24.5 | Май_ср_мин = 21.3 | Май_ср = 24.5 | Июн_ср_мин = 21.0 | Июн_ср = 24.4 | Июл_ср_мин = 20.7 | Июл_ср = 24.4 | Авг_ср_мин = 20.6 | Авг_ср = 24.7 | Сен_ср_мин = 20.4 | Сен_ср = 25.2 | Окт_ср_мин = 20.9 | Окт_ср = 25.8 | Ноя_ср_мин = 21.0 | Ноя_ср = 25.7 | Дек_ср_мин = 21.0 | Дек_ср = 25.0 | Год_ср_мин = 20.9 | Год_ср = 24.7 | Янв_влажн = 84.0 | Янв_солн_мес = 121.7 | Фев_влажн = 84.0 | Фев_солн_мес = 109.6 | Мар_влажн = 85.0 | Мар_солн_мес = 112.0 | Апр_влажн = 85.0 | Апр_солн_мес = 104.0 | Май_влажн = 87.0 | Май_солн_мес = 129.7 | Июн_влажн = 85.0 | Июн_солн_мес = 165.8 | Июл_влажн = 85.0 | Июл_солн_мес = 171.5 | Авг_влажн = 82.0 | Авг_солн_мес = 207.3 | Сен_влажн = 76.0 | Сен_солн_мес = 218.9 | Окт_влажн = 74.0 | Окт_солн_мес = 220.4 | Ноя_влажн = 75.0 | Ноя_солн_мес = 199.4 | Дек_влажн = 79.0 | Дек_солн_мес = 163.8 | Год_влажн = 81.6 | Год_солн_мес = 1924.1 }} == Туризм == Паркта туризм ике төрлө секторҙа тормошҡа ашырыла: Амапари секторында һәм Ояпок секторында<ref name=":0">{{Cite web|title=Parque Nacional Montanhas do Tumucumaque: Turismo|url=https://montanhasdotumucumaque.blogspot.com/p/visitacao.html|access-date=2020-09-02|website=Parque Nacional Montanhas do Tumucumaque|language=pt|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406150413/http://montanhasdotumucumaque.blogspot.com/p/visitacao.html|deadlink=no}}</ref>. Амапари секторында паркка Серра-ду-Навиу ҡалаһынан йәки Педра-Бранка-ду-Амапари муниципалитетынан (йәйге ваҡытта) барып етергә мөмкин<ref name=":0" />. Сәйәхәт Амапари йылғаһы буйлап алюминий кәмәләрҙә (Серра-ду-Навионан 90 км алыҫлыҡта) парк базаһына бара, унда Амазонка шарттарына яраҡлаштырылған кемпингта туҡталырға мөмкин. Йәйәүлеләр һуҡмағы, йылғаларҙа һыу инеү һәм хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе күҙәтеү мөмкинлеге бар. Ояпок секторында Кашуэйра-ду-Анотайела лагерь ойошторорға мөмкин, ул Ояпок йылғаһы ҡушылдығы Анотайе йылғаһында урынлашҡан<ref name=":0" />. Был шарлауыҡ Ояпоки ҡалаһынан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан, уға алюминий кәмәләрҙә барып етергә мөмкин. Шулай уҡ Ояпок йылғаһының уң ярында, Камопи француз-гайана ерле общинаһы ҡаршыһында урынлашҡан Вила Бразил общинаһына барыу мөмкинлеге бар<ref name=":0" />. Вила Бразил халҡы, башлыса сауҙагәрҙәр, күрше илдең ерле халҡын хеҙмәтләндерә<ref>{{Cite book|last=ICMBio|first=Brazil|url=https://www.icmbio.gov.br/portal/images/stories/imgs-unidades-coservacao/parna_montanhas-do-tumucumaque.pdf|title=Tumucumaque Mountais National Park Management Plan|publisher=ICMBio|year=2009|lang=pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614054546/https://www.icmbio.gov.br/portal/images/stories/imgs-unidades-coservacao/parna_montanhas-do-tumucumaque.pdf |date=2021-06-14 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|заглавие=Corredor de Biodiversidade do Amapá Biodiversity Corridor|издательство=CI-Brasil, Governo do Amapá, Fundação Lee & Gund|место=Belém|год=2007|url=http://www.conservation.org/global/brasil/publicacoes/Documents/Amapa%20FINAL.pdf|ref=Harvid|access-date=2016-11-05}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.conservation.org/global/gcf/fmg/articles/Pages/november_03_tumucumaque.aspx|title=Tumucumaque National Park - Conservation International|date=21 ноября 2003|publisher=conservation.org|accessdate=2013-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070601202506/http://www.conservation.org/xp/frontlines/protectedareas/parkprofile24-2.xml|archivedate=2007-06-01}} [[Категория:Бразилияның милли парктары]] rymxid9l9ai7qmuytzq9hywmv9hsbkt Мария-Антуанетта 0 193268 1307305 1269948 2026-10-12T18:01:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307305 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мария-Антуанетта Австрия''' ({{Lang-fr|Marie-Antoinette}} /{{Ipa|maʁi ɑ̃twanɛt}}/, тыуғанда '''Мария Антония Йозеф Иоганна Габсбург-Лотарингская''', {{Lang-de|Maria Antonia Josepha Johanna von Habsburg-Lothringen}}, {{Lang-fr|Marie Antoinette Josèphe Jeanne de Habsbourg-Lorraine}}; [[2 ноябрь]] [[1755 йыл|1755]], [[Вена]], [[Изге Рим империяһы]] — [[16 октябрь]] [[1793 йыл|1793]], [[Париж]], Беренсе француз республикаһы) — Франция һәм Наварра королеваһы (с [[10 май]] [[1774 йыл]]), император Франц I һәм [[Мария Терезия|Мария-Терезия]]<nowiki/>ның кесе ҡыҙы. 1770 йылдан алып Франция короле Людовик XVI-нең ҡатыны. [[Бөйөк француз инҡилабы|Француз революцияһы]] башланғандан һуң контрреволюцион заговорҙар һәм интервенцияларҙың илһамландырыусыһы тип иғлан ителә. Конвент тарафынан хөкөм ителә һәм гильотинала язалана. == Австрия эрцгерцогиняһы == Мария-Антуанетта 1755 йылдың 2 ноябрендә Венала донъяға килә һәм [[Мария Терезия|Мария-Терезия]] һәм Франц I Лотарингский императорының 15-се балаһы була. Эрцгерцогиняға исем Дева Мария, изге Антоний Падуанский, өлкән ағаһы [[Иосиф II|Йозеф]] һәм Суҡындырыусы Иоанн хөрмәтенә атала. Ғаиләлә ул Антуан йәки Тония исемен йөрөтә. Мария-Терезия үҙенең быға тиклемге балаларын бер ниндәй ҙә проблемаһыҙ тыуҙыра. Һуңғы ҡыҙын тапҡанда етди өҙлөгөүҙәр барлыҡҡа килә, табиптар хатта әсә ғүмеренең өҙөлөүенән ҡурҡа. Тыуымдың ауыр булыуы, шулай уҡ 1755 йылдың 1 ноябрендә Лиссабонда булған һәм күп ғүмерҙәрҙе алып киткән ер тетрәү яңы тыуған сабый өсөн насар билдәләр тип аңлатыла башлай. Айырыуса Португалия короле һәм королеваһы Мария-Антуанеттаның суҡындырыусы ата-әсәһе булыуы, эрцгерцог Йозеф һәм эрцгерцогиня Мария-Анна уларҙың вәкилдәре булһа ла, сабый өсөн насар билдә тип иҫәпләнелә. Мария-Антуанеттаның бала сағы һәм йәшлеге [[Шёнбрунн]] һарайында ҙур һәм һөйөүсән, әммә ҡәтғи әхлаҡҡа тоғро ғаилә даирәһендә үтә. Өс йәшенән үк, ғаиләнең башҡа ҡатын-ҡыҙ ағзалары кеүек, ул корсет кейергә тейеш була. Бала сағында эрцгерцогиняның тештәре тигеҙ булмай, Һәм Мария-Терезия бойороғо буйынса һарай стоматолог-французы уның өсөн коррекцион сым насадкалары әҙерләй<ref>{{Китап|автор=Фрэзер А.|заглавие=Мария-Антуанетта. Жизненные путь|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=АСТ|год=2008|страницы=55|страниц=638|isbn=978-5-17-053303-9}}</ref>. Император ғаиләһендә тәрбиәләү бик иртә башлана, һәм Мария-Терезия тарафынан уның балалары өсөн махсус әҙерләнгән ҡәтғи программаға нигеҙләнә. Дәрестәр программаһына бейеү дәрестәре, театр тамашаларына йөрөү, тарих, һынлы сәнғәт, орфография дәрестәре, дәүләт менән идара итеү теорияһын өйрәнеү, бер аҙ [[математика]] һәм сит телдәр фәндәре инә. Ҡыҙҙарға шулай уҡ ҡул эштәре һәм донъяуи әңгәмә алып барыу сәнғәте уҡытыла. Педагогтарҙың тырышлығына ҡарамаҫтан, замандаштары принцессаның белемгә ҡарата ҙур ынтылыш күрһәтмәүен билдәләй. Ул күберәк уйнап шөғөлләнеүҙе хуп күрә, ә әсәһе билдәле бер ваҡытҡа тиклем уның белеменә иғтибар итмәй. Мария-Антуанетта немец һәм француз телдәрендә насар яҙа, музыкаль белеме лә бик түбән кимәлдә була, әммә ул музыканы ярата, арфа, клавесин, [[флейта]]ла уйнай, яҡшы йырлай (Глюк уның музыка уҡытыусыһы була). Тарих һәм география буйынса белеме лә өҫтән-мөҫтән генә була. Мария-Антуанетта бейеү сәнғәтен бер ни тиклем ваҡыт билдәле балет реформаторы Жан-Жорж Новерҙан өйрәнә. Ул һәр ваҡыт бейергә һәм тормоштан шатланырға ярата. Епископ Орлеанский тәҡдиме буйынса Вермон аббаты уға тәрбиәсе сифатында тәғәйенләнә. Вермон Мария-Антуанеттаны һөйкөмлө, бик яҡшы холоҡло һәм үҙен тота белгән ҡыҙ бала тип билдәләй. Мария-Антуанеттаны белгән кешеләрҙең фекерҙәренсә, ул, моғайын, бер китапты ла тулыһынса уҡымаған һәм етди һөйләшеүҙәрҙән ҡасырға тырышҡандыр. == Франция Дофины == === Габсбургтар һәм Бурбондар союзы === [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] икенсе яртыһында Австрия һәм Франция дипломаттары ике династияны: Бурбондар һәм [[Габсбургтар|Габсбургтарҙы]] туғанлаштырырға ынтыла. 14 эрцгерцог һәм эрцгерцогинялар һәм Бурбон династияһы тоҡомдары араһындағы династия никахтары был союздың ныҡлыҡ нигеҙе булып торорға тейеш була. Сөнки ул ваҡытта Бурбон династияһы вәкилдәре Францияла, Испанияла, ике Сицилияның Короллегендә һәм Пармала хакимлыҡ итә, һәм был династиялар никахтары Австрияның башҡа дәүләттәр менән сәйәси мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға һәм уның Европалағы урынын нығытырға тейеш була. Француз һәм австрия яҡтары төрлө варианттарҙы ҡарай: Людовик XV-те Габсбургтар йорто принцессаһына, император [[Иосиф II|Йософ II]]-не француз короле ҡыҙҙарының береһенә өйләндереү күҙаллана. [[Файл:Marie_Antoinette_as_Dauphine_of_France_in_1772_by_Drouais.jpg|мини| Мария-Антуанетта 1772 йылда]] Киләсәктә император Иосиф II буласаҡ эрцгерцог Йозеф һәм Мария-Изабелла Бурбон-Пармскаяларҙыңникахы Бурбон һәм Габсбургтар династиялары араһындағы беренсе никах союзы була. Артабан Йозефтың ағаһы [[Леопольд II (Изге Рим империяһы императоры)|Леопольд, буласаҡ император Лепольд II]], принцесса Мария-Луиза Испанскаяға өйләнә. Өсөнсө улы, эрцгерцог Фердинанд Карл Моденаның вариҫы (Эсте йортонан) герцогиня Беатрис Моденская-Эстеға өйләнә. Улдарын никахҡа индереү буйынса пландарын уңышлы тормошҡа ашырыуҙан айырмалы рәүештә, [[Мария Терезия|Мария-Терезия]] ҡыҙҙарының никахтарын ойоштороуҙа күп проблемаларға тарый. Өлкән ҡыҙы, эрцгерцогиня Мария-Анна, һаулығы насар булыу сәбәпле, кейәүгә сыҡмай ҡала. Һөйкөмлө эрцгерцогиня Мария — Елизавета Австрийсакая һәм Франция короле Людовик XV араһында никах союзын төҙөү буйынса пландар, эрцгерцогиняның [[Ҡара сәсәк|сәсәк]] ауырыуы менән сирләп китеүе арҡаһында, тормошҡа ашмай. Шул уҡ ваҡытта эрцгерцогиня Мария-Кристина Австрийская үҙ теләге менән тормош иптәше итеп герцог Альберт Саксен-Тешенскийҙы һайлай, эрцгерцогиня Мария-Амалия Австрийская уның ихтыярына ҡаршы Фердинанд I Бурбон-Пармскийға кейәүгә бирелә. Эрцгерцогинялар Иоанн-Габриелла һәм Мария-Йозефа шул уҡ сәсәк сиренән вафат була. Ә эрцгерцогиня Мария-Каролина Австрийская ике Сицилия короле Фердинанд I-сенең кәләше була. === Людовик менән Мария-Антуанеттаның никахы === Австрия эрцгерцогиняһы Мария-Антуанетта менән Франция дофины араһында никахҡа инеү Бурбон һәм Габсбургтар династиялары араһындағы һуңғы һәм иң грандиоз никах союзы булырға, шулай уҡ Франция менән Австрия араһында тыныслыҡты нығытырға тейеш була. Мария-Терезия француз короленән рәсми тәҡдимде ныҡышмалы рәүештә талап итә. Тәҡдим [[1769 йыл]]да яһала. Никах килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң Мария-Антуанеттаның дөйөм белемендә ҙур етешһеҙлектәр булыуы һәм уның француз телен етерлек кимәлдә белмәүе асыҡлана. Императрица тәрбиәселәрҙе, бейеү һәм сит телдәр уҡытыусыларын саҡыра, улар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәш эрцгерцогиняны Францияның буласаҡ королеваһы вазифаһын башҡарыуға әҙерләргә тейеш була. Ошо мәлдән алып китеүенә тиклем Мария-Антуанетта әсәһенең бүлмәһендә йоҡлай. 1770 йылдың 19 апрелендә ышаныс ҡағыҙы буйынса никах процедураһы башҡарыла, унда кейәү урынына эрцгерцог Фердинанд ҡатнаша. 21 апрелдә Мария-Антуанетта, 14 йәшендә, Венаны мәңгелеккә ҡалдырып китә. 7 майҙа «нейтраль» территорияла, Страсбург янында, Рейндың кеше йәшәмәгән утрауында кәләште «тапшырыу» тантанаһы үтә. Ритуал ҡағиҙәләре буйынса ҡыҙ Австриянан оҙатырға килгән дуҫтары һәм таныштары менән айырылырға, шулай уҡ тулыһынса сисенеп китергә тейеш була. Был ритуал уның артабан сит ил һарайына һәм дәүләтенә ҡарауын, Францияның дофинаһы булыу өсөн бөтә нәмәһен ҡалдырыуын аңлата. Уны француз кейеменә кейендерәләр, һәм ошо көндән Австрия эрцгерцогиняһы Мария-Антуанетта Франция дофинаһы Мария-Антуанетта булып китә. Король ғаиләһе Мария-Антуанеттаны Компьен урманында ҡаршы ала. 1770 йылдың 16 майында Версалдә икенсе тапҡыр никах тантанаһы үткәрелә. Никах айҡанлы йәш парҙы тағы ла бер байрам көтә. 1770 йылдың 30 майында хәҙерге [[Татыулыҡ майҙаны|Килешеү майҙанында]] ҡаҙна иҫәбенә музыка, фейерверк атыу, майҙандағыларҙы шарап, икмәк һәм ит менән һыйлау кеүек дөйөм халыҡ байрамы никах тантанаһының кульминация булырға тейеш була. Халыҡ майҙанға һәм уға табан килгән юлдарға йыйыла. Тик майҙанда урынлашҡан төҙөлөш котловандары хәлде ҡатмарлаштыра. Сытырҙап шартлаған пиротехник ракеталар халыҡ араһында паника тыуҙыра. Байрамға килгән кешеләр, бер-береһен этә-төртә тирә-яҡҡа һибелә, күптәре соҡорҙарға барып төшә йәки шартлауҙан ҡасҡан кешеләр тарафынан тапала. Насар ойошторолған байрам һөҙөмтәһендә 139 кеше һәләк була һәм йөҙҙәрсә кеше яралана. Һәләк булғандарҙы Изге Мадлена зыяратында ерләйҙәр. 23 йылдан Һуң Мария-Антуанеттаның кәүҙәһен шул уҡ зыяратта дөйөм ҡәбергә ташлайҙар. [[Файл:Maria_Antonia_of_Austria_1762_by_Liotard.jpg|мини|Мария-Антуанетта ҡыҙ сағында (Лиотара портреты)]] Мария-Терезия ҡыҙының бик йәш булыуын һәм иғтибарға мохтаж булыуын аңлай, шуға күрә Францияға үҙенең илсеһе Мерси д,Аржантоны ебәрә. Ул дофинаның һәр аҙымын күҙәтә һәм бөтә нәмә тураһында императрицаға мәғлүмәт ебәреп тора. Ғәмәлдә никах оҙаҡ ҡына тормошҡа ашмай, сөнки дофин фимоздан (енси ауырыу) яфалана икән, уғасөннәтләү операцияһы талап ителә, ә Людовик быға баҙнат итә алмай. Никахтан һуң ете йыл үткәс кенә, Мария-Антуанеттаның ҡустыһы император Иосиф, махсус рәүештә Парижға килеп, Людовикты операция яһатыуға күндерә. == Француз һарайында == [[Файл:François-Hubert_Drouais,_Madame_la_Dauphine_Marie-Antoinette,_en_Hébé_(1773).jpg|мини| Франция дофинаһы]] Йәш һәм тәжрибәһеҙ дофина француз короле һарайында изгелекле һәм күңелле холоҡло булыуы менән айырылып тора, әммә уның шул тиклем күп кеше менән аралашыу күнекмәләре булмауы арҡаһында йыш ҡына уңышһыҙлыҡҡа осрай. Беренсе фрейлин итеп бик ҡәтғи ҡағиҙәләрҙе өҫтөн күргән графиня де Ноайбилдәләнә. Мария-Антуанетта, оло йәштәге ханымдың артыҡ опекаһын тойоп һәм был опеканы ауыр ҡабул итеп, уға «Мадам Этикет» ҡушаматын бирә. Француз һарайының ғәҙәттәре принцессаға ят булып ҡала, Ул ышанған һәм уға ярҙам ҡулы һуҙарлыҡ һирәк кешеләрҙең береһе Австрия илсеһе граф Мерси д,Аржанто була. Мария-Терезия уға шулай уҡ остаз ролен дә тапшыра, бынан тыш, ул императрицаға франция короле һарайындағы бөтә ваҡиғалар тураһында хәбәрҙар итергә тейеш була. Шулай итеп, Мерси д,Аржанто менән Мария-Терезия араһында билдәле хат алышыу хасил була. Тап шул яҙмалар — Мария-Антуанеттаның 1770 йылдағы туйынан алып 1793 йылда вафатына тиклемге тормошоноң ҡиммәтле хроникаһы. Никахтың тәүге өс йылында ул д,Аржанто йоғонтоһонда ғына түгел, ә королдең кейәүгә сыҡмаған өс ҡыҙы — Аделаида, Виктория ханым һәм София ханымдың йоғонтоһо аҫтында ла була. Улар бер ҡатлы, изге күңелле, кешегә ышанып барған дофинаны өс апалы-һеңлеле өсөн һарайҙа кәрәкмәгән шәхес булған король фавориткаһына ҡаршы йүнәлтелгән интригаларында файҙалана. Мария-Антуанетта уларҙың йоғонтоһо аҫтында Дюбарри ханыма кире ҡарашта була. Дюбарри ханымдың һарайҙа киң бәйләнештәре булыуға ҡарамаҫтан, дофина башта уның менән аралашыуҙан һәр яҡлап ҡаса. Этикет буйынса Дюбарри үҙе буласаҡ королева менән беренсе булып һүҙ башлай алмай. Тик кронпринцесса үҙ әсәһенең был оҙайлы, һарай интригалары менән һуғарылған проблеманы хәл итергә һәм король менән мөнәсәбәттәрҙе боҙмаҫҡа тигән бойороғон үтәгәндән һуң ғына Антуанетта Дюбарриға үҙенең билдәле ете һүҙен адреслай: ''Бөгөн Версалдә халыҡ бик күп!" .'' == Франция һәм Наварра королеваһы == [[Файл:Marie-Antoinette;_koningin_der_Fransen_cropped.jpg|мини|316x316пкс|Жан-Батист-Андре Готье-Даготи картинаһы]] 1774 йылдың 10 майында Людовик XVI-ның тәхеткә ултырыуы энтузиазм менән ҡаршы алына: барыһы ла уны оҙайлы фаворитизм дәүере тамамланыуы менән ҡотлай һәм унан яҡшы яҡҡа үҙгәрештәр көтә. Королдең ҡатыны изге күңелле, мәрхәмәтле, йомарт һәм йомарт ҡатын-ҡыҙ булараҡ билдәле була. Королева булғас, Мария-Антуанетта Людовик XVI-ның апайҙары һәм үҙенең гувернанткаларының ваҡ-төйәк кәңәштәренән арына.<blockquote>Мин быларҙың барыһына ла бик тулҡынланам һәм ҡыҙымдың яҙмышы өсөн тағы ла нығыраҡ борсолам. Уның яҙмышы йә сағыу, йә тәрән бәхетһеҙ булыр, моғайын. Король, министрҙар бик ауыр хәлдә була, дәүләт эштәре ҡатмарлы һәм күңелһеҙ, ә ул шул тиклем йәш! Уның бер ҡасан да етди ынтылышы булманы һәм, моғайын, бер ҡасан булмаҫ та.</blockquote> тип яҙа Мария-Терезия Мерси д,Аржантоға<ref name="Ц430">Цвейг С. Мария Антуанетта. Портрет ординарного характера / Мария Стюарт. Мария Антуанетта. — М.: Мысль, 1992, с.с. 430—431. ISBN 5-244-00654-1</ref>. Әсәһе Мария-Антуанеттаға «тыныс тормош алып барырға» һәм «дәүләт мәнфәғәтенә бөтә көсөн һалырға» тигән кәңәш бирә һәм Франция менән Австрия араһында Европа тыныслығының нигеҙе булған дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙең дауам ителеүенә ышаныс белдерә. Әммә йәш, ирек һөйөүсе Антуанетта, характеры арҡкаһында, «алтын ситлектә» йәшәүе менән килешә алмай, ә ире, һирәк осраҡтарҙан тыш, уның дәүләт эштәренә ҡыҫылырға маташыуын туҡтата. [[Файл:Marie_Antoinette_Young7.jpg|мини|286x286пкс|Мария-Антуанетта арфала уйнай. Готье-Даготи картинаһы]] Мария-Антуанеттаның әйләнә тирәһенә уның күңелен аса белгән оҫталар ғына эләгә ала. Королева, онотолор өсөн, күңел асырға теләй. Версаль һарайында хөкөм һөргән интригалар, аҙғынлыҡ һәм әхлаҡһыҙлыҡ Австрия императоры йортоноң ҡәтғи традицияларында тәрбиәләнгән Антуанеттаға бик ныҡ баҫым яһай. Королеваның нескә зауыҡҡа һәм гармонияға эйә булғанынын яҡшы белгән кешеләр уның ваҡ-төйәк кешеләрҙе үҙенә яҡынайтыуына аптырай. Бәлки, Мария Антуанеттаның иң яҡын дуҫы графиня де Полиньяк та шундай булғандыр. Ә бына принцесса де Ламбаль, ахырына тиклем үҙенең тажлы әхирәтенә тоғро ҡала. Полиньяктар ғаиләһенең күтәрелеүе тиҙ була. Уның ағзалары һарайҙа отошло вазифалар биләй. Йыл һайын был ғаилә король ҡаҙнаһынан ярты миллионға яҡын ливр аҡса ала. Тиҙҙән, «дуҫтарына» ышанып, королева үҙенең тирә-яғындағы был кешеләрҙең тыңлаусан ҡоралына әйләнә. Әммә уның бәхетле ташламалары барыбер була{{Асыҡларға}}, мәҫәлән, конькиҙа шыуыу сәнғәтендә танылған оҫта шевалье де Сен-Жорж, ул королеваның боҙҙағы партнеры була. Ул ваҡыттағы юғары йәмғиәт өсөн модалы булған күңел асыу конькиҙа шыуыуҙа Франция королеваһына бер генә ҡатын-ҡыҙ ҙа етә алмай<ref name="ЛС">Виктор Рыжкин. Ледовая сюита. — М.: Физкультура и спорт, 1975, с. 11</ref>. [[Файл:MarieAntoinette1788.jpg|мини| Мария-Антуанетта 1788 йылда]] Мария-Антуанетта мода ҡануниәтсеһе роле менән мауыға. Батша уны аҡса менән тәьмин итеүҙе арттыра, әммә кейем һәм биҙәүестәр өсөн түләүгә аҡса барыбер етмәй. Королева ҡомарлы уйындарға мөрәжәғәт итә. Салонға ҙур уйын алып бара алған һәр кем, шул иҫәптән насар репутациялы кешеләр ҙә инә ала. Шуға ҡарамаҫтан, Антуанетта үҙенең салонында бысраҡ уйын алып барылыуын да белмәй. Мерси д,Аржанто хәбәр итеүенсә, 1778 йылда королева 171 344 франк юғалта<ref name="ПЖ">Шоссинан-Ногаре Г. Повседневная жизнь жён и возлюбленных французских королей. — М.: Молодая гвардия, 2003, с. 236 ISBN 5-235-02521-0</ref>. Трианон һарайы уның өсөн тағы ла бер ҡиммәтле уйынсыҡҡа әйләнә. Мария-Антуанетта уны үҙенең резиденцияһы итә. Был аҙымы менән ул уның даирәһенә индерелмәгәндәрҙә үҙенә ҡарата асыу уята. Йәш, тәжрибәһеҙ, тормош ысынбарлығы тураһында бик аҙ белгән, йыш ҡына версаль ихатаһы этикетын боҙған ҡатын-ҡыҙҙың йәшәү рәүеше күп һанлы яла яғыуҙар һәм уйҙырмалар тыуыуына сәбәп була. Королева муйынсағы менән булған ваҡиға Мария-Антуанеттаның абруйына бик ныҡ зыян килтерә һәм иң яуыз ғәйбәттәр тыуыуына сәбәп була. Король һарайы даирәһенең әҙәпһеҙ, ҡомһоҙ һәм реформалар үткәреүгә дошмандарса ҡараған партияһын яҡлап, Мария-Антуанетта Тюрго һәм Мальзербаға ҡарата күрәлмаусанлыҡтың хасил булыуына булышлыҡ итә; шулай уҡ королева Голландия һәм Бавария ваҡиғалары буйынса Австрияның мәнфәғәттәрен яҡлай. == Бөйөк француз революцияһы == Революция башланыу менән Мария-Антуанетта конституцион-демократик режимға ҡаршы була. Люмпендар Версальға һөжүм иткән мәлдә (1789 йылдың 5-6 октябре) уның ғүмеренә етди хәүеф янай. Король ғаиләһе Тюильриға күсенә. Ирен тәүәккәл эшмәкәрлеккә этәрергә тырышып, Мария-Антуанетта, монархияны ҡотҡарыу маҡсатында, Мирабо менән хәбәрләшә башлай. 1791 йылдың 20 июнендә ҡасып китергә тырышыуҙың уңышһыҙ тамамланыуы монархтарҙың хәлен ныҡ насарайта, сөнки ул ваҡытта монархтарҙың эшмәкәрлеге бик сикләнгән була. Дуҫтары тәҡдиме буйынса тәхетте һәм ғаиләне ҡотҡарыу өсөн королева Австрия менән Пруссияның баҫып инеүен тиҙләтергә тырыша, әммә был кире һөҙөмтәгә килтерә. 1792 йылдың 10 авгусында Тюильрия һарайы алынғас, ул тыныс булырға һәм абруйын һаҡлап ҡалырға тырыша. == Мария-Антуанеттаның һуңғы көндәре == [[Файл:The_Tuilleries,_20th_June_1792.jpg|справа|мини|265x265пкс|Жирондистарҙың Тюильриға һөжүме. Мария-Антуанетта балаларын һаҡлай]] 1792 йылдың 10 авгусында Тюильри һарайына һөжүм ваҡытында король ғаиләһе Закондар сығарыу йыйылышы бинаһында йәшеренә, шул уҡ көндөң кисендә улар фельяндар ордены монастырына ҡаса. Өс көндән һуң Закондар сығарыу йыйылышы ҡарарына ярашлы, король ғаиләһе ағзаларын һаҡ аҫтында Тамплгә килтерәләр һәм архивариус йортоноң өс ҡатындәғы бүлмәләргә урынлаштыралар. Уларға бында үҙ-ара иркен аралашыу, уйнау мөмкинлеге бирелә, ә королева балаларын тәрбиәләү һәм уларға белем биреү менән шөғөлләнә. Закондар сығарыу йыйылышына алмашҡа килгән Конвент 1792 йылдың 21 сентябрендәге беренсе ултырышында уҡ Людовик XVI-ны бөтә өҫтөнлөктәр һәм вето хоҡуҡтарынан мәхрүм итә, һәм 1792 йылдың 29 сентябрендә король һәм уның камердинеры Тампл замогы башняһына ябыла. Ә 1792 йылдың 26 октябрендә Мария-Антуанетта ҡыҙы Мария Тереза, Элизабет ханым һәм ике хеҙмәтсе ҡыҙ менән шул уҡ башняның өҫкө ҡатына күсерелә. Людовик XVI язалап үлтергәндән һуң биш ай үткәс, йәмәғәт ҡотҡарыу революцион Комитеты Мария-Антуанеттаны Тампль замогы донжонынан Париждың Сите утрауындағы Консьержери башняһы камераларына күсерергә ҡарар итә. Революцион трибунал, Австрия хөкүмәте, кисекмәҫтән һөйләшеүҙәр башлар тип иҫәпләп, ошондай ҡарар ҡабул итә. Әммә Австрия ла, башҡа Европа державалары ла был ҡарарға иғтибар итмәй. Уның ҡарауы ҡайһы бер ажар роялистар королеваны төрмәнән сығарыу планын төҙөй башлай. Мария-Антуанетта 1793 йылдың 2 авгусында Консьержериға килтерелә һәм тәҙрәләре Ҡатын-ҡыҙҙар ихатаһына ҡараған камераға ябыла. Камерала ҡайыштарҙан эшләнгән түшәкле карауат, ҡул йыуғыс, йәшникле бәләкәй генә өҫтәл, эскәмйә һәм ике ултырғыс ҡына була. Королеваның өҫтөндә матәм күлдәге, ҡулында йоҡлағанда кейә торған күлдәк, ике-өс [[батист]] блузка, яулыҡтар, ебәк ойоҡбаштар һәм таҫма, бер нисә төнгө башлыҡ ҡына була. Уның муйынында — улының портреты һәм уның балалар бирсәткәһенә йәшерелгән тәүге сәсе. Королеваның ҡәләме лә, ҡағыҙы ла булмай, һәм ул һуңғы көндәрен уҡып һәм доға ҡылып үткәрә. Көнөнә ике тапҡыр уға аҙыҡ алып киләләр: иртәнге туғыҙҙа — иртәнге аш (кофе йәки шоколад менән булка), ә төшкөһән — төшкө аш (һурпа, йәшелсәләр, ҡырағай ҡоштоң йәки быҙау ите һәм десерт). Мария-Антуанетта кисен төшкө аштан ҡалған ризыҡтар менән туҡлана. Ғәҙәти шаршау королеваны уны һаҡларға беркетелгән ике жандармдан айырып тора. {{Тәржемәһеҙ 5|Ружвиль, Александр Гонсс де|Маркиз де Ружвиль|fr|Alexandre Gonsse de Rougeville}} королеваны ҡотҡарыуҙы ойоштороу буйынса төрлө пландар ҡора: Марния-Антуанеттаны махсус рәүештә ойошторолған бола мәлендә алып ҡасыу планлаштырыла. Королеваға үҙҙәренең планын еткереү өсөн маркиз алып ҡасыу планы яҙылған ҡағыҙ киҫәге һалынған күҙлек футлярын «осраҡлы рәүештә» төшөрөп ҡалдыра. Яҙыуҙы уҡығандан һуң королева ҡағыҙ киҫәгенә «Һеҙгә ышанам, Һеҙ әйткәнсә эшләрмен» тип яуап яҙа. Яуап хәбәрен ул, тейешле кешегә тапшырырға ҡушып, жандармға тапшыра. Тик һаҡлаусы жандарм был ҡағыҙ киҫәген үҙенең начальниктарына тапшыра. Алып ҡасыу планын юҡҡа сығарыу өсөн королеваны тағы ла ҡатыраҡ һаҡ аҫтына алалар һәм суд процесын үткәреүҙе тиҙләтәләр.14 сентябрҙә уны икенсе камераға күсерәләр. 37 йәшлек Мария-Антуанетта өҫтөнән суд процесы 1793 йылдың 15 октябрендә иртәнге сәғәт 8-ҙә башлана. Процесста Клод Шово-Лагард королеваны яҡлаусы булып сығыш яһай, ә ғәйепләүсе ролен бик тупаҫ телле Фукье-Тенвилл башҡара. Фекер алышыуҙарҙа Жак Эбер Мария Антуанеттаны инцестта (''яҡын туған менән енси бәйләнеш'') ғәйепләй, әммә Антуанетта был ғәйепкә бер ниндәй ҙә яуап бирмәй. Судьяларҙың береһе, ни өсөн ғәйепләүҙәргә яуап бирмәйһең, тип һорағас, Мария-Антуанетта тулҡынланған тауыш менән: «Әсә кешегә ҡарата шундай әшәке ғәйепләүҙәр яғыуға тәбиғәт үҙе ҡаршы булғанлыҡтан мин яуап биреүҙән баш тартам. Мөмкин булғандарҙың барыһын да бында килергә саҡырам». Суд залындағылар шаулаша башлай, шуға ла суд ултырышы ваҡытынан алда туҡтатыла. Тиҙҙән ҡырҡ бер шаһиттың сығыштары тыңлана. Аҙаҡ килеп Мария-Антуанеттаны Францияға дошман булған дәүләттәр менән бәйләнеш тотоуҙа һәм ил мәнфәғәттәренә хыянат итеүҙә ғәйепләйҙәр. [[Файл:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|слева|мини|Мария-Антуанеттаны язалау]] Икенсе көндө, 16 октябрҙә, иртәнге сәғәт 4-тә королеваға [[үлем язаһы]]н биреү туҡраһындағы хөкөм ҡарары бер тауыштан ҡабул ителә. Һуңынан йәлләт Шарль Анри Сансон, сәсен ҡайсы менән алып, королеваға бығауҙар кейҙерә. Мария-Антуанеттаға аҡ пикей күлдәк кейҙерелә, беләктәре ҡара таҫма менән урала, яурындарына аҡ муслин яулыҡ ябыла, башына башлыҡ кейҙерелә, королева шәмәхә аяҡ кейемендә йәлләт арбаһына ултыра. Мария-Антуанетта, еңел-елпе фекерләүсе һәм күбеһенсә аҡыл менән эш итә белмәүҙә ғәйепләнеүгә ҡарамаҫтан, суд ваҡытында ла, язалау алдынан да тулыһынса үҙ-үҙен тота һәм королева дәрәжәһен бер нисек тә төшөрмәй. Ул үҙе эшафотҡа күтәрелә һәм үҙе гильотина бысағы аҫтына ята. Ә бит быға тиклем үлемгә хөкөм ителгән ир-егеттәрҙең хатта иҫен юғалтыуы һәм башҡаларҙың ярҙамынан тыш баҫҡыстар буйлап күтәрелә алмаған осраҡтары йыш була{{Абруйлылығын тикшерергә}}. Эшафотҡа күтәрелгәндә Мария-Антуанетта йәлләттең аяғына баҫа һәм ғәфү үтенә: «Ғәфү итегеҙ, әфәндем, мин аңлы рәүештә түгел». Был француз королеваһының һуңғы һүҙҙәре була. 12 сәғәт 15 минутта [[Татыулыҡ майҙаны|Килешеү майҙанында]] королеваның башы киҫелә. 1815 йылда Франция короле Людовик XVIII-нең бойороғо буйынса уның кәүҙәһенең ҡалдыҡтары таныла һәм Мадлен зыяратынан Сен-Дениға күсерелеп ерләнә. Мария-Антуанетта ерләнгән, тип фаразланған урында һуңыраҡ Тәүбә сиркәүе төҙөлә, ә зыярат урынында Людовик XVI паркы төҙөлә. == Балалары == [[Файл:Marie_Antoinette_and_her_Children_by_Élisabeth_Vigée-Lebrun.jpg|мини|Мария-Антуанетта балалары менән, Виже-Лебрен картинаһы, 1787]] Ире Людовик XVI-нан (1770 йылдан алып кейәүҙә була) дүрт балаһы була.: * Мария Тереза Французская (1778—1851), ''Madame Royale'' тип аталған, Францияның һуңғы дофинаһы. Ике туған ағаһы Людовикта, Ангулем герцогы, кейәүҙә, Францияның һуңғы дофинаһы. Балалары булмай. * Людовик Жозеф Ксавье Франсуа (1781—1789) ете ярым йәшендә туберкулездан вафат була. * Людовик Карл (1785—1795) — король Людовик XVII-се тип иғлан ителгән, ғәмәлдә бер ҡасан да идара итмәй, ун йәшендә туберкулездан һәм тейешһеҙ мөғәмәлә эҙемтәләренән вафат була. * София Елена Беатриса (1786—1787) сабый сағында туберкулездан вафат була. == Ата бабалары == == Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә == Мария-Антуанетта матурлығы менән дан тота; иң яҡшы портреттары уның әхирәте Э. Виже-Лебренда һаҡлана, шулай уҡ Росленда ла язаланған королева плортреттары була. Мария-Антуанеттаның судьялар алдында һүрәтләгән потретын Поль Деларош яҙа. === Әҙәбиәт === [[Файл:Marie-Antoinette, 1775 - Musée Antoine Lécuyer.jpg|thumb|220px|Мария-Антуанетта]] * Фуюми Соре, "Мария-Антуанетта. Юность королевы " * [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]]. Мария Антуанетта * Кэролли Эриксон. Тайный дневник Марии Антуанетты * [[Дюма, Александр (отец)|А. Дюма]]. Джузеппе Бальзамо. (Записки врача) * [[Дюма, Александр (отец)|А. Дюма]]. Шевалье де Мезон Руж * [[Дюма, Александр (отец)|А. Дюма]]. Ожерелье королевы. * [[Дюма, Александр (отец)|А. Дюма]]. Анж Питу * [[Дюма, Александр (отец)|А. Дюма]]. Графиня де Шарни * [[Толстой, Алексей Николаевич|Алексей Толстой]]. Гобелен Марии-Антуанетты. * [[Элеонор Алиса Хибберт|Виктория Хольт]]. В ожидании счастья. * [[Элеонор Алиса Хибберт|Виктория Хольт]]. Исповедь королевы. * [[Элеонор Алиса Хибберт|Виктория Хольт]]. Мария-Антуанетта. * [[Фейхтвангер, Лион|Лион Фейхтвангер]]. [[Лисы в винограднике]]. * [[Лион Фейхтвангер]]. «Вдова Капет». * [[Лион Фейхтвангер]]. «Мудрость чудака». * [[Морис Леблан]] Полая игла. * [[Асприн, Роберт Линн|Роберт Асприн]]. Другой отличный миф * Эвелин Левер. Мария-Антуанетта. * [[Радзинский, Эдвард Станиславович|Эдвард Радзинский]]. Железная маска и граф Сен-Жермен. * [[Сансон, Шарль Анри|Шарль Анри Сансон]]. Записки палача, или политические и исторические тайны. * [[Томасс, Шанталь|Томасс Шанталь]]. Прощай, моя королева. * [[Гейне, Генрих|Генрих Гейне]] — [https://web.archive.org/web/20210508155558/http://worldpoetry.ru/geine/index.php?p=71 Мария Антуанетта] * Антония Фрэзер. Мария Антуанетта. Жизненный путь * Наталья Павлищева. Мария — Антуанетта. С трона на эшафот * Дмитрий Вонави. Прогулка Марии-Антуанетты * [[Мантел, Хилари|Хилари Мантел]]. «[[Сердце бури]]» (1992). === Музыкала === * «Казнь Марии-Антуанетты» — музыкальное сочинение (фантазия) [[Дусик, Ян|Яна Дусика]] для чтеца и фортепиано (1793 год) * Мюзикл {{iw|Мария Антуанетта (мюзикл)|«Мария Антуанетта»|en|Marie Antoinette (musical)}} на музыку [[Левай, Сильвестр|Сильвестра Левая]] и слова [[Кунце, Михаэль|Михаэля Кунце]] (2006 год) * Опера [[Корильяно, Джон|Корильяно]] «{{не переведено 4|Призраки Версаля|||The Ghosts of Versailles}}» (1991 год) * Мюзикл [[1789, les amants de la bastille|Les amants de la Bastille]] (2012 год) * Музыкальный клип Dorian Electra —The Dark History Of High Heels (2016 год) * Музыкальный клип [[Кэти Перри|Katy Perry]] — Hey Hey Hey (2017 год) * Песня «Marie Antoinette» британской группы [[Curved Air]] с альбома [[Phantasmagoria (альбом Curved Air)|Phantasmagoria]] (1973 год) * Музыкальный клип [[Queen]] — [[Killer Queen]] (1974 год) * Посвящение королеве — Хельга Эн-Кенти * Музыкальный клип CHiCO with HoneyWorks — [https://www.youtube.com/watch?v=b8etxGaNjx0&t=0s Marie] (2021 год) * Песня «Мария-Антуанетта» исполнителя [[Кирилла Устинова]] и российской группы [[Гоголем]] с альбома [[Трагедии]] (2022 год) * Песня «MARIE ANTOINETTE» реперши Qveen Herby[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Qveen_Herby] (2023 год) === Кино һәм мультипликация === *«Наполеон», 1927, Франция, реж. Абель Ганс, в роли королевы Марии Антуанетты Сюзанна Бьянкетти. В 1935 году вышла звуковая версия этого фильма. *«Мария-Антуанетта», 1938, США, реж. В. С. Ван Дайк, в роли королевы Марии-Антуанетты — Норма Ширер. *«Мария-Антуанетта — королева Франции», 1956, Франция-Италия, реж. Жан Деланнуа, в роли королевы Марии-Антуанетты — Мишель Морган. *«Джон Пол Джонс» (1959) *«Мария-Антуанетта», 1975, Франция, 4-серийный мини-сериал, реж. Ги-Андре Лефранк, в роли королевы Марии-Антуанетты — Женевьева Казиль. *«Леди Оскар», 1979, Франция-Япония, реж. Жак Деми, снят по сюжету манги Риёко Икэды «Роза Версаля», в роли Марии-Антуанетты — Кристин Бом. *«Австрийка», 1989, реж: Гранье-Дефер, Пьер. *«Французская революция», 1989, реж. Робер Энрико и Ричард Т. Хеффрон. В роли Марии-Антуанетты — Джейн Сеймур (озвучка — Беатрис Дельф) *«Джефферсон в Париже» (1995) *«История с ожерельем», 2001, реж: Ч. Шайер. *«Мария-Антуанетта», 2006, реж. С. Коппола, в роли королевы Марии-Антуанетты — Кирстен Данст. *«Мария-Антуанетта. Подлинная история», 2006, Канада-Франция, реж. Франсис Леклер, Ив Симоно, в роли королевы Марии-Антуанетты — Карин Ванасс. *«Прощай, моя королева», 2012, Франция-Испания, реж. Бенуа Жако, в роли королевы Марии-Антуанетты — Дайан Крюгер. *«Шевалье (фильм, 2022)» *«Жанна Дюбарри», 2023, Франция, в роли дофины Марии-Антуанетты — Полин Польманн. *В сериале «Хранилище 13», в 3 серии 1 сезона в самом начале, упоминается гильотина, с помощью которой Мария Атуанетта была казнена. *Анимационный фильм «Приключения мистера Пибоди и Шермана», 2014, США, реж. Роб Минкофф, в котором главные герои на машине времени посещают Францию накануне *революции и попадают на бал к королеве. *Аниме-сериал «Роза Версаля» по одноимённой манге Риёко Икэды, 1979, Япония === Башҡалары (видеоуйындар, манга) === ;Видеоигры * «[[Нэнси Дрю. Сокровище королевской башни]]» (2001) * Является слугой класса Райдер в игре ''[[Fate/Grand Order]]'' * Является основным персонажем главной истории мобильной игры ''[[Time Princess]]'' * Часто упоминается и появляется в кат-сцене в игре ''[[Assassin’s Creed Unity]]''. ; Манга * ''The Rose of Versailles'', манга [[Икэда, Риёко|Риёко Икэды]] и одноимённое аниме. * ''Innocent'' Синъити Сакамото (2013). * «[[Aku no musume]]», песня, манга и серия ранобэ [[mothy]]. Образ Марии-Антуанетты был дан главной героине — Рилиан Люцифен д’Отриш. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Если у них нет хлеба, пусть едят пирожные!]] * [[Принцесса де Ламбаль]] * [[Список дофин Франции]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{книга |заглавие=Un choix sans équivoque: recherches historiques sur les relations amoureuses entre les femmes, XVIe-XXe siècle |год=1981 |место=Paris |издательство={{Нп3|Éditions Denoël|Denoël|en|Éditions Denoël}} |язык=fr |oclc=163483785 |ref=Bonnet |автор=Bonnet, Marie-Jo}} * {{книга |заглавие=Queen of France: a biography of Marie Antoinette |ссылка=https://archive.org/details/queenoffrancebio00cast |место=New York |издательство=[[Harper (publisher)|Harper & Brothers]] |год=1957 |oclc=301479745 |ref=Castelot |язык=en |автор=[[André Castelot|Castelot, André]]}} * {{книга |заглавие=Louis and Antoinette |издательство=[[Random House|The Harvill Press]] |место=London |год=1989 |isbn=978-0-00-272021-2 |ref=Cronin |язык=und |автор={{Нп3|Vincent Cronin|Cronin, Vincent|en|Vincent Cronin}}}} * {{книга |заглавие=La folie de bâtir: pavillons d'agrément et folies sous l'Ancien Régime |издательство=Flammarion |год=1995 |isbn=978-2-08-201858-6 |ref=Dams |язык=fr |автор=Dams, Bernd H.; {{Нп3|Andrew Zega|Zega, Andrew|en|Andrew Zega}}}} * {{книга |заглавие=An Introduction to Nineteenth-Century Art |год=2011 |ссылка=https://books.google.com/books?id=Vk4WgsO2OZsC&pg=PA12 |издательство=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-136-84071-5 |ref=Facos |язык=en |автор={{Нп3|Michelle Facos|Facos, Michelle|en|Michelle Facos}}}} * {{книга |заглавие=Marie Antoinette |ссылка=https://archive.org/details/marieantoinettej0000fras_b2l0 |издание=1st |издательство=N.A. Talese/Doubleday |место=New York |год=2001 |isbn=978-0-385-48948-5 |ref=Fraser |язык=und |автор={{Нп3|Antonia Fraser|Fraser, Antonia|en|Antonia Fraser}}}} * {{книга |заглавие=Marie Antoinette: The Journey |ссылка=https://archive.org/details/marieantoinette00anto_0 |издание=2nd |издательство={{Нп3|Vintage Books|Anchor Books|en|Vintage Books}} |место=Garden City |год=2002 |isbn=978-0-385-48949-2 |ref=Fraser |язык=und |автор=Fraser, Antonia}} * {{книга |заглавие=Sex With The Queen |год=2006 |издательство=Harper/Morrow |isbn=0-06-084673-9 |ref=Hermann |язык=und |автор=Hermann, Eleanor}} * {{книга |заглавие=The Days of the French Revolution |год=2002 |издательство={{Нп3|Harper Perennial}} |isbn=0-688-16978-3 |ref=Hibbert |язык=und |автор={{Нп3|Christopher Hibbert|Hibbert, Christopher|en|Christopher Hibbert}}}} * {{книга |заглавие=Intellectuals |издательство=[[Harper (publisher)|Harper & Row]] |место=New York |год=1990 |isbn=978-0-06-091657-2 |ref=Johnson |язык=und |автор={{Нп3|Paul Johnson (writer)|Johnson, Paul|en|Paul Johnson (writer)}}}} * {{книга |часть=Eating Cake: The (Ab)uses of Marie-Antoinette |заглавие=Marie-Antoinette: Writings on the Body of a Queen |издательство=[[Taylor & Francis#Acquired companies and discontinued imprints|Psychology Press]] |год=2003 |isbn=978-0-415-93395-7 |ref=Lanser |язык=en |автор=Lanser, Susan S. |ответственный=Goodman, Dena}} * {{книга |заглавие=Marie Antoinette: The Last Queen of France |издательство=Portrait |место=London |год=2006 |isbn=978-0-7499-5084-2 |ref=Lever |язык=en |автор={{Нп3|Évelyne Lever|Lever, Évelyne|en|Évelyne Lever}}}} * {{книга |заглавие={{Нп3|Citizens: A Chronicle of the French Revolution}} |год=1989 |издательство=Vintage |место=New York |isbn=0-679-72610-1 |ref=Schama |язык=en |автор=[[Simon Schama|Schama, Simon]]}} * {{статья |издание=World Of Interiors |заглавие=Swan Song: Music Pavillion of the Last Queen of France |ref=Seulliet |язык=en |тип=journal |автор=Seulliet, Philippe |месяц=7 |год=2008}} * {{книга |заглавие=A Guide to Historic Marietta, Ohio |ссылка=https://books.google.com/books?id=73yRbdhAQ3gC&pg=PA72 |год=2011 |издательство={{Нп3|The History Press}} |isbn=978-1-60949-276-2 |ref=Sturtevant |язык=und |автор=Sturtevant, Lynne}} * {{книга |заглавие=Queen of Fashion: What Marie Antoinette Wore to the Revolution |isbn=978-0-312-42734-4 |издательство=Picador |год=2007 |ref=Weber |язык=en |автор=Weber, Caroline}} * {{книга |заглавие=An Historical and Moral View of the Origin and Progress of the French Revolution and the Effect it Has Produced in Europe |год=1795 |издательство=St. Paul's |ref=Wollstonecraft |язык=en |автор=[[Mary Wollstonecraft|Wollstonecraft, Mary]]}} * {{книга |заглавие=The Untold Love Story: Marie Antoinette & Count Fersen |год=2009 |издательство={{Нп3|Peter Owen Publishers}} |ref=Farr |язык=en |автор=Farr, Evelyn}} {{refend}} == Һылтанмалар == * [http://www.marie-antoinette.org/ Marie Antoinette Online] * [http://LaRevolution.ru/Books/Rev_tribunal-6.html Мария Антуанетта Процесы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203023/http://larevolution.ru/Books/Rev_tribunal-6.html |date=2016-03-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=dk1YncRJwvE Королева Мария-Антуанеттаның берҙән-бер (Принстон университеты китапханаһында һаҡланған) музыкаль әҫәрҙәре Флейта һәм арфа өсөн Бәләкәй пьеса (YouTube)] [[Категория:Алфавит буйынса Бөйөк француз инҡилабы шәхестәре]] [[Категория:Габсбургтар-Лотарингскийҙар]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1793 йылда вафат булғандар]] [[Категория:16 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Венала тыуғандар]] [[Категория:1755 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 ноябрҙә тыуғандар]] oktlwltpztwa3bqvq1qydl1opii1wk6 Муса Йәлил премияһы 0 197979 1307320 1273059 2026-10-12T22:39:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307320 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Муса Йәлил премияһы''' (Муса Йәлил исемендәге премия) — [[Татарстан Республикаһы|Татарстандың,]] [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы ҡаһарманы]] [[Муса Йәлил]] исемендәге дәүләт бүләге. [[1968 йыл|1968 йылда]] нигеҙләнгән. Татарстан президенты указы менән [[1997 йыл|1997 йылда]] яңынан булдырылған. Батыр [[Татарҙар|татар]] шағиры [[Муса Йәлил]] исемен йөрөтә. == Маҡсаты == [[Татарстан Республикаһы|Татарстандың]] интеллектуаль һәм рухи куәтен үҫтереү маҡсатында, һәләтле йәштәрҙең әҙәбиәт, сәнғәт, фән, мәғариф, эшмәкәрлек өлкәһендәге уңыштарын баһа биреү өсөн булдырылған. == Статут == * [[Татарстан Республикаһы|Татарстандың]] Туҡай премияһындан ҡала, икенсе дәрәжәләге дәүләт бүләге. * Татарстан министрҙар кабинеты ҡарары менән рәсмиләштерелә. * [[2011 йыл|2011 йылдан]] ике йылға бер мәртәбә, ҡағиҙә булараҡ, 4 премия тапшырыла. * Лауреаттарға исем, диплом, күкрәк тамғаһы, аҡсалата бүләк тапшырыла. * Аҡсалата бүләк [[1968 йыл|1968]]-[[2007 йыл|2007 йылдарҙа]] 40 минималь эш хаҡына тиң була, [[2007 йыл|2007 йылдан]] һуң — ''100 000'' һум, [[2015 йыл|2015 йылда]] — ''200 000'' һум (''һәр береһе'')<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/2015/11/11/479575/ Казанда Муса Җәлил республика премиясе лауреатларын бүләкләделәр]</ref>. == Тарих == * [[1968 йыл|1968 йылда]] Татарстан республикаһы, Удмурт республикаһы АССР комсомолының М. Йәлил исемендәге премияһы булдырыла. [[1991 йыл|1991 йылдан]] һуң премияны биреү туҡталып тора. [[1997 йыл|1997 йылдың]] 14 февраленән премияны яңынан торғоҙыу тураһында указға ҡул ҡуйыла. [[2002 йыл|2002 йылдан]] башлап тапшырыла. * 30 йәшкә тиклем шәхестәр (коллективтар) намзәт була ала. Өҫтәмә булараҡ, йәштәр өсөн ижад итеүсе һәм йәштәр менән эшләүсе шәхестәрҙең йәше сикләнмәй. [[1968 йыл|1968]]-[[1976 йыл|1976 йылдарҙа]] 5 номинация булған: * Композиторҙар * Һынлы сәнғәт оҫталары * Башҡарыусылар * Кинематографтар * Журналисттар [[1976 йыл|1976 йылда]] 2 номинация өҫтәлгән: * Ғилми-сәнәғәт өлкәһендә эшләүселәр * Уҡыу-уҡытыу хеҙмәткәрҙәре == М. Йәлил премияһы лауреаттары == ==== ТАССР комсомолы премияһы лауреаттары ==== * [[1968 йыл|1968]] [[Юзиев Илдар Ғәфүр улы|Илдар Юзиев]], шагыйрь — «Миләүшә» китабы өсен. * [[1972 йыл|1972]] [[Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы|Мирсәйет Яруллин]], композитор.<ref>{{Citation|title=Казан консерваториясе сайты|url=http://kazanconservatoire.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=792:-1938-2009&catid=20:2013-03-12-08-01-35&Itemid=371|access-date=2015-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022171520/http://kazanconservatoire.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=792:-1938-2009&catid=20:2013-03-12-08-01-35&Itemid=371 |date=2020-10-22 }}</ref> * [[1974 йыл|1974]] [[Миңнуллин Туфан Ғабдулла улы|Туфан Миңнуллин]], драматург — «татар драматургияһын театр һәм сәнғәтен үҫтереүҙәге хеҙмәте өсөн». * [[1974 йыл|1974]] Вәзил Мәликов бригадаһы, [[Яр Саллы|Яр Саллы ҡалаһында]] биналарҙы тиҙ һәм юғары сифатлы итеп ҡурған өсөн. * [[1978 йыл|1978]] Фәнис Яруллин, яҙыусы — «Һулыш», «Айырылмаҫ дуҫ» китаптары өсөн. * [[1978 йыл|1978]] Наил Дунаев, [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры|Камал театры]] артисы. * [[1982 йыл|1982]] Разил Вәлиев, яҙыусы — «Йәшиһе килә» китабы өсөн. * [[1982 йыл|1982]] [[Миңнуллин Роберт Мөғәллим улы|Роберт Миңнуллин]], шағир — «Аҡбай цирк ҡарай» (1978), «Ете ағай тай егә»(1980), «Айға остоҡ»(1982) китаптары өсөн. * [[1985 йыл|1985]] [[Әнвәр Хуҗиәхмәтов|Әнвәр Хужиәхмәтов]], ғалим — «ауыл мәктәбе уҡыусыларын һөнәргә өйрәтеү системаһын булдырған өсөн».<ref>{{Citation|title=КФУ сайты|url=http://kpfu.ru/psychology/struktura/kafedry/kafedra-metodologii-obucheniya-i-vospitaniya/dostizheniya-sotrudnikov|access-date=2015-02-23}}</ref> * [[1987 йыл|1987]] [[Абдулла Алиш|А. Алиш]] исемендәге Ҡазан ҡала балалар ижады үҙәге балалар хоры (етәксе Владислав Лукьянов, КДК профессоры).. * [[1987 йыл|1987]] Альберт Әсәдуллин, музыкант (виолончель). * [[1987 йыл|1987]] Марат Зарипов, музыкант (эскрипкә). * [[1987 йыл|1987]] Шамил Монасипов, музыкант (эскрипкә). * [[1987 йыл|1987]] Камил Монасипов, музыкант (альт). * [[1988 йыл|1988]] Константин Васильев, рәссам — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] хаҡындағы картиналар шәлкеме өсөн. * [[1988 йыл|1988]] Илдус Әхмәтйәнов, [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры|Камал театры]] артисты. * [[1988 йыл|1988]] Рубин Абдуллин, органсы, професссор, ректор. * [[1988 йыл|1988]] Рауил Бохараев, шағир — [[Ғабдулла Туҡай|Ғабдулла Тукай]] һәм [[Муса Йәлил]] шиғырҙарын тәржемә иткән өсөн. * [[1988 йыл|1988]] Риф Гатауллин, композитор, Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт итальян композиторы. * [[1989 йыл|1989]] Нариман Гарифуллин, артист — Ташсәйнәр («Ахырзаман», [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы|С. Айтматов]]) роле өсөн. * [[1989 йыл|1989]] Зөлфирә Зарипова, артист — Ак бүре («Ахырзаман», [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы|С. Айтматов]]) роле өсөн. * [[1989 йыл|1989]] Дамир Сиражиев, режиссёр — «Ахырзаман», [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы|С. Айтматов]] спектаклен сәхнәгә ҡуйған өсөн. * [[1990 йыл|1990]] Владимир Федотов, баянсы. * [[1990 йыл|1990]] «Ағиҙел» дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле. * … * [[1999 йыл|1999]] Надежда Петина, скульптор ([[Ырымбур]]). * Зөлфәт, шағир. * [[Валерий Скобеев|Валерий Скобелев]], рәссам. * Васил Маликов, һынсы. * Римма Ибраһимова, йырсы. * Ренат Харис, шағир. * Ркаил Зәйҙулла, яҙыусы. * Бариев Шамил, [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры|Камал театры]] артисы. * Юрий Федотов, Качалов театры артисы. * Наил Зәбиров, химик-ғалим, профессор. == Сығанаҡтар == # «Татарский энциклопедический словарь». Ҡазан, Институт Татарской энциклопедии АН Т, 1999. # «Татарская энциклопедия». Ҡазан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014. == Һылтанмалар == [http://www.millattashlar.ru/index.php/Премия_имени_Мусы_Джалиля Милләттәштәр сайты] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Муса Йәлил исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Сәнғәт өлкәһендә премиялар]] 00hmje3nwud8u45tfn5owf3fwvrsdde Манжурия 0 199133 1307304 1278035 2026-10-12T17:37:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307304 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Маньчжурия (значения){{!}}Маньчжурия}} {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Географический регион = [[Көнсығыш Азия]] ([[Дунбэй]]) | Название = Маньчжурия | самоназвание = {{lang-mnc|ᠮᠠᠨᠵᡠ}} — ''манчжу''<br>{{Китайский|滿洲|满洲|Mǎnzhōu}} | Иллюстрирование = Northeast China.svg | Подпись к иллюстрации = Манжурия картаһы | Другие названия = | Экзотопонимы = | Период = [[XVII быуат]] — беҙҙең көндәр | Локализация = * | Население = [[ҡытайҙар]], [[тунгустар]], [[манжурҙар]], [[корейҙар]], [[монголдар]], [[орочондар]], [[нанайҙар]], [[урыҫтар]], [[йәһүдтәр]] | Площадь = 1 243 571 км² | В составе = {{флаг|Китай}} [[Ҡытай]] | Включает = {{флаг|Китай}} [[Хэйлунцзян]]<br>{{флаг|Китай}} [[Гирин]]<br>{{флаг|Китай}} [[Ляонин]]<br>{{флаг|Китай}} [[Внутренняя Монголия|Эске Монголия]]ның көнсығышы | Карта региона = - | Описание карты = }} '''Маньчжу́рия''', [[Архаизм|арх.]] '''Манджу́рия''' йәки '''Манжу́рия''' ({{lang-mnc|ᠮᠠᠨᠵᡠ}} [манчжу]ҙан {{ҡытайса|滿洲|满洲|Mǎnzhōu|Манчжоу}}) — хәҙерге [[:ru:Китайская Народная Республика|Ҡытайҙың]] төньяҡ-көнсығышындағы ([[:ru:Северо-Восточный Китай|Дунбэй]] регионы һәм [[:ru:Внутренняя Монголия|Эске Монголияның]] көнсығыш өлөшө) тарихи өлкәһе<ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref>. 1858—1860 йылдарға тиклем «Манжурия» төшөнсәһенә шулай уҡ [[:ru:Айгунский договор|Айгун килешеүе (1858)]] һәм [[:ru:Пекинский трактат (1860)|Пекин трактаты (1860)]] буйынса [[:ru:Присоединение Приамурья и Приморья к России|Рәсәйгә күскән]] хәҙерге [[:ru:Приамурье|Приамурье]] һәм [[:ru:Приморье|Приморье]] территориялары индерелгән. Был территориялар XIX быуатта ваҡыты — ваҡыты менән «[[:ru:Внешняя Маньчжурия|Тышҡы Манжурия]]» тип аталған. Исеме XVII быуат башында манжурҙар (көньяҡ-тунгус сығышлы) халыҡ исеменән килеп сыҡҡан, элек улар [[Цин империяһы|үҙ дәүләтселегенә]] эйә булған. Цинь империяһы осоронда төбәк '''«Өс көнсығыш провинцияһы»''': {{lang-mnc2|ᡩᡝᡵᡤᡳ}} ''(dergi)'', {{lang-mnc2|ᡳᠯᠠᠨ}} ''(ilan)'', {{lang-mnc2|ᡤᠣᠯᠣ}} ''(golo)'' атамаһын йөрөтә. XXI быуатта Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытай «тутыҡ билбау»ға әйләнә, 2010 йылдан 2020 йылға тиклем бында халыҡ һаны 98,5 миллионға яҡын була, 11 миллион кешегә (10 %) кәмей. Халыҡтың Ҡытайҙың башҡа төбәктәренә китеүе һәм тыуымдың түбән булыуы арҡаһында дөйөм юғалтыуҙарҙың яртыһынан күберәге төньяҡ Хэйлунцзян провинцияһына тура килә<ref>{{статья|заглавие=В фокусе внимания Китая: китайский "ржавый пояс" рассчитывает на возрождение за счет "Пояса и пути"|ссылка=http://russian.news.cn/2017-10/08/c_136663953.htm|издание=Синьхуа|archivedate=2023-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230212134729/http://russian.news.cn/2017-10/08/c_136663953.htm}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newgeography.com/files/china2020-census-table.pdf |title=NewGeography.com |access-date=2023-02-12 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009023840/https://www.newgeography.com/files/china2020-census-table.pdf |deadlink=no }}</ref><ref>{{статья|заглавие=China Records First Population Dip Since 1961 as Policymakers Struggle to Catch Up|ссылка=https://www.asiapacific.ca/publication/china-records-first-population-dip-1961-while-policymakers|издание=Asia Pacific Foundation of Canada|archivedate=2023-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230128041222/https://www.asiapacific.ca/publication/china-records-first-population-dip-1961-while-policymakers}}</ref><ref>{{статья|заглавие=China population: rust-belt province Heilongjiang unveils plan to halt exodus of residents, boost births|ссылка=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3168090/china-population-rust-belt-province-heilongjiang-unveils-plan|издание=South China Morning Post|archivedate=2023-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230209165252/https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3168090/china-population-rust-belt-province-heilongjiang-unveils-plan}}</ref>. == Хәҙерге географияһы == Әлеге ваҡытта ҡытай Манжурияһының тигеҙлек өлөшөндәге Хэйлунцзян, Цзилин һәм Ляонин провинцияларын биләй. Һырт Ҙур Һинган Эске Монголия автономиялы районы территорияһында урынлашҡан. == Тарихы == === Боронғо Манжурия === Боронғо заманда Манжурия, йә бер баҫып алыусы юлбашсы хакимлығы аҫтында бер дәүләткә берләшеүсе, йә яңынан тарҡалыусы айырым биләмәләргә бүленә. Төньяҡтан төньяҡ Манжурияла хакимлыҡ иткән һуғышсан тунгус ҡәбиләләре хәрәкәт итә. Көньяҡта ҡытай колонизацияһы үҙе менән хань мәҙәниәте башланғыстарын алып килә. Тунгус-маньчжур ҡәбиләләре килгәнгә тиклем [[:ru:Пуёские языки|пуё]] телдәрендә һөйләшкән ҡәбиләләр йәшәгән. Б. э. т. [[II быуат]]тан 494 йылға тиклем [[:ru:Пуё (государство)|Пуё]] дәүләте булған. 285 йылда [[:ru:Пуё (государство)|Пуё]]нан Тонбуё (көнсығыш Пуё) айырыла. 494 йылда [[:ru:Пуё (государство)|Пуё]] дәүләте ҡалдыҡтары, Пэкче дәүләте кеүек үк, уның вариҫы тип аталған Когурёға инә. Манжурияның байтаҡ өлөшө [[:ru:Когурё|Когурё]] составына инә. 692 йылда көнсығыш Манжурия һәм [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Төньяҡ Корея]] территорияһында тунгус мукри ҡәбиләләре Бохай (Пархэ) дәүләтен төҙөгән. [[X быуат]]та (926 йыл) Бохай һәм бөтә Манжурия [[кидандар]] (Ляо Империяһы) тарафынан яулап алына. 1115 йылдан алып хакимлыҡ итә башлап, чжурчжэни (элекке мукри тоҡомдары), Манжурияны ла, бөтә төньяҡ Ҡытайҙы тиерлек контролдә тотҡан [[Цзинь (1115—1234)|Цзинь]] династияһын булдырғандар. 1234 йылда Манжурияны монголдар яулап ала. Ҡытайҙа [[Юань (династия)|монгол хакимлығы]] ҡолатылғандан һуң (1368 йыл), тергеҙелгән Ҡытай дәүләте — яңы [[Мин империяһы|Минь Империяһы]] — XV быуат башында Манжурияны яулап алырға маташа (ҡара: Ишихи йөҙөүҙәре), элек Эске Ҡытай Монгол дәүләте составына инә. Әммә Минь дәүеренең күпселек өлөшө дауамында төбәктең иң көньяғы ғына — Ляодун ярымутрауы (хәҙерге Ляонин) — тотороҡло рәүештә Пекин хакимлығы аҫтында ҡала. === Цинь империяһы === XVI быуат аҙағында чжурчжэнь башлыҡтарының береһе, Нурхаци, үҙ власы аҫтында күп чжурчжэнь (Хайси[Haixi_Jurchens], Цзяньчжоу Чжурчжэнь[Jianzhou_Jurchens], федерация Хулун гурун[Hulun_(alliance)], Ҡырағай чжурчжэндар һәм башҡа чжурчжэнь кландарын [List_of_Manchu_clans]) һәм монгол [[аймаҡ]]тар (ырыуҙар, биләмәләр) берләштерә һәм 1616 йылда үҙен, XII—XIII быуаттарҙағы [[Цзинь (1115—1234)|Цзинь]] империя традицияларын дауам итеү билдәһе тип, «Һуңғы Цзинь» тип аталған яңы империяның императоры тип иғлан итә. Һуңынан Минь империяһына ҡараған Ляодун ярымутрауы яулап алына. 1636 йылда Нурхациҙың улы Абахай, Һуңғы Цзинь исемен [[Цин империяһы|Цинь]], ә чжурчжэнь — «манжур» тип үҙгәртә. 1644 йылда цинь армияһы [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай диуарын]] артыла һәм [[Пекин]]ды ала. Оҙайлы һуғыштан һуң манжурҙар бөтә Ҡытайҙы үҙенең [[Цин империяһы|Цин]] дәүләте составына тулыһынса ҡуша. Манжурҙар, Цин империяһында өҫтөнлөклө төркөм булып ҡалып, тиҙҙән ҡытай мәҙәниәтен ҡабул итә, әммә уларҙың тарихи тыуған иле, Манжурия, бер ҡасан да тулыһынса буйһондоролған Эске Ҡытай, менән берләшмәгән, юридик һәм этник айырмалыҡтарын һаҡлап ҡалған. Этник ҡытайҙарҙың ([[Хань (халыҡ)|хань халҡының]]) инеүен контролдә тотоу өсөн, үҙәк һәм төньяҡ Манжурияға (йәғни Ляодун сигенән ситтә), урынлашыу йәки [[женьшень]] һәм башҡа тәбиғәт ресурстары йыйыу өсөн XVII быуат уртаһында хатта «Тал ҡойма» нығытмалар системаһы төҙөлә. XIX быуаттың икенсе яртыһында ғына, Приамурье һәм Приморьеныюғалтҡандан һуң, цин етәкселеге илдең төньяҡ-көнсығыш ситтәрендә төпләнеү кәрәклеген аңлай һәм ҡытайҙарҙың Манжурияға күмәкләп күсеп ултырыуына юл аса. Хәҙерге ҡытай тарихнамәһендә Ҡытайҙарҙың үтеп инеүенән һаҡлаған кәртә булараҡ Тал ҡойма төҙөүҙең төп сәбәбе төрлөсә йәшерелә, ә ҡойманы булдырыуҙың төп сәбәбе тип император аҡһөйәктәренең Маньчжурияның бөтә ерҙәренә шәхси хужа булыуы һәм уларҙың был территорияның тәбиғәт ресурстары менән идара итеү хоҡуғы атала. Бындай аңлатма этник чжурчжендарға Манжурияға Тал палисадының үткәреү пункттары аша үтеү өсөн махсус рөхсәт, шулай уҡ кәртәләнгән зона эсендә урынлашыу өсөн рөхсәт талап ителмәүенә тулыһынса ҡаршы килә. Манжур крәҫтиәндәренең тәбиғәт ресурстарын файҙаланыуы ла ниндәйҙер кимәлдә сикләнмәгән була. XVII—XVIII быуаттарҙа европалылар йыш ҡына, төньяҡ Азияның башҡа ерле халыҡ менән бер рәттән, манжурҙарҙы һәм монголдарҙы дөйөмләштереп, «татарҙар» тип атай. Шуға ярашлы, Цин империяһы составына ингән Манжурия һәм Монголия Көнбайыш Европала «Ҡытай Тартарияһы» (мәҫәлән, Дюальдт атағанса, франц. la Tartarie chinoise, 1773 йылғы Китчен атласында — ингл. Chinese Tartary) булараҡ билдәле була<ref>''Jean-Baptiste Du Halde.'' [http://www.univie.ac.at/Geschichte/China-Bibliographie/blog/2010/06/17/du-halde-1735 Description géographique, historique, chronologique, politique et physique de l’empire de la Chine et de la Tartarie chinoise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121222054028/http://www.univie.ac.at/Geschichte/China-Bibliographie/blog/2010/06/17/du-halde-1735 |date=2012-12-22 }} — Paris: P.G. Lemercier, 1735.</ref>. Татар боғаҙы (франц. manche du Tartarie атамаһы{{lang-fr|manche du Tartarie}}<ref name=edme144>{{citation|author=Edme Mentelle, Malte Brun|publisher=H. Tardieu|year=1804|title=Géographie mathématique, physique & politique de toutes les parties du monde|volume=12|url=https://books.google.com/books?id=CghUAAAAQAAJ&pg=PA144|page=144}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001005432/https://books.google.com/books?id=CghUAAAAQAAJ&pg=PA144 |date=2020-10-01 }}</ref>) ла шунан килеп сыҡҡан. XIX быуат башы географтары теүәл мәғәнәгә эйә «Манжурия» һүҙен ҡулланыу яҡлы була; мәҫәлән, Парижда 1804 йылда баҫылған Бөтә донъя географияһында («Ҡытай империяһы» бүлегенең бер өлөшө): «Төньяҡтың бойондороҡло провинциялары, йәки Манжурия, Монголия, Ҡалмыҡстан<ref>Т. е. Джунгария.</ref>, Сифан<ref>Тибет</ref>, Кесе Бохария<ref>Кашгария</ref> илдәренә ғәҙәттә дөрөҫ аталмаған ТАРТАРИЯ» исеме бирелә<ref>«Les provinces tributaires du nord ou la Mantchourie, la Mongolie, la Kalmouquie, le Sifan, la Petit Bucharie, et autres pays vulgairement compris sous la fausse dénomination de TARTARIE», в {{harvnb|Mentelle|Brun|1804|p=144}}</ref><ref>Другой пример раннего использования: «Mandchourie ou pays du Mongols, mantcheoux ou orientaux» («Маньчжурия, или страна маньчжурских или восточных монголов») в: {{citation|author=Edme Mentelle|publisher=Chez Bernard|year=1804|title=Le cours complet de cosmographie, de géographie, de chronologie et d'histoire ancienne et moderne|volume=3|url=https://books.google.com/books?id=XwlVAAAAQAAJ&pg=PA334|page=334}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331092124/https://books.google.com/books?id=XwlVAAAAQAAJ&pg=PA334 |date=2015-03-31 }}</ref>. Тик XIX быуатта ғына «Манжурия» һүҙе дөйөм ҡулланылышҡа инә. === Рәсәй Маньчжурияла === [[Файл:Ct002999.jpg|мини|240x240пкс|Рәсәйгә күскән территориялар: {{Легенда|#DEB887|1858 йылғы Айгунь килешеүе буйынса}}{{Легенда|#FFB6C1|1860 йылғы [[Пекинский трактат (1860)|Пекин килешеүе]] буйынса}}]] Манжурияның төньяҡ сигендә [[урыҫтар]] менән бәрелештәр 1658 йылда рус-цинь һуғышынан башлана, уның барышында урыҫтар шулай уҡ беренсе тапҡыр [[Корейҙар|кореялылар]] менән бәрелешә. 1689 йылда ҡул ҡуйылған Нерчинск килешеүе хәрби ҡаршы тороу һөҙөмтәһе була, уның буйынса [[Амур]], Аргун һәм Горбица йылғалары урыҫ-ҡытай сигенә әйләндерелә. Ҡытайҙың Әфиүн һуғыштарында еңелеүе [[Рәсәй империяһы]]на Нерчинск тыныслығы һөҙөмтәләрен ҡайтанан ҡарау мөмкинлеген бирә. 1858 йылда Айгун килешеүе йомғаҡтары буйынса Рәсәйгә Приамурье, ә 1860 йылда Пекин килешеүе йомғаҡтары буйынса Приморье Рәсәйгә күсә. 1883 йылда алтын ятҡылыҡтары бай булыуы тураһында имеш-мимештәр Манжурия территорияһында Амур бассейнындағы Албазиха ҡушылдығы Желта йылғаһы ярында стихиялы рәүештә Желтугин республикаһы барлыҡҡа килеүенә килтерә. Желтугин республикаһы 1885—1886 йылдарҙың ҡышында манжур ғәскәрҙәре тарафынан бөтөрөлә. Японияның Цинь империяһы менән һуғыштары (1894—1895) барышында Эске Манжурияның бер өлөшөн [[япондар]] баҫып ала, әммә Симоносек килешеүе буйынса Цинь империяһына кире ҡайтарыла. Цинь хөкүмәтенең көсһөҙләнеүе яйлап урыҫ коммерция һәм сәйәси мәнфәғәттәре өлкәһенә индерелгән Манжурияла Рәсәй йоғонтоһоноң көсәйеүенә килтерә. Был, Япония менән һуғышта Цинь империяһы ғәскәрҙәре тар-мар ителгәндән һуң, күп осраҡта 1896 йылғы союздашлыҡ килешеүе менән бәйле була. 1896 йылдан алып Харбин аша Владивостокҡа иң ҡыҫҡа маршрут буйынса Көнсығыш Ҡытай тимер юлы (КВЖД) төҙөлә. Манжурияны өйрәнеүҙә һәм был юлды юл төҙөүҙә Н. С. Свиягин күренекле роль уйнай. 1898 йылда Рус-ҡытай конвенцияһы буйынса Рәсәй, яҡын-тирәләге утрауҙары менән, Ляодун ярымутрауын Цин империяһынан ҡуртымға алған, Порт-Артурҙы нығыта һәм Дальний коммерция портын төҙөгән, көнсығыш ҡытай линияһы Владивостокты тимер юл менән тоташтырылған. 1900 йылда Ихэтуань (боксёрҙар) ихтилалын баҫтырыу барышында Манжурияны рус ғәскәрҙәре баҫып ала. === Манжурия XX быуат башында === [[Файл:Karta_Manʹchzhurīi_LOC_2019585142.jpg|мини|300x300пкс|Манжурия 1901 йылғы картала]] 1903 йылда Рәсәй Порт-Артурҙа Алыҫ Көнсығыш наместниклығын ойоштора, һәм Рәсәй хөкүмәте Манжурияны «Желтороссия» булараҡ нығытыу проекты итеп ҡарай, КВЖД-ның ситләтелгән һыҙатында яңы казак ғәскәре һәм урыҫ колонистары урынлашҡан 1899 йылда ойошторолған Квантун өлкәһе уның нигеҙе була<ref>{{Cite web |url=http://www.archipelag.ru/ru_mir/ostrov-rus/far-east/project/ |title=Дальневосточный проект Российской Империи |publisher= // Русский архипелаг|accessdate=2009-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324032951/http://www.archipelag.ru/ru_mir/ostrov-rus/far-east/project/ |archivedate=2016-03-24 |deadlink=yes }}</ref>. Японияның Манжурияға һәм Кореяға дәғүәһе һәм, Рәсәй империяһының союздашлыҡ килешеүен боҙоп, Рәсәйҙең ғәскәрҙәрен Манжуриянан һәм Кореянан сығарыуҙан баш тартыуы 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышына килтерә, бөтә көньяҡ Манжурия Мукденға тиклем хәрби хәрәкәттәр театрына әүерелә. Портсмут тыныслыҡ килешеүе буйынса Квантун өлкәһе менән Ляодун ярымутрауы һәм Куанченцзынан (Чанчунь) Порт-Артурға тиклем Көньяҡ манжур тимер юлы (ЮМЖД) Японияға күсә. Эске Манжуриялағы иҡтисади рычагтарға таянып, 1905 һәм 1925 йылдар араһында Япония үҙенең йоғонтоһон тағы ла көсәйтә<ref>{{Cite web |url=http://www.fos.ru/history/table4481_1.html |title=Япония в период с 20-х по 40-е годы |accessdate=2008-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100104113318/http://www.fos.ru/history/table4481_1.html |archivedate=2010-01-04 |deadlink=yes }}</ref>. 1910—1911 йылдарҙа Манжурияла кешелек тарихында һуңғы тағун эпидемияһы була. Синьхай революцияһынан һәм Цин империяһының тарҡалыуынан һуң, 1912 йылдан 1932 йылға тиклем, Манжурия территорияһы ҡытай милитаристарының төньяҡ-көнсығыш төркөмө — Фэньцзянь өйөрө (клика) тарафынан контролдә тотола. 1920 йылдар аҙағына Ҡытай Гоминьдан хөкүмәте был территория өҫтөнән формаль контроль урынлаштыра. 1929 йылда ҡытай милләтселәре [[Ҡытай-Көнсығыш тимер юлындағы низағ (1929)|КВЖД ны баҫып алырға маташалар]], әммә совет ғәскәрҙәре тарафынан ҡыйратыла. 1929—1931 йылдарҙа Көнсығыш Манжурияның кореялылар йәшәгән ҡайһы бер райондарында «Корея халыҡ Ассоциацияһы (КНАМ) Korean People's Association in Manchuria» тип аталған анархо-коммунизм урынлаштырыла. === Манжоу-го === [[Файл:Manchukuo_map_ru.png|справа|мини|Манжоу картаһы]] 1932 йылда Манжурияға япон баҫып инеүе һөҙөмтәһендә [[Цин империяһы|Цин Ҡытайының]] һуңғы императоры [[Пу И]]. етәкселегендә Манжоу-го дәүләте булдырыла. Ғәмәлдә Манжурия Япония империяһы контроле аҫтында була һәм унда япон Квантун армияһы урынлаша. 1939 йылда Манжурия территорияһынан Япония ғәскәрҙәре һәм уның сателлиттары Халхин-Гол йылғаһында совет ғәскәрҙәренә һөжүм итә. 1945 йылдың авгусында совет-япон һуғышы һөҙөмтәһендә Манжоу — го бөтөрөлә. 1945—1946 йылдарҙа Манжурия совет ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. === Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында === 1946 йылда совет ғәскәрҙәре сығарылғандан Һуң, Манжурия совет яҡлы Ҡытай коммунистар партияһы контроле аҫтына тапшырыла. Ҡытайҙа граждандар һуғышы барышында ҡытай милләтселәре Манжурия өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға маташа, әммә 1948 йылғы Ляошэнь алышында ҡытай коммунистары тарафынан ҡыйратыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң Манжурия [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] составына инә. == Логистик юлдар == «Манжурия—Забайкальск» манжур сик буйы тимер юл үткәүеле Ҡытайҙа ташыу күләме буйынса иң ҙуры булып тора. 2010 йылға тимер юл станцияһының йөк әйләнеше 70 млн тоннаға етә<ref name=":0">{{Cite web|url=https://100m3.com/journal-2/rynok-sbyta-manchzhuriya|title=Рынок сбыта Манчьжурия, журнал Рынок сбыта Манчьжурия от портала 100m3.com|publisher=100m3.com|accessdate=2016-04-13|archive-date=2016-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424044401/https://100m3.com/journal-2/rynok-sbyta-manchzhuriya|deadlink=yes}}</ref>. 2009 йылдың июлендә Манжурияла халыҡ-ара автомобиль сик аша сығыу урыны асыла, һөҙөмтәлә автоташыу күләме йылына 6 млн тоннаға тиклем арта. Әлеге ваҡытта Манжурия бөтә төр йөк: ағас материалдары, нефть, шыйыҡ химик продукттар, газ, ҡорамалдар, контейнерҙар өсөн йөк тейәү базаһы, иң функциональ ҡоро ер порты булып тора. == Урман сәнәғәте комплексы == Манжурия аша Ҡытайға импортланған Рәсәй ағас материалдарының 60%-ы сығарыла — был илгә индерелгән ағастың дөйөм күләменең 30%-ын тәшкил итә. 2012 йылда Манжурия аша экспорт күләме 8,9 млн м³ тәшкил итә, был 2011 йыл менән сағыштырғанда 12,4 %-ҡа кәмерәк<ref name=":0" />. Артабан продукцияны башҡа илдәргә экспортлаусы Ҡытайҙың сик буйы предприятиелары, йомро урман импортёрҙары ике тышҡы сауҙа операцияларын башҡарғанда ла льготалар менән файҙалана. Был льготалар һәм башҡа дәүләт саралары ағас менән импорт-экспорт операцияларын байтаҡ стимуллаштыра. 2014 йылда Ҡытай йомро ағас һәм ағас материалдары импорты буйынса донъяла беренсе урынды биләй. Төбәк йомро урман һәм ағас материалдары партияларын йүнәлтеүсе трансфер үҙәге генә түгел, әммә иң ҙур үҙағас эшкәртеү зонаһы ла. 2003 йылда иҡтисади хеҙмәттәшлек сиктәрендә 19 км² самаһы майҙанға эйә манжур эшкәртеү сәнәғәте импорт-сеймал зонаһы булдырыла. Бында 130-ҙан ашыу эре предприятие урынлашҡан, улар өсөн Рәсәй Федерацияһынан импортланған урман сеймал булып тора. Уларҙың яҡынса 30%-ы ағасты тәрән эшкәртеүҙә махсуслаша. 2012 йылда Манжурияның бөтә ағас эшкәртеү предприятиеларының дөйөм йыллыҡ етештереү ҡеүәте 7 млн м³ тип баһалана. Урман эшкәртеү күләме 4,034 млн м³ тәшкил итә, был 2011 йыл күрһәткестәренән 16,2 %-ҡа түбәнерәк, шул уҡ ваҡытта аҡсалата сағылышта ул 26,4 %-ҡа, 1,250 миллиард долларға, тиклем артаref name=":0" />. Был етештереүселәрҙең ағас эшкәртеүҙе тәрәнәйтеүгә йүнәлтелеүен күрһәтә. Манжур сәнәғәт импорт-сеймал зонаһын ойоштороуҙың уңышлы тәжрибәһе 2012 йылда ағас эшкәртеү буйынса сәнәғәт паркы базаһында төбәктең урман сәнәғәте комплексын үҫтереү концепцияһын тәшкил иткән «Бер баҙар, ике база, өс өҫтөнлөклө производство йүнәлеше» яңы дәүләт программаһын әҙерләү өсөн нигеҙ булып торҙо. Был программа Ҡытайҙа импорт урман менән сауҙа итеү буйынса майҙаны 5 км² булған иң ҙур баҙарҙы, ағас йорттар өсөн конструктив етештереү базаһы һәм эшкәртелгән ағас материалдарының иң ҙур сауҙа-логистик пункты булдырыуҙы үҙ эсенә ала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Желтугинский республикаһы * Манжоу-го == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ** Амур, как путь для маньчжурского экспорта // Сибирская торговая газета. № 207. 24 сентября 1910 года. Тюмень. ** В Маньчжурии. От собственного корреспондента. Из записок добровольца // Сибирский наблюдатель. Книга 11-12 (ноябрь-декабрь). Томск. 1904. ** Золотопромышленность в Маньчжурии // Сибирская торговая газета. № 11. 13 января 1902 года. Тюмень. ** О Маньчжурии // Сибирская торговая газета. № 155. 17 июля 1898 года. Тюмень. ** Маньчжурские города // Сибирская торговая газета. № 76. 5 апреля 1905 года. Тюмень. ** Япония в Маньчжурии // Сибирская торговая газета. № 196. 13 сентября 1905 года. Тюмень. ** {{ВТ-ЭСБЕ|Маньчжурия|[[Позднеев, Дмитрий Матвеевич|Позднеев Д. М.]]}} ** Попытка ввоза хлеба из Маньчжурии на юг России // Сибирская торговая газета. № 10. 12 января 1908 года. Тюмень. ** Маньчжурия и её население // Иллюстрированное приложение к № 35 газеты «Сибирская жизнь». 15 февраля 1904 года. Томск. ** Маньчжурия и её население (продолжение) // Иллюстрированное приложение к № 69 газеты «Сибирская жизнь». 28 марта 1904 года. Томск. ** ''[[:ru:Анерт, Эдуард Эдуардович|Анерт Э. Э.]]'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11197-anert-e-e-puteshestvie-po-manchzhurii-spb-1904-zapiski-imperatorskogo-russkogo-geograficheskogo-obschestva-t-35 Путешествие по Маньчжурии.] — СПб.: Тип. Имп. акад. наук, 1904. — 566 с. ** ''Болобан А. П.'' Земледелие и хлебопромышленность Северной Маньчжурии — Харбин, 1909 ** ''[[:ru:Гребенщиков, Александр Васильевич|Гребенщиков А. В.]]'' По Амуру и Сунгари. Путевые заметки — Харбин, 1909 ** ''Болобан А. П.'' Колонизационные проблемы Китая в Маньчжурии // Вестник Азии. Журнал Общества русских ориенталистов. — Харбин — 1910 — № 3 — С. С.85 — 127 ** [[:ru:Мелихов Георгий Васильевич|Мелихов Г. В.]] Маньчжуры на Северо-Востоке (XVII в). — М.: [[:ru:Наука (издательство)|Наука]], 1974. — 246 с. ** [[:ru:Мелихов Георгий Васильевич|Мелихов Г. В.]] Маньчжурия далекая и близкая. — М.: Наука, 1991. — 319 с. (2-е изд., М.: Наука, 1994. — 317 с.); ** ''Штейнфельд Н. П.'' Русская торговля в Маньчжурии в характеристике местного купечества // Вестник Азии. Журнал Общества русских ориенталистов. — Харбин — 1910 — № 3 — С. С. 128—157 ** ''Аварин В.'' Национальный вопрос и колонизация в Маньчжурии // [[:ru:Революция и национальности|Революция и национальности]] — 1931 — № 4 ** {{Книга|ref=Mentelle, Brun|автор=Mentelle, Edme; Brun, Malte|заглавие=Géographie mathématique, physique & politique de toutes les parties du monde|год=1804|pages=144|volume=12}} == Һылтанмалар == * [https://istmat.org/node/27279 Соглашение между Россией и Китаем о Маньчжурии. Пекин, 26 марта/8 апреля 1902 г.] * {{Мәҡәлә|автор=Косинова О. А.|заглавие=Востоковедческая и краеведческая подготовка в учебных заведениях российского зарубежья в Китае|оригинал=|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/2/Kosinova_training/|автор издания=|издание=Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|тип=|место=|год=2008|том=|номер=2 — [[Педагогика]]. [[Психология]]|страницы=}} * {{Мәҡәлә|автор=Косинова О. А.|заглавие=Исторические предпосылки формирования культурно-образовательного пространства России в Северной Маньчжурии|оригинал=|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/2/Kosinova/|автор издания=|издание=Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|тип=|место=|год=2008|том=|номер=2 — [[Педагогика]]. [[Психология]]|страницы=}} * {{Мәҡәлә|автор=Косинова О. А.|заглавие=Становление системы образования российского зарубежья в Северной Маньчжурии|оригинал=|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/2/Kosinova_formation/|автор издания=|издание=Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|тип=|место=|год=2008|том=|номер=2 — [[Педагогика]]. [[Психология]]|страницы=}} * [https://web.archive.org/web/20071006140054/http://www.kitairu.net/rus/articles/lit/111/ Литвинцев Г. Рус Маньчжурияһы, юҡҡа сыҡҡан ил]. * [http://book-olds.ru/BookLibrary/106000-Kvantunskaya-obl.html Китапхана Батша Ауылы] (Маньчжурия тарихы буйынса китаптар). [[Категория:Ҡытай тарихи өлкәләре]] [[Категория:Манжурия]] 0cifw9f9uwg7ws71h3uu4zn8vi04wa1 Мэрайя Кэри 0 200323 1307321 1305952 2026-10-12T22:58:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307321 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Мэра́йя Кэ́ри''' ({{lang-en|Mariah Carey}}; [[27 март]] [[1969 год|1969]], [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[Соединённые Штаты Америки|америка]] [[йырсыһы]], йырҙар авторы, [[музыкаль продюсер]], [[актриса]] һәм [[филантроп]]. 1990 йылда [[Columbia Records]] лейблының башҡарма директоры етәкселегендә туғыҙ тапҡыр платина статусын алған ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомын сығара<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Mariah+Carey&ti=Mariah+Carey#search_section|title=American album certifications – Mariah Carey – Mariah Carey|publisher=[[Американская ассоциация звукозаписывающих компаний|RIAA]]|language=en|access-date=2020-05-19|archive-url=https://archive.today/20200519053933/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Mariah+Carey&ti=Mariah+Carey%23search_section|archive-date=2020-05-19}}</ref> һәм ул Америка [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләгән дүрт хит-синглды үҙ эсенә ала. 1993 йылда {{нп5|Tommy Mottola|Томми Моттола|en}} менән никахынан Һәм ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991), ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) и ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' (1994) альбомдарының уңышынан һуң, Мэрайя Кэри Columbia лейблының бөтә тарихында коммерция йәһәтенән иң уңышлы музыкант тип таныла. ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) альбомынан сығарылған «[[One Sweet Day]]» икенсе синглы [[Boyz II Men]] төркөмө менән дуэт музыка тарихына инә: уларҙың уртаҡ йыры [[Список рекордов Billboard Hot 100]] ''Billboard'' чартында рекордлы аҙналар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Альбом яҙҙырыу осоронда Мэрайя Кэри әкренләп хип-хоп яғына борола, үҙе өйрәнгән R&B — һәм поп жанрҙарынан ситкә тайпыла башлай. Был үҙгәрештәр ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) альбомында сағылыш таба. Әйтер кәрәк, ул уҡ ваҡытта йырсы Мотолла менән айырылышып өлгөрә. 2000 йылда Кэри Columbia лейблынан китә һәм [[Virgin Records]] менән 100 миллионлыҡ контракт төҙөй. Беренсе «Блеск» фильмы (2001) сығарылғанға тиклем Мэрайя Кэри эмоциональ һәм физик хәлһеҙлек хәлендә була һәм ныҡ арығанлыҡтан дауаханаға оҙатыла. Фильм һәм альбом уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Virgin Records лейблы, 50 миллион ваз кискән өсөн бирелә торған аҡса (отступные) түләп, 5 студия альбомының элек ҡул ҡуйылған контрактын һатып ала. Уңышһыҙ осорҙан һуң Мэрайя [[Island Records]] менән мультимиллионлыҡ контракт төҙөй һәм ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) альбомы менән донъя чарттарында юғары урындарға ҡайта. «[[We Belong Together]]» икенсе синглы 2000-се йылдарҙың иң уңышлы синглы була, һуңынан ''[[Billboard]]'' Billboard журналы уны «Песня десятилетия» тип атай. Мэрайя Кэри, икенсе пландағы актриса сифатында, «[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]» («Хазина», 2009) фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, шул роле ның Палм-Спрингс Халыҡ-ара кинофестивалендә «Прорыв года» премияһын, [[Black Reel Awards of 2010|Black Reel]] һәм [[NAACP Image Award]] церемонияларында «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» һәм «Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу» номинацияларына эйә була. Кэри музыка тарихында ижад емештәре иң күп һатылған йырсыларҙың береһе булып тора уның дисктары күсермәләре дөйөм тиражы 200 миллиондан ашыу дана һатыла. 1998 йылда ул ун йыллыҡтың иң күп һатылған башҡарыусыһы, Ә 2000 йылда — [[World Music Awards]] церемонияһында мең йыллыҡтың коммерция йәһәтенән иң уңышлы йырсыһы тип таныла. [[Америка тауыш яҙҙырыу компаниялары ассоциацияһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ул коммерцияла уңышы буйынса АҠШ-та ижад күсермәләре 63 миллион дана тираж менән һатылған өсөнсө йырсы. 2008 йылда «[[Touch My Body]]» йыры [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй, Кэри музыка тарихында был чартта 18 тапҡыр беренсе урынды биләгән берҙән-бер артист була. Шулай уҡ ул биш «Грэмми» премияһы лауреаты. 2015 йылдың авгусында йырсы Голливуд "Дан Аллеяһы"ның исемле йондоҙона лайыҡ була<ref>{{Cite web|url = http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|title = merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|author = Юлия Красновская|work = Новости|date = 2015-08-06|publisher = ok-magazine|access-date = 2015-08-06|archive-date = 2015-08-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150807141933/http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|url-status = live}}</ref>. 2019 йылдың декабрендә «[[All I Want for Christmas Is You]]» йыры 1994 йылғы дебютынан һуң 25 йыл үткәс, [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй һәм америка хит-парадының 19-сы чарттопперы була (был күрһәткес буйынса Кэри 20 тапҡыр лидер тип иғлан ителгән легендар [[The Beatles]] британ төркөмөнән генә ҡалыша)<ref>{{Cite web |url=https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |title=Рождественская песня Мэрайи Кэри возглавила чарт Billboard Hot 100 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217172636/https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |url-status=live }}</ref><ref name="AIWFCIY">{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|title=Wish Come True: Mariah Carey's 'All I Want for Christmas Is You' Hits No. 1 on Hot 100 After 25-Year Wait|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=2019-12-16|access-date=2019-12-17|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216180915/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|url-status=live}}</ref>. == Балалыҡ йылдары == Мэрайя Кэри 1969 йылдың 27 мартында{{efn|name=Birth date|Хотя в некоторых источниках и указан 1970 год рождения<ref>* {{cite news |last1=Holden |first1=Stephen |title=The Pop Life - Mariah Carey's Debut |url=https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |work=[[The New York Times]] |date=1990-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111434/https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |archive-date=2018-01-01 |quote=The 20-year-old singer... |access-date=2022-07-01 }} * {{cite book|author-link=Chris Nickson|last=Nickson|first=Chris|title=Mariah Carey revisited|url=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|year=1998|publisher=St. Martin's Griffin|location=New York|isbn=978-0-312-19512-0}} * {{cite book|first=Marc|last=Shapiro|title=Mariah Carey|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18|year=2001|publisher=ECW Press|isbn=978-1-55022-444-3}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |date=2023-01-19 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2023-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&pg=PA18 |url-status=unfit }} * {{cite magazine |last1=Eliscu |first1=Jenny |title=Mariah After Midnight |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221424/https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |archive-date=2019-03-27 |date=2006-02-23 |quote=When Patricia Carey gave birth to a seven-pound baby girl at 7:27 A.M. on March 27th, 1970... }}</ref>, Кэриҙың тыуыуы тураһындағы тыуған ҡалаһындағы иғландар ''{{iw|Long Islander News|The Long-Islander}}'' указывает на 1969 год<ref>{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=1969-04-10|page=2—3|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}... March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407104122/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|access-date=2022-07-01}}</ref>, һәм башҡа сығанаҡтар кеүек<ref>* {{cite news |title=Short Takes: Mariah Carey Doing OK at 21 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=1991-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327220743/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |archive-date=2019-03-27 |quote=At age 21, she seems... |access-date=2022-07-01 }} * {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sR4Ch1dMe8IC&q=who%27s+who+in+america+mariah+carey+1969&pg=PA275|title=The International Who's Who 2004|edition=67|publisher=[[Europa Publications]]|location=London|year=2003|editor-first=Elizabeth|editor-last=Sleeman|chapter=Carey, Mariah|isbn=978-1-85743-217-6|quote=b. 1969, Long Island, NY|url=https://archive.org/details/internationalwho2004ond}} * {{cite magazine |title=Mariah Carey - Biography |url=http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |magazine=[[People]] |access-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817222020/http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |archive-date=2016-08-17 |quote=Date of Birth: March 27, 1969 }}</ref>}} [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтонда]], [[Лонг-Айленд]]та, [[Нью-Йорк (штат)|штате Нью-Йорк]] штатында, АҠШ-та тыуған. Ул [[Ирландия|ирланд]] сығышлы элекке [[опера]] йырсыһы третий и младший ребёнок Патрисия Хикиҙың ({{lang-en|Patricia Hickey}}; 1937—2024) һәм афроамерика һәм [[Венесуэльцы|венесуэла сығышлы]] аэронавигация инженеры Альфред Рой Кэриҙың ({{lang-en|Alfred Roy Carey}}) өсөнсө һәм кинйә балаһы<ref>Shapiro, pg. 16.</ref><ref>Мэрайяға өс йәш булғанда, ата-әсәһе айырылыша<ref>Shapiro, pg. 19-20.</ref>. Хантингтонда йәшәгәндә, күрше расистар, фаразлауҙар буйынса, уларҙың эттәрен ағыулай һәм ғаилә машинаһын яндыра. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, ҡыҙ атаһы менән бик аҙ осраша, ә әсәһе ғаиләне тәьмин итеү өсөн бер нисә эштә эшләй. Мэрайя ваҡытының күп өлөшөн өйҙә яңғыҙ үткәрә һәм яйлап музыка менән шөғөлләнә башлай. Ул әсәһе йырлаған ''[[Верди]]ҙың «[[Риголетто]]»'' операһының фрагментын итальян телендә ҡабатлағандан һуң, өс йәшендә йырлай башлай<ref>Shapiro, pg. 18-19.</ref>. Һуңғараҡ Патрисия кинйә ҡыҙына йыр дәрестәре бирә башлай. Мэрайя [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатыны]]ң Гринлаун ҡалаһында Харборфилдс урта мәктәбен тамамлай. Урындағы тауыш яҙҙырыу студияһында демонстрацион яҙҙырыу өҫтөндә эшләгәнлектән, ул йыш ҡына дәрестәргә йөрөмәй; шуға күрә класташтары уға «Мираж» ҡушаматы бирә<ref>Shapiro, pg. 31.</ref>. Уның Лонг-Айлендта эшләүе Гевин Кристофер ({{lang-en|Gavin Christopher}}) һәм уның менән берлектә үҙенең демо-кассетаһы өсөн материал яҙған [[Бен Маргулис]] ({{lang-en|Ben Margulies}}) менән хеҙмәттәәшлек итеү мөмкинлеген бирә. Нью-Йоркҡа күскәндән Һуң, Мэрайя торлаҡ өсөн ҡуртым хаҡын түләү һәм матурлыҡ мәктәбендә 500 сәғәтлек курстарҙы тамамлау өсөн генә тулы булмаған эш көндәре эшләй<ref>Handelman, David. «Miss Mariah». ''[[Cosmopolitan]]''. December 1997.</ref>. Һөҙөмтәлә ул Пуэрто-Рико йырсыһы Бренда К.Старрҙың (Brenda K. Starr) бэк-вокалисы була. 1988 йылда Мэрайя кисә барышында ул ваҡытта [[Columbia Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһы етәксеһе булған Томми Моттоланы осрата. Ул Бренда К.Старрҙан Кэриҙың демояҙмаһын ала. Моттола байрамдан киткәндә кассетаны тыңлай, һәм башҡарыуҙы һоҡланып ҡабул итә, шунан Һуң ул Мэрайяны эҙләп кире килә, ләкин уны осратмай. Шулай ҙа Моттола йәш йырсыны эҙләп таба һәм уның менән контракт төҙөй. == Карьераһы == === 1990—1994: ''Mariah Carey'', ''Emotions'', ''Music Box'', ''Merry Christmas'' === [[Файл:Mariah Carey 1990 cropped.jpg|thumb|слева|160px|1990 йылда]] Уның ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомынан «[[Vision of Love]]», «[[Love Takes Time]]», «[[Someday (песня Мэрайи Кэри)|Someday]]» һәм «[[I Don’t Wanna Cry]]» синглдары америка чарттарында беренсе урынды биләй һәм ул йондоҙға әйләнә. 1991 йылда Кэри «Иң яҡшы яңы башлаған башҡарыусы» һәм «Иң яҡшы поп-вокалистка» булараҡ үҙенең беренсе «Грэмми» премияһын ала<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |title=Исполнитель — Mariah Carey // Кумиры на MTV.ru |access-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218102212/http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |archive-date=2008-02-18 |url-status=dead }}</ref>. 1991 йылдың 17 сентябрендә Мэрайя үҙенең икенсе, [[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]], альбомын сығара. Ул ҙур жанр төрлөлөгө, госпел, заманса ритм-н-блюз, соул, шулай уҡ 1950—1970 йылдарҙағы балладалар йоғонтоһон кисереүе менән, айырылып тора. Альбом тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаһын ала. [[1993 йыл]]дың июнендә Ул Моттолаға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда ул ''[[Music Box (альбом)|Music Box]]'' альбомын сығара. Был альбомда «Without You», «Anytime You Need A Friend» һәм «Hero» кеүек йырҙар бар, һәм ул бөгөнгө көнгә тиклем иң күп һатылған альбом булып ҡала. «Dreamlover» беренсе синглы 9 аҙна дауамында америка чарттарында беренсе урынға сыға. Киләһе «Hero» йыры ла чарттарҙа беренсе урынды биләй һәм иң танылған йырҙарының береһе була. 1994 йылдың ҡышы Кэри [[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]] раштыуа йырҙары альбомын сығара. === 1995—2000: ''Daydream'', ''Butterfly'' һәм ''Rainbow'' === 1995 йылдың 3 октябрендә Кэриҙың бишенсе студия альбомы — ''[[Daydream]]'' сыға. ''Daydream'' Кэриҙың өлгөргән тауышҡа һәм жанр төрлөлөгөнә күсеүен символлаштыра: йырсы [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] музыкаһының стилистик элементтарын ҡуллана. Был Моттола менән айырылышыуына тиклемге һуңғы альбом була. Альбомы сығыр алдынан АҠШ-та уның беренсе ҙурлыҡтағы туғыҙынсы хиты булған «[[Fantasy (песня Мэрайи Кэри)|Fantasy]]» синглы сыға<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |title=Mariah Carey’s 25 Top Billboard Hit Songs {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605185707/http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |url-status=live }}</ref>. «Fantasy» башҡарыусылар араһында [[Billboard Hot 100]] чартында [[Список рекордов Billboard Hot 100|беренсе урынды биләгән дебюты]] беренсе сингл була<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|title=Only 23 Songs Have Ever Debuted At Number One, Including Bieber's Latest|publisher=Forbes.com|author=Hugh McIntyre|lang=en|date=2015-09-11|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421044849/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|url-status=live}}</ref>. Американың [[Boyz II Men]] ритм-н-блюз төркөмө менән берлектә яҙҙырылған «[[One Sweet Day]]» йыры ла шундай уҡ ҡаҙаныш менән билдәләнә: сингл Billboard Hot 100 рейтингында беренсе урынды биләй һәм рекордлы 16 аҙна дауамында беренсе урынды биләй<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |title='Uptown Funk!,' 'Macarena,' 'One Sweet Day' & More: The Longest-Leading No. 1s Ever on the Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112214921/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |url-status=live }}</ref>. 1999 йылда Billboard баҫмаһы «One Sweet Day» йырын, 1990-сы йылдарҙың төп хиттары рейтингында беренсе урынға ҡуя, композицияны «Ун йыллыҡ йыры» тип атай<ref>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |title=March 16, 1996: Mariah Carey, Boyz II Men’s 'One Sweet Day' Makes History On Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035811/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |url-status=live }}</ref>. Үҙ сиратында, альбомдың өсөнсө, «Always Be My Baby», синглы Кэриҙың юғары дебюттарға һәм коммерция яғынан уңышлы ынтылышын дауам итә Йыр [[Billboard Hot 100]]та беренсе аҙнала уҡ икенсе юлды биләй, был үҙенсәлекле ҡаҙаныш булып тора, һәм, ахыр сиктә, йырсының америка чартында беренсе урынды биләгән ун беренсе йыры була<ref>{{Cite web |url=http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |title=Mariah Carey Performs 'Always Be My Baby' in Classic Mariah Fashion |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152152/http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |url-status=live }}</ref>. 1996 йылда 38-се йыллыҡ «Грэмми» тантанаһында ''Daydream'' алты номинацияға эйә була, әммә бер категориялала ла еңмәй. [[Файл:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|thumb|200px|«I Still Believe» клубын төшөрөү, 1998 йылдың декабре]] Артабанғы альбомдары менән Кэри, шул иҫәптән үҙенең эштәренә яңы жанрҙар индереп, үҙенең музыкаль яңғырашын тулыһынса контролдә тота башлай 1997 йылдың уртаһында Кэри Үҙенең Киләһе butterfly альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай[27]. <ref>{{книга|автор=Nickson, Chris.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/164|место=Нью-Йорк|год=1998|страницы=164|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}</ref>. 1997 йылдың уртаһында Кэри уның киләһе ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай<ref name="nickson40">{{книга|автор={{не переведено 5|Chris Nickson|Nickson, Chris|en}}.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/157|год=1998|место=[[Нью-Йорк]]|страницы=157|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}</ref>. Альбом 1997 йылдың сентябрендә сыға һәм тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Альбом яҙҙырыу өсөн ул хәҙерге заман хип-хоп йондоҙҙарынан, шул иҫәптән [[Puff Daddy]] һәм [[Мисси Эллиот]]тан ярҙам һорай. Альбом, уның уңышы элекке дисктар менән сағыштырғанда бер аҙ кәмерәк булһа ла, америка чарттарында беренсе урынға сыға. «Honey» синглы өс аҙна, ә «My All» — аҙна дауамында исемлектең юғары юлында тора. Шуға ҡарамаҫтан, Кэри элекке стиленә әйләнеп ҡайтмай. Киләһе ''#1s'' (америка чарттарында беренсе урынды биләгән 14 синглы йыйынтығы) альбомы өсөн ул [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]], [[Уитни Хьюстон]] һәм [[Brian McKnight|Брайан Макнайт]] менән тректар яҙҙыра. 1999 йылда актёрлыҡ курстарын үткәндән һуң, Кэри [[Рене Зеллвегер]] һәм [[О'Доннелл, Крис|Крисом О’Доннелл]] менән «The Bachelor» (''Холостяк'') фильмында төшә. Шул уҡ йылда ул ''Rainbow'' тигән киләһе студия альбомын сығара. «Heartbreaker» беренсе синглы америка чарттарында беренсе урынды биләй. Йыр төшөрөү өсөн бер нисә миллион доллар тотонолған видеоклип менән оҙатыла. Беренсе синглдың уңышына ҡарамаҫтан, альбом табыныусыларҙың күңелен ҡыра һәм тәнҡитселәр тарафынан тар-мар ителә. Уларҙың күбеһе, айырылышҡандарынан һуң йырсы менән Моттола араһындағы мөнәсәбәт боҙолоу сәбәпле, Кэри контракт шарттарын мөмкин тиклем тиҙерәк үтәү өсөн яңы альбом сығарырға ашыға, тип раҫлай. === 2001—2004: ''Glitter'', ''Charmbracelet'', шәхси һәм һөнәри проблемалары === 1999 йылдың декабрендә Кэри [[Billboard]] баҫмаһы тантанаһында ''«[[Billboard Music Awards|Артист десятилетия]]»'' наградаһын ала, ә 2000 йылдың июлендә [[World Music Awards]] премияһында ''«Самая продаваемая исполнительница тысячелетия»'' махсус наградаһы менән бүләкләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |title=Winners of the WORLD MUSIC AWARDS — may 2000 |access-date=2000-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |archive-date=2000-10-15 |url-status=dead }}</ref>. Columbia Records лейблы етәкселеге менән шәхси һәм профессиональ мәнфәғәттәр конфликты Мэрайяны яҙҙырыу компанияһын ташлап китергә мәжбүр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йырсы 1997 йылда уҡ, Томми Моттола менән айырылышыу процесы тамамланғас, Columbia менән үҙенең профессиональ мөнәсәбәттәрен өҙөргә йыйынған була<ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |title=Mariah Carey Expected to Leave Label —latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083259/http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |url-status=live }}</ref>. 2001 йылдың яҙында [[Los Angeles Times]] бер нисә тауыш яҙҙырыу компанияһының Мэрайя Кэри менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҡыҙыҡһыныуын хәбәр итә. Ахыр сиктә күп кенә лейбл етәкселәре, йырсы менән контракт төҙөү өсөн етерлек сумма бирә алмаясаҡтарын аңлап, сауҙа һуғышына инеүҙән баш тарта<ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |title=Carey Reportedly Signs 4-Album, $80-Million Virgin Records Deal — latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083426/http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |url-status=live }}</ref>. Әммә 2001 йылда финанс шарттары [[Virgin Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһына Кэри менән бығаса булмаған 80 миллион долларлыҡ суммаға контракт төҙөргә ҡамасауламай<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |title=BBC News {{!}} MUSIC {{!}} EMI drops Mariah Carey |access-date=2015-01-30 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513053826/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |url-status=live }}</ref>. Контракт суммаһы музыка индустрияһы тарихында 2001 йылдың йәйенә, ул саҡта америка йырсыһы Уитни Хьюстон Sony [[Sony BMG]] менән 100 миллион долларға килешеү төҙөгәнгә, тиклем рекорд булып ҡала<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |title=The Inside Story of How Mariah Carey and L.A. Reid Reunited (at a Fraction of Her Former $80 Million Deal) {{!}} Billboard |access-date=2015-01-30 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202031720/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |title=Whitney Signs $100 Million Contract — Whitney Houston : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074859/http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |url-status=live }}</ref>. Башҡарыусы үҙенең проекттары өҫтөнән тулы концептуаль һәм ижади контроль ала<ref name=autogenerated2 />. Ул 80-се йылдарҙың бейеү музыкаһы һәм диско-музыка менән рухландырылған саундтрек-альбом яҙҙырырға ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://allmusic.com/album/glitter-r544381 |title=Glitter — Mariah Carey {{!}} Songs, Reviews, Credits, Awards {{!}} AllMusic |access-date=2015-01-30 |archive-date=2011-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211235556/http://www.allmusic.com/album/glitter-r544381 |url-status=live }}</ref>. Бер нисә айҙан һуң, 2001 йылдың июлендә, Кэри физик һәм эмоциональ хәлһеҙләнеүҙән яфалана башлай. Ул үҙенең рәсми сайтында латин башҡарыусыһы [[Луис Мигель]] менән мөнәсәбәттәренең өҙөлөүенә һәм артыҡ арығанлығына зарланып хәбәрҙәр ҡалдыра<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/28/wcarey28.xml News — Latest breaking UK news — Telegraph]{{Недоступная ссылка|date=сентября 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 2001 йылдың 25 июлендә Мэрайя Кэри нервы һәм эмоциональ өҙлөгөү арҡаһында дауаханаға оҙатыла. Йырсыға үҙенең сығыштарын, атап әйткәндә, «Блеск» проектының реклама кампанияһын һәм телеканалдың егерме йыллығына арналған [[MTV]] концертында сығыш яһауын туҡтатып торорға тура килә<ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |title=Diva in Distress : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162706/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Mariah Carey Charmbracelet London.jpg|thumb|right|Кэри во время Charmbracelet World Tour ваҡытында]] 2001 йылда Кэри үҙенең ''«[[Glitter (альбом)|Glitter]]»'' яңы альбомынан Һәм саундтрегынан ''Loverboy'' синглын сығара. Тәнҡитселәр альбомды юҡҡа сығара, һәм был Кэриҙың карьераһында беренсе уңышһыҙлыҡ була. Альбом сығарылғандан һуң бер нисә көн үткәс, Кэриҙы билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында дауаханаға оҙаталар. Virgin менән берлектә эшләүенең киләһе йылында, уның дебют [[фильм]]ы һәм саундтрегы уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында, йырсының популярлығы кәмей. Йырсының шул сәбәпле физик һәм эмоциональ өҙлөгөүе киң билдәлелек ала. 2002 йылдың башында Кэри менән Virgin Records араһындағы килешеү, низағ тыуҙырып, өҙөлә. Хеҙмәттәшлекте тамамлау өсөн рәсми сәбәптәр аталмаһа ла, күп кенә күҙәтеүселәр быға ''Glitter'' альбомының кәм һатылыуы һәм шул уҡ исемле фильмдың халыҡ-ара касса уңышһыҙлығы йоғонто яһаған тип иҫәпләй<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |title=Record Label Pays Dearly To Dismiss Mariah Carey — NYTimes.com |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065902/http://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |url-status=live }}</ref>. 2002 йылда Кэри [[Universal Music Group|Island Records]] компанияһы менән яңы контракт төҙөй. === 2005—2007: ''The Emancipation of Mimi'' менән даны ҡайтыуы === [[Файл:Mariah Carey 2005.jpg|thumb|слева|200px|В 2005 году]] Мэрайя Кэриҙың ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) Унынсы студия альбомы [[The Neptunes]], [[Уэст, Канье|Канье Уэст]] һәм [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] кеүек продюсерҙар ҡатнашлығында яҙҙырыла. ''The Emancipation of Mimi'' 2005 йылда Америка Ҡушма Штаттарында иң күп һатылған альбом була. Элиса Гарднер ''[[USA Today]]'' гәзитендә былай тип яҙа: (Snoop Dogg ҡатнашлығында) һәм «Get Your Number» (Джермейн Дюпри менән) «Say Somethin'» кеүек яңы, уйынлы тректар йырсының хип-хопҡа ҡарата дәртен юғалтмауын иҫбатлай. Әммә йырсы ҡоштоң яңыртылған ышанысын балладалар һәм урта темп йырҙары сағылдыра."<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm |title=Mariah rebounds, Garbage is sweet, Will Smith gets lost |work=USA Today |date=2005-04-13 |access-date=2010-02-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524034213/http://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm }}</ref> [[Файл:Mariah Carey in August 2006 3.jpg|thumb|right|Штат Флорида, 7 август 2006 йыл. Мэрайя үҙенең [[The Adventures of Mimi Tour|Adventures of Mimi Tour]] концертында сығыш яһай.]] ''The Emancipation of Mimi'' заманса ритм-н-блюз жанрында ''[[Grammy Award for Best Contemporary R&B Album|Ритм-н-блюз яңы заман жанры]]'' номинацияһында еңеү яулай, ә «[[We Belong Together]]» синглы 48-се «Грэмми» тантанаһында ''[[Grammy Award for Best Female R&B Vocal Performance|Иң яҡшы Ҡатын-ҡыҙ R&B сығышы (вокал)]]'' һәм ''[[Grammy Award for Best R&B Song|Иң яҡшы R&B йыр]]'' наградаларын ала. 14 аҙна дауамында «We Belong Together» йыры Hot 100 чартында беренсе урынды биләй, был уның соло йырсы булараҡ карьераһында рекорд була. Һуңынан «[[Shake It Off (песня Мэрайи Кэри)|Shake It Off]]» йыры икенсе урынға күтәрелә, һәм Мэрайя Кэри Hot 100 чартының тәүге ике баҫҡысын биләгән беренсе соло йырсы була.<ref>Bronson, Fred. [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html Chart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104025931/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html |date=2012-01-04 }}. ''Billboard''. April 20, 2002. Retrieved July 19, 2008.</ref><ref>Bronson, Fred; «The Billboard Book of Number One Hits», pg. 44</ref><ref>Feldman, Christopher; «The Billboard Book of Number Two Hits»</ref><ref>Jeckell, Barry A. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 «Mariah Matches Hot 100 Milestone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150159/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 |date=2007-09-29 }}. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 9, 2006.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101203143547/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053461 Chart Beat]. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 10, 2008.</ref> 2005 йыл Мэрайя өсөн уңышлы була — уның «[[We Belong Together]]» синглы Hot 100 йыллыҡ йомғаҡлау чартында беренсе урынды биләй,<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |title=Historical Music Chart – 90s Music Chart – 80s Music Chart |publisher=Web.archive.org |date=2007-12-18 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218104131/http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |url-status=unfit }}</ref>, ә ''[[The Emancipation of Mimi]]'' [[Nielsen SoundScan]] һатыуҙы иҫәпкә алыу системаһына ярашлы, 2005 йылда бестселлер альбом була.<ref>{{cite web|author=don&amp;#39;t have one|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/2329/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly/|title=Week Of Dec. 3, 2007: Will Josh Groban's Noel Be SoundScan's No.1 Album of 2007? Is Santa Jolly? – Chart Watch|publisher=New.music.yahoo.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688g79yHO?url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2006 йылдың уртаһында Мэрайя Кэри, бер нисә сығышы туҡтатылһа ла, уның карьераһында иң уңышлыһы булған [[The Adventures of Mimi Tour]] концерт турнеһын башлай.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html «Mariah Carey’s Hong Kong Show Canceled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822114630/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html |date=2016-08-22 }}. ''[[The Washington Post|Washington Post]]''. October 26, 2006. Retrieved December 15, 2007.</ref> 2007 йылда ул ''[[Playboy]]'' журналы март һаны тышлығында кейем кейгән килеш фотосессия үтә.<ref>[https://web.archive.org/web/20070108074730/http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm «Modest Mariah»]{{Dead link|date=March 2010 |url=http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm |id=20070929165808}}. ''[[New York Post]]''. December 31, 2006. Retrieved January 27, 2007.</ref> Шул уҡ ваҡытта Мэрайя порноактриса [[Mary Carey (pornographic actress)|Мэри Кэри]] псевдонимының йырсының исеме менән оҡшашлығы буйынса ялыу бирә.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm |title=Entertainment &#124; Carey battles porn star over name |publisher=BBC News |date=2006-12-09 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104141230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |title=Mariah Carey Battles Porn Star-Turned-Politician Mary Carey Over Stage Name – Business And Money &#124; Business News &#124; Financial News |publisher=Fox News |date=2006-12-11 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |date=2009-05-26 }}</ref> 2006 йылда ''[[Tennessee (film)|Теннесси]]'' (2008) коммерцияға ҡарамаған фильмында ире менән айырылышҡан һәм атаһын эҙләп ике сәйәхәтсе ағаһына ҡушылған маҡсатҡа ынтылышлы йырсы ролен уйнай. Фильм ҡатнаш баһалар ала, әммә ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, [[Рейтер]], «баһаланып етмәгән һәм бик эффектлы», тип йырсының уйнауын маҡтап яҙа.<ref>{{Cite news | title = Mariah Carey surprisingly effective in "Tennessee" | last = Farber | first = Stephen | url = https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501 | agency = [[Reuters]] | newspaper = The Hollywood Reporter | location = New York | date = 2008-05-01 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2009-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505083651/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501 }}</ref> === 2007—2009: ''E=MC²'', икенсе никахы һәм ''Memoirs of an Imperfect Angel'' === [[2007 в музыке|2007 йылды]]ң яҙы йырсы үҙенең ун беренсе ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' студия альбомы өҫтөндә эш башлай<ref>[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 «MARIAH CAREY ANNOUNCES NEW ALBUM E=MC2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081125161726/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 |date=2008-11-25 }} ''MariahCarey.com''.</ref>. 2 апрелдә, «E=MC2» сығыуға ике аҙна ҡалғас, «[[Touch My Body]]» төп синглы йырсының [[Billboard Hot 100|Hot 100]] чартында бөтә ижади карьераһында юғары кимәлдәге ун һигеҙенсе хит була, Америка ''Billboard'' журналы яҙғанса, [[Пресли, Элвис|Элвис Пресли]]ҙы бөтә артистар араһында хиттар һаны буйынса икенсе урынға күсерә<ref>Bronson, Fred. [https://web.archive.org/web/20070217113920/http://www.billboard.com/bbcom/chart_beat/bonus_display.jsp?vnu_content_id=1001736670 «Chart Beat Chat»]. ''Billboard''. December 22, 2005.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ Mariah Carey surpasses Elvis in No. 1s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416064450/http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ |date=2009-04-16 }}. [[MSNBC]]. April 2, 2008.</ref><ref>{{Cite news | title = Mariah, Madonna eclipse Elvis in Billboard charts | last = Pietroluongo | first = Silvio | url = https://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 | agency = [[Reuters]] | newspaper = Billboard | location = New York | date = 2008-04-02 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2011-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402 |date=2011-06-04 }}</ref>. [[Файл:Mariah Carey by David Shankbone.jpg|thumb|200px|«Теннесси» фильмы премьераһында, 2008 йылдың апреле]] 2008 йылда ''Billboard'' журналы Мэрайя Кэриға, йырсыны ''Billboard'' Hot 100 чарты тарихында икенсе иң уңышлы башҡарыусы тип атап, «[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts|бөтә осорҙар буйынса йөҙ артист]]» исемлегендә алтынсы урынды бирә<ref>{{Cite news| url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml | title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |work=Billboard| access-date=2009-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archive-date=2008-09-13|url-status=dead}}</ref>. Мэрайя Кэри шулай уҡ халыҡ-ара чарттарҙа ла, АҠШ-тағы кеүек булмаһа ла, уңышҡа өлгәшә. Әлеге ваҡытта Уның Бөйөк Британияла ике хит-синглы, Австралияла ике һәм Канадала алты беренсе дәрәжәле синглы бар. Японияла уның иң уңышлы синглы ил чартында икенсе урынды биләй<ref>{{cite web|url=http://www.onlineweb.com/theones/|title=A Half Century + Of British Number Ones|publisher=Onlineweb.com|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688g8hWMC?url=http://www.onlineweb.com/theones/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |title=Australian Number One Hits |publisher=Web.archive.org |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080718171731/http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |archive-date = 2008-07-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan%20no1%20single%2068-.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622021037/http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan+no1+single+68-.htm|archive-date=2008-06-22 |title=年間最高売上を記録した洋楽シングル(1968年〜2007年) |publisher=.wbs.ne.jp |access-date=2009-10-21}}</ref>. Мэрайя һәм актёр/комик/рэпер [[Кэннон, Ник|Ник Кэннон]] [[Антигуа]] хосуси утрауында «[[Bye Bye (песня Мэрайи Кэри)|Bye Bye]]» икенсе синглы өсөн музыкаль видеоклип төшөргәндә осраша<ref>[http://www.efluxmedia.com/news_Friends_Shocked_By_Mariah_Careys_Wedding_17122.html. ''E FLux Media''.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Улар 2008 йылдың 30 апрелендә (унда Мэрайяның шәхси биләмәләре булған) [[Windermere Island]] багам утрауында өйләнешә<ref>Liz McNeil. [http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html EXCLUSIVE: See Mariah & Nick’s Wedding Photo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191857/http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html |date=2011-07-07 }}. ''People''. May 7, 2008.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Nick Cannon Relative Confirms He Married Mariah|last=Dubin|first=Danielle|date=2008-05-02|work=People|access-date=2008-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688g99DJY?url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503142429/http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-date=2008-05-03 |title=Nick Cannon's Family Confirms He's Wed Mariah Carey |date=2008-05-02 |publisher=usmagazine.com |access-date=2008-05-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24413267/|title=Mariah Carey reportedly Married in Bahamas|date=2008-05-02|publisher=MSNBC|access-date=2008-05-08|archive-url=https://www.webcitation.org/688g9xhZA?url=http://today.msnbc.msn.com/id/24413267|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. 2008 йылдың октябрендә йырсы [[Long Island Music Hall of Fame]] дан залы исемлегенә индерелә<ref>{{cite web|author=Long Island Music Hall of Fame|url=http://www.limusichalloffame.org/|title=Home of the L.I. Music Hall of Fame|publisher=Limusichalloffame.org|date=2008-11-30|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gAgpYD?url=http://www.limusichalloffame.org/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. Мэрайя [[Сэндлер, Адам|Адама Сэндлер]]ҙың, [[Камео|үҙен-үҙе]] уйнап, ''[[Не шутите с Зоханом]]'' фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша<ref name="smellperfume">Patterson, Sylvia. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/03/16/sv_mariahcarey.xml Mariah Carey: Come in and smell the perfume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521102005/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F03%2F16%2Fsv_mariahcarey.xml |date=2008-05-21 }}. ''[[The Daily Telegraph]]''. March 17, 2008. Retrieved March 31, 2008.</ref><ref>Sampson, Mike. [http://www.joblo.com/index.php?id=16350 «Mariah and Sandler?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005625/http://www.joblo.com/index.php?id=16350 |date=2007-09-27 }}. JoBlo.com. June 11, 2007.</ref>. Мэрайя Кэри 2009 йылдың 20 ғинуарында афроамерикандар араһынан беренсе АҠШ президенты булараҡ ант биргән [[Обама, Барак|Барака Обаманы]]ң инаугурацияһында «[[Hero (песня мэрайи Кэри)|Hero]]» йырын йырлай<ref>{{Cite news |title = MUSIC REVIEW; Music for Many Firsts, Including the First Couple's First Dance |last = Pareles |first = Jon |url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E5DD1F3FF931A15752C0A96F9C8B63 |newspaper = [[The New York Times]] |location = New York |date = 2009-01-22 |access-date = 2011-05-23 |url-status=dead}}</ref>. 2009 йылдың 7 июлендә Мэрайя [[Trey Lorenz|Треем Лоренс]] менән бергә Лос-Анджелестағы [[Стейплс-үҙәк]]тә [[Джексон, Майкл|Майклу Джексонды]] хәтерләү сараһында Jackson 5 төркөмөнөң — «[[I'll Be There (песня The Jackson 5)|I’ll Be There]]» хиты версияһын йырлай<ref>{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|title=Mariah Carey Apologizes For Emotional Performance During Jackson Memorial|publisher=Access Hollywood|date=2009-07-08|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gBXGAz?url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref>. Йырсы, америка башҡарыусыһы [[The-Dream]]дың ''[[Love vs. Money]]'' альбомынан «[[My Love (песня The-Dream)|My Love]]» йырында саҡырылған артист сифатында сығыш яһай<ref>{{Allmusic | class = artist | id = p62404 | tab = credits/date-asc/700 | label = Mariah Carey > Credits |accessdate=2011-05-23}}</ref>. 2009 йылда Мэрайя яҙыусы [[Sapphire (author)|Sapphireны]]ң ''Push'' романы буйынса төшөрөлгән ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмында социаль хеҙмәткәр ролен башҡара. Фильм кино тәнҡитселәренән, атап әйткәндә, Мэрайя Кэриҙың уйнауы буйынса, бик күп ыңғай баһа ала<ref>{{Cite news | title = Dark horse nominees: Will the Oscars nominate 'Avatar'? | last = O'Neil | first = Tom | url = http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html | newspaper = [[Los Angeles Times]] | location = Los Angeles | date = 2009-10-19 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2012-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html |date=2012-02-25 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |title=Precious: Based on the Novel Push by Sapphire |work=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030220546/http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |url-status=live }}</ref>, фильмды ''[[Variety]]'' журналы «абсолют-камил» тип атай<ref>{{Cite news |author=By |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939367&cs=1 |title=Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire Movie Review From The Sundance Film Festival |work=Variety |date=2009-01-18 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428125141/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&jump=review&id=2471&reviewid=VE1117939367&cs=1 }}</ref>. ''Сокровище'' фильмы [[Сандэнс]] кинофестивалендә һәм [[Международный кинофестиваль в Торонто|Торонто халыҡ ара кинофестиваленд]]ә төп наградалар яулай<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm |title=Entertainment &#124; Precious film takes Toronto prize |publisher=BBC News |date=2009-09-20 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001000017/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|title='Precious' scoops top Toronto prize|publisher=Digital Spy|date=2009-09-21|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gC9rMZ?url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news | title = "Precious" wins top Toronto film festival prize | last = French | first = Cameron | url = https://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 | agency = [[Reuters]] | location = New York | date = 2009-09-19 | access-date = 2011-05-23 | archive-date = 2011-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919 |date=2011-02-08 }}</ref>. 2010 йылдың ғинуарында Мэрайя [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] ''Сокровище'' фильмы өсөн ''«Прорыв года»'' номинацияһы буйынса премияға лайыҡ була<ref name=Carey>{{Cite news |author=Daily News Staff |title=Weeks after tipsy awards speech, Mariah Carey pops cork on her own liquor brand, Angel Champagne |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html |work=Daily News |date=2010-01-17 |location=New York |access-date=2011-07-06 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121181857/http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html }}</ref>. [[Файл:Mariahangels.jpg|thumb|left|upright|Мэрайя Кэри 2009 йылда Лас-Вегаста йырлай]] 2009 йылдың 31 декабрендә Мэрайя Кэри Төньяҡ Америка илдәренә: Ҡушма Штаттарға һәм Канадаға үҙенең етенсе [[Angels Advocate Tour]] концерт турын аса<ref name="mcpr">{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|title=Mariah Announces Her "Angels Advocate" tour|date=2009-12-11|access-date=2009-05-03|work=Mariah Carey's Official Website|publisher=Automatic Princess Holdings LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/688gEdsBk?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. === 2010—хәҙерге осор === [[Файл:Mariahparade1.jpg|thumb|left|Мэрайя Кэриҙың [[Magic Kingdom]]да 2010 йылдың 3 декабрендә асыҡ сығышы]] 2010 йылдың авгусында [[The Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] етәксеһе Мэтт Восс [[Сеул]]да үткән пресс-конференцияла [[2 ноябрь]] алты яңы йыр һәм «[[All I Want for Christmas Is You]]» раштыуа классикаһының ремикстарын индергән альбом сығыуын<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|title=Mariah Carey Touches Down in Brazil|publisher=Rap-Up.com|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gItyzF?url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> иғлан итә.<ref>{{cite web|url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|title=Carey Returns With Christmas Album|publisher=W.E.N.N|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gJkfTG?url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> Альбом «[[All I Want for Christmas Is You]]», тип аталасағын һәм алдағы 1994 йылғы мультиплатина лонгплейының — ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' дауамы буласағын әйтә.<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|title=Exclusive: Mariah Carey Christmas Album Title, Release Date Revealed|publisher=Rap-Up.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gLIt97?url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> Мэрайя, бродвей продюсеры [[Marc Shaiman|Марком Шэймен]] менән хеҙмәттәшлек итеп, альбом өсөн бер нисә йыр яҙа. ''Merry Christmas II You'' [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], төп чартында беренсе аҙнала 56 000 дана күсермәһе һатылып, дүртенсе урынды биләй, был йырсының ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' раштыуа альбомы күрһәткестәренән юғарыраҡ була. ''Merry Christmas II You'' — йырсының был чарттың тәүге унлығына ингән ун алтынсы альбомы.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|last=Caulfield|first=Keith|title=Country Albums Rule Top Three on Billboard 200|date=2010-11-10|work=Billboard|access-date=2010-11-11|archive-date=2010-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114060540/http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|url-status=live}}</ref> Альбом [[Top R&B/Hip-Hop Albums|R&B/Hip-Hop Albums]] чартында беренсе урынды биләй, был тарихта рекордҡа өлгәшкән икенсе раштыуа альбомы була,<ref name="http">{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|title=Official Site and Honey B. Fly Fan Club for Mariah Carey news.news|publisher=Mariahcarey.com|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gM122C?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>, шулай уҡ ул байрам Holiday Albums Chart чартында беренсе урынды биләй.<ref name="MCIIY sales MC.com">{{Cite web |url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |title=«Merry Christmas II You» debuts at No.1 on Billboard Charts |access-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114122112/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |archive-date=2010-11-14 |url-status=dead }}</ref> 2010 йылдың майында Мэрайя Кэри, сирләүе сәбәпле, планлаштырылған ''[[For Colored Girls]]'' (адаптации пьесы ''[[For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf]]'') фильмында төшөүҙән баш тарта.<ref>[http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 «Mariah Carey Drops Out of Film Due to Medical Reasons»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028065507/http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 |date=2011-10-28 }}, ''Us'', May 27, 2010</ref> 2010 йылдың 28 октябрендә, төрлө ғәйбәттәрҙән һуң, йырсы үҙенең йөклө булыуын әйтә. что роды состоятся весной 2011 йылдың яҙы бәпес тыуа, ти. Мэрайя Кэри һәм Ник Кэннон туйҙан һуң бала көтһә лә, өмөттәре аҡланмай ҡалған.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|title=Mariah Carey: I'm Pregnant!|work=Huffington Post|access-date=2010-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/688gMcwar?url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2011 йылдың 30 апрелендә, өс йылдан, Мэрайя [[Кесарево сечение|кесарева сечение]] ярҙамында игеҙәктәрен тыуҙыра.<ref>[http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html «Mariah Carey and Nick Cannon Welcome Twins!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234634/http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html |date=2011-06-28 }}. ''E!''. April 30, 2011.</ref><ref>[http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ «Mariah Carey & Nick Cannon Welcome Twins»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815114528/http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ |date=2011-08-15 }}. ''People''. April 30, 2011.</ref> Яңы тыуған бәпестәргә, актриса [[Мэрилин Монро]] хөрмәтенә Монро, тип, һәм Ник өйләнешеү тәҡдимен мароккан стилендәге бүлмәлә биргәнлектән, Мароккан Скотт, тип исемләйҙәр; Скотт — Ник Кэннондың икенсе исеме һәм өләсәһенең фамилияһы.<ref>{{cite web|url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|title=Mariah Carey and Nick Cannon reveal baby names|date=2011-05-04|publisher=CNN Entertainment|author=Denise Quan|archive-url=https://www.webcitation.org/688gNccTq?url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|archive-date=2012-06-03|access-date=2014-08-21|url-status=live}}</ref><ref>[http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 «Mariah Carey Names Twins Moroccan, Monroe: What Will They Do for Mother’s Day?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102220/http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 |date=2011-07-17 }}. ''ABC News''. May 4, 2011.</ref> [[Файл:MariahGMA cropped.jpg|thumb|200px|2014 йыл]]дың [[11 февралендә]] [[Home Shopping Network|HSN]] биргән интервьюһында йырсы, [[Тони Беннетт]]тың ''«Duets»'' альбомы өсөн вның менән дуэт яҙҙырғаны тураһында белдерә.<ref>{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}</ref> [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] һәм Мэрайя «Save the Day» тигән мәрхәмәтлек йырын ижад итә, һәм уны [[Свифт, Тейлор|Тейлор Свифт]], [[Блайдж, Мэри Джей|Джей Блайдж]] һәм [[R. Kelly]] менән башҡара.<ref>{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}</ref> Балалары тыуғандан һуң, Ник Кэннон ''Billboard''ҡа интервьюһында Мэрайя студияла яңы альбом өҫтөнән эшләй башлағанын әйтә.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|title=Nick Cannon, Mariah Carey, Working on New Album|last=Lipshutz|first=Jason|work=Billboard|date=2011-05-13|access-date=2011-05-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041415/http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|url-status=live}}</ref> Ул былай ти: «Мэйрайя ижади процесҡам мөкиббән сумған, беҙҙең балалар бүлмәһендә студия бар, һәм, ғөмүмән, [йөклөлөк] уны төрлө кимәлдә тулыһынса рухландырҙы. Һеҙ мотлаҡ Мэрайяның музыкаль яҡтан яңы һәм феноменаль әйберен тыңларға теләйһегеҙ», һәм Кэри йыл аҙағына яңы альбом сығарырға ниәтләүен раҫлай.<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2011/05/15/2011-05-15_mariah_carey_planning_to_release_a_new_album_this_year_singer_recorded_it_while_.html|title=Mariah Carey Planning to Release Album this Year|last=Perricone|first=Kathleen|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|date=2011-05-16|access-date=2011-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/688gPY8OO?url=http://articles.nydailynews.com/2011-05-15/entertainment/29566889_1_imperfect-angel-nick-cannon-twins|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref> 2015 йылда Кэри [[Sony Music Entertainment]] компанияһы идара иткән [[Epic Records]] лейблы менән яңы контракт төҙөй.<ref name=autogenerated1 /> [[2015 йыл]]дың 18 майыында Кэри ''«[[Number 1 to Infinity]]»'' иң яҡшы хиттарының компиляцияһын яңынан сығара. 2015 йылдың 5 авгусында<ref name=autogenerated3>{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/|title=Главная|publisher=Ivona|access-date=2016-05-30|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529183835/http://ivona.bigmir.net/|url-status=live}}</ref> Мэрайя Кэри Голливуд бульвары 6270 адресы менән, Голливуд Дан аллеяһы йондоҙона лайыҡ була. Уның йондоһоноң һаны — 2556<ref name=autogenerated3 />. == Шәхси тормошо == [[Файл:Mariah Carey with her children.jpg|upright=1.0|thumb|Кэри 2019 йылда игеҙәктәре менән]] 1993-1998 йылдарҙа Кэри музыкаль продюсер Томми Мотолла менән никахта була<ref>{{cite web|url=http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|title=Swan Song|publisher=People|author=Steve Dougherty|lang=en|date=1997-06-16|access-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625192542/http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|archive-date=2015-06-25}}</ref>. 2008 йылдан 2016 йылға тиклем Кэри актёр һәм музыкант [[Кэннон, Ник|Ником Кэннон]] менән ғаилә булып йәшәй<ref>{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|title=Reports: Mariah Carey marries actor Nick Cannon|author=Nekesa Mumbi Moody.|date=2008-03-05|publisher=USA TODAY|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013112015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|title=It's Official! Mariah Carey, Nick Cannon Wedding Photo, Comments Are Released|author=Chris Harris.|date=2008-05-07|publisher=mtv.com|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122034018/http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|url-status=live}}</ref>. Элекке ирле-ҡатынлының игеҙәк балалары — улы Мароккан Скотт Кэннон һәм ҡыҙы Монро Кэннон (2011 йылдың 30 апреле тыуғандар) бар<ref>{{cite web|url=http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=wday.ru|access-date=2011-05-01|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504011743/http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lifenews.ru/news/57502|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=LifeNews|access-date=2011-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/688gkyecf?url=http://www.lifenews.ru/news/57502|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url = http://argumentiru.com/showbiz/2011/05/104888 |title = Певица Мэрайя Кэри родила двойню |author = |date = 2011-05-01 |work = Шоу-бизнес |publisher = [[Аргументы.ру]] |access-date = 2013-06-13 |lang = |archive-url = https://www.webcitation.org/688gno6l8?url=http://news.argumenti.ru/showbiz/2011/05/104888 |archive-date = 2012-06-03 |url-status = live }}</ref>. 2016 йылдың 21 ғинуарында киң мәғлүмәт сараларында Кэри 2015 йылдың июненән бирле осрашҡан миллиардер Джеймс Пакер менән никахлашҡан тигән хәбәр баҫыла<ref>{{Cite web|access-date = 2016-01-22|title = Mariah Carey -- I'M ENGAGED!!!|url = http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|publisher = http://www.tmz.com|archive-date = 2016-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160122043634/http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|url-status = live}}</ref>. В октябре 2016 года пара распалась<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-05-13|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125060128/http://german.imdb.com/|url-status=live}}</ref>. 2016 йылдың деабренән 2023 йылдың декабренә тиклем Кэри бейеүсе Брайан Танака менән осраша<ref>{{cite web|url=http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|title=Брайан Танака признался в любви Мэрайе Кэри|publisher=Elle.ru|lang=ru|date=2016-12-06|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730105826/http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|title=Мэрайю Кэри бросил молодой любовник|publisher=7дней.ру|lang=ru|date=2017-04-10|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730110306/http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|url-status=live}}</ref>. 2017 йылдың июлендә киң мәғлүмәт сараларында<ref>{{Cite web|url=fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|title=Врачи опасаются за здоровье Мэрайи Кэри {{!}} Северная Америка {{!}} ФедералПресс|publisher=ФедералПресс|lang=ru|access-date=2017-07-29|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072107/fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|url-status=live}}</ref>,Пакер менән айырылышҡандан һуң, Кэри стресс арҡаһында, 120 килограммға тиклем ауырлыҡ йыйған, тигән хәбәр барлыҡҡа килә<ref>{{Cite web|title=Мэрайя Кэри сильно изменилась (фото)|url=http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|publisher=Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости|access-date=2017-07-29|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072758/http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|archive-date=2017-07-30|url-status=dead}}</ref>. 2024 йылдың авгусында Кэриҙың 87 йәшлек әсәһе, Патриша, һәм 63 йәшлек өлкән апаһы, Элисон, бер үк көндә вафат була<ref>{{Cite web |url=https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561/ |title=Mariah Carey Confirms Her Mom Patricia and Sister Alison Both Died on Same Day: 'My Heart Is Broken' (Exclusive) |archive-date=2024-08-26 |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221523/https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561 |url-status=live }}</ref>. == Мәрхәмәтлек һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге == Мэрайя Кэри филантроп булып тора, Ул бер нисә тапҡыр The Fresh Air Fund кеүек ойошмаларға аҡса бирә. Ул фонд менән 1990-сы йылдар башында хеҙмәттәшлек итә башлай, һәм ярлы райондарҙан килгән балаларға сәнғәтте өйрәнергә мөмкинлек биргән Нью-Йорктың Фишкилл биҫтәһендә балалар лагерына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Лагерь, «балаларға йомарт ярҙам күрһәткәне өсөн», ''Мэрайя Лагеры'' тип атала,<ref>[https://web.archive.org/web/20080420131226/http://www.freshair.org/summercamp.asp «Fresh Air Fund Summer Programs: Summer Camping»].</ref> позже, она получила награду ''Congressional Horizon Award'' за благотворительную работу в пользу молодёжи.<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml «Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131074113/http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=2011-01-31 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 13, 1999.</ref> Мэрайя ил эсендә, хәүефле сирҙән яфаланған балаларҙың теләк-хыялдарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән [[Make-A-Wish Foundation]] фонды менән эшләүе буйынса танылыу алған; 2006 йылдың ноябрендә үҙенең «сирле балаларҙың теләктәрен тормошҡа ашырыуҙа экстраординар киң күңеллеге һәм ҙур ярҙамы өсөн» ''«Идол фонда Make-A-Wish Foundation»'' премияһына лайыҡ була.<ref>[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 «Mariah Receives Wish Icon Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005154212/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 |date=2007-10-05 }}. MariahCarey.com. November 20, 2006.</ref> Мэрайя [[Департамент полиции города Нью-Йорка|Нью-Йорк полицияһыны]]ң спорт лигаһында ҡатнаша һәм и вносит пожертвования отделу Нью-йорк пресвитериан госпиталенең [[Акушерство|акушерлыҡ]] бүлегенә хәйер һәм иғәнә бүлә. ''MTV Unplugged'' мини-альбомы менән сауҙа иткәндән алынған килемдең процентын төрлө мәрхәмәтлек учреждениеларына бирә. 2008 йылда [[Всемирная продовольственная программа|«Аслыҡтан азат булыу» бөтә донъя хәрәкәте]] йырсыны Яҡшылыҡ ихтыяры илсеһе тип атаны. Ул ресторандар менән хеҙмәттәшлек иткән был ойошмаға хәйер биргән һәр кемгә на предлагает бесплатно скачать песню «[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|Love Story]]» йырын түләүһеҙ күсереп алырға рөхсәт итә.<ref>{{cite press release | publisher = [[Yum! Brands]] | date = 2008-09-24 | title = Yum! Brands Launches World Hunger Relief Campaign To Raise Awareness, Volunteerism and Funds | url = http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp |date=2011-09-28 }}</ref> 2010 йылдың февралендә ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмы өсөн яҙылған «[[100% (песня)|100 %]]» йыры<ref>{{Cite news | title = Mariah Carey will release duet, remix album | last = Kennedy | first = Gerrick D. | url = http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html | newspaper = [[Los Angeles Times]] | location = Los Angeles | date = 2010-02-26 | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2010-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100301032622/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html }}</ref>[[Зимние Олимпийские игры 2010|2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары]] өсөн музыкаль темаларҙың береһе сифатында ҡулланылды; сауҙа итеүҙең барлыҡ килеме [[United States Olympic Committee|АҠШ командаһына]] ебәәрелде.<ref>{{cite press release | publisher = [[AT&T]] | date = 2010-02-11 | title = AT&T to Produce Exclusive Soundtrack for Athletes Competing in 2010 Olympic Winter Games | url = http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&cdvn=news&newsarticleid=30499 | access-date = 2011-05-24 | archive-date = 2011-06-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607231728/http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&cdvn=news&newsarticleid=30499 }}</ref> 1998 йылда ''[[VH1 Divas|Divas Live]]'' мәрхәмәтлек концертында, башҡа йырсы ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, ''Save the Music Foundation'' фондына ярҙам йөҙөнән, иң юғары сифатлы сығыштарының береһе була. Концерт юғары рейтингҡа эйә була, һәм Мэрайя 2000 йылда [[VH1 Divas#Divas 2000|Divas 2000]]дә тағы сығыш яһай. 2007 йылда ''Save the Music Foundation'' үҙенең унынсы байрам кисәһендә мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалынғаны бирле ярҙам иткәне өсөн йырсыға рәхмәт әйтте.<ref>Friedman, Roger. [http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html «Mariah Carey Back: Diva Readies for Dec. 4 Release»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606064559/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html |date=2010-06-06 }}.</ref> Мэрайя Кэри [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|2001 йылдың 11 сентябрь террористик актынан]] зыян күргәндәр өсөн аҡса йыйыу маҡсатында милли телевидение алып барған тапшырыуҙар ''[[America: A Tribute to Heroes]]'' акцияһында ҡатнашты, һәм 2001 йылдың декабрендә [[Косово (историческая область)|Косовола]] тыныслыҡ урынлаштырыусы ғәскәрҙәр алдында йырланы. Мэрайя [[CBS]] бала баҡҡан һәм уллыҡҡа алған ғаиләләрҙәге ысынбарлыҡ тормош тарихтарын документлаштырған ''At Home for the Holidays'' телевизион проектында ҡатнаша,<ref>Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm «Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption»]. ''[[Detroit Free Press]]''. December 21, 2001.</ref> шулай уҡ ул Нью-Йорк ҡала хакимиәте менән берлектә дауаханаларҙың Балалар бүлектәренә лә ярҙам итә. 2005 йылда йырсы Лондонда [[Катрина (ураган)|«Катрина» ураганынан]] зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ойошторолған [[Live 8 concert, London|Live 8 в Лондоне]] концерттар серияһында ла ҡатнаша. 2008 йылдың авгусында Мэрайя Кэри һәм башҡа артистар, [[Бэбифейс]] һәм [[Рид, Эл-Эй|Эл Эй Рид]] ойошторған «[[Stand Up to Cancer|Яман шешкә ҡаршы тороу]]» акцияһында ҡатнашып, мәрхәмәтлек синглын яҙҙыра. 5 сентябрҙә йырсы ҡатын-ҡыҙҙар телевидениела сығыш яһаны.<ref>{{cite web|url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|title="JUST STAND UP" STAR-STUDDED CHARITABLE SINGLE SETS PACE FOR STAND UP TO CANCER FUNDRAISING CAMPAIGN &#124; SU2C|publisher=Standup2cancer.org|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gpz5F1?url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref> Кэри 2006 йылда беренсе тапҡыр [[Intel]] [[Centrino]] персональ компьютерҙары рекламалаған роликта төшә; артабан [[Claire's]] магазиндар селтәре реклама листовкаларында ҡиммәтле биҙәүестәр һәм аксессуарҙарҙы рекламалай.<ref>Paoletta, Michael.[http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html «The branding of Mimi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831151633/http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html |date=2006-08-31 }} ''Billboard''. July 10, 2006.</ref><ref>Serpe, Gina. [https://web.archive.org/web/20060322065807/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,18479,00.html «Mariah Pulls a J.Lo»]. [[E!|E! Online]]. March 3, 2006.</ref> Был осорҙа йырсы [[Pepsi]] һәм [[Motorola]]ның берләшкән реклама кампанияһы сиктәрендә, «[[Time of Your Life (рингтон)|Time of Your Life]]» ла индереп, эксклюзив [[рингтон]]дар серияһын яҙҙыра һәм рекламалай.<ref>[http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp «Mariah Carey Hits Perfect Note With Pepsi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613233103/http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp |date=2011-06-13 }}. [[PR Newswire]]. April 19, 2006.</ref> [[Арден, Элизабет|Элизабет Арден]] косметик компанияһы менән лицензия килешеүе төҙөй һәм 2007 йылда «[[M (духи)|M]]» атамалы үҙенең генә хушбуйын сығара.<ref>Vineyard, Jennifer and Bland, Bridget. [http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true «Mariah Wants All Fans to See Her — And Even Smell Like Her»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202105421/http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true |date=2010-02-02 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 6, 2006.</ref><ref>Naughton, Julie. [http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&query=MARIAH «Ready for a Revival: More Stars Launch Scents»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212011306/http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&query=MARIAH |date=2008-02-12 }}. [[Women's Wear Daily|WWD]].com. June 22, 2007.</ref> ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]'' журналына ярашлы, Мэрайя Кэри күңел асыу индустрияһында алтынсы иң бай ҡатын-ҡыҙ була, 2007 йылда уның финанс хәле 225 млн $, тип баһалана.<ref>[https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 «The Richest 20 Women In Entertainment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730044335/https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 |date=2017-07-30 }}. ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]''. January 18, 2007.</ref> 1990-сы йылдар дауамында йырсы үҙенең синглдарына эшләнгән музыкаль видеоклиптарының режиссёры сифатфнда сығыш яһай. Мэрайя [[Мартел, Дайан|Дайаном Мартел]] менән режиссёрлаған «The Roof (Back in Time)» йырына видеоклибын ''Slant'' журналы бөтә заманаларҙың егермеһенән бере, тип атай.<ref>Gonzalez, Ed and Cinquemani, Sal. [http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp «100 Greatest Music Videos — 20 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195152/http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp |date=2011-06-06 }}. ''[[Slant Magazine|Slant]]''. 2003.</ref> 2008 йылда Кэри вошла в список [[Time 100|йылдың иң абруйлы кешеләре]] исемлегенә индерелә.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ «Sonia, Tata in Time’s most influential list»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505082316/http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=2009-05-05 }}. ''expressindia.com''. May 1, 2008.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&in_page_id=1811 «Tony Blair makes list of 100 most influential people — but there’s no place for Gordon Brown»]. ''[[Daily Mail]]''. May 1, 2008.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''Time''. May 1, 2008.</ref> 2010 йылдың ғинуарында йырсы [[Twitter]] аша ''Angel Champagne'' яңы [[Розовое вино|алһыу]] шампанскийын сығарғанын хәбәр итә.<ref name=Carey/> 29 ноября 2010 года Мэрайя дебютировала на рекламном телевизионном канале [[Home Shopping Network|HSN]] с коллекциями драгоценностей, обуви и парфюма.<ref>{{cite web|url=http://www.hsn.com/mariah-carey/mariah-carey_c-mc_a-7718_xc.aspx?rid=1831&prev=hp|title=Mariah Carey &#124; Mariah Carey Jewelry, Shoes and Fragrances at|publisher=Hsn.com|date=2011-03-04|access-date=2011-04-04|archive-url=http://www.webcitation.org/688gqlTV0|archive-date=2012-06-03}}</ref> 2011 йылдың 11 февралендә ул йылдың яңы сығарылған продукттары менән тағы телеканалда күренә. 2016 йылдың апрелендә йырсы үҙенең тауышын һәм аяҡтарын $35 миллионға страховкалауы билдәле була<ref>{{Cite web |url=http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |title=Mariah Carey's Body Parts are Worth $70 Million |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412114956/http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |url-status=live }}</ref>. == Фильмографияһы == {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Оригиналь атамаһы ! Урыҫ атамаһы ! Роле ! class="unsortable" | Иҫкәрмә |- | 1999 | ''The Bachelor'' | [[Холостяк (фильм, 1999)|Холостяк]] | Илэна | |- | 2001 | ''Glitter'' | [[Блеск (фильм, 2001)|Блеск]] | Билли Фрэнк | Номинация на {{нп5|22nd Golden Raspberry Awards|«Худшая актриса» категорияһында 22-се «Золотая малина»|en}} премияһы. |- | 2002 | ''WiseGirls'' | [[Женская логика (фильм, 2002)|Женская логика]] | Рэйчел | |- | 2003 | ''Death of a Dynasty'' | [[Смерть династии (фильм, 2003)|Смерть династии]] | Үҙен-үҙе | [[Камео]] |- | 2005 | ''State Property 2'' | [[Собственность государства 2]] | Дэймдың ҡатыны | |- | 2008 | ''You Don’t Mess with the Zohan'' | [[Не шутите с Зоханом]] | Үҙен-үҙе | [[Камео]] |- | 2009 | ''Tennessee'' | [[Теннесси (фильм)|Теннесси]] | Кристал | |- | 2009 | ''Precious'' | [[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]] | Миссис Уисс | [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] «Прорыв года» премияһы.<ref>[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ «Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105221157/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ |date=2011-11-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. November 24, 2009.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''[[Variety]]''. November 23, 2009.</ref><br> ''Capri Hollywood International Film Festival'' кинофестивалендә икенсе пландағы актриса.<ref name="carpiaward">{{cite web|url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|title=Mariah Carey Wins Best Supporting Actress|work=moejackson.com|date=2009-12-29|access-date=2010-10-22|archive-url=https://www.webcitation.org/688grOlK7?url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref><br>Номинация — икенсе пландағы иң яҡшы актриса һәм актёрҙар составы өсөн [[Black Reel Awards|Black Reel Award]].<br> [[NAACP Image Award]] номинация — Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу.<br>Номинация — атаҡлы актёрҙар составы өсөн [[АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы премияһы]].<br>Номинация — [[Broadcast Film Critics Association Awards 2009|Critics' Choice Awards]] иң яҡшы актёр составы өсөн. |- | 2013 | ''The Butler'' | [[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]] | Хэтти | |} === Сериалдары === {| class="wikitable sortable" |- ! Йыл ! Үҙенә генә хас атамаһы ! Урыҫ атамаһы ! Роле ! class="unsortable" | Иҫкәрмәләр |- | 2002 | ''Ally McBeal'' |[[Элли Макбил|Элли МакБил]] | Кэнди Кашнип | «[[Список эпизодов телесериала «Элли Макбил»#Пятый сезон: 2001-02|Игра со спичками]]» (5 сезон, 8 серия) |- | 2003 | ''[[The Proud Family]]'' |[[Гордая семья (сериал)|Гордая семья]] | Үҙен-үҙе | Ролде тауышландырыу |} == Дискографияһы == {{main|Дискография альбомов Мэрайи Кэри|Дискография синглов Мэрайи Кэри}} {{col-begin}} {{col-2}} === Студия альбомдары === * ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' (1990) * ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991) * ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) * ''[[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]]'' (1994) * ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) * ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) * ''[[Rainbow (альбом Мэрайи Кэри)|Rainbow]]'' (1999) * ''[[Glitter (альбом)|Glitter]]'' (2001) * ''[[Charmbracelet]]'' (2002) * ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) * ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' (2008) * ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009) * ''[[Merry Christmas II You]]'' (2010) * ''[[Me. I Am Mariah… The Elusive Chanteuse]]'' (2014) * ''[[Caution]]'' (2018)<ref>{{cite web |url=https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |title=Mariah Carey Announces New Album ''Caution'' |author=Will Gottsegen |date=2018-10-15 |website= |publisher=[[Spin (журнал)|Spin]] |access-date=2018-10-17 |lang=en |archive-date=2018-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015235302/https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |url-status=live }}</ref> * ''[[Here for It All]]'' (2025) {{col-2}} === DVD/Видео === * ''[[The First Vision]]'' (1991) * ''[[MTV Unplugged +3]]'' (1992) * ''[[Here Is Mariah Carey]]'' (1993) * ''[[Fantasy: Mariah Carey at Madison Square Garden]]'' (1996) * ''[[Around the World (видео)|Around the World]]'' (1999) * ''[[Number 1’s (DVD)|Number 1’s]]'' (1999) * ''[[The Adventures of Mimi (DVD)|The Adventures of Mimi]]'' (2007) {{col-end}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} === Комментарийҙар === {{комментарийҙар}} == Әҙәбиәт == '''Монографиялар''': * {{Книга|автор={{Не переведено|Никсон, Крис|Chris Nickson|en|Chris Nickson}}|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|язык=en|место=N. Y.|издательство=St. Martin’s Griffin|год=1998|страниц=182|isbn=978-0-312-19512-0|ref=Nickson}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Мэрайя Кэри}} * {{Официальный сайт}} * {{Allmusic new|тип=artist|номер=p62404|имя=Мэрайя Кэри}} [[Категория:Мэрайя Кэри| ]] [[Категория:АҠШ поп-музыканттары]] [[Категория:XX быуат музыканттары]] [[Категория:XXI быуат музыканттары]] [[Категория:АҠШ киноактрисалары]] [[Категория:American Idol ҡатнашыусылары]] [[Категория:АҠШ меценаттары]] [[Категория:АҠШ-тың ритм-н-блюз башҡарыусылары]] [[Категория:Columbia Records башҡарыусылары]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Золотая малина» премияһы лауреаттары]] [[Категория:World Music Awards лауреаттары]] [[Категория:Def Jam Recordings башҡарыусылары]] [[Категория:Virgin Records башҡарыусылары]] [[Категория:Island Records башҡарыусылары]] [[Категория:АҠШ-тың поп-йырсылары]] [[Категория:Иң яҡшы яңы башҡарыусыға «Грэмми» премияһы]] [[Категория:Нью-Йорк штатынан йырсылар]] [[Категория:АҠШ бейеү музыкаһы музыканттары]] [[Категория:Echo Pop премияһы лауреаттары]] [[Категория:Йырҙар авторҙары Дан залы ағзалары]] [[Категория:MTV EMA премияһы лауреаттары]] j5bknye0u3w6au458vp0ejnynqkhmcz Мостафа Мирсәлим 0 200920 1307316 1297127 2026-10-12T22:09:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307316 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Сәйет Мостафа Аға Мирсәлим''' ([[9 июнь]] [[1947 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран инженеры һәм консерватив сәйәсмән, элекке мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры. [[2017 йыл]]ғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат була<ref>В Иране начались президентские выборы. ''«Зеркало недели»'' (19 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 24 февраля 2022 года.</ref>, унда өсөнсө урынды яулай, 1,17 % тауыш ала<ref>Рухани стал победителем президентских выборов в Иране. ''«Укринформ»'' (20 мая 2017). Дата обращения: 8 октября 2017. Архивировано 8 октября 2017 года.</ref> == Иртә тормошо һәм белеме == 1969 йылда Пуатье университетында механика буйынса бакалавр, [[1971 йыл]]да Милли механика һәм авиация техникаһы мәктәбендә механика буйынса магистр дәрәжәһен ала, шул уҡ йылда университеттың аспирантураһында шыйыҡсалар механикаһы һәм термодинамика фәндәре буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1972 йылда Мостафа [[Национальная школа нефти и двигателей|Милли нефть һәм двигателдәр мәктәбендә]] эске яныу двигателдәре буйынса магистр дәрәжәһен ала<ref name="homepage">{{cite web|title=Домашняя страница Сеида Мустафы Аги Мирсалима|url=http://me.aut.ac.ir/S. Mirsalim.htm|publisher=[[Технологический университет имени Амир-Кабира]]|url-status=dead|lang=en}}</ref>. 1976 йылда Эльзас механик сәнәғәтендә стажер булып эшләй, шунан һуң Иранға ҡайта<ref name="id"/>. 1976—1979 йылдарҙа Мостафа [[Тәһран метроһы]]нда операциялар буйынса директор булып эшләй<ref name="id" />. == Карьераһы == [[Иранда Ислам революцияһы|Иран революцияһынан]] һуң Мирсәлим Милли полиция начальнигы булып эшләй<ref name=nyt>{{cite news|title=Iran's Police Chief Chosen as Premier in Compromise Move|work=[[Нью-Йорк Таймс|The New York Times]]|date=1980-07-27|page=1|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|access-date=2017-10-07|archive-date=2012-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021093936/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B10FC345F13778DDDAE0A94DF405B8084F1D3|lang=en}}</ref>. 1980 йылдың июлендә ул саҡтағы президент Аболхәсан Банисадр премьер-министрлыҡ вазифаһына Мостафаның кандидатураһын үҙе өсөн дә, Ислам Республикаһы партияһы вәкилдәре өҫтөнлөк иткән парламент өсөн дә ҡулайлы компромисс кандидат кеүек тәҡдим итә<ref name="nyt" /><ref name="milani">{{книга |заглавие=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |ссылка=https://archive.org/details/makingofiransisl0000mila/page/176 |издательство=[[Westview Press]] |год=1994 |isbn=0-8133-8476-1 |страницы=176 |язык=en |автор=[[Мохсен Милане|Mohsen M. Milani]]}}</ref>. Банисадр баҫым аҫтында Мөхәммәт Әли Раджаи кандидатураһын ҡабул итергә мәжбүр була<ref name="milani" />. 1981—1989 йылдарҙа Мостафа ул саҡтағы президент Али Хаменеи кәңәшсеһе була<ref name="pet1apr" />. [[1989 йыл]]дың башында, ил менән вафатына тиклем 60 йылдан ашыу идара иткән [[Япония]]ның 124-се императоры [[Хирохито]]ның үлеме һәм ерләүҙәре уңайынан, парламент ағзаһы Мирсалим һәм ауыл хужалығы мәсьәләләре буйынса парламент комитеты рәйесе [[Хоссейн Саффар Харанди|Хөсәйен Саффар Харанди]], [[Токио]]лағы Император һарайына килеп етә. 24 февралдә улар Ирандың Япониялағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Хөсәйен Әҙел һәм уның ҡатыны менән император ерләү йолаларында ҡатнаша [[1994 йыл]]да сәйәсмән мәҙәниәт һәм ислам йүнәлеше министры итеп тәғәйенләнә<ref name="pet1apr">{{Cite news|last=Feuilherade|first=Peter|title=Iran: media and the message|url=http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089|accessdate=2013-06-19|publisher=The Middle East|date=1994-04-01|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089|language=en}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFFeuilherade1994">Feuilherade, Peter (1 апреля 1994). [http://www.thefreelibrary.com/Iran%3a+media+and+the+message.-a015353089 Iran: media and the message] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. The Middle East. [https://web.archive.org/web/20140201213635/http://www.thefreelibrary.com/Iran%3A+media+and+the+message.-a015353089 Архивировано] 1 февраля 2014<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 19 июня 2013</span>.</cite></ref> . Уның был вазифала булыу осоро, көслө консерватив [[ислам мәҙәниәте]] йүнәлеше менән айырылып тора, шул иҫәптән репрессия сараларын ҡулланыу аша ул көнбайыштың «мәҙәни баҫымын» булдырмауҙы һәм ислам мәҙәниәтенең тәҡүәлеген маҡсат итеп ҡуя. Уның етәкселегендәге министрлыҡ бер нисә реформистик гәзитте ябыу менән айырыуса таныла<ref>{{Китап|заглавие=Factional Politics in Post-Khomeini Iran|ссылка=https://archive.org/details/factionalpolitic0000mosl/page/221|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|год=2002|isbn=0-8156-2978-8|страницы=221—223|автор=Mehdi Moslem}}</ref> . Һуңыраҡ Ирандың маҡсатҡа ярашлы советына тәғәйенләнә<ref>Appointment of New members of Expediency Discernment Council (англ.) (17 марта 1997). Дата обращения: 7 октября 2017. Архивировано 31 марта 2017 года</ref>. Ул Әмир Кәбир исемендәге технология университетының машиналар төҙөү доценты<ref name="homepage"/>. == Һайлауҙар тарихы == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Йыл ! Һайлауҙар ! Тауыштар һаны ! % ! Тәртип ! Иҫкәрмәләр |- | 2017 йыл | Президент | 478 215 | 1,16 % | 3-сө | style="background:#c66;" | Еңелә |} == Шәхси тормошо == Иран дипломатияһы мәғлүмәттәре буйынса, Мирсәлим француз ҡатынына өйләнгән<ref name="id" />. Ул йөҙөргә ярата, ғәҙәттә һаҡал йөрөтә, яғаһыҙ смокинг һәм ҡара баш кейеме кейә<ref name="id">{{Citation|url=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html|title=Mostafa Mirsalim: Back after Two Decades|issue=Iranian Diplomacy|date=2016-12-18|access-date=2017-05-01}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="">, ''Iranian Diplomacy'', 18 декабря 2016, Архивировано из [http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1965559/Mostafa+Mirsalim+Back+after+Two+Decades.html оригинала] 13 мая 2017<span class="reference-accessdate">, Дата обращения: 1 мая 2017</span></cite></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 июндә тыуғандар]] [[Категория:Тәһранда тыуғандар]] [[Категория:Министрҙар]] mphyw5qr2g1mulj42qrdezayi33ghld Мәрзиә Мәхмәлбаф 0 201022 1307323 1297439 2026-10-12T23:17:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307323 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрзиә Мешкини''' ({{Lang-fa|مرضیه مشکینی}}, [[1969 йыл]], [[Әрдәбил]], [[Иран]]) — Иран [[кинематограф]]исы, кинорежиссёр һәм яҙыусы. Режиссёр Мөхсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, ул уның «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» дебют фильмына сценарий яҙған<ref>{{Citation|last=Gleiberman|first=Owen|title=Women In Black|date=2001-04-20|issue=[[Entertainment Weekly]]|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html|access-date=2008-03-08|author-link=Owen Gleiberman}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319111400/http://www.ew.com/ew/article/0,,280932,00.html |date=2008-03-19 }}</ref> . == Шәхси тормошо == Мәрзиә Мешкини 1969 йылда [[Тәһран]]да тыуған. Тәһран университетында геология һәм биологияны өйрәнә<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=An Iranian Traces the Path of a Woman's Life (Published 2000)|author=Dupont|first=Joan|last2=Tribune|first2=International Herald|url=https://www.nytimes.com/2000/11/24/style/IHT-an-iranian-traces-the-path-of-a-womans-life.html|website=The New York Times|date=2000-11-24|access-date=2020-12-18|lang=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Ул режиссёр Мохсен Мәхмәлбафҡа кейәүгә сыҡҡан, режиссёрҙың тәүге ҡатыны (Фатима, Мешкиниҙың янғында һәләк булған һеңлеһе) уның ике балаһы Самира һәм Мәйсәмдең әсәһе<ref name=":0">{{Cite book|автор=Naficy, Hamid.|заглавие=A social history of Iranian cinema|место=Durham [N.C.]|издательство=Duke University Press|date=2011–2012|pages=128|isbn=978-0-8223-4754-5}}</ref>. Мәрзиә Мешкиниҙың Мәхмәлбафтан шулай уҡ Хана тигән ҡыҙы бар. Ғаилә ағзаларының барыһы ла «Мәхмәлбаф» кинокомпанияһы режиссёрҙары һәм хеҙмәткәрҙәре. == Эше == Мәрзиә Мешкини 1990 йылдар уртаһында Мәхмәлбафта Кино йортоноң өлөшө булараҡ ойошторолған Кино мәктәбендә кинематография өйрәнә<ref>Marziyeh | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref><ref>Makhmalbaf Film House | makhmalbaf. ''www.makhmalbaf.com''. Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Ул MFH платформаһының бер нисә фильмы өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Самира Мәхмәлбафтың 1998 йылғы «Алма» фильмында режиссёр ярҙамсыһы була һәм 1998 йылда Самира Мәхмәлбафтың «Яблоко» фильмында режиссер ярҙамсыһы булып эшләй һәм Хана Мәхмәлбафтың тәүге нәфис фильмы «Будда рухнул от стыда» фильмына сценарий яҙа. Мөхәммәт Хатами президентлығы осоронда илдең сағыштырмаса асыҡлығы күп ҡатын-ҡыҙҙарға, шул иҫәптән Мешкини, Самира, Рахшан Бани-Этемад һәм Мания Әкбәригә киноның бөтә жанрҙарында ла: нәфис фильмдарҙа, документаль фильмдарҙа, видеоарт һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп, Мешкини ҡатын-ҡыҙ режиссерҙарының яңы тулҡынына инә, улар, ниһайәт, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн законлы карьера булараҡ кино төшөрөүгә лә инә<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006">{{Cite book|автор=Ṣadr|first=Ḥamīd Riz̤ā|заглавие=Iranian cinema : a political history|место=London|издательство=I.B. Tauris|isbn=978-1-4294-6254-9}}</ref> . [[2000 йыл]]да Мешкини 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә премия яулаған беренсе Иран ҡатын-ҡыҙы була. Премия «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән дебют фильмы өсөн бирелә<ref>Farsi Cinema À La Biennale Di Venezia — A History — FCC (канадск. англ.). Дата обращения: 21 августа 2020.</ref>. Бынан һуң ул күп һанлы МФХ фильмдары өҫтөндә төрлө ролдәрҙә эшләүен дауам итә. Шулай уҡ [[Афғанстан]]да барған «Берәҙәк эттәр» (2004) фильмын төшөрә, «Ҡар менән килгән кеше» (2009) фильмының режиссерҙашы була. == Тәнҡитле ҡабул итеү == Мешкининың режиссёрлыҡ эштәре араһында «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмы айырыуса юғары баһаға лайыҡ була. Хәмит Реза Садр уны «бәлки, хәҙерге гүзәллек тураһында иң мөһим фильм» тип атай<ref name="Ṣadr, Ḥamīd Riz̤ā, 1956 or 1957–2006"/> . Sight &amp;amp; Sound журналы уны «ғәжәп ябай һәм һоҡланғыс дебют» тип атай<ref>{{Cite journal|first=Michael}}</ref> һәм 2015 йылда ҡатын-ҡыҙҙар режиссерлығында төшөрөлгән 100 юғары баһаланмаған фильмдар исемлегенә индерә<ref>{{Cite journal|first=Jonathan|journal=6}}</ref> . «Берәҙәк эттәр» фильмы тураһында фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» фильмына бик ыңғай баһа биргәндән айырмалы рәүештә, Питер Брэдшоу фильмға ҡарата тәьҫораттарын түбәндәгесә һүрәтләй: «Ниндәй сәйер, аптыратҡан һәм, ахыр сиктә, асыуландырғыс фильм»<ref>Stray Dogs (англ.). ''The Guardian'' (17 августа 2006). Дата обращения: 18 декабря 2020</ref>. == Цензура == [[Файл:Cyclo_d'or_d'honneur_2009.jpg|мини|2009 йылда Азияның Весула халыҡ-ара кинофестиваленең Гран-приһы. Хана Мәхмәлбаф, Мәрзиә Мешкини, Мөхсин Мәхмәлбаф. ]] Ғәббәс Киаростами һәм Самира Мәхмәлбаф кеүек башҡа бер нисә режиссер кеүек үк, Мешкини ла Иран киноһында цензураның роленә ыңғай ҡарай. Тәһранда Америка фильмдарын күрһәтеп булмағас, Иран кинорежиссерҙары ла уның йоғонтоһонан азат. Был Иран кино донъяһына үҙ киноһын булдырырға мөмкинлек бирә<ref name="автоссылка1" />. «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» тигән фильмында Мешкини Иран хөкүмәтенең цензура ҡағиҙәләренең, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙар вәкиллегенә һалынған сикләүҙәрҙең, сиген һәм һығылмалығын аллегорик аллегорик рәүештә һынай<ref>{{Cite news|title=Iran's 'Woman,' on the Verge|author=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/entertainment/movies/reviews/dayibecamewomankempley.htm|work=[[The Washington Post]]}}</ref> . == Наградалары == * Көмөш Хьюго (Иң яҡшы дебют фильмы) «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн, Чикаго халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» фильмы өсөн ЮНЕСКО премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн» өсөн Исвема премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * «Мин ҡатын-ҡыҙ булып киткән көн» өсөн «Иң яҡшы дебют фильмы» өсөн CinemAvvenire премияһы, 57-се Венеция халыҡ-ара кинофестивале (2000) * 61-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Берәҙәк эттәр» фильмы өсөн асыҡ премия (2004) * 2005 йылда NETPAC/FIPRESCI премияһы, 18-се Сингапур халыҡ-ара кинофестиваленең NETPAC/FIPRESCI (2005) * Жюри ағзаһы: 2025 йылдың сентябрендә Мешкини 30-сы Пусан халыҡ-ара кинофестивалендә конкурс жюриһы ағзаһы булып эшләй<ref>''Shackleton, Liz.'' Na Hongjin To Head Busan’s Competition Jury; Tony Leung Ka-fai & Nandita Das Among Jury Members (англ.). ''Deadline'' (2 сентября 2025). Дата обращения: 3 сентября 2025.</ref> == Фильмография == {| class="wikitable" |+ ! '''Йыл''' ! Исеме ! Режиссёр ! Сценарий авторы ! Режиссёр ярҙамсыһы ! Кинооператор ! Мөхәррир |- | 1998 йыл | ''Алма'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''Таҡталар'' | | | ✔ | | |- | 2000 йыл | ''[[День, когда я стала женщиной|Мин ҡатын-ҡыҙ булған көн .]]'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2002 йыл | ''11 сентябрь'' | | | ✔ | | |- | 2002 йыл | ''Афған алфавиты .'' | | | | ✔ | |- | 2003 йыл | ''Киске сәғәт биштә .'' | | | ✔ | | |- | 2004 йыл | ''Берәҙәк эттәр .'' | ✔ | ✔ | | | |- | 2005 йыл | ''Секс һәм фәлсәфә'' | | | ✔ | | |- | 2007 йыл | ''Будда ояттан ҡолаған'' | | ✔ | | | |- | 2008 йыл | ''Ике аяҡлы ат'' | | | ✔ | | |- | 2009 йыл | ''Ҡар менән килгән кеше'' | ✔ | | | | |- | 2013 йыл | ''Оҙайлы йылмайыу'' | | | | | ✔ |- | 2014 йыл | ''Президент'' | | ✔ | | | ✔ |- | 2019 йыл | ''Марге һәм уның әсәһе'' | | ✔ | | | |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иран кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] [[Категория:Яҙыусылар]] [[Категория:Кинематографистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] ivsn3vhb9hh1oyy31ipbu2y3ydeeyii Фекерләшеү:Кесе Быҙаулыҡ 1 201549 1307296 1306856 2026-10-12T14:09:10Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина этой части. 1307296 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 21 км) уң ҡушылдығы. 5r7hvj81wmpnvhcby56gc4tf25hsn3u Фекерләшеү:Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы) 1 201550 1307297 1306854 2026-10-12T14:11:25Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина этой стороны. 1307297 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 21 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:22, 22 сентябрь 2026 (UTC) ezbrx7gs5b7tm8n6wgucyn0q5pi1y96 Ҡалып:Potd/2026-10-13 10 201593 1307303 2026-10-12T17:21:33Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Desert elephant (Loxodonta africana) spraying sand.jpg 1307303 wikitext text/x-wiki Desert elephant (Loxodonta africana) spraying sand.jpg 9gnfomf9bjb2cynqei06zunl0ds7x8s Ҡалып:Potd/2026-10-14 10 201594 1307327 2026-10-13T08:53:01Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Great Blue Heron (Ardea herodias), hunting.jpg 1307327 wikitext text/x-wiki Great Blue Heron (Ardea herodias), hunting.jpg go4x1elstfzxufkuhdzhjqa4zbi2xh6