Себер татарҙары теле

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Себер татарҙары теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89935</id>
    <revision>
      <id>1307328</id>
      <parentid>1307072</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T20:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fxan</username>
        <id>30692</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-54253-12|~2026-54253-12]] эшләгән [[Special:Diff/1307072|1307072]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-54253-12|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1307328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40560" sha1="0a5hu7rc23o3yuqt1wi1s9x8hs19z2l" xml:space="preserve">{{Язык
|цвет = алтайские
|имя = Себер татарҙары теле 			
|самоназвание = татарча, себер татар теле&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;Баязитова Ф.С., Хайрутдинова Т.Х., Барсукова Р.С., Садыкова З.Р., Рамазанова Д.Б., Татарские народные говоры. В двух книгах. Книга первая. Казань: Мәгариф, 2008. – С.118 — С.126.&lt;/ref&gt;&lt;!--{{уточнить страницу|26|07|2021}}--&gt;&lt;ref name=&quot;tumkon&quot;&gt;Тумашева Д.Г. Көнбатыш Себер татарлары теле: Грамматик очерк һəм сүзлек / Д.Г.Тумашева – Казан: Казан дəүлəт ун-ты нəшрияты, 1961. – Б. 182.&lt;/ref&gt;, татарца&lt;ref&gt;Милли-мәдәни мирасыбыз: Томск өлкәсе татарлары. – Казан, 2016. – Б.220-237. – (Фәнни экспедицияләр хәзинә сен­нән; ундүртенче китап).ISBN 978 ­5­93091­216­6&lt;/ref&gt;, себер тел‎, себертатарца‎, сыбыр тел, сыбырца&lt;ref name=&quot;этнология&quot;&gt;‎[https://www.ethnologue.com/language/sty/ Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2023. Ethnologue: Languages of the World. Twenty-sixth edition. Dallas, Texas: SIL International.]&lt;/ref&gt;, параба, бараба&lt;ref&gt;Дмитриева Л. В. Язык барабинских татар // Языки народов СССР. Т. II. Тюркские языки. М. 1966.&lt;/ref&gt;, яүштә, чат, цат, калмак&lt;ref&gt;Кимеев В. М., Кривоногов В. П. Трансформация этнического самосознания калмаков // Этнографическое обозрение. — 1996. — № 2. — С. 127.&lt;/ref&gt;
|страны ={{RUS}}
|регионы = [[Ҡурған өлкәһе]], [[Төмән өлкәһе]], [[Омск өлкәһе]], [[Новосибирск өлкәһе]], [[Томск өлкәһе]], [[Кемерово өлкәһе]]
|официальный язык =
|регулирующая организация =
|число носителей =100 000
|рейтинг =
|вымер =
|категория = [[Евразия телдәре]]
|классификация =
[[Алтай телдәре|Алтай ғаиләһе]]
: [[Төрки телдәре|Төрки  тармаҡ]]
:: [[Ҡыпсаҡ телдәре|Ҡыпсаҡ төркөмө]]
:::Волга буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә
|письмо = юҡ
|ГОСТ 7.75–97 = 
|ISO1 =
|ISO2 = 
|ISO3 = sty&lt;ref&gt;[https://tatar-congress.org/ru/blog/yazyk-sibirskih-tatar-poluchil-mezhdunarodnoe-priznanie/ Язык сибирских татар получил международное признание.]&lt;/ref&gt;
}}

'''Себер татарҙары теле, татар теленең көнсығыш, себер татарҙары диалекты''' ({{lang-tt|себер татарлары теле}}, үҙ атамаһы {{lang-sty|татарча, себер татар теле&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;Баязитова Ф.С., Хайрутдинова Т.Х., Барсукова Р.С., Садыкова З.Р., Рамазанова Д.Б., Татарские народные говоры. В двух книгах. Книга первая. Казань: Мәгариф, 2008. – С.118 — С.126.&lt;/ref&gt;&lt;!--{{уточнить страницу|26|07|2021}}--&gt;&lt;ref name=&quot;tumkon2&quot;&gt;Тумашева Д.Г. Көнбатыш Себер татарлары теле: Грамматик очерк һəм сүзлек / Д.Г.Тумашева – Казан: Казан дəүлəт ун-ты нəшрияты, 1961. – Б. 182.&lt;/ref&gt;, татарца&lt;ref&gt;Милли-мәдәни мирасыбыз: Томск өлкәсе татарлары. – Казан, 2016. – Б.220-237. – (Фәнни экспедицияләр хәзинә сен­нән; ундүртенче китап).ISBN 978 ­5­93091­216­6&lt;/ref&gt;, себер тел‎, себертатарца‎, сыбыр тел, сыбырца&lt;ref name=&quot;этнология&quot;&gt;‎[https://www.ethnologue.com/language/sty/ Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2023. Ethnologue: Languages of the World. Twenty-sixth edition. Dallas, Texas: SIL International.]&lt;/ref&gt;, параба, бараба&lt;ref&gt;Дмитриева Л. В. Язык барабинских татар // Языки народов СССР. Т. II. Тюркские языки. М. 1966.&lt;/ref&gt;, яүштә, чат, цат, калмак&lt;ref&gt;Кимеев В. М., Кривоногов В. П. Трансформация этнического самосознания калмаков // Этнографическое обозрение. — 1996. — № 2. — С. 127.&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;этнология&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Русско-сибирскотатарский словарь / Урысца-сыбырца сүслек. — Тюмень, 2010.&lt;/ref&gt;) — [[себер татарҙары]]ның туған теле.&lt;ref name=&quot;этнология&quot; /&gt; 

Себер татарҙары теле өс диалектҡа бүленә: тубыл-иртыш, бараба һәм томск диалекттары. Татар теленең Себерҙә таралған был диалекттары, татар һәм башҡорт телдәре менән бергә үҙ-ара бик яҡын булған төрки телдәрҙең бер төркөмөн тәшкил итәләр. Шул уҡ ваҡытта татар теле юғалыу ҡурҡынысы булмаған телдәр араһына керһә, башҡорт теле лә сағыштырмаса стабиль тел булып һанала, әммә хәүефле булып тора, әммә Волга буйы татар теле менән тығыҙ бәйле төрки себер татар теле ҡурҡыныс аҫтында, был уның ауыл ерлегендә йәшәүселәр араһында ғына таралыуы менән бәйле.&lt;ref&gt;{{cite web|title=UNESCO ''Atlas of the World's Languages in Danger''|url=http://www.unesco.org/tools/fileretrieve/43fdd320.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531155026/http://www.unesco.org/tools/fileretrieve/43fdd320.pdf|archive-date=2022-05-31|language=English|publisher=UNESCO|year=2010|accessdate=2022-05-31}}&lt;/ref&gt;

2013 йылдан башлап ноябрь-декабрь айҙарында себер татар теле байрамы уҙғарыла&lt;ref&gt;[https://ktto.ru/novosti/aktualno/den-sibirskotatarskogo-yazyika-v-tyumeni-novaya-data-v-istorii-naroda-2/ День сибирскотатарского языка в Тюмени – новая дата в истории народа]&lt;/ref&gt;.

== Классификациялар ==
Телде классификациялау бәхәсле мәсьәлә. 2013 йылда халыҡ-ара кимәлдә айырым тел тип таныла&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/problema-opredeleniya-statusa-sibirskih-tatar-kak-korennogo-naroda-zapadnoy-sibiri/viewer Проблемы определения статуса сибирских татар как коренного народа Западной Сибири]&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙ аллы [[Төрки телдәр|төрки тел]] тип һанай&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{Cite web |url=http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/92-Iskhakov.pdf |title=Исхакова С. М., Валеев Ф. Т. «Сибирские татары: этнокультурные и политические проблемы возрождения» |accessdate=2012-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619134226/http://www.tatar-hist.ru/sibir-tatar.htm |archivedate=2015-06-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619134226/http://www.tatar-hist.ru/sibir-tatar.htm |date=2015-06-19 }}&lt;/ref&gt;. Башҡа тикшеренеүселәр уны [[татар теле]]нең көнсығыш диалекты (себер татарҙары диалекты) тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/76913/ Татар теле. Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124233419/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13448-tatar-tele |date=2020-11-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Ахатов Г. Х.|заглавие=Вопросы методики преподавания татарского языка в условиях восточного диалекта|ответственный=|издание=|место=Тобольск|издательство=|год=1958|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Poppe Nicholas|заглавие=Introduction to Altaic linguistics|ответственный=|издание=|место=Wiesbaden|издательство=Onno Harrassowitz|год=1965|страницы=45|страниц=212|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции|ответственный=Э. Р. Тенишев|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=2002|страницы=767|страниц=732|isbn=}}&lt;/ref&gt; йәки татар теле диалекттарының көнсығыш төркөмө тип ҡарай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Тумашева Д. Г.|заглавие=Диалекты сибирских татар: опыт сравнительного исследования|ответственный=|издание=|место=Казань|издательство=|год=1977|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Рамазанова Д. Б.|заглавие=Сибирско-татарские диалекты и говоры татарского языка|ссылка=|язык=|издание=Материалы IX Всероссийской научно-практической конференции «Сулеймановские чтения — 2006». Тюмень,|тип=|год=2006|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=89—90|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Ниязова Г. Н.|заглавие=Генетические пласты лексики материальной культуры тоболо-иртышского диалекта сибирских татар|ссылка=|издание=Вестн. Том. гос. университета. 2007. № 304|тип=|год=2007|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Насибуллина А. Х. Древнетюркский пласт лексики тоболо-иртышского диалекта татарского языка// Сулеймановские чтения — 2006 : материалы IX Всероссийской научно-практической конференции (г. Тюмень, 18-19 мая 2006 г.). — Тюмень : Экспресс, 2006. — С. 75-76.&lt;/ref&gt;.

=== [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]] классификацияһы ===
* '''Көнсығыш төркөмө''': [[Алтай]], [[Обь]],[[ Йәнәсәй]] [[төркиҙәр]]е һәм [[Чулымдар|Чулым]] татарҙары, тофалар, хаҡастар, шорҙар һәм тывалар телдәре һәм диалекттары;
* '''Көнбайыш төркөмө''': Көнбайыш себер татарҙары һөйләштәре, [[ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[башҡорт теле|башҡорт]], [[татар теле|татар]] һәм, шартлы рәүештә, [[ҡарағалпаҡ теле|ҡарағалпаҡ]] телдәре;
* '''Урта Азия төркөмө''': [[уйғыр теле|уйғыр]] һәм [[үзбәк теле|үзбәк телдәре]];
* '''Көньяҡ төркөмө''': [[төркмән теле|төркмән]], [[әзербайжан теле|әзербайжан]], [[төрөк теле|төрөк]] һәм ҡайһы бер көньяҡ яр буйҙары һөйләштәре [[ҡырым-татар теле|ҡырым-татар телдәре]];
* [[Яҡут теле]] махсус рәүештә&lt;ref&gt;Гаджиева Н. З. Тюркские языки. // Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990. — С. 527—529)&lt;/ref&gt;.

=== В. А. Богородицкий классификацияһы ===
* '''Төньяҡ-көнсығыш''' — [[яҡут теле|яҡут]], [[тофалар теле|ҡарағас]] һәм [[тыва теле]];
* '''Хаҡас (абаҡан)''' — [[хаҡас]] халҡы [[сағай диалекты|сағай]], [[белтир диалекты|белтир]], [[ҡойбал диалекты|ҡойбал]], [[ҡасын диалекты|ҡасын]] һәм [[ҡыҙыл диалекты|ҡыҙыл]] һөйләштәре;
* '''Алтай''' — көньяҡ тармағы менән: [[алтай теле|алтай]] һәм [[телеут теле]] һәм төньяҡ тармағы менән: [[тубалар]] һәм ҡайһы бер башҡа диалекттар;
* '''Көнбайыш-себер''' — [[себер теле|себер татарҙары теленең]] бөтә диалекттары''';
* '''Урал буйы-Урал яны''' — [[татар теле|татар]] һәм [[башҡорт теле|башҡорт телдәре]];
* '''Урта Азия''' — [[уйғыр теле|уйғыр]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]], [[үзбәк теле|үзбәк]], [[ҡарағалпаҡ теле|ҡарағалпаҡ телдәре]];
* '''Көньяҡ-көнбайыш''' — [[төркмән теле|төркмән]], [[әзербайжан теле|әзербайжан]], [[ҡумыҡ теле|ҡумыҡ]], [[ғағауз теле|ғағауз]] һәм [[төрөк теле|төрөк телдәре]]&lt;ref name=&quot;bogor&quot;&gt;Богородицкий В. А. Введение в татарское языкознание. Казань, 1934.&lt;/ref&gt;.

=== Д. Г. Тумашева классификацияһы ===
* '''Тубыл-иртыш:'''
** төмән һөйләше — Төмән өлкәһе, Ялутор районы, Түбәнге Тавды, [[Исәт районы|Исәт]], Заводоук районы;
** тубыл һөйләше — Төмән өлкәһе [[Тубыл районы|Тубыл]] (элекке Байҡал менән), Вағай районы (элекке Дубровинск менән), Ярков районы
* көнсығыш-тубыл (туҡыҙ-уват) һөйләш төрө — Вағай районы;
** Болотье аръяғы һөйләше — Төмән өлкәһе Тубыл, [[Уват районы]];
** тәүриз (ҡурдағ, ҡуртаҡ) һөйләше — Омск өлкәһе Тәүриз, Усть-Ишем, Знаменка районы;
** тара һөйләше — Омск өлкәһе Тара районы, [Большереченка районы, Колосов районы.
* '''[[Бараба диалекты|Бараба]]''' — Новосибирск өлкәһе Бараба районы, Куйбышев районы, Кыштов районы, Венгеров районы, Уба районы, Чанов районы&lt;ref&gt;Корусенко С. Н., Кулешова Н. В. Генеалогия и этническая история барабинских и курдакско-саргатских татар. — Новосибирск, 1999. — С.6.&lt;/ref&gt;.
* '''[[Томск диалекты|Томск]]:'''
** әүештә-чат һөйләше — Томск өлкәһе Томск районы;
** ҡалмаҡ һөйләше — Кемеров өлкәһе Юрға районы;
** чат (орск һөйләше) — Новосибирск өлкәһе Колыван районы.

Д. Г. Тумашева себер татарҙар диалекттарын татар теле составына индерә&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Уның фекеренсә, грамматик ҡоролошо өлкәһендә бараба диалекты алтай, ҡырғыҙ телдәренең көньяҡ диалекттарына ҡарай һәм хаҡас, шор, тыва һәм уларҙың чулым-төрки телдәре менән дөйөм һыҙаттары бар. Томск диалекты алтай һәм уға туғандаш телдәргә тағы ла яҡыныраҡ. Тубыл-иртыш диалектының тәүриз һөйләшендә алтай, хаҡас һәм шор телдәренә хас күп кенә көнсығыш-төрки элементтар билдәләнә.

== Өйрәнеү тарихы ==
'''Себер татар телен''' фәнни яҡтан өйрәнергә маташыуҙар [[XVIII быуат]] аҙағына ҡарай. Себер татарҙарының теленә ҡыҙыҡһыныу себер татарҙарын христианлыҡҡа ылыҡтырыу буйынса миссионер кадрҙарҙы әҙерләү маҡсатында көсәйә. [[XVIII]] быуат аҙағында (1783 йыл) себер татар теле уҡытыла башлай, әммә себер татарҙары туған телен өйрәнеүҙән баш тарталар, сөнки яҙма теле мосолман халҡы булараҡ себер татарҙары уны христианлашыу теле тип ҡабул итә.

Миссионерлыҡ маҡсатында Тубыл халыҡ училищеһының татар теле уҡытыусыһы Иосиф Гиганов тарафынан бик ҙур эш башҡарыла. 1801 йылда уның «Татар теле грамматикаһы» баҫтырыла&lt;ref&gt;Гиганов И. Грамматика татарского языка, сочинённая в Тобольской главной школе учителем татарского языка, Софийского Собора священником Иосифом Гигановым. СПб., 1801.&lt;/ref&gt;. 1804 йылда икенсе китабы донъя күрә — «Рәсәй-татар һүҙлеге»&lt;ref name=&quot;Викитека РБС&quot;&gt;{{ВТ-РБС|Гиганов, Иосиф}}&lt;/ref&gt;. Китап исемендәге «татар» һүҙен себер татар тип аңларға кәрәк. Һүҙлеккә 10 меңдән ашыу һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр ингән. Һүҙлектә ''йыуык'' — «близко», ''тора''- «город», ''кунагөй''- «гостиница», ''коток'-' «колодец», ''сый''- «честь» һәм башҡа һүҙҙәр бар, ә шулай уҡ Инзил — «Евангелие», Индзильче — «евангелист» кеүек терминдар ҡулланылған.

1802 йылда [[Санкт-Петербург]]та Саускан мәктәбе уҡытыусыһы Ниәт-Баки Атнометовтың себер татарҙары мәктәптәрендәге башланғыс кластары уҡыусылары өсөн уҡытыу әҫбабы сифатында «Ғәрәп һәм татар яҙмаһы әлифбаһы» баҫтырыла&lt;ref&gt;Атнаметов Н. Б. Букварь татарского и арабского письма с приложением слов со знаками, показывающими их выговор. Под рук. И. Гиганова. СПб., 1802.&lt;/ref&gt;. Был китаптың ҡиммәте — себер татарҙары телендә дәреслек төҙөргә маташыуында.

Себер татарҙары теле менән Себер тарихсыһы Г. Ф. Миллер ҙа ҡыҙыҡһына&lt;ref name=&quot;ahat&quot;&gt;Ахатов Г. Х. Диалект [[сибирские татары|западносибирских татар]]. Уфа, 1963. 195 с.&lt;/ref&gt;.
[[XVIII]] быуатта матбуғат биттәрендә Себер аборигендарының мәҙәниәтенә, көнкүрешенә бағышланған публикациялар күбәйә. Мәҫәлән, &quot;Тубыл губерна хәбәрҙәре&quot;ндә (1861) И. Юшков «Себер татарҙары» мәҡәләһендә тубыл татарҙары фонетикаһы, лексикаһы буйынса материалдар баҫтыра. Ул телде анализлай һәм унда өс фонетик үҙенсәлек таба:
# көтөлгән яңғырау тартынҡы '''''б''''', '''''з''''', '''''д'''' өндәре урынында '''''п''''', '''''с''''', '''''т''''' һаңғырау тартынҡыларын ҡулланыу (''пүлмә'' &lt; «комната», ''син'' «способность», ''тус'' «друг»);
# боронғо төрки '''''ч''''' өнө '''''ц''''' менән алыштырыла (''пыцак'' «нож», ''акца'' «деньги»);
# ғәрәп-фарсы сығышлы һүҙҙәрҙә '''''ч''''' өнө '''''җ''''' өнөнә тура килеүе (''чан'' &lt; җан «душа»).

Төрки телдәрен тикшеренеүсе [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]] Себер татарҙары теле буйынса хеҙмәттәрен ҡалдыра. «Көньяҡ себерҙә һәм Жуңғар далаһында йәшәгән төрки ҡәбиләләрҙең халыҡ әҙәбиәте өогөләре» хеҙмәтендәге IV өлөшө бараба, тара, тубыл һәм төмән татарҙары һөйләштәренә арналған. В. В. Радлов йыйған фольклор материалдар үҙ ҡиммәтен әле лә юғалтмаған, сөнки улар фонетик транскрипцияла яҙылған һәм тулыһынса себер татарҙары теленең үҙенсәлекле һыҙаттарын сағылдыра&lt;ref name=&quot;ahat&quot; /&gt;. В. В. Радлов себер татарҙары телендә ике диалект күрһәтә: бараба диалекты, һәм тубыл-иртыш диалекты, йәғни тара, тубыл, төмән татарҙары.
1903 йылда ул ваҡыттағы күренекле төркиәтселәрҙең береһе проф. Н. Ф. Катанов Ҡаҙанда «Үрәнхай телен тикшереү тәжрибәһе» исемле китабын баҫтыра. Унда автор үрәнхай (тыва) телен ентекле тасуирлай һәм тел белгесе булараҡ уны бөтә төрки телдәре (42 тере һәм 5 юҡҡа сыҡҡан), шул иҫәптән себер татарҙары теле менән сағыштырған.
 
Тубылда 1904 йылда тубыл округы татарҙары һөйләшендә ҙур булмаған һүҙлек сығарыла, ә 1905 йылда — «Урыҫ-татар һөйләшеү китабы», ул себер татарҙарын урыҫ телен өйрәнеү маҡсатында тәғәйенләнә. &quot;Ҡыҫҡаса урыҫ-татар һүҙлеге&quot;ндә диалект һүҙҙәре тематик рәүештә классификациялана. Әле һүҙлек төҙөлөшө буйынса И. ГигановтыңЭ «Граммтикаһы» нан айырылмай, әммә унда, башҡа һүҙлектәрҙән айырмалы рәүештә, синоним төркөмдәренең исемлектәре бирелгән. Мәҫәлән, ''куца'', ''әкә'' «өлкән ағай», ''цәцгелцә'', ''пау типкец'' «бәүелсәк», ''әйәрлек'', ''таңлы'' «тәрән аҡыл», ''көйгәләк'', ''тис кеше'' «ҡыҙыу», ''шир арсар'' «ахмаҡ», ''аңкарай'', ''мәцкәй'' «һаран» и др.

[[XIX быуат]] башында себер татарҙар телен өйрәнеү элеккесә православие миссионерлыҡ йәмғиәте комитеты тарафынан алып барыла. 1906 йылда [[Тубыл]]да «Урыҫ-татар әлифбәһе» (урыҫ телендә һәм Тубыл губернаһы татарҙары һөйләшендә), баҫтырыла, ул ике өлөштән тора — себер татар һәм урыҫ, һәр береүендә алфавит һәм бер нисә өгөт-нәсихәт бирелгән. Әлеге китаптарҙы төҙөү барышында миссионерҙар ябай кешегә аңлайышлы булһын өсөн, ул ваҡыттағы халыҡ телен ҡулланырға тырышалар, әммә был ысул себер татарҙарын яҙма теленән баш тартыуға килтерә.
Совет осоронда себер теле тәрәнерәк өйрәнелә башлай. 20-30-сы йылдарҙан себер татарҙары телетатар теленең диалекттары системаһы объект булараҡ ҡарала. Ул йылдарҙа Себергә бер нисә фәнни экспедиция ойошторола.
 
В. А. Богородицкий себер татарҙар телен төрки телдәрҙең көнбайыш-төрки төркөмөнә индерә. Уның фекеренсә, бында чулым, бараба, тубыл, ишем, төмән һәм тура татарҙары инә. Ишем татарҙарынан тыш, бөтә ошо исемләнгән телдәрҙә Ц-лаштырыу ҡулланыла. Көнбайыш-себер диалекттары, Богородицкий фекеренсә, Волга буйы-Урал яны телдәр өлкәһенә күсеү юлында. Уларҙа элекке төрки вокализм ошо йүнәлештә үҙгәреүҙең баш фазаһында тора. Мәҫәлән, төрки О өнө Ү тип үҙгәрә, ә төрки У өнө ябай ҡыҫҡа «у» булып ҡала&lt;ref name=&quot;bogor&quot; /&gt;.

1940 йылда «Совет мәктәбе» журналында Латыф Зәләйҙең «Татар теле диалекттары» исемле мәҡәләһе донъя күрә, уның икенсе өлөшөндә тубыл татарҙары теле буйынса материалдар бар — «Тобол татарлар сөйләү телендәге кайбер үзенчәлекләрне күрсәткән материаллар». Автор Омск өлкәһе Байҡал районы аттарҙарның телен анализлай, шулай уҡ Омск өлкәһе тара татарҙары һөйләштәренән, шулай уҡ Свердловск өлкәһендәге бардым татарҙары теленән миҫалдар килтерә. Был мәҡәләлә Л. Зәләй беренсе тапҡыр себер татарҙары телен билдәләү өсөн «көнсығыш диалекты» терминын ҡуллана. Әммә ул осорҙа себер татарҙары теле буйынса бер генә фундаменталь хеҙмәт булмай. Л. Зәләйҙең иң мөһим хеҙмәттәре, шул иҫәптән, диссертациялары, татар теленең урта диалектына арналған.
Себер татарҙары теле күп йылдар дауамында диалект үҙенсәлектәрен үҙ ареалында ентекле, системалы тикшеренеүгә мохтаж, совет ғалимдары был эшкә тотонорға баҙнат итмәне.

Ғәбделхай Әхәтов себер татарҙар теле үҙенсәлектәрен тәрәнерәк өйрәнеү маҡсатында тәүгеләрҙән булып Ҡаҙандан Тубылға күсә һәм шуның менән себер татарҙарыны телен өйрәнеүгә ифрат ҙур өлөш индерә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-77/nauchnyj_podvig_lingvista/# |title=Ахатова З. Ф. Научный подвиг лингвиста// «Республика Татарстан», 14.09.2012, выпуск: № 183 (27340) |accessdate=2012-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921014021/http://rt-online.ru/aticles/rubric-77/nauchnyj_podvig_lingvista/# |archivedate=2012-09-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921014021/http://rt-online.ru/aticles/rubric-77/nauchnyj_podvig_lingvista/ |date=2012-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

Урындағы халыҡ һөйләшененең фонетик үҙенсәлектәрен өйрәнеү барышында Ғ. Х. Әхәтов ғалимдар араһында тәүгеләрҙән булып себер татарҙары телендә Ц-лаштырыу ҡулланыуылына иғтибар итә&lt;ref name=autogenerated1&gt;Ахатов Г. Х. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963, 195 с.&lt;/ref&gt;, которое, по его мнению, было приобретено сибирскими татарами от половцев&lt;ref&gt;Ахатов Г. Х. Диалекты западносибирских татар. Автореф. дис. на соиск. учен. степени доктора филологических наук. Ташкент, 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.philology.ru/linguistics4/iskhakova-valeev-92.htm С. М. Исхакова, Б. Ф. Валеев. Проблемы возрождения национального языка сибирских татар // Языки, духовная культура и история тюрков: традиция и современность. Т. 1. — Казань, 1992. — С. 41-43]&lt;/ref&gt;.

Үҙенең «Көнбайыш себер татарҙары диалекты» исемле классик фундаменталь ғилми хеҙмәтендә (1963) Әхәтов Төмән һәм Омск өлкәләрендәге тубыл-иртыш татарҙарының территориаль урынлашыуы буйынса материалдар бирә. Фонетик системаһы, лексик составы һәм грамматик ҡоролошо төрлө яҡлап комплекслы анализға дусар ителә, ғалим, себер татарҙары теле һөйләштәргә бүленмәгән үҙаллы диалект булып формалашыуы һәм иң боронғо төрки телдәрҙең береһе булып тора, тигән һығымтаға килә. Ғалим фекеренсә, «көнбайыш Себер татарҙары ҡатмарлы тарихи процесс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән айырым этнографик төркөм булып тора»&lt;ref&gt;Ахатов Г. Х. Татарская диалектология. — Уфа, 1977, С. 28&lt;/ref&gt;.

Д. Г. Тумашева көнбайыш-себер татарҙары диалектын һәм, дөйөм алғанда, түбәнерәк кимәлдә торған себер татарҙары телен юғарыраҡ кимәлдәге тел берәмеге составына индерә , йәғни татар теле составына&lt;ref name=autogenerated3 /&gt; ә тубыл-иртыш диалекты&lt;ref&gt;Тумашева Д. Г. К этнолингвистической истории Сибирских татар // Экология культуры и образования: филология, философия, история. Тюмень, 1997. С. 137—139.&lt;/ref&gt;, уның фекеренсә, биш һөйләшкә бүленә: төмән, тубыл, болотье аръяғы, тәүриз һәм тара, әммә был бүленеш дәлилһеҙ һәм хаталы&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

Үҙгәртеп ҡороу һәм унан һуңғы осорҙасебер татарҙар теленең теге йәки был үҙенсәлектәре Р. С. Барсукова тарафынан тикшерелә&lt;ref&gt;Барсукова Р. С. Заболотный говор тоболо-иртышского диалекта татарского языка в сравнительном освещении. Казань, 2004. 160 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Барсукова Р. С. Мифологическая лексика заболотного говора тоболо-иртышского диалекта сибирских татар // Тезисы докладов и сообщений научно-практической конференции «Сулеймановские чтения — 2003». Тюмень, 2004. С. 22-24.&lt;/ref&gt;, А. Х. Насибуллиной&lt;ref&gt;Насибуллина А. Х. Лексика тоболо-иртышских диалектов сибирских татар (в семантическом и генетическом аспектах). Тюмень, 2001. 147 с.&lt;/ref&gt;, Д. Б. Рамазановой&lt;ref&gt;Рамазанова Д. Б. Сибирско-татарские диалекты и говоры татарского языка // Материалы IX Всероссийской научно-практической конференции «Сулеймановские чтения — 2006». Тюмень, 2006. С. 89-90.&lt;/ref&gt;, А. Р. Рахимовой&lt;ref name=&quot;rah&quot;&gt;Рахимова А. Лексика диалектов сибирских татар: сравнительно-исторический анализ промысловой и хозяйственной лексики. Казань, 2001. 128 с.&lt;/ref&gt;, Г. М. Сунгатовым&lt;ref&gt;Сунгатов Г. М. Фонетическая система заболотного говора тоболо-иртышского диалекта сибирских татар: автореф. дис. … канд. филол. наук. Казань, 1991.&lt;/ref&gt; һәм башҡалар.

Себер татарҙары теле башҡа төрки телдәре менән сағыштырмаса рәүештә өйрәнелә. Тарихсылар һәм этнографтар себер татарҙарының һәм башҡорттарҙың этник бәйләнештәрен күрә. Миҫал өсөн, Б. О. Долгих, Төмән өйәҙенең ерле халҡы составында, татарҙарҙан тыш, башҡорт ҡәбиләләре лә булған, тип һанай, улар [[XVIбыуат]] башында далаға сығалар, унда Күсем яҡлы булалар. Башҡорт һәм себер татарҙары телдәренең уртаҡлығы Ғ. Х. Әхәтовтың эштәрендә лә билдәләнә&lt;ref name=&quot;ahat&quot; /&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;Ахатов Г. Х. Язык сибирских татар. Фонетические особенности. Уфа, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Ахатов Г. Х. Татарская диалектология (учебник для студентов вузов). Казань,1984.&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Д. Г. Тумашеваның ҡайһы бер эштәрендә&lt;ref name=&quot;tumdial&quot;&gt;Тумашева Д. Г. Диалекты сибирских татар. Опыт сравнительного исследования. Казань, 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tumkon&quot;&gt;Тумашева Д. Г. Көнбатыш себер татарлары теле. Грамматик очерк хэм сузлек. Казань, 1961.&lt;/ref&gt;, и Ф. Т. Валеева&lt;ref&gt;Валеев Ф. Т. Сибирские татары: культура и быт. Казань, 1993. 208 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Валеев Ф. Т. Языковые проблемы западносибирских татар // Языковая ситуация в Российской Федерации. М, 1992. С. 72-82.&lt;/ref&gt;.

Тумашеваның себер татарҙары телен өйрәнеү буйынса ғилми эшмәкәрлеге ғалимдар һәм киң ғилми йәмғиәт тарафынан тәнҡитләүгә дусар ителә. Мәҫәлән, С. М. Исхакова һәм Ф. Т. Вәлиев «Себер татарҙары: этномәҙәни һәм сәйәси тергеҙеү проблемалары» исемле эшендә, Тумашеваның хеҙмәттәрендәге теоретик һәм методик етешһеҙлектәер һәм хаталары себер татарҙарының үҙ телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү буйынса актуаль проблемаларҙы хәл итеүҙә ҡамасаулай, тигән һығымта&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

Ҡаҙаҡтар Себер татарҙарының бөтә төркөмдәренең тиерлек иң яҡын күршеләре. Ҡаҙаҡтар һәм себер татарҙары араһындағы этник бәйләнештәр бик электән килгән, ике халыҡтың тел уртаҡлығы Ғ. Х. Әхәтовтың хеҙмәттәрендә асылған&lt;ref name=&quot;ahat&quot; /&gt;&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.
Урта Азия этник компонентының себер татарҙары составындағы сағылышы Ғ. Х. Әхәтовтың «Көнбайыш себер татарҙары» монографияһында (1963) һәм С. М. Исхакованың «Себер татарҙары лексикаһы: татар һәм үзбәк телдәре үҙ-ара бәйләнештәрәре мәсьәләһенә» (1970) хеҙмәтендә ҡарала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5dc1d42d5ba2b500ae6b9dd6/dlia-sibirskih-tatar-iazyk-povoljskih-tatar--kak-inostrannyi-5e4cbf0d07349e4ee436c9cb?&amp;utm_campaign=dbr Для сибирских татар язык поволжских татар — как иностранный. Портал Яндекс-Дзен, 2020, 19 февраля]{{ref-ru}}{{V|20|02|2020}}
* [http://www.sbras.info/articles/simply/nepriznannyi-narod?fbclid=IwAR2bYUpBhgBLPIOECZuPKXzSmVcEY7jEAw8HIvnR2y02amqJqNdZ6ZQjUgE Наука в Сибири. Сибирские татары]
* [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3999/ «Киске Өфө» гәзите сайты/ «Тамырҙарын юллай Себер татарҙары»]
[[Категория:Агглютинатив телдәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
[[Категория:Себер татарҙары]]
[[Категория:Төрки телдәр]]
[[Категория:Татар теле]]
[[Категория:Ҡыпсаҡ телдәре]]</text>
      <sha1>0a5hu7rc23o3yuqt1wi1s9x8hs19z2l</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>