MediaWiki:Common.css

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>MediaWiki:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>1755</id>
    <revision>
      <id>1307361</id>
      <parentid>1280449</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>11939</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>1307361</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="19488" sha1="n18hlh0p9lj1y9k48cryox74rtxqweu" xml:space="preserve">/*MediaWiki interface*/

#mw-subcategories, #mw-pages { clear:both }

.gallerybox .thumb img,
.filehistory a img,
#file img  {
 background:url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker-16x16.png&quot;) repeat;
}

#wpSave {font-weight:bold}

.mw-tag-markers {
 font: italic 90% sans-serif;
}

.warningbox {
  background: #ff9;
  border: 1px solid #ee0;
  background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Nuvola_apps_important.png/30px-Nuvola_apps_important.png')
}
.informationbox {
  background: #F4FBFF;
  border: 1px solid #D5D9E6;
  background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Information.svg/30px-Information.svg.png')
}
.warningbox, .informationbox {
  padding: 10px 10px 10px 50px;
  background-position: 10px center;
  background-repeat: no-repeat;
  vertical-align: middle;
  font-size: smaller;
}

pre {
 overflow-x: auto;
 overflow-y: hidden;
}

/* Style for horizontal lists (separator following item) */
.skin-monobook .hlist dl,
.skin-modern .hlist dl,
.skin-vector .hlist dl {
    line-height: 1.5em;
}
.hlist dl,
.hlist ol,
.hlist ul {
    margin: 0;
}
.hlist dd,
.hlist dt,
.hlist li { 
    display: inline;
    margin: 0;
}
/* Display nested lists inline */
.hlist dl dl,
.hlist ol ol,
.hlist ul ul {
    display: inline;
}
/* Generate interpuncts */
.hlist dt:after {
    content: &quot;:&quot;;
}
.hlist dd:after,
.hlist li:after {
    content: &quot; •&quot;;
}
.hlist dd:last-child:after,
.hlist dt:last-child:after,
.hlist li:last-child:after {
    content: none;
}
/* for IE 8 */
.hlist dd.hlist-last-child:after,
.hlist dt.hlist-last-child:after,
.hlist li.hlist-last-child:after {
    content: none;
}
/* Add parens around nested lists */
.hlist dl dl dd:first-child:before,
.hlist ol ol li:first-child:before,
.hlist ul ul li:first-child:before {
    content: &quot;(&quot;;
}
.hlist dl dl dd:last-child:after,
.hlist ol ol li:last-child:after,
.hlist ul ul li:last-child:after {
    content: &quot;)&quot;;
    font-weight: normal;
}
/* For IE8 */
.hlist dl dl dd.hlist-last-child:after,
.hlist ol ol li.hlist-last-child:after,
.hlist ul ul li.hlist-last-child:after {
    content: &quot;)&quot;;
    font-weight: normal;
}
/* Put numbers in ordered lists */
.hlist.hnum ol li {
    counter-increment: level1;
}
.hlist.hnum ol li:before {
    content: counter(level1) &quot; &quot;;
}
.hlist.hnum ol ol li {
    counter-increment: level2;
}
.hlist.hnum ol ol li:first-child:before {
    content: &quot;(&quot; counter(level2) &quot; &quot;;
}
.hlist.hnum ol ol li:before {
    content: counter(level2) &quot; &quot;;
}


/* [[Википедия:Оформление таблиц]] */
table.standard, table.wide, table.prettytable
 {border:1px solid #aaa; border-collapse: collapse}
table.standard th, table.wide th, table.prettytable th
 {border:1px solid #aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#eef}
table.standard td, table.wide td, table.prettytable td 
 {border: 1px solid #aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em}
table.standard caption, table.wide caption, table.tiles caption
 {font-weight:bold; padding-top: 0.2em; padding-bottom:0.2em}
table.wide {width: 100%}

table.simple {border-color:#aaa; border-collapse:collapse}
table.simple th, table.simple td {border-color:#aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em}

table.tiles {border-collapse:separate; border-spacing:2px}
table.tiles th {padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#eef}
table.tiles td {padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#f0f0f0}
 
table.graytable {background:#f0f0f0; padding:1em; width: 100%}
table.graytable caption {padding-top:0.5em; background:#f0f0f0; font-weight:bold}
table.graytable caption span.subcaption {font-size:80%; font-weight:normal}
table.graytable th, table.graytable td {font-size:80%}


tr.highlight th, table tr th.highlight {background:#eef}
tr.highlight td, table tr td.highlight {background:#ffe; font-weight:normal}
tr.bright th, table tr th.bright {background:#ccf}
tr.bright td, table tr td.bright {background:#fec}
tr.shadow th, tr.shadow td, table tr th.shadow, table tr td.shadow   {background:#f0f0f0}
tr.dark th, tr.dark td, table tr th.dark, table tr td.dark {background:#ccc}
.transparent {background:transparent !important}

table.toccolours th {background:#ccf}

/* Cell sizes for ambox/tmbox/imbox/cmbox/ombox/fmbox/dmbox message boxes */
th.mbox-text, td.mbox-text {   /* The message body cell(s) */
    border: none; 
    /* @noflip */
    padding: 0.25em 0.9em;     /* 0.9em left/right */
    width: 100%;               /* Make all mboxes the same width regardless of text length */
}
td.mbox-image {                /* The left image cell */
    border: none; 
    /* @noflip */
    padding: 2px 0 2px 0.9em;  /* 0.9em left, 0px right */
    text-align: center; 
}
td.mbox-imageright {           /* The right image cell */
    border: none;
    /* @noflip */
    padding: 2px 0.9em 2px 0;  /* 0px left, 0.9em right */
    text-align: center; 
}
td.mbox-empty-cell {           /* An empty narrow cell */
    border: none;
    padding: 0px;
    width: 1px;
}
 

/* Image message box styles */
table.imbox {
    margin: 4px 10%; 
    border-collapse: collapse; 
    border: 3px solid #1e90ff;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
    background: #fbfbfb;
}
.imbox .mbox-text .imbox {  /* For imboxes inside imbox-text cells. */
    margin: 0 -0.5em;       /* 0.9 - 0.5 = 0.4em left/right.        */
    display: block;         /* Fix for webkit to force 100% width.  */
}
.mbox-inside .imbox {       /* For imboxes inside other templates.  */
    margin: 4px;
}
 
table.imbox-notice {
    border: 3px solid #1e90ff;    /* Blue */
}
table.imbox-speedy {
    border: 3px solid #b22222;    /* Red */
    background: #fee;             /* Pink */
}
table.imbox-delete {
    border: 3px solid #b22222;    /* Red */
}
table.imbox-content {
    border: 3px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.imbox-style {
    border: 3px solid #f4c430;    /* Yellow */
}
table.imbox-move {
    border: 3px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.imbox-protection {
    border: 3px solid #bba;       /* Gray-gold */
}
table.imbox-license {
    border: 3px solid #88a;       /* Dark gray */
    background: #f7f8ff;          /* Light gray */
}
table.imbox-featured {
    border: 3px solid #cba135;    /* Brown-gold */
}
 
/* Category message box styles */
table.cmbox {
    margin: 3px 10%;
    border-collapse: collapse;
    border: 1px solid #aaa; 
    background: #DFE8FF;    /* Default &quot;notice&quot; blue */
}
 
table.cmbox-notice {
    background: #D8E8FF;    /* Blue */
}
table.cmbox-speedy {
    margin-top: 4px;
    margin-bottom: 4px;
    border: 4px solid #b22222;    /* Red */
    background: #FFDBDB;          /* Pink */
}
table.cmbox-delete {
    background: #FFDBDB;    /* Red */
}
table.cmbox-content {
    background: #FFE7CE;    /* Orange */
}
table.cmbox-style {
    background: #FFF9DB;    /* Yellow */
}
table.cmbox-move {
    background: #E4D8FF;    /* Purple */
}
table.cmbox-protection {
    background: #EFEFE1;    /* Gray-gold */
}
 
/* Other pages message box styles */
table.ombox {
    margin: 4px 10%; 
    border-collapse: collapse; 
    border: 1px solid #aaa;       /* Default &quot;notice&quot; gray */
    background: #f9f9f9;
}
 
table.ombox-notice {
    border: 1px solid #aaa;       /* Gray */
}
table.ombox-speedy {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
    background: #fee;             /* Pink */
}
table.ombox-delete {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
}
table.ombox-content {
    border: 1px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.ombox-style {
    border: 1px solid #f4c430;    /* Yellow */
}
table.ombox-move {
    border: 1px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.ombox-protection {
    border: 2px solid #bba;       /* Gray-gold */
}
 
/* Talk page message box styles */
table.tmbox {
    margin: 4px 10%;
    border-collapse: collapse;
    border: 1px solid #c0c090;    /* Default &quot;notice&quot; gray-brown */
    background: #f8eaba;
}
.mediawiki .mbox-inside .tmbox { /* For tmboxes inside other templates. The &quot;mediawiki&quot; class ensures that */
    margin: 2px 0;               /* this declaration overrides other styles (including mbox-small above)   */
    width: 100%;                 /* For Safari and Opera */
}
.mbox-inside .tmbox.mbox-small { /* &quot;small&quot; tmboxes should not be small when  */
    line-height: 1.5em;          /* also &quot;nested&quot;, so reset styles that are   */   
    font-size: 100%;             /* set in &quot;mbox-small&quot; above.                */
}
 
table.tmbox-speedy {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
    background: #fee;             /* Pink */
}
table.tmbox-delete {
    border: 2px solid #b22222;    /* Red */
}
table.tmbox-content {
    border: 2px solid #f28500;    /* Orange */
}
table.tmbox-style {
    border: 2px solid #f4c430;    /* Yellow */
}
table.tmbox-move {
    border: 2px solid #9932cc;    /* Purple */
}
table.tmbox-protection,
table.tmbox-notice {
    border: 1px solid #c0c090;    /* Gray-brown */
}

/* {ambox} */
table.ambox {
  width: auto;
  margin: 0 10%;
  border-collapse: collapse;
  background:#FBFBFB;
  border: 1px solid #aaa;
  border-left: 10px solid #1E90FF
}
table.ambox th, table.ambox td {
  padding: 0.25em 0.5em;
}
table.ambox td.ambox-widthhack {
  padding: 0;
}
table.ambox td.ambox-text {
  width:100%;
}
table.ambox td.ambox-text .ambox-text-small {
  font-size:smaller;
}
table.ambox td.ambox-image {
  width: 52px;
  padding: 2px 0 2px 0.5em;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-imageright {
  width: 52px;
  padding: 2px 4px 2px 0;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-image div,
table.ambox td.ambox-imageright div {width:52px} /* Фикс для изображений разной ширины */
table.ambox-delete,
table.ambox-serious {
  border-left: 10px solid #B22222
}
table.ambox-content {
  border-left: 10px solid #F28500
}
table.ambox-style {
  border-left: 10px solid #F4C430
}
table.ambox-good {
  border-left: 10px solid #66CC44
}
table.ambox-discussion {
  border-left: 10px solid #339966
}
table.ambox-notice {
  border-left: 10px solid #1E90ff
}
table.ambox-merge {
  border-left: 10px solid #9932CC
}
table.ambox.ambox-mini {
  float: right;
  clear: right;
  margin: 0 0 0.5em 1em;
  width: 20%;
}

/* Footer and header message box styles */
table.fmbox {
    clear: both;
    margin: 0.2em 0;
    width: 100%;
    border: 1px solid #aaa;
    background: #f9f9f9;     /* Default &quot;system&quot; gray */
}
table.fmbox-system {
    background: #f9f9f9;
}
table.fmbox-warning {
    border: 1px solid #bb7070;  /* Dark pink */
    background: #ffdbdb;        /* Pink */
}
table.fmbox-editnotice {
    background: transparent;
}
/* Div based &quot;warning&quot; style fmbox messages. */
div.mw-warning-with-logexcerpt,
div.mw-lag-warn-high,
div.mw-cascadeprotectedwarning,
div#mw-protect-cascadeon {
    clear: both;
    margin: 0.2em 0;
    border: 1px solid #bb7070;
    background: #ffdbdb;
    padding: 0.25em 0.9em;
}
/* Div based &quot;system&quot; style fmbox messages. 
   Used in [[MediaWiki:Readonly lag]]. */
div.mw-lag-warn-normal,
div.fmbox-system {
    clear: both;
    margin: 0.2em 0;
    border: 1px solid #aaa;
    background: #f9f9f9;
    padding: 0.25em 0.9em;
}
 
/* These mbox-small classes must be placed after all other 
   ambox/tmbox/ombox etc classes. &quot;body.mediawiki&quot; is so 
   they override &quot;table.ambox + table.ambox&quot; above. */
body.mediawiki table.mbox-small {   /* For the &quot;small=yes&quot; option. */
    /* @noflip */
    clear: right;
    /* @noflip */
    float: right;
    /* @noflip */
    margin: 4px 0 4px 1em;
    width: 238px;
    font-size: 88%;
    line-height: 1.25em;
}
body.mediawiki table.mbox-small-left {   /* For the &quot;small=left&quot; option. */
    /* @noflip */
    margin: 4px 1em 4px 0;
    width: 238px;
    border-collapse: collapse;
    font-size: 88%;
    line-height: 1.25em;
}

.infobox {
  border: 1px solid #aaa;
  background: #f9f9f9;
  margin-bottom: 0.5em;
  margin-left: 1em;
  padding:.4em;
  float: right;
  clear: right;
  font-size: 90%;
  width: 18em;
  vertical-align: middle;
}
.infobox td, .infobox th {vertical-align:top}
table.infobox td p {margin:0} /* temporarily for [[Template:Карточка]]*/

.notice {
  text-align: justify;
  margin: 1em 0.5em;
  padding: 0.5em;
}

.messagebox {
  border: thin solid #aaa;
  background: #f9f9f9;
  width: 88%;
  margin: 0 auto 1em auto;
  padding:.4em;
  vertical-align: middle;
  font-size: 90%
}

blockquote {
  margin:0.7em 0 0.7em 5%;
  padding:0.7em 2% 0.7em 4%;
  background:#F5F5F5;
}

ol.references {font-size:100%}
.references-small {font-size:90%}
/* highlight focused footnotes and references in some browsers */
sup.reference:target, ol.references li:target, .highlight-target:target, cite:target, span.citation:target {background:#DEF}
sup.reference:target {font-weight:bold}
/* scrollable references */
.references-scroll {
 overflow: auto;
 padding: 3px;
}

/* fix for line-breaking references */
sup, sub {line-height:1em}

.plainlinksneverexpand, .plainlinksneverexpand a
  {background:none !important; padding:0 !important}
.plainlinksneverexpand a.external.text:after,
.plainlinksneverexpand a.external.autonumber:after,
.plainlinksneverexpand .urlexpansion
  {display:none !important}

.clickable-image a:hover {text-decoration: none}

.printonly {display:none}

.dablink, .rellink {font-style:italic; padding-left:1.6em}

#disambig {border-top: 3px double #cccccc; border-bottom: 3px double #cccccc}

/*{TOClimit} &amp; TOC w/o numbers*/
.toclimit-2 .toclevel-2,
.toclimit-3 .toclevel-3,
.toclimit-4 .toclevel-4,
.toclimit-5 .toclevel-5,
.toclimit-6 .toclevel-6,
.toclimit-7 .toclevel-7, 
.nonumtoc .tocnumber  {display:none}


/* PDF icon next to external PDF link for Mozilla and Opera and for {PDFlink} template */
a[href$=&quot;.pdf&quot;].external,
a[href*=&quot;.pdf?&quot;].external,
a[href*=&quot;.pdf#&quot;].external,
a[href$=&quot;.PDF&quot;].external,
a[href*=&quot;.PDF?&quot;].external,
a[href*=&quot;.PDF#&quot;].external,
span.PDFlink a {background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Icons-mini-file_acrobat.gif) center right no-repeat !important; padding-right: 18px !important}

/* Clickable speaker in  {Template:Audio} ... */
.audiolink a {
  background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/11px-Loudspeaker.svg.png&quot;) center left no-repeat !important;
  padding-left: 16px !important;
  padding-right: 0 !important;
}

/* Medialist templates {Listen}, {Multi-listen_start}, {Video}, {Multi-video_start} */
div.listenlist {
  background: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3f/Gnome_speakernotes_30px.png&quot;);
  padding-left: 40px;
}
div.videolist, div.multivideolist {
  background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango-video-x-generic.png/40px-Tango-video-x-generic.png&quot;);
  padding-left: 50px;
}
div.medialist {
  min-height: 50px;
  margin: 1em;
  background-position: top left;
  background-repeat: no-repeat;
}
div.medialist ul {
  list-style-type: none;
  list-style-image: none;
  margin: 0;
}
div.medialist ul li {
  padding-bottom: 0.5em;
}
div.medialist ul li li {
  font-size: 91%;
  padding-bottom: 0;
}

/* {Навигация} */
table.navigation-box th,
table.navigation-box td {
  vertical-align: middle;
  height: 30px;
}

/* Default style for navigation boxes */
.navbox {					 /* Navbox container style */
	box-sizing: border-box;
	border: 1px solid #a2a9b1;
	width: 100%;
	margin: 1em auto 0; /* Prevent preceding content from clinging to navboxes */
	clear: both;
	font-size: 88%;
	text-align: center;
	padding: 1px;
}
.navbox-inner,
.navbox-subgroup {
	width: 100%;
}
.navbox-group,
.navbox-title,
.navbox-abovebelow {
	padding: 0.25em 1em;	  /* Title, group and above/below styles */
	text-align: center;
}
.navbox-title {
	line-height: 1.6em;	   /* Standard 1.6em for title */
}

/* cell spacing for navbox cells */
tr + tr &gt; .navbox-abovebelow,
tr + tr &gt; .navbox-group,
tr + tr &gt; .navbox-image,
tr + tr &gt; .navbox-list {	/* Borders above 2nd, 3rd, etc. rows */
	border-top: 2px solid #fdfdfd; /* Must match background color */
}

th.navbox-group {			 /* Group style */
	white-space: nowrap;
	/* @noflip */
	text-align: right;
}
.navbox,
.navbox-subgroup {
	background: #fdfdfd;	  /* Background color */
}
.navbox-list {
	border-color: #fdfdfd;	/* Must match background color */
}
.navbox th,
.navbox-title {
	background: #cfe3ff;	  /* Level 1 color */
}
.navbox-abovebelow,
th.navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-title {
	background: #dcebff;	  /* Level 2 color */
}
.navbox-subgroup .navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-abovebelow {
	background: #eaf3ff;	  /* Level 3 color */
}
.navbox-even {
	background: #f7f7f7;	  /* Even row striping */
}
.navbox-odd {
	background: transparent;  /* Odd row striping */
}
.navbox .hlist td dl,
.navbox .hlist td ol,
.navbox .hlist td ul,
.navbox td.hlist dl,
.navbox td.hlist ol,
.navbox td.hlist ul {
	padding: 0.125em 0;	   /* Adjust hlist padding in navboxes */
}
.navbox .navbox {
	margin-top: 0;			/* No top margin for nested navboxes */
}
.navbox + .navbox {
	margin-top: -1px;		 /* Single pixel border between adjacent navboxes */
}

/* Default styling for Navbar template */
.navbar {
	display: inline;
	font-size: x-small;
	font-weight: normal;
}
.navbar ul {
	display: inline;
	white-space: nowrap;
}
.mw-body-content .navbar ul {
	line-height: inherit;
}
.navbar.mini {
	word-spacing: -0.1em;
}
.navbar.mini span abbr[title] {
  border-bottom: none;
  text-decoration: none;
  cursor: inherit;
}

/* Navbar styling when nested in infobox and navbox */
.infobox .navbar {
	font-size: 100%;
}
.navbox .navbar {
	display: block;
	font-size: 100%;
}
.navbox-title .navbar {
	/* @noflip */
	float: left;
	/* @noflip */
	text-align: left;
	/* @noflip */
	margin-right: 0.5em;
	width: 5em;
}

/* {coord}s */
#coordinates {  
 position:absolute;
 z-index:1;
 right:18em;
 top:3.7em;
 float:right;
 line-height:1.5em;
 text-align:right;
 font-size:85%;
 white-space:nowrap;
}
#coordinates, .coordinates {
 text-transform:none;
 margin:0;
 padding:0;
}
.geo-google, .geo-osm, .geo-yandex {
 font-family:serif;
 font-weight:bold;
 line-height:1em;
}
.geo-geo-dec .geo-dec, .geo-geo-dms .geo-dms {display:inline}
.geo-geo-dec .geo-dms, .geo-geo-dms .geo-dec, .geo-multi-punct {display:none}
.geo-lat, .geo-lon {white-space:nowrap}

.wp-templatelink { color:#9098A0 } /* {tl} */


/* FlaggedRevs */
.mw-fr-reviewlink, .fr-hist-basic-user, .fr-hist-basic-auto {font-weight:normal; font-size:smaller} 
.flaggedrevs-pending {background:#ffc}
.sitedir-ltr div.flaggedrevs_short {float:none; padding:1px}
.sitedir-ltr div.flaggedrevs_short_details {width:95%; display:none}


/* Remove &quot;external&quot; icon from links to WP */
body.ns-talk a.external[href*=&quot;//ba.wikipedia.org/&quot;],
body.ns-4 a.external[href*=&quot;//ba.wikipedia.org/&quot;] {
  background: none !important;
  padding-right: 0 !important;
}


/* Interwiki casing fix (remove after wmf6 (eb5bee43) is deployed) */
#p-lang li a { text-transform: capitalize !important }


#blackout {display:none}


#localNotice {
    margin-right: 5em !important; /* was 20% */
}

/* Dark mode styles */
@media screen {
	html.skin-theme-clientpref-night .NavFrame a {
    	color: black;
    	text-decoration: underline;
	}
	html.skin-theme-clientpref-night .NavFrame a.new {
    	text-decoration-style: wavy;
	}
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os .NavFrame a {
    	color: black;
    	text-decoration: underline;
	}
	html.skin-theme-clientpref-os .NavFrame a.new {
    	text-decoration-style: wavy;
	}
}</text>
      <sha1>n18hlh0p9lj1y9k48cryox74rtxqweu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙрай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12886</id>
    <revision>
      <id>1307332</id>
      <parentid>435921</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5459" sha1="cikx9jx77clsavrrq2gb3n4pa222ud0" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Ҡыҙрай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡыҙрай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 58 | lat_sec = 0
  |lon_deg = 56 | lon_min = 8 | lon_sec = 25
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Мәләүез районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 342
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453885
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34764 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80241870005
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Ҡыҙрай''' ({{lang-ru|Кизрай}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Мәләүез районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 342 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453885, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80241870005.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||342||159||183||46,5||53,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 20 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Беренсе май (Башҡортостан)|Беренсе май]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 20 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Бураҡанов Шафиҡ Ниғмәтйән улы]] (1936), механизатор, йәмәғәтсе. «Арыҫлан» совхозының элекке тракторсыһы. РСФСР-ҙың һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры, ВДНХ-ның алтын миҙалы эйәһе, 1978 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] механизаторҙар конкурсы еңеүсеһе. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] XXVI съезы делегаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Мәләүез районы ауылдары}}

[[Категория:Мәләүез районы ауылдары]]</text>
      <sha1>cikx9jx77clsavrrq2gb3n4pa222ud0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Сардиния флагы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>31459</id>
    <revision>
      <id>1307355</id>
      <parentid>465995</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>1307355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="2lvdw6c430ysbbs0d3ykbkc2us2gfh1" xml:space="preserve">[[Рәсем:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg|border|{{{1|22px}}}|Сардиния]]&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Дәүләт флагтары|Сардиния]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2lvdw6c430ysbbs0d3ykbkc2us2gfh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Сардиния</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43582</id>
    <revision>
      <id>1307356</id>
      <parentid>201858</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia (1728-1802).gif]] → [[File:War Ensign of the Savoyard States (1783-1802).gif]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>1307356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="547" sha1="dcop738b2w5s968iy1cx6a25wocuv0x" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Сардиния
| flag alias = Bandiera ufficiale RAS.svg
| variant = {{{variant|}}}
| flag alias-1017 = Flag of the Italian region Sardinia.svg
| flag alias-1571 = Savoie flag.svg
| flag alias-1728 = War Ensign of the Savoyard States (1783-1802).gif
| flag alias-1848 = Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg
| flag alias-1861= Flag of Italy (1861-1946).svg
| var1 = 1017
| var2 = 1571
| var3 = 1728
| var4 = 1848
| var5 = 1861
}}</text>
      <sha1>dcop738b2w5s968iy1cx6a25wocuv0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Ҡағиҙәләр тураһында фекерләшеү</title>
    <ns>4</ns>
    <id>43968</id>
    <revision>
      <id>1307347</id>
      <parentid>997065</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1307347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22432" sha1="1v3307spozcktcq78aovpkqt59cfrym" xml:space="preserve">{{Index box}}
'''[[Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр]] сәхифәһе һәм уның [[Википедия буйынса фекерләшеү:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр|фекер алышыу]] бите лә бар.'''  
== Мәҡәләләр һаны ==
* -[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]]!  Мин мәҡәлә яҙа башлар алдынан Баш биттә булған мәҡәләләр һанын ҡараным - 46 925 тора ине. Мәҡәләмде ([[Теш (мәғәнәләр)]]) яҙып бөтөп, урыҫ мәҡәләһенә бәйләнем, әммә дөйөм һан үҙгәрмәне. Иҫәп дөрөҫ барамы икән ул? Әллә минең мәҡәләләр иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 09:17, 2 март 2019 (UTC)
** Миндә 46 927 күренә. Ҡайһы саҡта викидата һуңлап күрһәтә.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:06, 2 март 2019 (UTC)
** Әле миңә лә шулай күренә. Күпме ваҡыт үткәс кенә--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 13:35, 2 март 2019 (UTC)
** Викидата түгел, компьютерҙағы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8D%D1%88 КЭШ] тиҙ генә яңырмай, шуға шулай. Минең дә башта 925 күренә ине, хәҙер 927. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 13:38, 2 март 2019 (UTC)
**Ә викидатаға бәйләнмәһә, мәҡәлә иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 15:33, 2 март 2019 (UTC)
** Викидатаһыҙ ҙа иҫәпкә алына. Мәҡәләлә эске һылтанмалар бөтөнләй булмаһа ғына мәҡәлә булып иҫәпләнмәй. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:40, 2 март 2019 (UTC)
**рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 16:54, 2 март 2019 (UTC)

== «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt;==
«РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt; тураһында, әгәр был награданан юғарыраҡтары булмаған осраҡта, БашВикила мәҡәлә яҙабыҙмы? Фекерҙәрегеҙ нисек? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:36, 23 февраль 2019 (UTC)
* Башта уның дөрөҫ статусын (атамаһын-?) билдәләргә кәрәктер! «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» ғына булмаймы ни? Атҡаҙанған һәм халыҡ артистарына, мәҫәлән, шулай уҡ күкрәккә тағыла торған билдә бирелә бит, уларҙы бер ҙә &quot;...билдәһе менән бүләкләнгән&quot; тип әйтмәйбеҙ ҙә инде. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:30, 23 февраль 2019 (UTC)
** Совет заманындағы бүләктәр исемлеге буйынса был оло баһа бит, уны алыу өсөн башта РСФСР-ҙағы автономиялы республика, өлкә һәм край кимәлендә нимәгәлер лайыҡ булыу шарты торғандыр. Ошо исемгә лайыҡ булыусылар РСФСР кимәлендә бүләк алыусы була һәм мәҡәлә яҙылыуға хоҡуҡлы тип уйлайым. Тик бының өсөн ниндәйҙер конкурс йә марафон ойоштороу кәрәкмәҫ ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:47, 23 февраль 2019 (UTC)
*РСФСР кимәлендә маҡтаулы билдә алыусы республиканан тәҡдим ителә торған булған. Шуға күрә мәҡәләгә лайыҡтыр ул. [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24124#08581839490216225]--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:33, 23 февраль 2019 (UTC)
* «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы билдәһе әлеге ваҡытта ла актуаль, [http://moi-goda.ru/lichnie-finansi/redkie-nagradi-uchitivaemie-pri-prisvoenii-zvaniya-veteran-truda «Хеҙмәт ветераны» исеме алыуға хоҡуҡ бирә]. Әлбиттә, был билдәне алыу өсөн республика кимәлендәге награда булырға, эш һөҙөмтәһе юғары булырға тейештер инде ул. [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар абзый]] менән [[Ҡатнашыусы:Guram52|Гүзәл апай]] фекере менән мин дә килешәм. Ҡайҙалыр Әһәмиәтлеләр исемлеген төҙөй башлағайныҡ шай, шунда яҙып ҡуйыу зарур булырҙыр, әгәр ҡаршылар булмаһа. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:30, 23 февраль 2019 (UTC)

== ауыл Советы мәҡәләләре тураһында ==
{{u|Тутыйғош}}, {{u|Аҡҡашҡа}}, {{u|Таңһылыу}}, {{u|Хаят Йосопова1}}, {{u|Юлдашева Луиза}}, {{u|Айсар}} ауыл Советтары мәҡәләләрендә &lt;nowiki&gt;{{ИСЕМ районы муниципаль берәмектәре‎}}&lt;/nowiki&gt; ҡалыбын ҡуйып барығыҙ, һәм ниндәй ауыл Советтары мәнән сиктәщ булыуын яҙығыҙ. Ауыл Советы рәйестәре/башлыҡтары исемлеге ҡуйығыҙ, ҡайһы бер район энциклопедияларында ундай исемлектәр бар. Өлгө өсөн [[Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)]]  мәҡәләһен ҡарағыҙ. Башҡортостандың барлыҡ ауыл Советтары мәҡәләләрен яҙып ҡуйырға кәрәк. Уңыштар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:53, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Тағы бер мәсьәлә. Беҙгә РусВикинан бөтә нәмәне калька итеп күсереп ултырыу кәрәкме икән? Был ауылдарҙың билдәле шәхестәренә ҡағыла. Уларҙы РусВики шулай яҙған тип, ауыл Советтары битенә ҡуйыуҙы кәрәкмәгән эш тип һанайым. Сөнки: 1) ул билдәле шәхестәрҙең тыуған ауылы бар һәм уларҙың исем-шәрифе нәҡ шунда яҙылырға тейеш; 2) улар шулай уҡ ҡыҫҡараҡ форматта район битендә лә булһын; 3) ауыл Советы битендә һәр шәхес «юғалыуға» дусар була. Быға тиклем бер кем тураһында ла бер ҡайҙа ла «ул шул ауыл Советында тыуған» тип яҙылманы ла, һөйләнмәне лә, шуға бының хәҙер ҙә, киләсәктә лә кәрәге юҡ. 4) Ауыл Советтары биләмәләре сирек быуатҡа бер булһа ла үҙгәреп тора, бер ауылды индерәләр, икенсеһен күсерәләр һ. б. Был билдәле шәхестәрҙең биографияһы мәғлүмәттәренә буталсыҡ өҫтәй. Минең тәҡдим: ауыл Советы биттәренә бер ниндәй ҙә билдәле шәхестәрҙе теркәмәҫкә, быға тиклем ҡуйылғандарын «үҙ ауылдарына ҡайтарырға». Әгәр ҙә кемдер конкурс өсөн мәҡәлә күләмен ҡайғырта икән, башҡа файҙалы мәғлүмәт эҙләһен. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:02, 26 сентябрь 2018 (UTC)
*: Шәхестәрҙе ауылдарға яҙырға кәрәк. Райондарға айырым исемлектәр төҙөү урынлы булырҙыр. Ауыл Советтары буйынса ундай исемлектәр төҙөү урынһыҙ эш. Әммә, тыйып та булмай. Кәңәш кенә итә алабыҙ. ШӘХЕСТӘРҘЕ АУЫЛ СОВЕТЫ МӘҠӘЛӘЛӘРЕНӘ ЯҘМАҪҠА ТӘҠДИМ ИТӘБЕҘ! - тип. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:28, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Етәкселәрен табып яҙыуға ҡарата ыңғай ҡараштамын. Билдәле шәхестәр тураһындағы фекер менән дә килешәм. Ысынлар та, ауыл то бер ауыл Советы, то икенсеһенә күсерелә... Ә ҡалыпты һәр береһенә ҡуйырға тырышам.--[[Ҡатнашыусы:Хаят Йосопова1|Хаят Йосопова1]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Хаят Йосопова1|әңгәмә]]) 18:50, 26 сентябрь 2018 (UTC)
: {{u|Хаят Йосопова1}}, Ишембай энциклопедияһын ҡарағыҙ, ауыл Советтары тарихы, рәйестәр исемлеге бар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:04, 27 сентябрь 2018 (UTC)
:: [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], Ауыл советы етәкселәрен күрһәтеү кәрәкме икән? Улар йыш алмашына, ә алмашынғанын кем күҙәтеп барырға тейеш? Улар күп бит. Совет рәйесен күрһәтеү нимә бирә?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:39, 23 февраль 2019 (UTC)
::: [[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]], билдәле булған осраҡта яҙып ҡуйыу урынлы булыр, ә дөйөм алғанда мотлаҡ түгелдер. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:06, 23 февраль 2019 (UTC)
: Был бары тик вазифа, маҡтаулы бер бүләк түгел, етмәһә, кеме нисек эшләй, шуға кәрәкмәйҙер тип уйлайым. Ә бына эштәре өсөн бүләкләнһәләр, үҙҙәре тураһында айырым мәҡәлә биреү бик урынлы булыр ине. Ғәмәлдә, улар һайлауҙан һайлауға тиклем генә вәкәләтле, яңынан һайлауҙары ла, һайламауҙары ла мөмкин.--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 18:31, 23 февраль 2019 (UTC)
:: Район энциклопедияларын төҙөгәндә ауыл советтары рәйестәре, башлыҡтары тураһында мәғлүмәт бирелә. «Башҡорт Энциклопедияһы» ғилми нәшриәте кәңәше менән ошолай эшләйҙәр. Булған мәғлүмәтте БашВикиға ла яҙыу урынлы булыр. Ваҡыт һәм яҙыусыһы кәрәк, әлбиттә. Бөгөн яҙылмаһа, киләсәктә яҙыусылары булыр ул. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:40, 23 февраль 2019 (UTC)
:[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] Район китап итеп сығарғас, рәйестәрҙе күрһәтеү урынлы - был тарихтың бер киҫеме.Йылдары күренеп тора, район өсөн әһәмитәле. Ә Википедия яңыртылып торорға тейешле ресурс, бынан 15-20 йыл элекке рәйес фамилияһы мәҡәләгә кире тәьҫир итер тип уйлайым. Минеңсә, ҡайта-ҡайта яңыртып тороп булмай торған мәғлүмәттәрҙе ҡуймау яҡшыраҡ --[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 20:39, 23 февраль 2019 (UTC)
: Ҡалып-ҡарточкалағыһын әйтәһәгеҙ шикелле, ивет. Эйе, уныһы менән килешергә була. Ҡалып-карточкала йыш алышынған мәғлүмәтте күрһәтмәү урынлы. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:22, 24 февраль 2019 (UTC)
* Шундай йылдарҙа фәлән-фәләнов ауыл Советы рәйесе булды тип мәҡәлә эсендә яҙыу ҡуйыу насар түгелдер ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 05:01, 24 февраль 2019 (UTC)

== Википедия мәҡәләләренә шиғыр ҡуйыу тураһында фекер алышыу ==
;Аңлатма: Был тема ВК-лағы чатта Википедия мәҡәләһенә шиғыр ҡуйыу буйынса админдарҙан рөхсәт һорау сәбәпле асыла. Сөнки админдарҙың Википедия мәҡәләһенә нимә яҙыу буйынса рөхсәт биреү йәки бирмәү вәкәләте юҡ ([[Википедия:Хакимдар|админдар нимә эшләргә тейеш икәнен уҡығыҙ]]). БашВики мәҡәләләрендә шиғыр ҡуйыу буйынса ғәмәли өлгөләр булғанлыҡтан (әйтәйек, [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге|мин шиғыр ҡуйған мәҡәлә]]) был мәсьәлә буйынса фекер алышырға тәҡдим итәм. Үҙемдең фекер төйнәлә башланы, һуңғараҡ әйтермен. Әле башҡа бүлектәрҙәге тәжрибәне эҙләйем. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 09:46, 6 июнь 2018 (UTC)
* Әгәр был мәҡәлә шиғыр йәки уға бәйле булған мәҡәлә (мәҫәлән, гимн/йыр йәки һәйкәл) тураһында булһа, авторлыҡ хоҡуғы шарттарын үтәп шиғырҙың өҙөгөн өҫтәргә мөмкин, шулай уҡ яҙыусыларҙың ижадын тасуирлағанда шиғырҙың бер бәләкәй өҙөгөн күрһәтергә була (авторлыҡ хоҡуғы шарттарына тура килһә ҡалғанын Викикитапханаға өҫтәргә). Башҡа осраҡтарҙа шиғыр энциклопедик мәғлүмәткә тура килмәй тигән фекерҙәмен. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)

== Шәхес инициалдары менән мәҡәлә атамалары ==
Бәлки ошондай шәхес инициалдары менән башланған мәҡәлә атамаларында шәхес исемдәрен тулыһынса яҙыр кәрәк, мәҫәлән: [[П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейы]]→[[Пётр Чайковскийҙың йорт-музейы]], [[‎А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]]→[[‎Александр Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]], [[И. А. Бунин һәйкәле (Мәскәү)]]→[[Иван Бунин һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Быға миҫалдар бар — [[Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Пречистенка)]], [[Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Был ваҡытта уларҙы эҙләп табыу еңеләйә, шулай уҡ берҙәм күп мәғәнәләлек бите төҙөү уңайлы була ([[Лев Толстой һәйкәле]], [[Александр Пушкин һәйкәле]] һ.б.). --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)
* Йәки тәү сиратта фамилияны ҡуйырға. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 18:40, 8 декабрь 2020 (UTC)
* Беренсе тәҡдим — бар яҡтан да отошлораҡ. Билдәле шәхестәрҙе исеме һәм фамилияһы менән йөрөтөү телдә нығынған күренеш бит. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:09, 21 декабрь 2020 (UTC)
== Дөрөҫ яҙам ==
=== Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр ===
Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр рәсми хәбәрҙәрҙә, килешеүҙәрҙә, акттарҙа баш хәреф менән яҙыла:
* '''Юғары Килешеүсе Яҡтар''' — халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған документтарҙа;
* '''Хөкүмәт, Ғәҙәттән тыш''' һәм '''Тулы хоҡуҡлы Илсе''' — рәсми хәбәрҙәр тексында (ләкин ғәҙәттә: илсе, хөкүмәт);
* «артабан Автор, Нәшриәт тип аталыусы» — нәшриәт килешеүендә.

Үҙенсәлекле стилистик ҡулланылышта '''Ватан''', '''Тыуған ил''', '''Кеше''' һ. б. һүҙҙәр баш хәреф менән яҙыла.

=== Тәржемә ===--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:44, 15 октябрь 2026 (UTC)
Рәсми документтарҙа һәм дәүләт акттарында ғәҙәттә беренсе вариант ҡулланыла
1. Государственный герб Российской Федерации
а) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы (рәсми вариант)
б) Рәсәй Федерацияһының дәүләт гербы

2. Государственный гимн Российской Федерации
а) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны (рәсми вариант)
б) Рәсәй Федерацияһының дәүләт гимны

3. Государственный флаг Российской Федерации
а) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (рәсми вариант)
б) Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы

4. Государственная премия Российской Федерации за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности
а) Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (рәсми вариант)
б)Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендә күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы

Түбәндәге һүҙбәйләнештәрҙә «дәүләт»  юл хәреф менән яҙыла:
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиге
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы</text>
      <sha1>1v3307spozcktcq78aovpkqt59cfrym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307348</id>
      <parentid>1307347</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөрөҫ яҙам */</comment>
      <origin>1307348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22258" sha1="36rhrurwndy201xyj96we25yj9k88p3" xml:space="preserve">{{Index box}}
'''[[Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр]] сәхифәһе һәм уның [[Википедия буйынса фекерләшеү:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр|фекер алышыу]] бите лә бар.'''  
== Мәҡәләләр һаны ==
* -[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]]!  Мин мәҡәлә яҙа башлар алдынан Баш биттә булған мәҡәләләр һанын ҡараным - 46 925 тора ине. Мәҡәләмде ([[Теш (мәғәнәләр)]]) яҙып бөтөп, урыҫ мәҡәләһенә бәйләнем, әммә дөйөм һан үҙгәрмәне. Иҫәп дөрөҫ барамы икән ул? Әллә минең мәҡәләләр иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 09:17, 2 март 2019 (UTC)
** Миндә 46 927 күренә. Ҡайһы саҡта викидата һуңлап күрһәтә.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:06, 2 март 2019 (UTC)
** Әле миңә лә шулай күренә. Күпме ваҡыт үткәс кенә--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 13:35, 2 март 2019 (UTC)
** Викидата түгел, компьютерҙағы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8D%D1%88 КЭШ] тиҙ генә яңырмай, шуға шулай. Минең дә башта 925 күренә ине, хәҙер 927. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 13:38, 2 март 2019 (UTC)
**Ә викидатаға бәйләнмәһә, мәҡәлә иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 15:33, 2 март 2019 (UTC)
** Викидатаһыҙ ҙа иҫәпкә алына. Мәҡәләлә эске һылтанмалар бөтөнләй булмаһа ғына мәҡәлә булып иҫәпләнмәй. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:40, 2 март 2019 (UTC)
**рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 16:54, 2 март 2019 (UTC)

== «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt;==
«РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt; тураһында, әгәр был награданан юғарыраҡтары булмаған осраҡта, БашВикила мәҡәлә яҙабыҙмы? Фекерҙәрегеҙ нисек? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:36, 23 февраль 2019 (UTC)
* Башта уның дөрөҫ статусын (атамаһын-?) билдәләргә кәрәктер! «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» ғына булмаймы ни? Атҡаҙанған һәм халыҡ артистарына, мәҫәлән, шулай уҡ күкрәккә тағыла торған билдә бирелә бит, уларҙы бер ҙә &quot;...билдәһе менән бүләкләнгән&quot; тип әйтмәйбеҙ ҙә инде. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:30, 23 февраль 2019 (UTC)
** Совет заманындағы бүләктәр исемлеге буйынса был оло баһа бит, уны алыу өсөн башта РСФСР-ҙағы автономиялы республика, өлкә һәм край кимәлендә нимәгәлер лайыҡ булыу шарты торғандыр. Ошо исемгә лайыҡ булыусылар РСФСР кимәлендә бүләк алыусы була һәм мәҡәлә яҙылыуға хоҡуҡлы тип уйлайым. Тик бының өсөн ниндәйҙер конкурс йә марафон ойоштороу кәрәкмәҫ ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:47, 23 февраль 2019 (UTC)
*РСФСР кимәлендә маҡтаулы билдә алыусы республиканан тәҡдим ителә торған булған. Шуға күрә мәҡәләгә лайыҡтыр ул. [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24124#08581839490216225]--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:33, 23 февраль 2019 (UTC)
* «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы билдәһе әлеге ваҡытта ла актуаль, [http://moi-goda.ru/lichnie-finansi/redkie-nagradi-uchitivaemie-pri-prisvoenii-zvaniya-veteran-truda «Хеҙмәт ветераны» исеме алыуға хоҡуҡ бирә]. Әлбиттә, был билдәне алыу өсөн республика кимәлендәге награда булырға, эш һөҙөмтәһе юғары булырға тейештер инде ул. [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар абзый]] менән [[Ҡатнашыусы:Guram52|Гүзәл апай]] фекере менән мин дә килешәм. Ҡайҙалыр Әһәмиәтлеләр исемлеген төҙөй башлағайныҡ шай, шунда яҙып ҡуйыу зарур булырҙыр, әгәр ҡаршылар булмаһа. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:30, 23 февраль 2019 (UTC)

== ауыл Советы мәҡәләләре тураһында ==
{{u|Тутыйғош}}, {{u|Аҡҡашҡа}}, {{u|Таңһылыу}}, {{u|Хаят Йосопова1}}, {{u|Юлдашева Луиза}}, {{u|Айсар}} ауыл Советтары мәҡәләләрендә &lt;nowiki&gt;{{ИСЕМ районы муниципаль берәмектәре‎}}&lt;/nowiki&gt; ҡалыбын ҡуйып барығыҙ, һәм ниндәй ауыл Советтары мәнән сиктәщ булыуын яҙығыҙ. Ауыл Советы рәйестәре/башлыҡтары исемлеге ҡуйығыҙ, ҡайһы бер район энциклопедияларында ундай исемлектәр бар. Өлгө өсөн [[Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)]]  мәҡәләһен ҡарағыҙ. Башҡортостандың барлыҡ ауыл Советтары мәҡәләләрен яҙып ҡуйырға кәрәк. Уңыштар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:53, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Тағы бер мәсьәлә. Беҙгә РусВикинан бөтә нәмәне калька итеп күсереп ултырыу кәрәкме икән? Был ауылдарҙың билдәле шәхестәренә ҡағыла. Уларҙы РусВики шулай яҙған тип, ауыл Советтары битенә ҡуйыуҙы кәрәкмәгән эш тип һанайым. Сөнки: 1) ул билдәле шәхестәрҙең тыуған ауылы бар һәм уларҙың исем-шәрифе нәҡ шунда яҙылырға тейеш; 2) улар шулай уҡ ҡыҫҡараҡ форматта район битендә лә булһын; 3) ауыл Советы битендә һәр шәхес «юғалыуға» дусар була. Быға тиклем бер кем тураһында ла бер ҡайҙа ла «ул шул ауыл Советында тыуған» тип яҙылманы ла, һөйләнмәне лә, шуға бының хәҙер ҙә, киләсәктә лә кәрәге юҡ. 4) Ауыл Советтары биләмәләре сирек быуатҡа бер булһа ла үҙгәреп тора, бер ауылды индерәләр, икенсеһен күсерәләр һ. б. Был билдәле шәхестәрҙең биографияһы мәғлүмәттәренә буталсыҡ өҫтәй. Минең тәҡдим: ауыл Советы биттәренә бер ниндәй ҙә билдәле шәхестәрҙе теркәмәҫкә, быға тиклем ҡуйылғандарын «үҙ ауылдарына ҡайтарырға». Әгәр ҙә кемдер конкурс өсөн мәҡәлә күләмен ҡайғырта икән, башҡа файҙалы мәғлүмәт эҙләһен. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:02, 26 сентябрь 2018 (UTC)
*: Шәхестәрҙе ауылдарға яҙырға кәрәк. Райондарға айырым исемлектәр төҙөү урынлы булырҙыр. Ауыл Советтары буйынса ундай исемлектәр төҙөү урынһыҙ эш. Әммә, тыйып та булмай. Кәңәш кенә итә алабыҙ. ШӘХЕСТӘРҘЕ АУЫЛ СОВЕТЫ МӘҠӘЛӘЛӘРЕНӘ ЯҘМАҪҠА ТӘҠДИМ ИТӘБЕҘ! - тип. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:28, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Етәкселәрен табып яҙыуға ҡарата ыңғай ҡараштамын. Билдәле шәхестәр тураһындағы фекер менән дә килешәм. Ысынлар та, ауыл то бер ауыл Советы, то икенсеһенә күсерелә... Ә ҡалыпты һәр береһенә ҡуйырға тырышам.--[[Ҡатнашыусы:Хаят Йосопова1|Хаят Йосопова1]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Хаят Йосопова1|әңгәмә]]) 18:50, 26 сентябрь 2018 (UTC)
: {{u|Хаят Йосопова1}}, Ишембай энциклопедияһын ҡарағыҙ, ауыл Советтары тарихы, рәйестәр исемлеге бар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:04, 27 сентябрь 2018 (UTC)
:: [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], Ауыл советы етәкселәрен күрһәтеү кәрәкме икән? Улар йыш алмашына, ә алмашынғанын кем күҙәтеп барырға тейеш? Улар күп бит. Совет рәйесен күрһәтеү нимә бирә?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:39, 23 февраль 2019 (UTC)
::: [[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]], билдәле булған осраҡта яҙып ҡуйыу урынлы булыр, ә дөйөм алғанда мотлаҡ түгелдер. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:06, 23 февраль 2019 (UTC)
: Был бары тик вазифа, маҡтаулы бер бүләк түгел, етмәһә, кеме нисек эшләй, шуға кәрәкмәйҙер тип уйлайым. Ә бына эштәре өсөн бүләкләнһәләр, үҙҙәре тураһында айырым мәҡәлә биреү бик урынлы булыр ине. Ғәмәлдә, улар һайлауҙан һайлауға тиклем генә вәкәләтле, яңынан һайлауҙары ла, һайламауҙары ла мөмкин.--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 18:31, 23 февраль 2019 (UTC)
:: Район энциклопедияларын төҙөгәндә ауыл советтары рәйестәре, башлыҡтары тураһында мәғлүмәт бирелә. «Башҡорт Энциклопедияһы» ғилми нәшриәте кәңәше менән ошолай эшләйҙәр. Булған мәғлүмәтте БашВикиға ла яҙыу урынлы булыр. Ваҡыт һәм яҙыусыһы кәрәк, әлбиттә. Бөгөн яҙылмаһа, киләсәктә яҙыусылары булыр ул. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:40, 23 февраль 2019 (UTC)
:[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] Район китап итеп сығарғас, рәйестәрҙе күрһәтеү урынлы - был тарихтың бер киҫеме.Йылдары күренеп тора, район өсөн әһәмитәле. Ә Википедия яңыртылып торорға тейешле ресурс, бынан 15-20 йыл элекке рәйес фамилияһы мәҡәләгә кире тәьҫир итер тип уйлайым. Минеңсә, ҡайта-ҡайта яңыртып тороп булмай торған мәғлүмәттәрҙе ҡуймау яҡшыраҡ --[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 20:39, 23 февраль 2019 (UTC)
: Ҡалып-ҡарточкалағыһын әйтәһәгеҙ шикелле, ивет. Эйе, уныһы менән килешергә була. Ҡалып-карточкала йыш алышынған мәғлүмәтте күрһәтмәү урынлы. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:22, 24 февраль 2019 (UTC)
* Шундай йылдарҙа фәлән-фәләнов ауыл Советы рәйесе булды тип мәҡәлә эсендә яҙыу ҡуйыу насар түгелдер ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 05:01, 24 февраль 2019 (UTC)

== Википедия мәҡәләләренә шиғыр ҡуйыу тураһында фекер алышыу ==
;Аңлатма: Был тема ВК-лағы чатта Википедия мәҡәләһенә шиғыр ҡуйыу буйынса админдарҙан рөхсәт һорау сәбәпле асыла. Сөнки админдарҙың Википедия мәҡәләһенә нимә яҙыу буйынса рөхсәт биреү йәки бирмәү вәкәләте юҡ ([[Википедия:Хакимдар|админдар нимә эшләргә тейеш икәнен уҡығыҙ]]). БашВики мәҡәләләрендә шиғыр ҡуйыу буйынса ғәмәли өлгөләр булғанлыҡтан (әйтәйек, [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге|мин шиғыр ҡуйған мәҡәлә]]) был мәсьәлә буйынса фекер алышырға тәҡдим итәм. Үҙемдең фекер төйнәлә башланы, һуңғараҡ әйтермен. Әле башҡа бүлектәрҙәге тәжрибәне эҙләйем. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 09:46, 6 июнь 2018 (UTC)
* Әгәр был мәҡәлә шиғыр йәки уға бәйле булған мәҡәлә (мәҫәлән, гимн/йыр йәки һәйкәл) тураһында булһа, авторлыҡ хоҡуғы шарттарын үтәп шиғырҙың өҙөгөн өҫтәргә мөмкин, шулай уҡ яҙыусыларҙың ижадын тасуирлағанда шиғырҙың бер бәләкәй өҙөгөн күрһәтергә була (авторлыҡ хоҡуғы шарттарына тура килһә ҡалғанын Викикитапханаға өҫтәргә). Башҡа осраҡтарҙа шиғыр энциклопедик мәғлүмәткә тура килмәй тигән фекерҙәмен. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)

== Шәхес инициалдары менән мәҡәлә атамалары ==
Бәлки ошондай шәхес инициалдары менән башланған мәҡәлә атамаларында шәхес исемдәрен тулыһынса яҙыр кәрәк, мәҫәлән: [[П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейы]]→[[Пётр Чайковскийҙың йорт-музейы]], [[‎А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]]→[[‎Александр Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]], [[И. А. Бунин һәйкәле (Мәскәү)]]→[[Иван Бунин һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Быға миҫалдар бар — [[Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Пречистенка)]], [[Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Был ваҡытта уларҙы эҙләп табыу еңеләйә, шулай уҡ берҙәм күп мәғәнәләлек бите төҙөү уңайлы була ([[Лев Толстой һәйкәле]], [[Александр Пушкин һәйкәле]] һ.б.). --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)
* Йәки тәү сиратта фамилияны ҡуйырға. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 18:40, 8 декабрь 2020 (UTC)
* Беренсе тәҡдим — бар яҡтан да отошлораҡ. Билдәле шәхестәрҙе исеме һәм фамилияһы менән йөрөтөү телдә нығынған күренеш бит. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:09, 21 декабрь 2020 (UTC)
== Дөрөҫ яҙам ==
=== Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр ===
Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр рәсми хәбәрҙәрҙә, килешеүҙәрҙә, акттарҙа баш хәреф менән яҙыла:
* '''Юғары Килешеүсе Яҡтар''' — халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған документтарҙа;
* '''Хөкүмәт, Ғәҙәттән тыш''' һәм '''Тулы хоҡуҡлы Илсе''' — рәсми хәбәрҙәр тексында (ләкин ғәҙәттә: илсе, хөкүмәт);
* «артабан Автор, Нәшриәт тип аталыусы» — нәшриәт килешеүендә.

Үҙенсәлекле стилистик ҡулланылышта '''Ватан''', '''Тыуған ил''', '''Кеше''' һ. б. һүҙҙәр баш хәреф менән яҙыла.

=== Тәржемә ===
Рәсми документтарҙа һәм дәүләт акттарында ғәҙәттә беренсе вариант ҡулланыла
1. Государственный герб Российской Федерации
а) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы (рәсми вариант)
б) Рәсәй Федерацияһының дәүләт гербы

2. Государственный гимн Российской Федерации
а) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны (рәсми вариант)
б) Рәсәй Федерацияһының дәүләт гимны

3. Государственный флаг Российской Федерации
а) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (рәсми вариант)
б) Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы

4. Государственная премия Российской Федерации за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности
а) Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (рәсми вариант)
б)Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендә күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы

Түбәндәге һүҙбәйләнештәрҙә «дәүләт»  юл хәреф менән яҙыла:
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиге
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы</text>
      <sha1>36rhrurwndy201xyj96we25yj9k88p3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307349</id>
      <parentid>1307348</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәржемә */</comment>
      <origin>1307349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22242" sha1="0egzbmj4grqiq4o5se493qh125nrgf1" xml:space="preserve">{{Index box}}
'''[[Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр]] сәхифәһе һәм уның [[Википедия буйынса фекерләшеү:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр|фекер алышыу]] бите лә бар.'''  
== Мәҡәләләр һаны ==
* -[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]]!  Мин мәҡәлә яҙа башлар алдынан Баш биттә булған мәҡәләләр һанын ҡараным - 46 925 тора ине. Мәҡәләмде ([[Теш (мәғәнәләр)]]) яҙып бөтөп, урыҫ мәҡәләһенә бәйләнем, әммә дөйөм һан үҙгәрмәне. Иҫәп дөрөҫ барамы икән ул? Әллә минең мәҡәләләр иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 09:17, 2 март 2019 (UTC)
** Миндә 46 927 күренә. Ҡайһы саҡта викидата һуңлап күрһәтә.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:06, 2 март 2019 (UTC)
** Әле миңә лә шулай күренә. Күпме ваҡыт үткәс кенә--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 13:35, 2 март 2019 (UTC)
** Викидата түгел, компьютерҙағы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8D%D1%88 КЭШ] тиҙ генә яңырмай, шуға шулай. Минең дә башта 925 күренә ине, хәҙер 927. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 13:38, 2 март 2019 (UTC)
**Ә викидатаға бәйләнмәһә, мәҡәлә иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 15:33, 2 март 2019 (UTC)
** Викидатаһыҙ ҙа иҫәпкә алына. Мәҡәләлә эске һылтанмалар бөтөнләй булмаһа ғына мәҡәлә булып иҫәпләнмәй. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:40, 2 март 2019 (UTC)
**рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 16:54, 2 март 2019 (UTC)

== «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt;==
«РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt; тураһында, әгәр был награданан юғарыраҡтары булмаған осраҡта, БашВикила мәҡәлә яҙабыҙмы? Фекерҙәрегеҙ нисек? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:36, 23 февраль 2019 (UTC)
* Башта уның дөрөҫ статусын (атамаһын-?) билдәләргә кәрәктер! «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» ғына булмаймы ни? Атҡаҙанған һәм халыҡ артистарына, мәҫәлән, шулай уҡ күкрәккә тағыла торған билдә бирелә бит, уларҙы бер ҙә &quot;...билдәһе менән бүләкләнгән&quot; тип әйтмәйбеҙ ҙә инде. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:30, 23 февраль 2019 (UTC)
** Совет заманындағы бүләктәр исемлеге буйынса был оло баһа бит, уны алыу өсөн башта РСФСР-ҙағы автономиялы республика, өлкә һәм край кимәлендә нимәгәлер лайыҡ булыу шарты торғандыр. Ошо исемгә лайыҡ булыусылар РСФСР кимәлендә бүләк алыусы була һәм мәҡәлә яҙылыуға хоҡуҡлы тип уйлайым. Тик бының өсөн ниндәйҙер конкурс йә марафон ойоштороу кәрәкмәҫ ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:47, 23 февраль 2019 (UTC)
*РСФСР кимәлендә маҡтаулы билдә алыусы республиканан тәҡдим ителә торған булған. Шуға күрә мәҡәләгә лайыҡтыр ул. [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24124#08581839490216225]--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:33, 23 февраль 2019 (UTC)
* «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы билдәһе әлеге ваҡытта ла актуаль, [http://moi-goda.ru/lichnie-finansi/redkie-nagradi-uchitivaemie-pri-prisvoenii-zvaniya-veteran-truda «Хеҙмәт ветераны» исеме алыуға хоҡуҡ бирә]. Әлбиттә, был билдәне алыу өсөн республика кимәлендәге награда булырға, эш һөҙөмтәһе юғары булырға тейештер инде ул. [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар абзый]] менән [[Ҡатнашыусы:Guram52|Гүзәл апай]] фекере менән мин дә килешәм. Ҡайҙалыр Әһәмиәтлеләр исемлеген төҙөй башлағайныҡ шай, шунда яҙып ҡуйыу зарур булырҙыр, әгәр ҡаршылар булмаһа. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:30, 23 февраль 2019 (UTC)

== ауыл Советы мәҡәләләре тураһында ==
{{u|Тутыйғош}}, {{u|Аҡҡашҡа}}, {{u|Таңһылыу}}, {{u|Хаят Йосопова1}}, {{u|Юлдашева Луиза}}, {{u|Айсар}} ауыл Советтары мәҡәләләрендә &lt;nowiki&gt;{{ИСЕМ районы муниципаль берәмектәре‎}}&lt;/nowiki&gt; ҡалыбын ҡуйып барығыҙ, һәм ниндәй ауыл Советтары мәнән сиктәщ булыуын яҙығыҙ. Ауыл Советы рәйестәре/башлыҡтары исемлеге ҡуйығыҙ, ҡайһы бер район энциклопедияларында ундай исемлектәр бар. Өлгө өсөн [[Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)]]  мәҡәләһен ҡарағыҙ. Башҡортостандың барлыҡ ауыл Советтары мәҡәләләрен яҙып ҡуйырға кәрәк. Уңыштар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:53, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Тағы бер мәсьәлә. Беҙгә РусВикинан бөтә нәмәне калька итеп күсереп ултырыу кәрәкме икән? Был ауылдарҙың билдәле шәхестәренә ҡағыла. Уларҙы РусВики шулай яҙған тип, ауыл Советтары битенә ҡуйыуҙы кәрәкмәгән эш тип һанайым. Сөнки: 1) ул билдәле шәхестәрҙең тыуған ауылы бар һәм уларҙың исем-шәрифе нәҡ шунда яҙылырға тейеш; 2) улар шулай уҡ ҡыҫҡараҡ форматта район битендә лә булһын; 3) ауыл Советы битендә һәр шәхес «юғалыуға» дусар була. Быға тиклем бер кем тураһында ла бер ҡайҙа ла «ул шул ауыл Советында тыуған» тип яҙылманы ла, һөйләнмәне лә, шуға бының хәҙер ҙә, киләсәктә лә кәрәге юҡ. 4) Ауыл Советтары биләмәләре сирек быуатҡа бер булһа ла үҙгәреп тора, бер ауылды индерәләр, икенсеһен күсерәләр һ. б. Был билдәле шәхестәрҙең биографияһы мәғлүмәттәренә буталсыҡ өҫтәй. Минең тәҡдим: ауыл Советы биттәренә бер ниндәй ҙә билдәле шәхестәрҙе теркәмәҫкә, быға тиклем ҡуйылғандарын «үҙ ауылдарына ҡайтарырға». Әгәр ҙә кемдер конкурс өсөн мәҡәлә күләмен ҡайғырта икән, башҡа файҙалы мәғлүмәт эҙләһен. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:02, 26 сентябрь 2018 (UTC)
*: Шәхестәрҙе ауылдарға яҙырға кәрәк. Райондарға айырым исемлектәр төҙөү урынлы булырҙыр. Ауыл Советтары буйынса ундай исемлектәр төҙөү урынһыҙ эш. Әммә, тыйып та булмай. Кәңәш кенә итә алабыҙ. ШӘХЕСТӘРҘЕ АУЫЛ СОВЕТЫ МӘҠӘЛӘЛӘРЕНӘ ЯҘМАҪҠА ТӘҠДИМ ИТӘБЕҘ! - тип. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:28, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Етәкселәрен табып яҙыуға ҡарата ыңғай ҡараштамын. Билдәле шәхестәр тураһындағы фекер менән дә килешәм. Ысынлар та, ауыл то бер ауыл Советы, то икенсеһенә күсерелә... Ә ҡалыпты һәр береһенә ҡуйырға тырышам.--[[Ҡатнашыусы:Хаят Йосопова1|Хаят Йосопова1]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Хаят Йосопова1|әңгәмә]]) 18:50, 26 сентябрь 2018 (UTC)
: {{u|Хаят Йосопова1}}, Ишембай энциклопедияһын ҡарағыҙ, ауыл Советтары тарихы, рәйестәр исемлеге бар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:04, 27 сентябрь 2018 (UTC)
:: [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], Ауыл советы етәкселәрен күрһәтеү кәрәкме икән? Улар йыш алмашына, ә алмашынғанын кем күҙәтеп барырға тейеш? Улар күп бит. Совет рәйесен күрһәтеү нимә бирә?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:39, 23 февраль 2019 (UTC)
::: [[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]], билдәле булған осраҡта яҙып ҡуйыу урынлы булыр, ә дөйөм алғанда мотлаҡ түгелдер. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:06, 23 февраль 2019 (UTC)
: Был бары тик вазифа, маҡтаулы бер бүләк түгел, етмәһә, кеме нисек эшләй, шуға кәрәкмәйҙер тип уйлайым. Ә бына эштәре өсөн бүләкләнһәләр, үҙҙәре тураһында айырым мәҡәлә биреү бик урынлы булыр ине. Ғәмәлдә, улар һайлауҙан һайлауға тиклем генә вәкәләтле, яңынан һайлауҙары ла, һайламауҙары ла мөмкин.--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 18:31, 23 февраль 2019 (UTC)
:: Район энциклопедияларын төҙөгәндә ауыл советтары рәйестәре, башлыҡтары тураһында мәғлүмәт бирелә. «Башҡорт Энциклопедияһы» ғилми нәшриәте кәңәше менән ошолай эшләйҙәр. Булған мәғлүмәтте БашВикиға ла яҙыу урынлы булыр. Ваҡыт һәм яҙыусыһы кәрәк, әлбиттә. Бөгөн яҙылмаһа, киләсәктә яҙыусылары булыр ул. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:40, 23 февраль 2019 (UTC)
:[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] Район китап итеп сығарғас, рәйестәрҙе күрһәтеү урынлы - был тарихтың бер киҫеме.Йылдары күренеп тора, район өсөн әһәмитәле. Ә Википедия яңыртылып торорға тейешле ресурс, бынан 15-20 йыл элекке рәйес фамилияһы мәҡәләгә кире тәьҫир итер тип уйлайым. Минеңсә, ҡайта-ҡайта яңыртып тороп булмай торған мәғлүмәттәрҙе ҡуймау яҡшыраҡ --[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 20:39, 23 февраль 2019 (UTC)
: Ҡалып-ҡарточкалағыһын әйтәһәгеҙ шикелле, ивет. Эйе, уныһы менән килешергә була. Ҡалып-карточкала йыш алышынған мәғлүмәтте күрһәтмәү урынлы. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:22, 24 февраль 2019 (UTC)
* Шундай йылдарҙа фәлән-фәләнов ауыл Советы рәйесе булды тип мәҡәлә эсендә яҙыу ҡуйыу насар түгелдер ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 05:01, 24 февраль 2019 (UTC)

== Википедия мәҡәләләренә шиғыр ҡуйыу тураһында фекер алышыу ==
;Аңлатма: Был тема ВК-лағы чатта Википедия мәҡәләһенә шиғыр ҡуйыу буйынса админдарҙан рөхсәт һорау сәбәпле асыла. Сөнки админдарҙың Википедия мәҡәләһенә нимә яҙыу буйынса рөхсәт биреү йәки бирмәү вәкәләте юҡ ([[Википедия:Хакимдар|админдар нимә эшләргә тейеш икәнен уҡығыҙ]]). БашВики мәҡәләләрендә шиғыр ҡуйыу буйынса ғәмәли өлгөләр булғанлыҡтан (әйтәйек, [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге|мин шиғыр ҡуйған мәҡәлә]]) был мәсьәлә буйынса фекер алышырға тәҡдим итәм. Үҙемдең фекер төйнәлә башланы, һуңғараҡ әйтермен. Әле башҡа бүлектәрҙәге тәжрибәне эҙләйем. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 09:46, 6 июнь 2018 (UTC)
* Әгәр был мәҡәлә шиғыр йәки уға бәйле булған мәҡәлә (мәҫәлән, гимн/йыр йәки һәйкәл) тураһында булһа, авторлыҡ хоҡуғы шарттарын үтәп шиғырҙың өҙөгөн өҫтәргә мөмкин, шулай уҡ яҙыусыларҙың ижадын тасуирлағанда шиғырҙың бер бәләкәй өҙөгөн күрһәтергә була (авторлыҡ хоҡуғы шарттарына тура килһә ҡалғанын Викикитапханаға өҫтәргә). Башҡа осраҡтарҙа шиғыр энциклопедик мәғлүмәткә тура килмәй тигән фекерҙәмен. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)

== Шәхес инициалдары менән мәҡәлә атамалары ==
Бәлки ошондай шәхес инициалдары менән башланған мәҡәлә атамаларында шәхес исемдәрен тулыһынса яҙыр кәрәк, мәҫәлән: [[П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейы]]→[[Пётр Чайковскийҙың йорт-музейы]], [[‎А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]]→[[‎Александр Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]], [[И. А. Бунин һәйкәле (Мәскәү)]]→[[Иван Бунин һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Быға миҫалдар бар — [[Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Пречистенка)]], [[Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Был ваҡытта уларҙы эҙләп табыу еңеләйә, шулай уҡ берҙәм күп мәғәнәләлек бите төҙөү уңайлы була ([[Лев Толстой һәйкәле]], [[Александр Пушкин һәйкәле]] һ.б.). --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)
* Йәки тәү сиратта фамилияны ҡуйырға. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 18:40, 8 декабрь 2020 (UTC)
* Беренсе тәҡдим — бар яҡтан да отошлораҡ. Билдәле шәхестәрҙе исеме һәм фамилияһы менән йөрөтөү телдә нығынған күренеш бит. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:09, 21 декабрь 2020 (UTC)
== Дөрөҫ яҙам ==
=== Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр ===
Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр рәсми хәбәрҙәрҙә, килешеүҙәрҙә, акттарҙа баш хәреф менән яҙыла:
* '''Юғары Килешеүсе Яҡтар''' — халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған документтарҙа;
* '''Хөкүмәт, Ғәҙәттән тыш''' һәм '''Тулы хоҡуҡлы Илсе''' — рәсми хәбәрҙәр тексында (ләкин ғәҙәттә: илсе, хөкүмәт);
* «артабан Автор, Нәшриәт тип аталыусы» — нәшриәт килешеүендә.

Үҙенсәлекле стилистик ҡулланылышта '''Ватан''', '''Тыуған ил''', '''Кеше''' һ. б. һүҙҙәр баш хәреф менән яҙыла.

=== Тәржемә ===
Рәсми документтарҙа һәм дәүләт акттарында ғәҙәттә беренсе вариант ҡулланыла
1. Государственный герб Российской Федерации
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы (рәсми вариант)
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт гербы

2. Государственный гимн Российской Федерации
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны (рәсми вариант)
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт гимны

3. Государственный флаг Российской Федерации
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (рәсми вариант)
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы

4. Государственная премия Российской Федерации за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности
* Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (рәсми вариант)
* Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендә күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы

Түбәндәге һүҙбәйләнештәрҙә «дәүләт» юл хәреф менән яҙыла:
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиге
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы</text>
      <sha1>0egzbmj4grqiq4o5se493qh125nrgf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307350</id>
      <parentid>1307349</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәржемә */</comment>
      <origin>1307350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22243" sha1="cg9f986t2szp0lw3kay39vyk15gzpmm" xml:space="preserve">{{Index box}}
'''[[Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр]] сәхифәһе һәм уның [[Википедия буйынса фекерләшеү:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр|фекер алышыу]] бите лә бар.'''  
== Мәҡәләләр һаны ==
* -[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]]!  Мин мәҡәлә яҙа башлар алдынан Баш биттә булған мәҡәләләр һанын ҡараным - 46 925 тора ине. Мәҡәләмде ([[Теш (мәғәнәләр)]]) яҙып бөтөп, урыҫ мәҡәләһенә бәйләнем, әммә дөйөм һан үҙгәрмәне. Иҫәп дөрөҫ барамы икән ул? Әллә минең мәҡәләләр иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 09:17, 2 март 2019 (UTC)
** Миндә 46 927 күренә. Ҡайһы саҡта викидата һуңлап күрһәтә.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:06, 2 март 2019 (UTC)
** Әле миңә лә шулай күренә. Күпме ваҡыт үткәс кенә--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 13:35, 2 март 2019 (UTC)
** Викидата түгел, компьютерҙағы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8D%D1%88 КЭШ] тиҙ генә яңырмай, шуға шулай. Минең дә башта 925 күренә ине, хәҙер 927. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 13:38, 2 март 2019 (UTC)
**Ә викидатаға бәйләнмәһә, мәҡәлә иҫәпкә алынмаймы?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 15:33, 2 март 2019 (UTC)
** Викидатаһыҙ ҙа иҫәпкә алына. Мәҡәләлә эске һылтанмалар бөтөнләй булмаһа ғына мәҡәлә булып иҫәпләнмәй. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:40, 2 март 2019 (UTC)
**рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 16:54, 2 март 2019 (UTC)

== «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt;==
«РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» &lt;s&gt;түш билдәһе менән бүләкләнгәндәр&lt;/s&gt; тураһында, әгәр был награданан юғарыраҡтары булмаған осраҡта, БашВикила мәҡәлә яҙабыҙмы? Фекерҙәрегеҙ нисек? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:36, 23 февраль 2019 (UTC)
* Башта уның дөрөҫ статусын (атамаһын-?) билдәләргә кәрәктер! «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» ғына булмаймы ни? Атҡаҙанған һәм халыҡ артистарына, мәҫәлән, шулай уҡ күкрәккә тағыла торған билдә бирелә бит, уларҙы бер ҙә &quot;...билдәһе менән бүләкләнгән&quot; тип әйтмәйбеҙ ҙә инде. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:30, 23 февраль 2019 (UTC)
** Совет заманындағы бүләктәр исемлеге буйынса был оло баһа бит, уны алыу өсөн башта РСФСР-ҙағы автономиялы республика, өлкә һәм край кимәлендә нимәгәлер лайыҡ булыу шарты торғандыр. Ошо исемгә лайыҡ булыусылар РСФСР кимәлендә бүләк алыусы була һәм мәҡәлә яҙылыуға хоҡуҡлы тип уйлайым. Тик бының өсөн ниндәйҙер конкурс йә марафон ойоштороу кәрәкмәҫ ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:47, 23 февраль 2019 (UTC)
*РСФСР кимәлендә маҡтаулы билдә алыусы республиканан тәҡдим ителә торған булған. Шуға күрә мәҡәләгә лайыҡтыр ул. [http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24124#08581839490216225]--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:33, 23 февраль 2019 (UTC)
* «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы билдәһе әлеге ваҡытта ла актуаль, [http://moi-goda.ru/lichnie-finansi/redkie-nagradi-uchitivaemie-pri-prisvoenii-zvaniya-veteran-truda «Хеҙмәт ветераны» исеме алыуға хоҡуҡ бирә]. Әлбиттә, был билдәне алыу өсөн республика кимәлендәге награда булырға, эш һөҙөмтәһе юғары булырға тейештер инде ул. [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар абзый]] менән [[Ҡатнашыусы:Guram52|Гүзәл апай]] фекере менән мин дә килешәм. Ҡайҙалыр Әһәмиәтлеләр исемлеген төҙөй башлағайныҡ шай, шунда яҙып ҡуйыу зарур булырҙыр, әгәр ҡаршылар булмаһа. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:30, 23 февраль 2019 (UTC)

== ауыл Советы мәҡәләләре тураһында ==
{{u|Тутыйғош}}, {{u|Аҡҡашҡа}}, {{u|Таңһылыу}}, {{u|Хаят Йосопова1}}, {{u|Юлдашева Луиза}}, {{u|Айсар}} ауыл Советтары мәҡәләләрендә &lt;nowiki&gt;{{ИСЕМ районы муниципаль берәмектәре‎}}&lt;/nowiki&gt; ҡалыбын ҡуйып барығыҙ, һәм ниндәй ауыл Советтары мәнән сиктәщ булыуын яҙығыҙ. Ауыл Советы рәйестәре/башлыҡтары исемлеге ҡуйығыҙ, ҡайһы бер район энциклопедияларында ундай исемлектәр бар. Өлгө өсөн [[Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)]]  мәҡәләһен ҡарағыҙ. Башҡортостандың барлыҡ ауыл Советтары мәҡәләләрен яҙып ҡуйырға кәрәк. Уңыштар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:53, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Тағы бер мәсьәлә. Беҙгә РусВикинан бөтә нәмәне калька итеп күсереп ултырыу кәрәкме икән? Был ауылдарҙың билдәле шәхестәренә ҡағыла. Уларҙы РусВики шулай яҙған тип, ауыл Советтары битенә ҡуйыуҙы кәрәкмәгән эш тип һанайым. Сөнки: 1) ул билдәле шәхестәрҙең тыуған ауылы бар һәм уларҙың исем-шәрифе нәҡ шунда яҙылырға тейеш; 2) улар шулай уҡ ҡыҫҡараҡ форматта район битендә лә булһын; 3) ауыл Советы битендә һәр шәхес «юғалыуға» дусар була. Быға тиклем бер кем тураһында ла бер ҡайҙа ла «ул шул ауыл Советында тыуған» тип яҙылманы ла, һөйләнмәне лә, шуға бының хәҙер ҙә, киләсәктә лә кәрәге юҡ. 4) Ауыл Советтары биләмәләре сирек быуатҡа бер булһа ла үҙгәреп тора, бер ауылды индерәләр, икенсеһен күсерәләр һ. б. Был билдәле шәхестәрҙең биографияһы мәғлүмәттәренә буталсыҡ өҫтәй. Минең тәҡдим: ауыл Советы биттәренә бер ниндәй ҙә билдәле шәхестәрҙе теркәмәҫкә, быға тиклем ҡуйылғандарын «үҙ ауылдарына ҡайтарырға». Әгәр ҙә кемдер конкурс өсөн мәҡәлә күләмен ҡайғырта икән, башҡа файҙалы мәғлүмәт эҙләһен. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:02, 26 сентябрь 2018 (UTC)
*: Шәхестәрҙе ауылдарға яҙырға кәрәк. Райондарға айырым исемлектәр төҙөү урынлы булырҙыр. Ауыл Советтары буйынса ундай исемлектәр төҙөү урынһыҙ эш. Әммә, тыйып та булмай. Кәңәш кенә итә алабыҙ. ШӘХЕСТӘРҘЕ АУЫЛ СОВЕТЫ МӘҠӘЛӘЛӘРЕНӘ ЯҘМАҪҠА ТӘҠДИМ ИТӘБЕҘ! - тип. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:28, 26 сентябрь 2018 (UTC)
* Етәкселәрен табып яҙыуға ҡарата ыңғай ҡараштамын. Билдәле шәхестәр тураһындағы фекер менән дә килешәм. Ысынлар та, ауыл то бер ауыл Советы, то икенсеһенә күсерелә... Ә ҡалыпты һәр береһенә ҡуйырға тырышам.--[[Ҡатнашыусы:Хаят Йосопова1|Хаят Йосопова1]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Хаят Йосопова1|әңгәмә]]) 18:50, 26 сентябрь 2018 (UTC)
: {{u|Хаят Йосопова1}}, Ишембай энциклопедияһын ҡарағыҙ, ауыл Советтары тарихы, рәйестәр исемлеге бар. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:04, 27 сентябрь 2018 (UTC)
:: [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], Ауыл советы етәкселәрен күрһәтеү кәрәкме икән? Улар йыш алмашына, ә алмашынғанын кем күҙәтеп барырға тейеш? Улар күп бит. Совет рәйесен күрһәтеү нимә бирә?--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 17:39, 23 февраль 2019 (UTC)
::: [[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]], билдәле булған осраҡта яҙып ҡуйыу урынлы булыр, ә дөйөм алғанда мотлаҡ түгелдер. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:06, 23 февраль 2019 (UTC)
: Был бары тик вазифа, маҡтаулы бер бүләк түгел, етмәһә, кеме нисек эшләй, шуға кәрәкмәйҙер тип уйлайым. Ә бына эштәре өсөн бүләкләнһәләр, үҙҙәре тураһында айырым мәҡәлә биреү бик урынлы булыр ине. Ғәмәлдә, улар һайлауҙан һайлауға тиклем генә вәкәләтле, яңынан һайлауҙары ла, һайламауҙары ла мөмкин.--[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 18:31, 23 февраль 2019 (UTC)
:: Район энциклопедияларын төҙөгәндә ауыл советтары рәйестәре, башлыҡтары тураһында мәғлүмәт бирелә. «Башҡорт Энциклопедияһы» ғилми нәшриәте кәңәше менән ошолай эшләйҙәр. Булған мәғлүмәтте БашВикиға ла яҙыу урынлы булыр. Ваҡыт һәм яҙыусыһы кәрәк, әлбиттә. Бөгөн яҙылмаһа, киләсәктә яҙыусылары булыр ул. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:40, 23 февраль 2019 (UTC)
:[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] Район китап итеп сығарғас, рәйестәрҙе күрһәтеү урынлы - был тарихтың бер киҫеме.Йылдары күренеп тора, район өсөн әһәмитәле. Ә Википедия яңыртылып торорға тейешле ресурс, бынан 15-20 йыл элекке рәйес фамилияһы мәҡәләгә кире тәьҫир итер тип уйлайым. Минеңсә, ҡайта-ҡайта яңыртып тороп булмай торған мәғлүмәттәрҙе ҡуймау яҡшыраҡ --[[Ҡатнашыусы:Guram52|Guram52]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Guram52|әңгәмә]]) 20:39, 23 февраль 2019 (UTC)
: Ҡалып-ҡарточкалағыһын әйтәһәгеҙ шикелле, ивет. Эйе, уныһы менән килешергә була. Ҡалып-карточкала йыш алышынған мәғлүмәтте күрһәтмәү урынлы. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:22, 24 февраль 2019 (UTC)
* Шундай йылдарҙа фәлән-фәләнов ауыл Советы рәйесе булды тип мәҡәлә эсендә яҙыу ҡуйыу насар түгелдер ул. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 05:01, 24 февраль 2019 (UTC)

== Википедия мәҡәләләренә шиғыр ҡуйыу тураһында фекер алышыу ==
;Аңлатма: Был тема ВК-лағы чатта Википедия мәҡәләһенә шиғыр ҡуйыу буйынса админдарҙан рөхсәт һорау сәбәпле асыла. Сөнки админдарҙың Википедия мәҡәләһенә нимә яҙыу буйынса рөхсәт биреү йәки бирмәү вәкәләте юҡ ([[Википедия:Хакимдар|админдар нимә эшләргә тейеш икәнен уҡығыҙ]]). БашВики мәҡәләләрендә шиғыр ҡуйыу буйынса ғәмәли өлгөләр булғанлыҡтан (әйтәйек, [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге|мин шиғыр ҡуйған мәҡәлә]]) был мәсьәлә буйынса фекер алышырға тәҡдим итәм. Үҙемдең фекер төйнәлә башланы, һуңғараҡ әйтермен. Әле башҡа бүлектәрҙәге тәжрибәне эҙләйем. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 09:46, 6 июнь 2018 (UTC)
* Әгәр был мәҡәлә шиғыр йәки уға бәйле булған мәҡәлә (мәҫәлән, гимн/йыр йәки һәйкәл) тураһында булһа, авторлыҡ хоҡуғы шарттарын үтәп шиғырҙың өҙөгөн өҫтәргә мөмкин, шулай уҡ яҙыусыларҙың ижадын тасуирлағанда шиғырҙың бер бәләкәй өҙөгөн күрһәтергә була (авторлыҡ хоҡуғы шарттарына тура килһә ҡалғанын Викикитапханаға өҫтәргә). Башҡа осраҡтарҙа шиғыр энциклопедик мәғлүмәткә тура килмәй тигән фекерҙәмен. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)

== Шәхес инициалдары менән мәҡәлә атамалары ==
Бәлки ошондай шәхес инициалдары менән башланған мәҡәлә атамаларында шәхес исемдәрен тулыһынса яҙыр кәрәк, мәҫәлән: [[П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейы]]→[[Пётр Чайковскийҙың йорт-музейы]], [[‎А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]]→[[‎Александр Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)]], [[И. А. Бунин һәйкәле (Мәскәү)]]→[[Иван Бунин һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Быға миҫалдар бар — [[Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Пречистенка)]], [[Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)]] һ.б. Был ваҡытта уларҙы эҙләп табыу еңеләйә, шулай уҡ берҙәм күп мәғәнәләлек бите төҙөү уңайлы була ([[Лев Толстой һәйкәле]], [[Александр Пушкин һәйкәле]] һ.б.). --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 02:05, 23 март 2019 (UTC)
* Йәки тәү сиратта фамилияны ҡуйырға. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 18:40, 8 декабрь 2020 (UTC)
* Беренсе тәҡдим — бар яҡтан да отошлораҡ. Билдәле шәхестәрҙе исеме һәм фамилияһы менән йөрөтөү телдә нығынған күренеш бит. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:09, 21 декабрь 2020 (UTC)
== Дөрөҫ яҙам ==
=== Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр ===
Шартлы яңғыҙлыҡ исемдәр рәсми хәбәрҙәрҙә, килешеүҙәрҙә, акттарҙа баш хәреф менән яҙыла:
* '''Юғары Килешеүсе Яҡтар''' — халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған документтарҙа;
* '''Хөкүмәт, Ғәҙәттән тыш''' һәм '''Тулы хоҡуҡлы Илсе''' — рәсми хәбәрҙәр тексында (ләкин ғәҙәттә: илсе, хөкүмәт);
* «артабан Автор, Нәшриәт тип аталыусы» — нәшриәт килешеүендә.

Үҙенсәлекле стилистик ҡулланылышта '''Ватан''', '''Тыуған ил''', '''Кеше''' һ. б. һүҙҙәр баш хәреф менән яҙыла.

=== Тәржемә ===
Рәсми документтарҙа һәм дәүләт акттарында ғәҙәттә беренсе вариант ҡулланыла

1. Государственный герб Российской Федерации
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы (рәсми вариант)
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт гербы

2. Государственный гимн Российской Федерации
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны (рәсми вариант)
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт гимны

3. Государственный флаг Российской Федерации
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (рәсми вариант)
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы

4. Государственная премия Российской Федерации за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности
* Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (рәсми вариант)
* Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендә күренекле ҡаҙаныштар өсөн Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы

Түбәндәге һүҙбәйләнештәрҙә «дәүләт» юл хәреф менән яҙыла:
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиге
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы</text>
      <sha1>cg9f986t2szp0lw3kay39vyk15gzpmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67563</id>
    <revision>
      <id>1307330</id>
      <parentid>1306787</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20257" sha1="8k4j8ae7qe3gkmw3d42xrpe47e2l9xg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө.
** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Бухгалтер һәм аудитор көнө.
* {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө.
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса.
* [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була.
* [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан.
* [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Штехер Геннадий Гиляриевич]] (1891—24.05.1970), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]], [[Зоология|зоолог]], [[Энтомология|энтоммолог]], [[Орнитология|орнитолог]]. 1943 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1957—1961 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1954), доцент. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Гәрәев Абзал Гәрәй улы]] (1911—6.08.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[Борай районы]] Чапаев исемендәге колхоздың элекке рәйесе. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бураҡанов Шафиҡ Ниғмәтйән улы]] (1936), механизатор, йәмәғәтсе. [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозының элекке тракторсыһы. РСФСР-ҙың һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры, ВДНХ-ның алтын миҙалы эйәһе, 1978 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] механизаторҙар конкурсы еңеүсеһе. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] XXVI съезы делегаты.
* [[Ғилметдинова Рәшиҙә Исмәғил ҡыҙы]] (1926—2003), педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, зениткасы. [[Учалы районы]] мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). 
* [[Мәһәҙиев Ғилметдин Сөләймән улы]] (1936), [[урман]]сы. [[Ғафури районы]] урман хужалығы эшсеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған урман хужалығы хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан.
* [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан.
* [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. 
* [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. 
* [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. 
* [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан.
* [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005).  Сығышы менән ошо райондан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. 
* [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе.
* [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла.
* [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты.
* [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы.
* [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К06]]
[[Категория:6 октябрь]]</text>
      <sha1>8k4j8ae7qe3gkmw3d42xrpe47e2l9xg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307331</id>
      <parentid>1307330</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T15:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20340" sha1="capnok1y48rybmn2xldsa3gzc4hhdhz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө.
** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Бухгалтер һәм аудитор көнө.
* {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө.
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса.
* [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була.
* [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан.
* [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Штехер Геннадий Гиляриевич]] (1891—24.05.1970), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]], [[Зоология|зоолог]], [[Энтомология|энтоммолог]], [[Орнитология|орнитолог]]. 1943 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1957—1961 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1954), доцент. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Гәрәев Абзал Гәрәй улы]] (1911—6.08.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[Борай районы]] Чапаев исемендәге колхоздың элекке рәйесе. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бураҡанов Шафиҡ Ниғмәтйән улы]] (1936), механизатор, йәмәғәтсе. [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозының элекке тракторсыһы. РСФСР-ҙың һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры, ВДНХ-ның алтын миҙалы эйәһе, 1978 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] механизаторҙар конкурсы еңеүсеһе. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] XXVI съезы делегаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡыҙрай]] ауылынан.
* [[Ғилметдинова Рәшиҙә Исмәғил ҡыҙы]] (1926—2003), педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, зениткасы. [[Учалы районы]] мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). 
* [[Мәһәҙиев Ғилметдин Сөләймән улы]] (1936), [[урман]]сы. [[Ғафури районы]] урман хужалығы эшсеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған урман хужалығы хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан.
* [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан.
* [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. 
* [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. 
* [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. 
* [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан.
* [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005).  Сығышы менән ошо райондан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. 
* [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе.
* [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла.
* [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты.
* [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы.
* [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К06]]
[[Категория:6 октябрь]]</text>
      <sha1>capnok1y48rybmn2xldsa3gzc4hhdhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>16 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67762</id>
    <revision>
      <id>1307329</id>
      <parentid>1307281</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T14:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17969" sha1="7vfgitxx66450pa5nvtf993cdkb91in" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө.
** Аҙыҡ-түлек көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө.
* {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө.
** Аллергологтар көнө.
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1919 йыл]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. 
* [[1929 йыл]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла.
* [[1964 йыл]]: [[Ҡытай]] йәҙрә ҡоралына беренсе һынау үткәрә.
* [[1983 йыл]]: «Мумий Тролль» музыкаль төркөм ойошторола.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Үҙәк телевидениеһында «Рабыня Изаура» сериалы күрһәтелә башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан.
* [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре  кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм  Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1994), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенең физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006),  эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. 
* [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау  отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан.
* [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан  
* [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан.
* [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1854 йыл]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры.
* [[1863 йыл]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы.
* [[1888 йыл]]: Юджин О’Нил, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] драматургы.
* [[1908 йыл]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
* [[1948 йыл]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»).
* [[1961 йыл]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы.
* [[1968 йыл]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы.
* [[1970 йыл]]: Андрей Тихонов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм [[тренер]]ы.
* [[1972 йыл]]: Дарюс Каспарайтис, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1774 йыл]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры.
* [[1879 йыл]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К16]]
[[Категория:16 октябрь]]</text>
      <sha1>7vfgitxx66450pa5nvtf993cdkb91in</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Намаҙлыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73629</id>
    <revision>
      <id>1307338</id>
      <parentid>775430</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T02:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4339" sha1="nho0s4e09rg4xhft2fpo7cf197yv6vw" xml:space="preserve">[[Файл:Prayer in Cairo 1865.jpg|right|300px|]]
[[Файл:QiblaMat.jpg|thumb|200px|[[Компас]]лы намаҙлыҡ]]

'''Намаҙлыҡ''' — [[намаҙ]] уҡығанда иҙәнгә йәйә торған келәм.

== Мәғлүмәт ==
Намаҙҙың нәфис өлгөләре биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре булып тора. Уны бәрхәттән, эслек ҡуйып, йоҡа туҡыманан тегәләр, һирәкләп һуғалар, нағыш һалалар. Ғәҙәттә композицияһы орнаменттан (ҡайһы берҙә мосолман каллиграфияһы элементтары менән) ғибәрәт; уның нигеҙен арка мотивы — шартлы рәүештә мәсетте символаштырған [[михраб]] тәшкил итә. Арка тирәһендәге арауыҡты спираль һымаҡ бөгөлгән һабаҡ рәүешендәге орнамент («ислими», «масал»; диндарҙарҙы орлоҡтан үҫеп сыҡҡан көслө шытым менән сағыштырыу) биҙәй, ул туҡтауһыҙ үҫеп, яңырып торған тормошто сағылдыра. Арка өҫтөндә ҡап уртала намаҙ ваҡытында ҡәғбә яғына күрһәтергә тейеш булған иң сағыу биҙәктәрҙең береһе урынлашҡан; намаҙ уҡыусының ҡарашы шул биҙәккә төбәлгән була. Арка эсендәге киңлек (намаҙ уҡыусының тубыҡланған, башын иҙәнгә терәгән урыны) биҙәлмәй. Намаҙлыҡты һәр мосолман ҡатыны эшләй белгән; уны йыш ҡына ҡәҙерле кешеләргә бүләккә әҙерләгәндәр. [[Башҡортостан]]да 20 быуат аҙағында халыҡ оҫталары эшләй; ҡайһы бер райондарҙа кейеҙ намаҙлыҡ баҫалар. Хәҙерге намаҙлыҡтарҙы, традицион форманы һаҡлап, профессор рәссамдар М.Ә. Ниғмәтйәнова, Р. Р. Юлдашбаева һ.б. эшләй. Намаҙлыҡ өлгөләре [[Нестеров Михаил Васильевич|Михаил Нестеров]] исемендәге башҡорт художество музейында, Милли музейҙа, [[Венгрия]] этнография музейында ([[Будапешт]]) һаҡлана.

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Төрөк намаҙлыҡтары&quot; perrow=15 widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
Файл: Carpet with Double Medallion.jpg
Файл: Prayermat.jpg
Файл: Turkeye.Urgüp06.jpg
Файл: Re_entrant_prayer_rug_Anatolia_late_15th_early_16th_century_reverse.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery caption=&quot;[[Әзербайжан]] намаҙлыҡтары&quot; perrow=15 widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
Файл:Fachralo Kazak Prayer Rug Last Quarter 19th C Lot 60.jpg|&lt;small&gt; Фахралы. Ҡаҙаҡ ысулы&lt;/small&gt;
Файл:Shirvan 01.jpg|&lt;small&gt;Ширван ысулы&lt;/small&gt;
Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|&lt;small&gt; Көньяҡ [[Әзербайжан]]да туҡылған келәм - намаҙлыҡ. XVI быуат&lt;ref&gt;[http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000040/st023.shtml Л. Керимов. Азербайджанский ковер. Том II]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
Файл:Azerbaijani carpet from Shusha.jpg|&lt;small&gt; Шуша ҡалаһында туҡылған келәм -намаҙлыҡ. XIX быуат&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Янбухтина А. Декоративное искусство Башкортостана. ХХ век: от тамги до авангарда. Уфа, 2006.

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20160305050210/http://wiki02.ru/encyclopedia/namazlyk/t/9481 Намазлык]

[[Категория:Башҡорт этнографияһы]]
[[Категория:Намаҙ]]
[[Категория:Ислам]]
[[Категория:Ислам терминдары]]</text>
      <sha1>nho0s4e09rg4xhft2fpo7cf197yv6vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82581</id>
    <revision>
      <id>1307333</id>
      <parentid>1256186</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12148" sha1="asgh9s8rstvqma0jo71odka0fqpe98q" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Ғәлләмов}}
'''Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы''' ([[15 октябрь]] [[1926 йыл]] — [[19 февраль]] [[1989 йыл]]) — [[башҡорт теле]] ғалимы, методист. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967). 

== Биографияһы ==
Абдрахман Әбдрәхим улы Ғәлләмов 1926 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Йылайыр кантоны]]&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}}&lt;/ref&gt; [[Күсей]] ауылында тау эшсеһе ғаиләһендә тыуған. 1943 йылда [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педагогия училищеһын]], 1947 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] тел һәм әҙәбиәт факультетының [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] бүлеген тамамлай.

Шул уҡ йылда Баймаҡ районының ул саҡтағы [[Сибай]] ҡасабаһы 1-се урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, тарих уҡытыусыһы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, бер үк ваҡытта директорҙың башланғыс синыфтар буйынса урынбаҫары вазифаһын да башҡара. 1948 йылдың авгусында [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия училищеһына]] эшкә күсерелә. Унда башҡорт теле һәм әҙәбиәте, матур яҙыу дәрестәрен алып бара, уҡыусыларҙың педагогик практикаһы менән етәкселек итә, күҙәтеүҙәр үткәрә, тәжрибәһен байыта.

1953—1957 йылдарҙа Сибай ҡалаһы мәктәптәрендә туған тел, әҙәбиәт, тарих, логика предметтарын уҡыта, ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй. Был йылдарҙа башланғыс синыф уҡытыусыларының методик берекмәһе етәксеһе булараҡ, бөтә педагогтарға ла төплө ярҙам күрһәтергә тырыша.

1958 йылдың ғинуарында [[Өфө]]гә Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтына эшкә алына, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса методист, туған телдәр һәм әҙәбиәттәр кабинеты мөдире булып эшләй.

1968 йылдың июнь айынан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Абдрахман Ғәлләмов [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда доцент вазифаһын башҡара.

Ғалим 1989 йылдың 19 февралендә 63-сө йәшендә Өфөлә вафат була.

== Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге ==
Абдрахман Ғәлләмовтың тормош юлы һәм педагогик эшмәкәрлеге башҡорт башланғыс мәктәбе, башҡортса уҡытыу тарихы һәм уның үҫеш баҫҡыстары менән туранан-тура бәйләнгән. Ул үҙе лә илебеҙҙә дөйөм башланғыс белем биреүҙе ғәмәлгә ашыра башлауҙың тәүге йылында мәктәпкә уҡыуға төшә. Тәүге баҫҡыс белемде уға Баймаҡ районының абруйлы уҡытыусылары Әсмә Баймырҙина, Мостафа Зәйнәғәбдинов, Ғәҙел Әҙеһәмовтар бирә. Темәс педагогия училищеһында Ә. Ғәлимов, С. Алсынбаев, Ә. Ниғмәтуллин, К. Ғәлимов, Г. Измайлова, З. Зөбәйеров кеүек юғары квалификациялы оҫта педагогтарҙың йоғонтоһонда төплө белемгә эйә була. Башҡорт дәүләт педагогия институтында [[Шакиров Закир Шакир улы|3. Шакиров]], [[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Х. Зиннәтуллина]], У. Хөсни, Н. Чижов, Х. Еникеев, Б. Мәғәсүмова, Б. Кипарисов кеүек күренекле ғалим-педагогтарҙың һабаҡтарын тыңлап, фәһем ала.

Абдрахман Ғәлләмовҡа бигерәк тә башланғыс синыфтар буйынса методист У. Хөснөтдиновтың (У. Хөсни, Х. Усман) йоғонтоһо көслө була. Белорет педагогия училищеһының алдынғы уҡытыусылары ла йәш белгескә тейешенсә ярҙам күрһәтә. Был йылдарҙа Абдрахман Ғәлләмов тәү башлап дөрөҫ уҡырға, матур яҙырға өйрәтеү, туған телдең грамматик төҙөлөшө, синыфта һәм синыфтан тыш уҡыу, телмәр үҫтереү мәсьәләләре өҫтөндә ныҡышмалы эшләй. Уның туған тел һәм әҙәбиәт методисы булып китеүендә һәм үҙ аллы ғилми хеҙмәттәр яҙа башлауында училищела уҡытыуҙың әһәмиәте айырыуса ҙур була — уны эҙләнергә һәм сағыштырыуҙар яһарға өйрәтә.

Ғалим башҡорт грамотаһына өйрәтеү проблемаһы өҫтөндә ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара. Ул — башҡорт «Әлифба»һы, грамотаға өйрәтеү тарихы буйынса ғилми хеҙмәттәр, методик әсбаптар авторы. 1967 йылда атаҡлы башҡорт ғалимы, профессор [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]]тың ғилми етәкселегендә [[Уҡый-яҙа белеү|грамота]]ға өйрәтеү проблемаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.

Белорет педагогия училищеһында, уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында эшләгән осорҙа Абдрахман Ғәлләмов алты йәшлек балалар өсөн дә «Әлифба», башҡа уҡыу әсбаптары, методик ҡулланмалар төҙөй.

«Әлифба» — ғалимдың төп ғилми-ғәмәли эш һөҙөмтәһе. Уның исеме башҡортса «Әлифба», тәүге уҡыу китаптары яҙған [[Василий Катаринский]], [[Александр Бессонов]], [[Закир Айыуханов]] кеүек әлифбасылар менән бер рәттә тора. Күренекле методистың «Әлифба»һы 1962 йылдан бирле йәш быуынды грамотаға тиҙ һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә өйрәтергә ярҙам итә. Был китап төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнашып, дипломдар һәм дәртләндереү бүләктәренә лайыҡ була.

Мәғариф өлкәһендә һәм ғилми-тикшеренеү эштәрендә өлгәшкән уңыштары өсөн Абдрахман Әбдрәхим улы Ғәлләмов «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була, 1975 йылда К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнә.

== Өҫтәлмә мәғлүмәт ==
Абдрахман Әбдрәхим улы — билдәле ғалим, [[башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]]ның, [[башҡорт теле]]нең боронғо һәм хәҙерге [[Европа]] телдәренә йоғонтоһо һәм [[башҡорт]] эпостарының боронғо һинд [[философия]]һына йоғонтоһо тураһында гипотезалар авторы [[Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы|Салауат Ғәлләмов]]тың һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы доценты, филология фәндәре кандидаты Азамат Ғәлләмовтың атаһы.

== Хәтер ==
* 2026 йылдың октябрь һәм ноябрь айҙарында республикала Абдрахман Ғәлләмовтың тыуыуына 100 йыл тулыу киң билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Эдаурд Кускарбеков|datepublished=14 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-10-14/v-bashkirii-otmetyat-100-letie-avtora-bashkirskoy-azbuki-abdrahmana-gallyamova-4669421|title=В Башкирии отметят 100-летие автора башкирской азбуки Абдрахмана Галлямова|lang=ru|publisher=ИА  «Башинформ»|accessdate=2026-10-14}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Романов В. Видные ученые Башкортостана: Абдрахман Галлямов (К 90-летию со дня рождения ученого-языковеда). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 15 октябрь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/908830-vidnye-uchenye-bashkortostana-abdrakhman-gallyamov-k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-uchenogo-yazykoved/ ИА «Башинформ», 2016, 15 октябрь]{{V|15|10|2016}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* 1997 йылдан башлап Баймаҡ районында йыл һайын Ғәлләмов исемендәге призға педагогик хеҙмәткәрҙәр конкурсы үткәрелә. 
* Өфөлә Абдрахман Ғәлләмов йәшәгән йортҡа һәм уның тыуған ауылындағы мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3395-ll-mov-abdrakhman-bdr-khim-uly}}
* К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:педагогия фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары‎]]
[[Категория:Педагогтар]]
[[Категория:Әлифба авторҙары]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>asgh9s8rstvqma0jo71odka0fqpe98q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Органик донъя системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102683</id>
    <revision>
      <id>1307345</id>
      <parentid>1303067</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30812" sha1="amnj62wscea59bm6amlu6n4zxdlt946" xml:space="preserve">'''Органик донъя системаһы''' — хәҙерге ваҡытта һәм элек йәшәгән бөтә организмдарҙы һүрәтләү, төркәмләү нигеҙендә билдәле тәртиптә эшләнгән схемаһы. Тере организмдар бер нисә миллион төрҙө тәшкил итә.Ошо тиклем күп төрлөлөкте биологик систематика өйрәнә.

Төп бурысы — төркөмләү (классификация) нигеҙендә органик донъяның&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article102627.html Статья «Система органического мира» в Большой советской энциклопедии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;системаһын төҙөү.
 
{{TOCright}}
'''Йәнле тәбиғәт таксоно́мияһы.''' 

Фәнни дәирәләрҙә бер үк төркөмдең систематик статусы тураһында уртаҡ фекер булмағанлыҡтан, тәҡдим ителгән систематика дөйөм килешелгән (консенсус) структура булып тора.

== Күҙәнәкһеҙҙәр ==

Күҙәнәк төҙөлөштәре булмаған тереклек эйәләре төркөме. «Күҙәнәкһеҙҙәр» йыш ҡына «вирус» һүҙенә синоним булараҡ ҡулланыла. 

Термин 2003 йылда, быға тиклем билдәле булған вирустар араһында иң ҡатмарлыһы тип танылған ''мимивирусты'' тапҡандан һуң индерелә. Уның күҙәнәклеләр төҙөлөшлөнән үҫешкән (эволюцияның дегенерация формаһы) тигән фараз бар. 

Вирустарҙан тыш күҙәнәкһеҙҙәргә вироидтарҙы, вирусоидтарҙы, шулай уҡ, [[ДНК]] йәки [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)|РНК]] (миҫал, приондар) формаһында шифрлы геномы булмаған инфекцион агенттарҙы индерәләр.

=== Вирустар ===
{{main|Вирустар}}
Күҙәнәкһеҙ инфекцион агент, тере күҙәнәктәрҙең эсендә генә тереклек үҙсәнлектәре күрһәтә һәм үрсей ала. 

Организмдарҙың бөтә тибын да зарарлай: үҫемлектәр һәм хауйандарҙан башлап бактериялар и архейҙарға тиклем (бактериялар вирусын бактериофагтар тип атайҙар). 

Шулай уҡ, икенсе вирустарҙы зарарлаусы вирустар (вирус-сателлиттар).

==== Балтимор буйынса классификация ====
  
Нобель премияһы лауреаты биолог Дейвид Балтимор буйынса вирустарҙы классификациялау
нигеҙҙәрен эшләй. Был 7 төп төркөмде эсенә ала&lt;ref name=&quot;pmid4348509&quot;&gt;{{cite journal|author=Temin H. M., Baltimore D.|title=RNA-directed DNA synthesis and RNA tumor viruses|journal=Adv. Virus Res.|volume=17|issue=|pages=129–86|year=1972|pmid=4348509|doi=}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid4377923&quot;&gt;{{cite journal|author=Baltimore D.|title=The strategy of RNA viruses|journal=Harvey Lect.|volume=70 Series|pages=57–74|year=1974|pmid=4377923}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.:
                
* (I) Ике сылбырлы ДНК-һы булған һәм РНК-стадииһы булмаған вирустар (Мәҫәлән, герпесвирустар, поксвирустар, паповавирустар, мимивирус).
* (II) Бер сылбырлы ДНК-лы вирустар (мәҫәлән, парвовирустар). Ыңғай поляр ДНК-лы.
* (III) Ике сылбырлы РНК -лы вирустар (мәҫәлән, ротавирусы).
* (IV) Бер сылбырлы ыңғай поляр РНК-лы вирустар (мәҫәлән, пикорнавирусы, флавивирусы).
* (V) Бер сылбырлы негатив йәки икеләтә полярлы РНК-лы негатив йәки икеләтә полярлы
* мәҫәлән, ортомиксовирустар, филовирустар) вирустар
* (VI) Бер сылбырлы ынғай молекулалы РНК -һы булған һәм йәшәү циклында РНК матрицаһы аша ДНК синтезлау стадияһы булған ретровирустар (мәҫәлән, ВИЧ).
* (VII) Ике сылбырлы ДНК-лы һәм йәшәү циклында РНК матрицаһы аша ДНК синтезлау стадияһы булған, ретроид вирустар (мәҫәлән, гепатит B вирусы)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virology.net/Big_Virology/BVFamilyGroup.html|title=The Big Picture Book of Viruses:Family Groups - The Baltimore Method|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCys7Xa7|archivedate=2013-04-28}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;..

=== Вироидтар ===
{{main|Вироидтар}}
Үҫемлектәрҙең патогендары юғары комплементарлы, ҡулсалы, бер сылбырлы РНК молекулаларынан ғибәрәт. Бер нисә йөҙ нуклеотидтарҙан торған ҡыҫҡа ғына фрагметтар фиғылындағы йән эйәләре. Вирустарға хас булған тышсалары юҡ. 

Иң бәләкәй вироид scRNA (кес кенә цитоплазматик РНК)- дөгөне зарарлай торған вирустың(вируса жёлтой крапчатости) паразиты (англ. RYMV, rice yellow mottle sobemovirus), бары 220 нуклеотидтан ғына тора. 

Сағыштырыу өсөн: әлегә тиклем билдәле вирустарҙан иң иң бәләкәй вирустың геномы 2000 нуклеотидтан тора. Вироидтар Теодор О. Динер&lt;ref&gt;http://www.ars.usda.gov/is/timeline/viroid.htm Tracking the Elusive Viroid {{ref-en}}&lt;/ref&gt; тарафынан асылған һәм ошо атамаһы бирелгән.

== Күҙәнәклеләр ==
{{main|Күҙәнәклеләр}}

=== Прокариоттар ===
{{main|Прокариоттар}}
Бер күҙәнәкле тере организмдар, (эукариотарҙан айырмалы) күҙәнәк ядроһы һәм мембраналы органоидтары (тик, цианобактерияларҙа ғына цистерна фиғылында фотосинтезлаусы, мембраналар була) юҡ. 

Прокариот күҙәнәктәрҙә [[ДНК]] молекулаһының төргәгендә гистон -аҡһымдар юҡ, йәғни ДНК-гистон береге-хроматин булмай. Шулай уҡ,уны цитоплазманан сикләүсе тышса ла булмай. 

Туҡланыу тибы- осмос. Берҙән-бер дәү ҡулса фиғылындағы (ҡайҙыларында—буй) ике сылбырлы ДНК молекулаһында (нуклеоид) нәҫел мәғлүмәтен һаҡлаған төп өлөше бер туҡтауһыҙ эшләп тора. 

Прокариотарға бактериялар, цианобак-териялар (күкле-йәшелле ылымыҡтар) һәм архейҙар керә. Эукариот күҙәнәктәрҙең органоидтары- митохондриялар һәм пластидтарҙы прокариот күҙәнәктәрҙең вариҫтары тип һанайҙар. Прокариотарҙы домен рангаһында (надцарство) ике таксонға : Бактерилар (Bacteria) һәм [[Архейҙар]](Archaea)&lt;ref&gt;{{статья|автор = Woese C.R., Kandler O., Wheelis M.L.
|заглавие = Towards a Natural System of Organisms: Proposal for the Domains Archaea, Bacteria, and Eucarya  
|ссылка = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/87/12/4576
|издание = Proc. Natl. Acad. Sci. USA|год = 1990|том = 87
|страницы = 4576—4579
}} &lt;/ref&gt; төркөменә бүләләр.

== Архейҙар ==
{{main|Архейҙар}}
'''Архейҙар''' — ядроһыҙ һәм шулай уҡ, бер генә лә мембраналы органоидтары булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар.

Архейҙарҙы 5 типҡа бүлеп йөрөтәләр. Араһында күпмелер дәрәжәлә яҡшыраҡ өйрәнелгәне: кренархеоттар (лат. Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (лат. Euryarchaeota). 

Архейҙарҙы өйрәнеү бик тә ҡатмарлы, сөнки, күптәре бер ҡасан да шарттарҙа үрсетеп ҡаралмаған. Бары йәшәү урындарынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөләренә(алынмаларына) анализ буйынса ғына беләләр. 

Күпселеге — хемоавтотрофтар. Улар эукариоттарға ҡарағанда күберәк төр энергия сығанаҡтары ҡулланалар: шәкәрҙәнҙән башлап, аммиак, металл иондары һәм водородҡа тиклем. Тоҙға сыҙамлы архейҙар — '''галоархеҙар (лат. Haloarchaea)''' — ҡояш энергияһын файҙалана, икенселәре — углеродты.

Енси булмаған юл менән үрсейҙәр: бинар (урталай) бүленеү, фрагменттарҙан һәм бөрөләнеү. Бактерияларҙан һәм эукариоттарҙан айырмалы, архейҙар спора барлыҡҡа килтермәй.
* Crenarchaeota
* Termoprotei
* Euryarchaeota
* Methanobacteria
* Methanococci
* Halobacteria
* Thermoplasmata
* Thermococci
* Archaeoglobi
* Methanopyri
* Nanoarchaeota
* Korarchaeota

== Бактериялар ==
{{main|Бактериялар}}
Домен (юғары батшалыҡ). Прокариот (ядероһыҙ) микроорганизмдар, одноклеточных. Ун мең тирәһе төр бактериялар билдәле. Ләкин миллиондан ашы төр булырға тейеш тип фараз ителә.ларға ҡарата төр төшөнсәһен ҡулланыу ҡыйынлыҡтар тыҙыра.

Бактерияларҙы микробиологияныү бер тармағы — бактериология өйрәнә.

Төркөмләү күҙәнәк диуарынының (стенкаһының) төҙөлөшенә ҡарап, йәни фенотип нигеҙендә эшләнә. (IX нәшер , Определителя бактерий Берги (1984—1987)).

Эре таксономик төркөм булып 4 бүлек тора: Gracilicutes (грамм-тиҫкәре), Firmicutes (грамм-ыңғай), Tenericutes (микоплазмалар; берҙән-бер класы Mollicutes) һәм Mendosicutes ([[архейҙар]]).

* Aquificae
* Thermotogae
* Thermodesulfobacteria
* Deinococcus-Thermus
* Chrysiogenetes
* Chloroflexi
* Thermomicrobia
* Nitrospirae
* Deferribacteres
* Сине-зелёные водоросли (Cyanobacteria)
* Chlorobi
* Proteobacteria
* Alphaproteobacteria
* Betaproteobacteria
* Deltaproteobacteria
* Epsilionproteobacteria
* Firmicutes
* Clostridia
* Mollicutes
* Bacilli
* Actinobacteria
* Planctomycetes
* Chlamydiae
* Spirochaetes
* Fibrobacteres
* Acidobacteria
* Bacteroidetes
* Bacteroides
* Flavobacteria
* Sphingobacteria
* Fusobacteria
* Verrucomicrobia
* Dictyoglomi
* Gemmatimonadetes

== Эукариоттар ==
{{main|Эукариоттар}}
[[Домен (биология)|Домен (юғары батшалыҡ]]). Күҙәнәктәрендә ядроһы булған тере организмдарҙы үҙ эсенә ала.  Бактерия һәм архейҙарҙан башҡалары бөтәһе лә ядролы. (Иҫкәрмә:вирустар, вироидтар һәм вирусоидтарҙы тере организмдар тип һанамаусы биологтар бар). 

[[Хайуандар]], [[үҫемлектәр]], [[бәшмәктәр]], [[протистар]] тип аталған йыйылма төркөм дә — эукариоттар. Улар бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле булырға мөмкин, әммә бөтәһенең дә күҙәнәктәре берүк төрлө төҙөлөш планына эйә. 

Был ядролы төҙөлөшле организмдар юғары рангалағы монофилетик таксон итеп ҡарала. 

Фараздарҙың күптәре эукариоттар 1,5-2 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә тҡтала. Эукариоттар эволюцияһында симбиогенез — эукариот күҙәнәк (ядролы һәм фагоцитозға һәләтле) менән уның тарафынан йотолған бактерия(митохондрия һәм пластидтарҙың башланғысы) күҙәнәге араһында симбиоз ҙур әһәмиәткә эйә булған тип һанала.

====Амёба һымаҡтар====
{{main|Amoebozoa}}

* Tubulinea Smirnov et al., 2005
* Flabellinea Smirnov et al., 2005
* Stereomyxida Grell, 1966
* Acanthamoebidae Sawyer and Griffin, 1975
* Entamoebida Cavalier-Smith, 1993
* Mastigamoebidae Goldschmidt, 1907
* Pelomyxa Goldschmidt, 1907
* Eumycetozoa Zopf, 1884, emend. Olive, 1975 [Mycetozoa de Bary, 1873]

====Opisthokonta====

Бәшмәктәрҙе, хайуандарҙы, шулай уҡ, башҡа эукариот микроорганизмдарҙы үҙ эсенә ала.  Уларҙы ''Choanozoa'' тибына керетеүселәр бар.  Ә ҡайһы бер тикшереүселәр Протистар (Protista)[9] йәки Иң ябайҙар (Protozoa)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Shipunov A. B. |часть=''Systema Naturae'' or the Outline of Living World Classification|ссылка часть=http://cyberleninka.ru/article/n/systema-naturae-or-the-outline-of-living-world-classification|заглавие=''Protistology'', 2009, '''6''' (1)}} — P. 3—13. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ruggiero M. A., Gordon D. P., Orrell T. M., Bailly N., Bourgoin T., Brusca R. C., [[Кавалир-Смит, Томас|Cavalier-Smith T.]], Guiry M. D., Kirk P. M.&amp;nbsp;|часть=A Higher Level Classification of All Living Organisms|ссылка часть=http://paperity.org/p/61657736/a-higher-level-classification-of-all-living-organisms|заглавие=''[[Public Library of Science|PLoS ONE]]'', 2015, '''10''' (4): e0119248}} — {{DOI|10.1371/journal.pone.0119248}}. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ruggiero M. A., Gordon D. P., Orrell T. M., Bailly N., Bourgoin T., Brusca R. C., [[Кавалир-Смит, Томас|Cavalier-Smith T.]], Guiry M. D., Kirk P. M.&amp;nbsp;|часть=Correction: A Higher Level Classification of All Living Organisms|ссылка часть=http://paperity.org/p/73189544/correction-a-higher-level-classification-of-all-living-organisms|заглавие=''[[Public Library of Science|PLoS ONE]]'', 2015, '''10''' (6): e0130114}} — {{DOI|10.1371/journal.pone.0130114}}. {{ref-en}}&lt;/ref&gt; батшалығына бүлә (башҡа классификацияларҙа улар таксон сифатында ҡабул ителмәй). Бөтә генетик һәм ультраструктур тикшереүҙәр был ике төркөмдең монофилик икәнлеген дөрөҫләй.

===== Бәшмәктәр =====
{{main|Бәшмәктәр}}

Йәнле тәбиғәт батшалығы. Эукариоттар. Үҫемлектәргә лә, хайуандарға ла хас үҙсәнлектәргә эйәләр. 

Оҙаҡ ваҡыт бәшмәктәрҙе ботаника фәне эсендә бер бүлек итеп өйрәнә инеләр. Хәҙерге систематикала бәшмәктәр айырым батшалыҡ. 

Бәшмәктәрҙе өйрәнеүсе фән [[микология]] тип атала.
* Базидиомицеттар — Basidiomycota de Barry 1866, emend. Schaffer, 1975
* Urediniomycetes Swann and Taylor, 1995
* Ustilaginomycetes Bower, Oberw, and Vanky, 1997
* Аскомицеттар — Ascomycota Berkeley, 1857
* Микроспоридиялар — Microsporidia Balbiani, 1882
* Glomeromycota Schussler et al., 2001 [Glomales Morton and Benny, 1990; Glomomycetes Cavalier-Smith, 1998]
* Зигомицеттар — Zygomycota Fischer, 1892, emend. Benny et al., 2001
* Хитридиомицеттар — Chytridiomycetes de Barry, 1863, emend. Cavalier-Smith, 1981


'''Mesomycetozoa'''
{{main|Mesomycetozoea}}

===== Choanomonada =====
{{main|Choanomonada }}
* Monosigidae Zhukov and Karpov, 1985 [Codonosigidae Kent, 1880]
* Salpingoecidae Kent, 1880
* Acanthoecidae Norris, 1965

===== Хайуандар =====
{{main|Хайуандар}}
[[Аристотель]] заманынан уҡ организмдарҙың, айырым төркөме итеп өйрәнелә, хәҙерге көндә биологик батшалыҡ. Хайуандарҙы [[зоология]] фәне өйрәнә.
* Пластинкалылар — Placozoa Grell, 1971
* Губкалар — Porifera Grant, 1836 [Parazoa Sollas, 1884]
* Эуметазойҙар Animalia Linnaeus, 1758, emend. Adl et al., 2005 [Eumetazoa Butschli, 1910]
*

==== Rhizaria ====
{{main|Rhizaria}}

===== Cercozoa =====
{{main|Cercozoa}}

* Cercomonadida Poche, 1913, emend. Mylnikov, 1986
* Silicofilosea Adl et al., 2005 [Imbricatea Cavalier-Smith and Chao, 2003]
* |Хлорарахниофит ылымыҡтар (''Chlorarachniophyta'' Hibberd and Norris, 1984)
* Phytomyxea Engler and Prantl, 1897, emend. Cavalier-Smith, 1993
* Phaeodarea Haeckel, 1879 [Tripylea Hertwig, 1879]
* Nucleohelea Cavalier-Smith, 1993

===== Haplosporidia =====
{{main|Haplosporidia}}

===== Foraminifera =====
{{main|Foraminifera}}

===== Gromia =====
{{main|Gromia}}

===== Радиолярии =====
{{main|Радиолярии}}

* Polycystinea Ehrenberg, 1838, emend. Haeckel, 1887
* Sticholonche Hertwig, 1877 [Taxopodida Fol, 1883]
* Acantharia Haeckel, 1881, emend. Mikrjukov, 2000

==== Archaeplastida ====
{{main|Archaeplastida}}
Рангаһыҙ таксон, үҫеше нығыраҡ алға киткән ылымыҡтар бүлеге — йәшел, хара, микроскопик глаукофит һәм үлеп бөткән нематофит ылымыҡтар. Архепластидтарға бишенсе бүлек — ҡыҙыл ылымыҡтарҙы ла индерәләр.Әгәр монофилияға нигеҙләнһәң, архепластидтарға юғары төҙөлөшле үҫемлектәрҙе лә индерергә мөмкин. 

Йәшел ылымыҡтар — архепластидтарҙың иң ҙур бүлеге (13000 — 20000 төр). Хара ылымыҡтар — 440 төр. Нематофит ылымыҡтар —10 төр. Главкофит ылымыҡтар — архепластидтарҙың иң бәләкәй бүлеге, бөтәһе 4 кенә төр.

* Glaucophyta Skuja, 1954 [Glaucocystophyta Kies and Kremer, 1986]
* Ҡыҙыл ылымыҡтар — Rhodophyceae Thuret, 1855, emend. Adl et al., 2005 [Rhodophyta Wettstein, 1901; Rhodoplantae Saunders and Hommersand, 2004]
* Chloroplastida Adl et al., 2005 [Viridiplantae Cavalier-Smith, 1981; Chlorobionta Jeffrey, 1982, emend. Lewis and McCourt, 2004; Chlorobiota Kendrick and Crane, 1997]
::: Йәшел ылымыҡтар — Chlorophyta Pascher, 1914, emend. Lewis and Mc Court, 2004
::: Chlorodendrales Fritsch, 1917
::: Prasinophytae Cavalier-Smith, 1998, emend. Lewis and McCourt, 2004
::: ''Mesostigma'' Lauterborn, 1894, emend. McCourt in Adl et al., 2005 [Mesostigmata Turmel, Otis, and Lemieux, 2002]
::: Charophyta Karol et al., 2001, emend. Lewis and McCourt, 2004 [Charophyceae Smith, 1938, emend. Mattox and Stewart, 1984]
:::: Streptophytina Lewis and McCourt, 2004
::::: Харо ылымыҡтары — Charales Lindley, 1836 [Charophytae Engler, 1887]
::::: '''[[Үҫемлектәр]]''' — Plantae Haeckel, 1866 [Cormophyta Endlicher, 1836; Embryophyta Endlicher, 1836, emend. Lewis and McCourt, 2004]

==== [[Chromalveolata]] Adl et al., 2005 ====

Полифилетик төркөм&lt;ref&gt;{{cite journal | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&amp;artid=1713255 | title = Evaluating Support for the Current Classification of Eukaryotic Diversity | author = Laura Wegener Parfrey, Erika Barbero, Elyse Lasser, Micah Dunthorn, Debashish Bhattacharya, David J Patterson, and Laura A Katz | doi = 10.1371/journal.pgen.0020220 | journal = PLoS Genet. | date = 2006 December | volume = 2 | issue = 12 | pages = e220 | pmid = 17194223 | pmc = 1713255 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912052654/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1713255/?tool=pmcentrez |date=2019-09-12 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7972066&quot;&gt;{{cite journal |author=Cavalier-Smith T, Allsopp MT, Chao EE |title=Chimeric conundra: are nucleomorphs and chromists monophyletic or polyphyletic? |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=91 |issue=24 |pages=11368–72 |year=1994 |month=November |pmid=7972066 |pmc=45232 |doi= 10.1073/pnas.91.24.11368|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-11-22_91_24/page/11368}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Томас Кавалир-Смиттың 1981 йылда&lt;ref&gt;{{cite journal | author = T. Cavalier-Smith
| title = Eukaryote kingdoms: seven or nine?
| url = https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/n234
| journal = Biosystems
| year = 1981 | volume = 14 | pages = 461–481 | doi = 10.1016/0303-2647(81)90050-2 | pmid = 7337818 | issue = 3-4
}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt; тәҡдим иткән системаһында батшалыҡтарҙың береһе. Хромистар протистарҙың  ваҡ батшалығы һаналған. 

Организмдары береһе икенсеһенең эсендә урынлашҡан һәм хлорапласы булған ике эукариот күҙәнәктән тора. 

Шулай уҡ, ошондай организмдарҙың вариҫтары, тик эске эукарионт симбионттары булмағандары бар. 

Былар: ҡайһы бер ылымыҡтар(гетероконт), тәлмәрйендәрҙең клоакаһында тереклек иткән опалиналар (дәү, бер күҙәнәкле ҡамсылы йән эйәләре), элек бәшмәк тип һаналған ҡайһы бер организмдар.

* Криптофит ылымыҡтар — Cryptophyceae Pascher 1913, emend. Schoenichen, 1925 [Cryptophyta Cavalier-Smith, 1986]
* Cryptomonadales Pascher, 1913
* Goniomonadales Novarino and Lucas, 1993
* Гаптофит ылымыҡтар — Haptophyta Hibberd, 1976, emend. Edvardsen and Eikrem, 2000
::: Pavlovophyceae Cavalier-Smith, 1986, emend. Green and Medlin, 2000
::: Prymnesiophyceae Hibberd, 1976
* Stramenopiles Patterson, 1989, emend. Adl et al., 2005
::: Opalinata Wenyon, 1926, emend. Adl et al., 2005 [Slopalinata Patterson, 1986]
::: Labyrinthulomycetes Dick, 2001
::: Hyphochytriales Sparrow 1960
::: Оомицеттар — Peronosporomycetes Dick, 2001 [Oomycetes Winter, 1897, emend. Dick, 1976]
::: Actinophryidae Claus, 1874, emend. Hartmann, 1926
::: ''Bolidomonas'' Guillou and Chretiennot-Dinet, 1999 [Bolidophyceae Guillou et al., 1999]
::: Алтынһыу ылымыҡтар— Chrysophyceae Pascher, 1914
::: Dictyochophyceae] Silva, 1980
::: Eustigmatales Hibberd, 1981
::: Pelagophyceae Andersen and Saunders, 1993
::: Phaeothamniophyceae Andersen and Bailey in Bailey et al., 1998
::: Pinguiochrysidales Kawachi, Inouye, Honda, O’Kelly, Bailey, Bidigare, and Andersen, 2003
::: Raphidophyceae Chadefaud, 1950, emend. Silva, 1980
::: ''Schizocladia'' Kawai, Maeba, Sasaki, Okuda, and Henry, 2003
::: Synurales Andersen, 1987
::: Һарғылт йәшел ылымыҡтар — Xanthophyceae Allorge, 1930, emend. Fritsch, 1935 [Heterokontae Luther 1899; Heteromonadea Leedale, 1983; Xanthophyta Hibberd, 1990]
::: Көрән ылымыҡтар— Phaeophyceae Hansgirg, 1886
::: Диатом ылымыҡтар — Bacillariophyta Haeckel, 1878 [Diatomea Dumortier, 1821]
* Альвеоляттар Alveolata Cavalier-Smith, 1991
::: Динофлагелляттар — Dinozoa Cavalier-Smith, 1981, emend. Adl et al., 2005
::: Споровиктар — Apicomplexa Levine, 1980, emend. Adl et al., 2005
::: Инфузориялар — Ciliophora Doflein, 1901 [Ciliata Perty, 1852; Infusoria Butschli, 1887]

==== [[Excavata]] Cavalier-Smith, 2002, emend. Simpson, 2003 ====

Юғары тип Иң ябайҙар. Был төркөмгә күп төрлө ирекле йәшәүсе, симбиотик һәм паразит, шл иҫәптән кешелә паразит булып йәшәүсе төрҙәр керә.
* [[Fornicata]] Simpson, 2003
::: [[Eopharyngia]] Cavalier-Smith, 1993
:::: [[Дипломонады]] — Diplomonadida Wenyon, 1926, emend. Brugerolle et al., 1975
:::: [[Ретортомонады]] — Retortamonadida Grasse, 1952
::: ''[[Carpediemonas]]'' Ekebom, Patterson, and Vors, 1996
* ''[[Malawimonas]]'' O’Kelly and Nerad, 1999
* Parabasalia Honigberg, 1973
::: [[Trichomonadida]] Kirby, 1947, emend. Brugerolle and Patterson, 2001
::: [[Cristamonadida]] Brugerolle and Patterson, 2001
::: [[Spirotrichonymphida]] Light, 1927
::: [[Trichonymphida]] Poche, 1913
* [[Preaxostyla]] Simpson, 2003
::: [[Оксимонады]] — Oxymonadida Grasse, 1952
::: ''[[Trimastix]]'' Kent 1880
* [[Якобиды]] — Jakobida Cavalier-Smith, 1993, emend. Adl et al., 2005
* [[Гетеролобозовые]] — Heterolobosea Page and Blanton, 1985
* [[Euglenozoa]] Cavalier-Smith, 1981, emend. Simpson, 1997
::: [[Эвгленовые водоросли|Euglenida]] Butschli, 1884, emend. Simpson 1997
::: [[Diplonemea]] Cavalier-Smith, 1993, emend. Simpson, 1997
::: [[Кинетопластиды]] — Kinetoplastea Honigberg, 1963

== Шулай уҡ, ҡарағыҙ ==
* [[Биологик систематика]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Пиневич А. В.]]'' Микробиология. Биология прокариотов: Учебник. В 3 т. Том 1., 2-изд., СПб., 2007.{{ref-ru}}
* ''[[Козо-Полянский Б. М.]]'' К модернизации системы растительного мира, «Труды Воронежского гос. университета», 1949, т. 15{{ref-ru}}
* ''Кусакин О. Г.'', ''Старобогатов Я. И.'' К вопросу о наивысших таксономических категориях органического мира, в сборнике: Проблемы эволюции, в. 3, Новосиб., 1973 {{ref-ru}}
* ''Мошковский Ш. Д.'' О природе простейших (Protozoa) и границах протозоологии, «Тр. Ленинградского общества естествоиспытателей», 1957, т. 73, в. 4 {{ref-ru}}
* Иванов А. В., Пооисхождение многоклеточных животных, Л., 1968 {{ref-ru}}
* ''[[Тахтаджян А. Л.]]'' Четыре царства органического мира, «Природа», 1973, № 2 {{ref-ru}}
* Строение ДНК и положение организмов в системе. [Сб. ст.], М., 1972 {{ref-ru}}
* Whittaker R. H., New concerts of the kingdoms of organisms, «Science», 1969, v. 163, № 3853 {{ref-en}}
* Dodson E. G., The kingdoms of organisms, «Systematic Zoology», 1971, v. 20, № 3 {{ref-en}}
* Leedale G. F., How many are the kingdoms of organisms, «Taxon», 1974, v. 23, № 23 {{ref-en}}
* Margulis L., The classification and evolution of prokaryotes and eukaryotes, в кн.: Handbook of genetics, v. 1,…, 1974. {{ref-en}}
* Cavalier-Smith T, Allsopp MT, Chao EE (November 1994). «Chimeric conundra: are nucleomorphs and chromists monophyletic or polyphyletic?». Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 91 (24): 11368-72. DOI:10.1073/pnas.91.24.11368. PMID 7972066. {{ref-en}}
* T. Cavalier-Smith (1981). «Eukaryote kingdoms: seven or nine?». Biosystems 14 (3-4): 461—481. DOI:10.1016/0303-2647(81)90050-2. PMID 7337818. {{ref-en}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.biolib.cz/en/taxon/id15307/ Классификация живых организмов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205213222/https://www.biolib.cz/en/taxon/id15307/ |date=2021-12-05 }} на ''www.biolib.cz'' {{ref-en}}
* [http://www.catalogueoflife.org/ Классификация живых организмов «Каталог жизни»] на ''www.catalogueoflife.org'' {{ref-en}}
* [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/index.html Классификация по видам и подвидам с указанием латинских и английских названий]
* [http://bvi.rusf.ru/sista.htm Классификация по русским и латинским названиям] (страничка является любительской и не претендует на какую-либо степень научности)
* [http://herba.msu.ru/shipunov/os/os-ru.htm Система живых организмов А. Шипунова]

{{Таксономия}}

[[Категория:Тере организмдар классификацияһы]]
[[Категория:Биологик систематика]]</text>
      <sha1>amnj62wscea59bm6amlu6n4zxdlt946</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөслим Марат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120023</id>
    <revision>
      <id>1307337</id>
      <parentid>1299226</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T01:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9583" sha1="ichrax68x83d6hjp6cg55u2bf0bxcgn" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Мөслимов}}
{{Яҙыусы
 |Исеме                =  Мөслим Марат
 |Төп исеме    = Марат Мөслим
 |Рәсеме          = Myslim.jpg
 | Киңлек             = 200 px
 | Рәсем аңлатмаһы =
 |Тыуыу датаһы      = 10.05.1909
 |Тыуған урыны      = {{ТУ|Өфө губернаһы|Өфө губернаһында}} [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Борай районы|Борай районында}}) [[Борай]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы          = 17.08.1975
 |Вафат булған урыны         = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы 
 |Гражданлығы          = {{Флагификация|СССР}}
 |Эшмәкәрлек төрө    = шағир, журналист
 |Әүҙемлек йылдары      =
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
 | Наградалары              = 
}}

'''Мөслим Марат''' (тулы исеме — '''Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы'''; [[10 май]] [[1909 йыл]] — [[17 август]] [[1975 йыл]]) — башҡорт шағиры, журналист, тәржемәсе. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты.

== Биографияһы ==
Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы [[1909 йыл]]дың 10 майында [[Өфө губернаһы]]ның Бөрө өйәҙе Борай ауылында тыуған (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың Борай районы). Милләте [[башҡорт]].

[[1927 йыл]]да ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1928—1931 йылдарҙа Башҡорт педагогия техникумында уҡый.

1931 йылдан «Аллаһыҙ» журналы, ә 1932 йылдың ғинуар айынан — [[Ағиҙел (журнал)|«Октябрь»]] журналы хеҙмәткәре .

1932 йылдың апрель айынан [[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсе»]] гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1933 йылдан [[Китап (нәшриәт)|«Башгиз»]] нәшриәт бүлеге мөдире булып эшләй.

1934 йылда 1-се Бөтә союз совет яҙыусылары съезында ҡатнаша. 1934—1935 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзының йәш яҙыусылар курсында уҡый.

1934—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының]] яуаплы сәркәтибе була, бер үк ваҡытта 1934 йылда — [[Аманат (журнал)|«Керпе»]] журналының баш мөхәррире.

1960-сы йылдарҙа Марат Мөслим [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Матбуғат идаралығында инспектор булып эшләй.

1938 йылдың ғинуарында РСФСР Енәйәт кодексының 58-10, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнеп ҡулға алына һәм хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 10 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1957 йылдың 23 ғинуарында аҡлана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/index13.htm Книга памяти Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140613064214/http://lists.memo.ru/index13.htm |date=2014-06-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
[[1927 йыл]]да «Йәш һабансы» Мәскәү гәзитендә әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/595 Муслим Марат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061810/http://libmap.bashnl.ru/node/595 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[1930 йыл]]да уның «Ике корабль» исеме аҫтында беренсе китабына нәшер ителә («Два корабля»). Был китапта социалистик һәм капиталистик система араһындағы ярыш һәм көрәш һүрәтләнә, улар үҙ-ара ҡыуышып барған ике ҙур карап образында күрһәтелә.

«Ҡартаймаҫ йәшлек йыры» (1933; «Песнь нестареющей молодости»), «Еңеүсе тормош» (1934), «Хәйҙәр ҡарттың күргәндәре» (1935; «Приключения старика Хайдара»), «Шиғырҙар» (1936), «Һаумыһығыҙ, дуҫтар, иптәштәр!» (1958; «Здравствуйте, друзья, товарищи!»), «Балҡы, ҡояшым» (1963; «Свети, моё солнце!») һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтар авторы булып тора.

Мөслим Марат Н. Асеев, Э. Вайнерт, В. Г. Короленко, В. А. Луговской һ. б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән. Үҙ сиратында, Мөслим Мараттың әҫәрҙәре рус теленә тәржемә ителгән. Уның «Ике фронт» (1933; «Два фронта») пьесаһы[[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт драма театры]] сәхнәһенә ҡуйыла. Шағирҙың шиғырҙарына композиторҙар [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]], К. Ю. Рәхимов һәм башҡалар йырҙар яҙғандар.

== Хәтер ==
[[Борай]] ауылында шағир исеме менән урам аталған.

== Әҙәбиәт ==
* Насыров Р. Х. Уҙамандарҙы эҙләйем. Өфө, 1997.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20170924111752/http://wiki02.ru/encyclopedia/Marat_Muslim/t/8483 Мөслим Марат.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә.]
* [http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/13212,moslimmaratpdf.pdf?0 Marat Möslim.//Türkiye Dışındaki Antolojisi Edebiyatları Türk: Başkurt Edebiyatı. 29 та.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-tr}}(төр.)
* [http://enc-dic.com/alias/Muslim-marat-456.html Мөслим Марат.// Колосов С. Энциклопедический словарь псевдонимов. 2009.]

[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]
[[Категория:10 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Борай районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:17 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1975 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>ichrax68x83d6hjp6cg55u2bf0bxcgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124807</id>
    <revision>
      <id>1307343</id>
      <parentid>1184877</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6283" sha1="jbbk9slqk58seusmk4bohc8qftyz0of" xml:space="preserve">{{Музей
|название = Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы
|sort = 
|оригинал = 
|файл = 
|размер = 280px
|подпись =  
 |lat_dir =N  |lat_deg =47.679794  |lat_min =  |lat_sec =
 |lon_dir =E  |lon_deg =40.205711  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = RU
 |CoordScale    =2000
|основан = [[1967 йыл]]
|местонахождение = [[Ростов өлкәһе]],   Октябрь районы,  Каменоломни ҡасабаһы
|директор = Кислякова Оксана Викторовна
|проезд = 
|телефон = 8 (86360) 2-21-51  
|открыт = көн һайын иртәнге 10-дан 13.30-ға тиклем, дүшәмбенән башҡа
|билет = инеү бушлай
|ссылка = 
|Commons = 
}}
'''Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы '''— [[Ростов өлкәһе]] Октябрь районының Каменоломни ҡасабаһы музейы.

Адресы: 346480, Ростов өлкәһе, Октябрь районы, Каменоломни ҡасабаһы, Шоссейная тыҡырығы, 10.

== Тарихы һәм һүрәтләнеше ==
[[1967 йыл]]дың 9 майында Ростов өлкәһенең КПСС райкомы бюроһы һәм Октябрь районы райисполкомы ҡарарына ярашлы, Каменоломни ҡасабаһында Хәрби дан музейы ойошторола. Ул Тимер юлсылар мәҙәниәт йортоноң бер бүлмәһендә урынлаша. Ул ваҡытта музейҙа пионерға һәм ВЛКСМ сафына ҡабул итеү тантаналары үткәрелә. Йәмәғәт башланғысында музей менән Н. Г. Суворов етәкселек итә һәм 10 йыл дауамында ([[1967]]—[[1977]] йылдың октябре) уның директоры була, экспонаттар һәм материалдар йыйыу буйынса ҙур эш башҡара.

Һуңынан ҡасабала музей өсөн яңы бина төҙөлә. [[1978 йыл]]да Г. Н. Суворов вафат булғандан һуң, музей ҡараусыһыҙ ҡала, һөҙөмтәлә бик күп экспонаттар һәм документтар юғала.

[[1987 йыл]]да музей ҡабаттан асыла. Директор итеп Тимофей Петрович Присухин тәғәйенләнә. Коллекцияны тергеҙеүҙә уға элеккесә хәрби комиссар, подполковник И. Н. Касьянов ярҙам итә. [[1987 йыл]]дың майынан алып музей экспозицияһы ике тапҡыр киңәйтелә, ә 1996 йылда музей өсөн өҫтәмә рәүештә яңы бина бүленә.

Хәҙерге ваҡытта музей ике залында урынлашҡан: тарихи һәм хәрби хеҙмәт даны залы, тарих залы. Музейҙа 9 өыҙыл байраҡ һаҡлана, уның төп фондында 860 һаҡлау берәмеге иҫәпләнә.

Музейҙа бер нисә коллекция тупланған:
* «Яҙма сығанаҡтар». [[1941]]—[[1945]] йылдарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] наградалары документтары, фронт хаттары, Октябрь районы тарихы тураһында материалдар.
* «Фотографиялар». Һуғышҡа тиклемге һәм совет осоро фотолары, шәхси фотоальбомдар.
* «Нумизматика» коллекцияһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның ордендары һәм миҙалдары, ҡатнашыусы билдәләре һ. б.
* «Тарихи-көнкүреш әйберҙәре» коллекцияһы. Дон казактарының шөғөлө, ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында һөйләгән предметтар.
* «Ҡорал» коллекцияһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы ҡорал һәм боеприпастар өлгөләре. Уларҙың барыһы ла Октябрь районы территорияһында табылған.
* «Сәнғәт» коллекцияһы. Шағирә һәм рәссам А. Д. Киселева картиналары.
[[1992 йыл]]да Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы музейға «Халыҡ музейы» исемен бирә. Хәҙер ул — «Октябрь (ауыл) районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы».

Музей эҙәрмәнлек, йәштәрҙе хәрби-патриотик тәрбиәләү буйынса эштәр алып бара. Эш һөҙөмтәһе булып «Беҙҙең бәләкәй Ватан» (Каменоломни ҡасабаһы тураһында), &quot;Дон алды фажиғәһе &quot; (1943 йылдың 14 ғинуарында совет яугирҙары отрядтарының фашистар менән алышы тураһында), «1943 йылда Октябрь (ауыл) районын азат итеү», «Ҡәҙерле яҡташтарым» очерктар баҫмалары тора.

== Һылтанмалар ==
* [http://dontourism.ru/museums_view.aspx?id=59 Народный историко-краеведческий музей Октябрьского (сельского) района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506153821/http://dontourism.ru/museums_view.aspx?id=59 |date=2016-05-06 }}
* [http://www.kamenolomni.ru/region/culture/museum/ Музей]
* [https://web.archive.org/web/20171219232707/http://museum-octob.ru/ Народный историко-краеведческий музей Октябрьского (сельского) района]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>jbbk9slqk58seusmk4bohc8qftyz0of</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пьер де Кубертен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130066</id>
    <revision>
      <id>1307360</id>
      <parentid>1249433</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15772" sha1="0miys5mwfqm2lndqd5ziwtf2i88n0mf" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Пьер де Фреди́, барон де Куберте́н''' ({{Lang-fr|Pierre de Frédy, baron de Coubertin}}) ([[1 ғинуар]] [[1863]], [[Париж]] — [[2 сентябрь]] [[1937]], Женева) — француз [[спорт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[тарих]]сы, педагог, әҙәбиәтсе; барон. Хәҙерге [[Олимпия уйындары]]н ойоштороу инициаторы ([[1896 йыл]]дан башлап үткәреләләр). [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] президенты (1896—1916, 1919-25).

== Биографияһы ==
[[Париж]]да аристократтар ғаиләһендә тыуа, Шарль Луи де Фреди менән Агата-Габриэль де Мирвиллдең өсөнсө балаһы. [[Бөйөк Британия]]ның һәм [[Америка]]ның бер нисә колледжын һәм университетын йөрөп сыҡҡандан һуң [[Мәғариф|белем алыуҙы]] төрләндерергә була. Кубертен [[спорт]] менән шөғөлләнеүгә ҙур әһәмиәт бирә, уны шәхестең гармониялы үҫеше шарттарының береһе тип һанай. Кубертен регби менән мауыға, [[Франция]] чемпионатының «Расинг Метро» һәм «Стад Франсе» командалары араһындағы финал матчында рефери вазифаһын да башҡара.

== Олимпия уйындары ==
Кубертен спортты таратыу өсөн халыҡ-ара ярыштар үткәреү идеяһы тураһында күп уйлана. Олимпияла археологик ҡаҙыныуҙар барышындағы асыштарға бәйле йәмғиәттә [[Боронғо олимпия уйындары|Антик олимпия уйындарына]] ҡыҙыҡһыныу артҡанын күреп, Кубертен Олимпия уйындарын тергеҙеү проектын төҙөй һәм [[1892 йыл]]дың [[25 ноябрь|25 ноябрендә]] Париждың бөтә донъяға билдәле университеты Сорбоннала «Олимпизмды тергеҙеү» тигән доклад менән сығыш яһай. Шунда ул Рәсәй генералы А. Д. Бутовский менән таныша. Генерал менән фекерҙәш булып сығалар, ул да спорттың йәштәрҙе тәрбиәләүҙәге әһәмиәтен юғары баһалай, Олимпия уйындарын тергеҙеү фекерен дә ҡайнар хуплай&lt;ref&gt;[http://www.chaspik.info/bodyfull/7678.htm Виталий Орлов. Все наши: основателем олимпийского движения был правнук Ярослава Мудрого, а первым Президентом МОК — одессит.] [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D0%B8%D0%BA_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0,_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0) Час пик]&lt;span&gt;, № 13(517) от 03.04.2011&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1894 йыл]]дың [[23 июнь|23 июнендә]] Кубертендың тырышлыҡтары уңыш килтерә. Сорбонналағы конгреста тарихи ҡарар ҡабул ителә: «Олимпия уйындарын тергеҙеү биргән өҫтөнлөктәрҙә спорт күҙлегенән дә, интернациональ йәһәттән дә бер ниндәй шик юҡ, шулай булғас, был уйындар хәҙерге заман талаптарына яуап биргән нигеҙҙәрҙә тергеҙелһен». [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] (МОК) ойошторола, Кубертен уның генераль секретары вазифаһын биләй. Уйындарҙы дүрт йылға бер үткәрергә ҡарар ителә. Фекер алышҡандан һуң, конгресс Кубертендың дуҫы Деметриус Викелас хәҙерге замандағы Беренсе Олимпия уйындарын, боронғо уйындарҙың вариҫы булыу билдәһе итеп, [[Афина]]ла үткәрергә тәҡдим итә. Деметриус Викелас Олимпия комитетының президенты итеп һайлана.

Уйындар [[1896 йыл]]дың йәйендә үтә һәм ҙур уңыш ҡаҙана. Уйындар тамамланғас, Кубертен Халыҡ-ара Олимпия комитеты президентының бушаған вазифаһын биләй.

Артабан Олимпия хәрәкәтенә етди ауырлыҡтар менән осрашырға тура килә, сөнки киләһе Уйындар — [[1900 йыл]]ғы [[Париж]] һәм [[1904 йыл]]ғы Сент-Луис Олимпиадалары — улар менән бер үк ваҡытта үткән Бөтә донъя күргәҙмәһе ерлегендә ҙур иғтибар яулай алмай. 1906 йылда хәл үҙгәрә, сөнки Афинала аралыҡ уйындары үткәрелә һәм Олимпия уйындары иң мөһим спорт ваҡиғаһына әүерелә.

[[1912 йыл]]ғы Стокгольм уйындарына Пьер де Кубертен яңы спорт дисциплинаһын — заманса бишбәйгене барлыҡҡа килтерә.

[[1912—]][[1948 йыл]]дарҙа Олимпия уйындарында Сәнғәт конкурстары үткәрелә, улар программаға Пьер де Кубертен тәҡдиме буйынса индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://decoubertin.info/table-of-contents/selected-masterpieces/olympic-art-competitions/|title=Pierre de Coubertin and the arts|publisher=// decoubertin.info|accessdate=2012-8-5|archiveurl=http://www.webcitation.org/69zFV4H0E|archivedate=2012-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150607182246/http://decoubertin.info/table-of-contents/selected-masterpieces/olympic-art-competitions/ |date=2015-06-07 }}&lt;/ref&gt;. [[1912 йыл]]да, псевдоним аҫтында Стокгольмдағы V Олимпия уйындарының Сәнғәт конкурсында ҡатнашып, Пьер де Кубертен «Спортҡа мәҙхиә» өсөн (әҙәбиәт номинацияһында) алтын миҙал яулай&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://olympic-museum.de/art/1912.htm|title=Art Competition 1912|publisher=// olympic-museum.de|accessdate=2012-8-3|archiveurl=http://www.webcitation.org/69hBA6ecF|archivedate=2012-08-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417021747/http://olympic-museum.de/art/1912.htm |date=2008-04-17 }}{{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;.

[[1916 йыл]]да, [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡыҙған мәлдә, Кубертен мундир кейә лә фронтҡа юллана, унда Француз армияһына барып ҡушыла. Бындай шарттарҙа ул Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты вазифаһында ҡалыуҙы мөмкин түгел тип һанай. Кубертен вәкәләттәрҙе комитет ағзаларының береһе, нейтраль [[Швейцария]] вәкиле Годфруа де Блонеға тапшырыуҙы талап итә. Һуғыштан һуң бер йыл үткәс, [[1919 йыл]]да, Кубертен яңынан Халыҡ-ара олимпия комитетына етәксе була.
[[Файл:Picswiss_VD-46-57.jpg|мини|300x300пкс|Лозаннала Пьер де Кубертен һәйкәле]]
Париждағы [[1924 йыл]]ғы Олимпия уйындарынан һуң Кубертен Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты вазифаһынан китә. [[Бельгия]]лы Анри де Байе-Латур яңы етәксе итеп ҡуйыла.

Пьер де Кубертен ғүмеренең ахырына тиклем Халыҡ-ара олимпия комитетының Почетлы Президенты булып ҡала. Ул [[1937 йыл]]да Женевала мәрхүм була һәм Халыҡ-ара олимпия комитетының штаб-фатиры урынлашҡан Лозаннала ерләнә. Ә [[йөрәк|йөрәге]] боронғо Олимпия харабалары эргәһендәге монументта ерләнә.

== Скауттар хәрәкәте ==
[[1911 йыл]]да Францияла ике дин-ара скаут ойошмаһы ойошторола, береһенең — ''Éclaireurs Français'' (EF) тигәненең — ойоштороусыһы Пьер де Кубертен була. Икенсеһен (''Éclaireurs de France'') Николя Бенуа нигеҙләй. Һуңыраҡ был ойошмалар берләшә.

== Шәхси тормошо ==
Пьер де Кубертен 1895 йылда ғаилә дуҫтарының ҡыҙы Мари Ротанға өйләнә. Баш балалары Жак аҡылға зәғиф була, ә ҡыҙҙары Рене нервы ауырыуы менән яфалана. Кубертендың балалары нәҫел ебен дауам итә алмай. Кубертендың ағай-энеһе араһында ул яҡын күргән икәүһе Беренсе донъя һуғышында һәләк була. Кубертендың ҡатыны 1963 йылда 101 йәштә вафат була&lt;ref&gt;[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/de/pierre-baron-de-coubertin-1.html Биография Кубертена на sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309082536/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/de/pierre-baron-de-coubertin-1.html |date=2010-03-09 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gypy.sk/en_school_coubertin.html Биография Кубертена на gypy.sk (сайт гимназии им. Кубертена)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102160314/http://www.gypy.sk/en_school_coubertin.html |date=2011-11-02 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Кубертен тәнҡит утына йыш тотола. Уны Олимпия уйындарын дөрөҫ аңламауҙа, уларҙы үтә профессионаллаштырыуҙа һәм романтиклаштырыуҙа ғәйепләйҙәр. Кубертендың, Олимпиадалар тыныслыҡты һаҡлауға булышлыҡ итә, тигән фекере лә тәнҡитләнә. Бынан тыш, тикшеренеүселәр һәр төрлө олимпия мәсьәләләрен хәл итеүҙә ул үҙ ролен үтә ҡабартҡан тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hill|year=1996|first=Christopher R.|title=Olympic Politics|url=https://books.google.com/books?id=0o-9AAAAIAAJ|publisher=Manchester University Press ND|isbn=0-7190-4451-0}}&lt;/ref&gt;.

== Пьер де Кубертен миҙалы ==
Пьер де Кубертен миҙалы Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан Олимпия уйындары ваҡытында рухҡа тоғролоҡ, намыҫлы ғәҙеллек һәм киң күңеллелек («Fair Play») өсөн тапшырыла.

Күп [[спорт]]сылар һәм тамашасылар тарафынан был награда алтын олимпия миҙалына ҡарағанда ла мөһимерәк тип таныла. Халыҡ-ара олимпия комитеты ла Пьер де Кубертен миҙалы тапшырыуҙы спортсы өсөн иң ҙур хөрмәт тип атай.

== Филателия һәм нумизматика ==
&lt;gallery&gt;
|Почтовая марка ГДР, посвященная Кубертену, 1969
File:Stamp of Azerbaijan 281.jpg|Почтовая марка Азербайджана, посвящённая Пьеру де Кубертену, 1994
File:Stamp of Moldova 168.gif|Почтовая марка Молдовы с фото Кубертена, 1994
File:RUSMARKA-1776.jpg|Почтовая марка России, 2013
File:RR5414-0001R Первый конгресс МОК.png|Монета ЦБ РФ
File:20_francs_Pierre_de_Coubertin_revers.jpg|Монета 20 франков 1994 года
&lt;/gallery&gt;

== Хеҙмәттәре ==
Кубертен хеҙмәттәренең дөйөм күләме 12 меңдән ашыу баҫма бит тәшкил итә (30 китап, 50 брошюра, 1200-ҙән ашыу мәҡәлә).&lt;ref&gt;[http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/103705.html Диссертация Г. М. Аксенова «Педагогические идеи Кубертена и их современное значение»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102141249/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/103705.html |date=2011-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.coubertin.ch/pdf/Coubertin%20Bibliography.pdf Библиография работ Кубертена (95 % работ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706224301/http://www.coubertin.ch/pdf/Coubertin%20Bibliography.pdf |date=2011-07-06 }}{{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
Кубертендың айырыуса ҙур хеҙмәттәре:
* Une Campagne de 21 ans.. Paris: Librairie de l'Éducation Physique. 1908.
* La Chronique de France (7 vols.). Auxerre and Paris: Lanier. 1900—1906.
* L'Éducation anglaise en France. Paris: Hachette. 1889.
* L'Éducation en Angleterre. Paris: Hachette. 1888.
* Essais de psychologie sportive. Lausanne: Payot. 1913.
* L'Évolution française sous la Troisième République. Paris: Hachette. 1896.
* France Since 1814. New York: Macmillan. 1900.
* La Gymnastique utilitaire. Paris: Alcan. 1905.
* Histoire universelle (4 vols.). Aix-en-Provence: Société de l’histoire universelle. 1919.
* Mémoires olympiques. Lausanne: Bureau international de pédagogie sportive. 1931.
* Notes sur l'éducation publique. Paris: Hachette. 1901.
* Pages d’histoire contemporaine. Paris: Plon. 1908.
* Pédagogie sportive. Paris: Crés. 1922.
* Le Respect Mutuel. Paris: Alean. 1915.
* Souvenirs d’Amérique et de Grèce. Paris: Hachette. 1897.
* Universités transatlantiques. Paris: Hachette. 1890.
рус телендә:
* Олимпийские мемуары / Пер. с фр. — М.: Рид Групп, 2011. 176 с., Серия «Библиотека РМОУ», 1500 экз., ISBN 978-5-425-20301-4

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1863 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Парижда тыуғандар]]
[[Категория:Тимерғаҙыҡ йондоҙоның ордены рыцарҙары]]
[[Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Женевала вафат булғандар]]</text>
      <sha1>0miys5mwfqm2lndqd5ziwtf2i88n0mf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140381</id>
    <revision>
      <id>1307342</id>
      <parentid>1055880</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15533" sha1="n6300jjpymdcqi3an6rkxqz0mkbweti" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы''' ([[10 май]] [[1936 йыл]] — [[26 июнь]] [[2011 йыл]]) — ғалим-агроном, 1967—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1994 йылдарҙа үҫемлектәр селекцияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Хлорелла үҫтереү өсөн культиватор авторы&lt;ref&gt;{{cite web|author=|url=http://patents.su/2-1401041-kultivator-dlya-vyrashhivaniya-khlorelly.html|title=Культиватор для выращивания хлореллы — SU 1401041|publisher=patents.su|accessdate=2016-8-18|lang=|description=}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ниғмәтйән Мөхөтдин улы Нурмөхәмәтов 1936 йылдың 10 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәсетле районы]]ның [[Ҡаранай (Мәсетле районы)|Ҡаранай]] ауылында крәҫтиән Нурмөхәмәтов Мөхөтдиндең (1861) һәм Нәбиуллина Маһриямалдың (5.12.1890) ғаиләһендә тыуған.

Ниғмәтйәнгә 2 (ике) йәш тулғас, атаһы вафат була. Флотта хәрби хеҙмәттә булыуы һәм 9 (туғыҙ) йыл буйына ер шарын әйләнеп алыҫ походтарҙа йөрөүе Мөхөтдиндең сәләмәтлегенә зыян китергәндер, күрәһең. Нурмөхәмәтов Мөхөтдин 77 (етмеш ете) йәшендә вафат була.

Ниғмәтйәндең ауылда үткән бала сағы еңелдән булмай. Мәктәптә белем алыу өсөн уға көн һайын 5 километр араны мәктәпкә барғанда ла, ҡайтҡанда ла үтергә тура килә, әммә һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙағы ауырлыҡтар уны сыныҡтыра ғына. Өлкән ағайҙары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында булғанға күрә, әсәһенең берҙән-бер терәге булыуын аңлап үҫә ул.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң ағайҙарының береһе Ниғмәтйәнде, ауылдан Өфөгә алып китеп, артабан уҡыуын дауам итһен өсөн 1-се  интернат-мәктәпкә урынлаштыра&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.brgi1.org/index.php/en/ Государственное бюджетное общеобразовательное учреждение Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .

Урта белем алғандан һуң Ниғмәтйән Мөхөтдин улы 1956 йылдың 26 октябрендә Геофизик приборҙан һәм аппаратура заводының механика цехында 3-сө разрядлы токарь булып эшләй башлай. 1957 йылдың 21 майында 5-се разрядлы электромонтажсы булып китә.

Әммә күптәнге хыялы һәм карапта ер шарын урап сыҡҡан атаһының рухы үҫмер егеткә тынғылыҡ бирмәй. Ул Ырымбурҙағы летчиктар әҙерләү училищеһына уҡырға инергә ниәтләй. Әммә хәрби комиссияның ҡарары ҡәтғи: «хәрби хеҙмәткә яраҡлы түгел, аяғының түбәнге өлөшөндә веналар варикозы сире бар».

1957 йылдың 24 августында Ниғмәтйән, институтҡа уҡырға ингәнлектән, заводтан эштән китә. 

1957 йылдан 1962 йылға тиклем Башҡортостан уыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый. 1962 йылдың 31 мартында диплом эшен «отличноға» яҡлай, һәм уға ғалим-агроном квалификацияһы бирелә. Уҡыған сағында Ниғмәтйән физика, химия, радиобиология кеүек фәндәр менән ҡыҙыҡһына башлай. Институтта уға кесе лейтенант, дөйөм ғәскәри частар взводы командиры званиеһы бирелә (СССР Оборона Министрының 302-се приказы, 13.07.1961). Хәрби хеҙмәтте запастағы өлкән лейтенант званиеһында тамамлай.

Ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, 1962 йылдың 12 апрелендә, Башҡорт АССР-ы Өфө районының ХХ партсъезд исемендәге колхозына баш агроном итеп төғөйенләнә.

1963 йылдың 23 декабрендәге пленум ҡарары менән комсомолдың Өфө ҡала комитеты секретары итеп һайлана. Әммә Ниғмәтйән артабан уҡырға теләй, шуға ла ул 1964 йылдың 20 апрелендә Ульяновск ауыл хужалығы институтына «микробиология» һөнәре буйынса аспиратураға уҡырға инә.

Профессор [http://old.ugsha.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5093&amp;Itemid=1099 Клавдия Петровна Тулайкова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — уның ғилми етәксеһе. 60-сы йылдарҙа тупраҡ микробиологияһы — ауыл хужалығындағы яңы йүнәлеш. Оҙаҡ йылдар Нурмөхәмәтов Н. М. Урал төбәгендә берҙән-бер тиерлек тупраҡ микробиологияһы белгесе була.

1967 йылдың майында Ниғмәтйән Өфөгә Башҡортостан ауыл хужалығы институтына эшкә ҡайта.

Аспирант хеҙмәт юлын ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһында башлай. 1968 йылдың 26 мартында Ниғмәтйән Мөхөтдин улына «биология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә бирелә. Ә ошо уҡ йылдың октябрендә уны Советтар Союзы Коммунистар партияһына ағза итеп ҡабул итәләр.

1968 йылда беренсе улы,1970 йылда икенсе улы тыуа. Ә 1970 йылдың 13 мартында Нурмөхәмәтов Н. М. «Ботаника, үҫемлектәр физиологияһы һәм микробиология» кафдраһында доцент дәрәжәһен ала.

1978—1989 йылдар — ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире.

1989—1994 йылдар — селекция һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире.

СССР-ҙың Халыҡ мәғарифы буйынса Дәүләт комитеты СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Ниғмәтйән Нурмөхәмәтовты «Эшендәге уңыштары өсөн» билдәһе менән тәбрикләй. Ул фән ҡаҙаныштарын һәм алдынғы тәжрибәне пропагандалауҙа әүҙем ҡатнаша. Халыҡ-ара, Рәсәй һәм төбәктә үткәрелгән фәнни-практик конференцияларҙа сығыш яһай. Шуға ла 1996 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы эшсәне» исеме бирелә һәм «Башҡортостан Республикаһының Грамотаһы» тапшырыла. Ул 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, уйлап табыу буйынса дүрт авторлыҡ таныҡлығы һәм дүрт монография хужаһы&lt;ref name=&quot;test2&quot;&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Nurmuhametov_Nigamedyan_Muhutdinovich/t/10175 Энциклопедия Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515194614/http://wiki02.ru/encyclopedia/Nurmuhametov_Nigamedyan_Muhutdinovich/t/10175 |date=2019-05-15 }}&lt;/ref&gt;. «Хлорелла — витаминлы аҙыҡ» (Башҡорт китап нәшриәте, Өфө-1982 г.), «Микрофлора һәм Башҡортостан тупрағының биологик әүҙемлеге» («Ғилем» нәшриәте, Өфө-1999) һәм башҡа бихисап китаптары буйынса студенттар бөгөн дә белем ала.

2002 йылдың июлендә Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхитдин улы «ауыл хужалығы фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Ошо уҡ йылда кафедра профессоры вазифаһына һайлана.

Республиканың Диңгеҙ Йыйылышы йәш быуынды тәрбиәләүҙәге өлөшө өсөн уны Йыйылыш советына ағза итеп ҡабул итә. Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн ул Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны исеменә лайыҡ була.

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Биологический потенциал почвы и продуктивность агроценозов на Южном Урале / Нурмухаметов Н. М., Закиров Б. Ф. — Уфа : Изд-во БГАУ, 2009. — 335 с. : ил. ; 20 см. — Библиогр.: с. 325—335. — 75 экз.. — ISBN 978-5-7456-0201-6.
* Биологическая активность почвы и продуктивность агроценозов в условиях Южного Урала [Текст] : автореф. дис. на соиск. учен. степ. д-ра с.-х. наук : 06.01.03 : Сельскохозяйственные науки / Нурмухаметов Нигамедьян Мухутдинович; [Башк. гос. аграр. ун-т]. — Уфа, 2002. — 44 с. : ил. — Библиогр.: с. 38-43.
* Микрофлора и биологическая активность почв Башкортостана / Н. М. Нурмухаметов, Н. Н. Нурмухаметов ; АН Респ. Башкортостан, Отд-ние с.-х. наук. Башк. гос. аграр. ун-т. — Уфа : Гилем, 1999. — 164 с. : ил. — Библиогр.: с. 151—163. — ISBN 5-7501-0112-6 : Б. ц.
* Микробные биотехнологии в аграрно-промышленном производстве / Нурмухаметов Н. М. — Уфа : Издательство БГАУ, 2007. — 303 с. : ил. ; 21 см. — Загл. обл. : Микробные биотехнологии в агропромышленном производстве. — Библиогр.: с. 298—303. — 100 экз. — ISBN 5-7456-0129-9.
* Биологический потенциал почвы и продуктивность агроценозов на Южном Урале / Н. М. Нурмухаметов, Б. Ф. Закиров. — Уфа : [б. и.], 2009. — 335 с. : ил. — Библиогр.: с. 325—333. — ISBN 978-5-7456-0201-6.
* «Хлорелла — витаминный корм» (Башкирское книжное издательство, Уфа-1982 г.).
* «Микрофлора и биологическая активность почв Башкортостана» (издательство «Гилем», Уфа-1999 г.).
* «Биологические пути повышения эффективности плодородия почв» (БГАУ, Уфа-2001 г.).
* «Способ оценки бактериального загрязнения клеточных органелл растений» (в соавторстве) (1983)
* A.c. № 924003.
* A.c. № 1347911 «Культиватор для выращивания хлореллы» (в соавторстве) (1987)&lt;ref name=&quot;test3&quot;&gt;[http://www.findpatent.ru/patent/134/1347911.html Культиватор для выращивания хлореллы RU 1347911 (Поиск патентов и изобретений, зарегистрированных в РФ и СССР)]&lt;/ref&gt;.
* A.c. № 1401041 «Культиватор для выращивания хлореллы» (в соавторстве) (1988)&lt;ref name=&quot;test4&quot;&gt;[http://www.findpatent.ru/patent/140/1401041.html Культиватор для выращивания хлореллы RU 1401041 (Поиск патентов и изобретений, зарегистрированных в РФ и СССР)]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.bsau.ru/ Башкирский государственный аграрный университет]
* [http://www.brgi1.org/index.php/en/ Государственное бюджетное общеобразовательное учреждение Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:10 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:2011 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>n6300jjpymdcqi3an6rkxqz0mkbweti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падин Андрей Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142562</id>
    <revision>
      <id>1307351</id>
      <parentid>1217729</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="f1sjkvbel6hrrxekfx9c38hviwbi9xe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Падин Андрей Викторович''' ([[20 февраль]] [[1968 йыл]]) — [[спорт]]сы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1997) һәм атҡаҙанған тренеры (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1997). Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһы тренеры&lt;ref&gt;[http://biathlonrus.com/team/coaches/36087/ Андрей Викторович Падин]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; («А» ирҙәр командаһын функциональ әҙерләү буйынса тренер)

== Биографияһы ==
Андрей Викторович Падин 1968 йылдың 20 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында тыуған. [[1994 йыл]]да [[Силәбе]] физик культура институтын тамамлай.

«Труд» балалар спорт йәмғиәтендә шөғөлләнә, тренеры Ф. Ф. Әхмәҙиев.

1996—1998 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

[[2001]]—[[2006]] йылда [[Өфө]]лә балалар‑үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбендә биатлон буйынса тренер булып эшләй.

== Ҡаҙаныштары ==
* Европа чемпионы (1997), спринтта;
* Рәсәй чемпионы (1995) команда ярышында һәм АҠШ-тың асыҡ чемпионатында (1997) шәхси ярыштарҙа;
* Европа чемпионатының көмөш призеры (1997), эстафета;
* Спринтта Европа Кубогы этабында (1996) һәм Рәсәй чемпионатының команда ярышында (2000) көмөш призер;
* Европа Кубогы этабының бронза призеры, эстафетала (1996) һәм спринтта (2001);
* Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2000), эстафета;
* АҠШ асыҡ чемпионатының бронза призеры (1997), эҙәрлекләү ярышы.&lt;ref&gt;[http://biathlonrus.com/team/coaches/36087/ Андрей Падин]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Padin_Andrey_Viktorovich/t/10561 Падин Андрей Викторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027221615/http://wiki02.ru/encyclopedia/Padin_Andrey_Viktorovich/t/10561 |date=2018-10-27 }}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
http://biathlonrus.com/team/coaches/36087/ на сайте Союза биатлонистов России

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Рәсәй биатлонсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса биатлонсылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:20 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1968 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Белоретта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Биатлон буйынса Европа чемпиондары]]</text>
      <sha1>f1sjkvbel6hrrxekfx9c38hviwbi9xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143124</id>
    <revision>
      <id>1307336</id>
      <parentid>1301974</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T00:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3138" sha1="r7b08tqkt079mi3oudzqc8v5rlzs9fz" xml:space="preserve">{{ФШ|Мәүлитов}}
{{Ук}}
'''Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы''' ([[16 октябрь]] [[1979 йыл]]) — спортсы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).

== Биографияһы ==
Регина Салауат ҡыҙы Мәүлитова 1979 йылдың 16 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған.

[[2001 йыл]]да Урал физик культура академияһын тамамлай.

Спорт менән 15-се Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә (тренеры [[Вагин Владимир Геннадьевич|В. Г. Вагин]]).

[[1995 йыл]]да Рәсәй йыйылма командаһына инә. 53 кг тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай.

Әлеге ваҡытта Өфөлә «Аврора» фитнес үҙәгендә инструктор булып эшләй.

== Ҡаҙаныштары ==
* Рәсәй чемпионы һәм Рәсәй кубогы эйәһе (2003);
* Рәсәй чемпионатының (1995, 2000, 2002, 2006) һәм Рәсәй Кубогының (2002, 2004) көмөш призеры;
* Рәсәй чемпионатының ике төр ярышта бронза призеры (2001, 2004, 2007-08);
* Ырғымда һәм күтәреүҙә Рәсәй Кубогының еңеүсеһе (2003; 2004) һәм бронза призеры (2004-06);
* Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй чемпионы (1995, 1997);
* 53 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһындағы ҡатын-ҡыҙҙар араһында ырғымда һәм ике төр ярышта Рәсәй рекордсыһы (2003)&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Mavlyutova_Regina_Salavatovna/t/8245 Мавлютова Регина Салаватовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427164951/http://wiki02.ru/encyclopedia/Mavlyutova_Regina_Salavatovna/t/8245 |date=2019-04-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aksport.ru/old/2005/n0508/058-level.php?text=s19 Мужчины ворочали «железо», а женщины били рекорды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129070202/http://www.aksport.ru/old/2005/n0508/058-level.php?text=s19 |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8675-m-litova-regina-salauat-y-y}} {{V|4|12|2018}}

[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан спортсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>r7b08tqkt079mi3oudzqc8v5rlzs9fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нелюбин Иван Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143404</id>
    <revision>
      <id>1307340</id>
      <parentid>895281</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T02:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7218" sha1="6pqinl3hjxr5l1wg22ny09ejfbw0b53" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нелюбин Иван Яковлевич''' ([[29 июнь]] [[1914 йыл]] — [[8 март]] [[1945 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһының айырым танкыға ҡаршы истребитель дивизионының орудие командиры, [[кесе сержант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң).

== Биографияһы ==
Иван Яковлевич Нелюбин 1914 йылдың 29 июнендә [[Өфө губернаһы]]ның [[Өфө өйәҙе]] Кондрашин Лоб (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Благовещен районы}} [[Арамелевка]]) ауылында ҙур крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]].

7 синыфты тамамлай. [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Әшә]] ҡалаһында юл төҙөлөшө мастеры булып эшләй. 

Уның йәш сағы тыуған ауылында үтә. Ул ҙур өҙөклөктәр менән уҡый. Тәүҙә ике класты тамамлай. Бер нисә йылдан һуң мәктәпкә тағы бер ҡыш йөрөй. Ә ете йыллыҡ белемде егерме йәше тулып үткәс ала. Нелюбиндар осто осҡа саҡ ялғап, бик ярлы йәшәй. Шуға күрә Иван һәләтле үҫмер булһа ла, уға тыныс ҡына уҡырға мөмкин булмай, мәктәп урынына кулактарға ялланып эшләргә тура килә. Ун дүрт йәшендә Иван яңы һөнәр үҙләштерә — итексе була, ә ун йылдан һуң, үҙенең тырышлығы арҡаһында Әшә район Советы башҡарма комитетында прораб, аҙаҡ шоссе юлдарының юл мастеры була. Ошо вазифала эшләп йөрөгәнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана. 

[[1941 йыл]]дың июлендә [[ Одесса өлкәһе]]нең Андре-Ивановский район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. Ҡыҫҡа ваҡытлы курстар үткәндән һуң, ул артиллерия часенә тоҫҡаусы итеп йүнәлтелә. Һуғыш йылдарында уҡ, грамоталы хәрби булараҡ, Нелюбин Иванды 3-сө Украина фронтының 113-сө уҡсылар дивизияһы 239-сы айырым танкыға ҡаршы дивизиондың 76 миллиметрлы орудие командиры вазифаһына тәҡдим итәләр. 

Нелюбин Иван Яковлевич 1945 йылдың март айында Венгрияла батырлыҡ күрһәтә, ҡаты яраланып, дошмандың танк аҫтына граната менән ташлана.

[[Балатон]] күленән көньяҡтараҡ, Янош Шемор ауылының ([[Венгрия]]) ҡалҡыулығында ерләнгән&lt;ref&gt;ОБД Мемориал|4684605&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* Силәбе өлкәһе Әшә ҡалаһында Нелюбин Иван Яковлевич исемен йөрөткән урамда мемориаль таҡта ҡуйылған.
* [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһында ([[Башҡортостан]]) Геройҙың бюсы ҡуйылған.
* Башҡортостандың Благовещен районы Ильина Поляна ауылындағы урта мәктәп Герой исемен йөрөтә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн кесе сержант Нелюбин Иван Яковлевичҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|46638397|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=161/33|лист=9/240, 241}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|46806400|title=Указ Президиума Верховного Совета СССР|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046|дело=161|лист=2}}.&lt;/ref&gt;.
* [[Ленин ордены]].
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (11.02.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|43526637|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=3556|лист=1, 15, 16}}.&lt;/ref&gt;.
* III дәрәжә Дан ордены (01.12.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|40305898|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=724|лист=2, 31, 32}}.&lt;/ref&gt;.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (27.07.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|31090004|title=Приказ о награждении|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=2128|лист=6}}.&lt;/ref&gt;.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (29.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|43511571|title=Приказ о награждении|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=3371|лист=2}}.&lt;/ref&gt;.
* Миҙалдар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=2081}}
* [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&amp;D5B/4259e4ba/index Нелюбин Иван Яковлевич].
* [http://www.gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&amp;termin=660&amp;t=neljubin Нелюбин Иван Яковлевич] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Венгрияла вафат булғандар]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]</text>
      <sha1>6pqinl3hjxr5l1wg22ny09ejfbw0b53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наумкин Василий Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143405</id>
    <revision>
      <id>1307339</id>
      <parentid>1055711</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T02:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5995" sha1="2i7ra5j56j6ym6zhwuq7qyuscuui2hl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Наумкин Василий Дмитриевич''' ([[14 ғинуар]] [[1936 йыл]] — [[10 август]] [[1993 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы. 1956—1993 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинатының домна эшсеһе, өлкән домна эшсеһе, домна мейесе газсыһы, [[металлургия]] ҡорамалдарының слесарь‑ремонтсыһы. [[РСФСР]]-ҙың 8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған металлургы (1979), [[СССР]]-ҙың почётлы металлургы (1968). Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976, 1985).

== Биографияһы ==
Василий Дмитриевич Наумкин 1936 йылдың 14 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]]ндағы [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылында тыуған.

[[1956 йыл]]да [[Магнитогорск]] ҡалаһында 13-сө һөнәрселек училищеһын (хәҙер 13-сө профессиональ лицей) тамамлай һәм Магнитогорск металлургия заводының домна цехына килә. 1960-сы йылдар аҙағында Магнитканың бер коммунистик хеҙмәт бригадаһының бригадиры, «Комсомолканың» икенсе домнаһында өлкән горновой була. Домна мейесенең утлы һөнәренә ул 30 йыл самаһы ғүмерен бағышлай.

[[1975 йыл]]да В. Д. Наумкин индустриаль техникумдың киске бүлеген тамамлай. Ул мейес янында ла эшләп өлгөрә, ултырыштар үткәрә, осрашыуҙарҙа ҡатнаша, сәфәрҙәр ҡыла. Профессионал техник училище һәм мәктәп уҡыусылары менән йыш осраша, үҙенең бик яҡшы «утлы» һөнәре тураһында һөйләй.

РСФСР Юғары Советы депутаты, өлкән горновойҙың эше юғары оҫталыҡ менән айырыла. Василий Дмитриевич үҙенең тәжрибәһе һәм оҫталығын йәштәргә ихлас тапшыра. Уның күп уҡыусылары шулай уҡ өлкән горновой булып китә.

Василий Дмитриевич һуңғы көндәренә тиклем (ул 1993 йылдың 10 авгусында вафат була) Магнитогорск комбинатының домна цехында эшләй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Продукция етештереүҙе арттырыу, уның сифатын яҡшыртыу һәм хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү буйынса туғыҙынсы биш йыллыҡтың социалистик йөкләмәләрен үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн Наумкин Василий Дмитриевичҡа [[1976 йыл]]дың 5 мартында «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* [[1985 йыл]]да унынсы биш йыллыҡтың планын айырыуса уңышлы үтәгәне һәм ҙур йәмәғәт эштәре алып барғаны өсөн уға икенсе тапҡыр «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Тыуған ил Василий Дмитриевичтың хеҙмәт батырлыҡтарын юғары баһалап, уны өс [[Ленин ордены]], [[Октябрь Революцияһы ордены]] менән бүләкләй.

== Хәтер ==
* [[2006 йыл]]да Наумкин Василий Дмитриевичтың 70 йәшлек юбилейы тантаналы билдәләнә&lt;ref&gt;[http://www.mmk.ru/rus/press/news/article.wbp?article-id=28F9068E-AC10-1016-001C-B0F47D2D4E3B&amp;content_type=print На Магнитке помнят выдающегося доменщика]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* Выпускники и работники учреждений начального профессионального образования Челябинской области — Герои Социалистического Труда \ ГУ ПОиН адм. Челяб. обл., ЧелИПРО; сост.: Н. И. Голендухин, Ф. М. Крылов, Е. М. Донских — Челябинск, 1999. — 63 с.: ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/10294-naumkin-vasilij-dmitrievich}}{{V|11|01|2021}}   
* {{warheroes|id=13370|star = Labor}}
* [http://bash.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=4856 Подручный Прометея из Зигазы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.rusmet.ru/news.php?act=by_id&amp;news_id=44642&amp;print_ver=1 Уральский доменщик — единственный дважды Герой Социалистического в металлургии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913212938/http://www.rusmet.ru/news.php?act=by_id&amp;news_id=44642&amp;print_ver=1 |date=2016-09-13 }} 
* [https://web.archive.org/web/20190824023111/http://www.mymetal.ru/?news/industry/details/17441]

[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]</text>
      <sha1>2i7ra5j56j6ym6zhwuq7qyuscuui2hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плечев Владимир Вячеславович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144349</id>
    <revision>
      <id>1307357</id>
      <parentid>1277106</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50276" sha1="oti6ypkl88fuk692dun7466ju8h9qpb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Плечев Владимир Вячеславович ''' ([[18 сентябрь]] [[1949 йыл]]) — ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһының хирургия хеҙмәте етәксеһе. [[Афған һуғышы]] һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы.  [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Рәсәй Пластик абдоминаль хирургия федераль үҙәге етәксеһе. Башҡортостан йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының баш кардио-ангиохирургы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). Рәсәй Федерацияһының (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). А. Н. Бакулев исемендәге премия  (2004) лауреаты. 

== Биографияһы ==
Владимир Вячеславович Плечев 1949 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ның [[Өфө]] ҡалаһында табиптар ғаиләһендә тыуа. 

Атаһы Вячеслав Георгиевич Плечев (1923—1998) [[Златоуст]]та тыуған. К. Е. Ворошилов исемендәге Беренсе Чкалов хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлаған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында Көньяҡ фронттың контрразведка десант ротаһына ебәрелә. Фронт һыҙығы аръяғында бер нисә тапҡыр була, 3 пуля һәм 21 ярсыҡ яраһы ала. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән наградланған. 1951 йылға тиклем инвалидлыҡта була, әммә сәләмәтлеген ҡайтарыуға өлгәшә — бөтәһенән элек, спорт менән шөғөлләнеү арҡаһында. Һуғыштан һуң еңел атлетика буйынса спорт мастеры, өс ҡатлы һикереү буйынса Рәсәй «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк Советының чемпионы. 1950 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай. Инвалидлығы ябылғас, ҡабат армияға алына — был юлы инде офицер-хирург булараҡ. [[Сталинград]]та хеҙмәт итә, 1957 йылда Өфөгә әйләнеп ҡайта. Медицина хеҙмәте подполковнигы була. Күп профилле 2-се ҡала дауаханаһына етәкселек итә. Баш табип булараҡ, БАССР-ҙа беренсе булып балалар хирургияһы бүлексәһен аса, бүлексә мөдире, буласаҡ профессор [[Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы|М. Ғ.Мәүлитова]] менән республикала балалар хирургияһын ойошторалар. Атаһы Владимир Вячеславовичта уңғанлыҡ һәм спорт яратыу тәрбиәләй, тормошҡа ҡарашын формалаштыра. 

В. В. Плечевтың әсәһе Дина Наумовна Лазарева (1922, [[Мейәс]] ҡалаһы) — билдәле фармаколог ғалим, медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы. Һуғыш башланыр алдынан [[Харьков]] медицина институтына уҡырға инә, уҡыуын Башҡортостан медицина институтында тамамлай. 56 йыл Башҡорт дәүләт медицина университетында фармакология кафедраһында эшләй, шуның 36 йылын кафедра мөдире була; 7 йыл институттың фән буйынса проректоры була. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы ордены һәм СССР Медицина фәндәре академияһының Н. П. Кравков исемендәге миҙалы менән наградланған. 

Атаһы яҡлап олатаһы Георгий Александрович Плечев домналарҙы ремонтлауҙа ташсы булып хеҙмәт юлын башлай, шунан Златоустта «Уралдомнаремонт» тресы подразделениеһы етәксеһе була. Хеҙмәте дәүләт наградалары менән билдәләнә, шул иҫәптән домналарҙы ҡыҙыу көйө ремонтлау өсөн махсус составты эшләгән өсөн бүләкләнә. Өләсәһе Ольга Павловна Гордеева тегенсе була.

Әсәһе яҡлап олатаһы Наум Григорьевич Лазарев (1957 йылда вафат була) — юрист һәм иҡтисадсы, өләсәһе Евгения Викторовна Елыкова рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була. Ғаилә Уралдағы төрлө ҡалаларҙа йәшәй, 1932 йылда Өфөлә төпләнә.

Владимир Вячеславовичтың һеңлеһе Татьяна Вячеславовна Моругова (1953 йылғы) — эндокринолог, ғалим һәм клиницист. Медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡорт дәүләт медицина университетының эндокринология кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының баш эндокринологы, Башҡортостан Республикаһы Эндокринологтар ассоциацияһы рәйесе&lt;ref&gt;[http://www.istoki-rb.ru/detail.php?article=3068 ''Элеонора Уждавини.'' Ученый, врач, изобретатель…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617201342/http://www.istoki-rb.ru/detail.php?article=3068 |date=2016-06-17 }} Статья в информационно-публицистическом еженедельнике «Итоги», 19.09.2012;&lt;/ref&gt;.

=== Профессиональ эшмәкәрлеге йылъяҙмаһы ===
* [[1966]]: Өфөнөң инглиз телен тәрән өйрәнеүле 91-се урта мәктәбен тамамлай;
* 1966—[[1972]]: Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетында уҡый, вузды отличие менән тамамлай. «Дауалау эше» специальносы буйынса табип квалификацияһы бирелә;
* 1972—[[1973]]: Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһында «хирургия ауырыуҙары» специальносы буйынса интернатура үтә;
* 1973—[[1976]]: Өфөнөң 6-сы ҡала клиник дауаханаһында дөйөм һәм абдоминаль хирургия бүлексәһендә хирург табип;
* [[1974]]: «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Темаһы: «Стимуляция некоторыми производными пиримидина поглотительной способности ретикуло-эндотелиальной системы при ее различных функциональных состояниях»;
* 1974: Башҡорт АССР-ның [[Салауат районы]] [[Малаяҙ]] ауылына командировкаға бара, сөнки бындағы дауахана хирургтарһыҙ ҡалған була; 
* 1976—[[1986]]: Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһы ассистенты;
* 1976—[[1981]]: Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтының C. И. Спасокукоцкий исемендәге факультет хирургияһы кафедраһында (кафедра мөдире — академик В. С. Савельев), Н. И. Пирогов исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының (Мәскәү) хирургия бүлексәһе базаһында абдоминаль һәм ҡан тамырҙары хирургияһы буйынса күп этаплы махсуслашыу үтә. В. С. Савельев менән йәмғеһе 2,5 йыл бергә эшләй;
* [[1979 йыл]]дан: [[Афғанстан]]да совет хәрби госпиталдәрендә хирургия буйынса кадрҙар составын формалаштырыуҙа ҡатнаша. Афғанстан Демократик Республикаһында хеҙмәт итеү өсөн Өфөлә белгестәр төркөмө әҙерләй;
* 1986—[[1991]]: Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһы доценты;
* [[1990]]: «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (фәнни консультанты — медицина фәндәре докторы, профессор [[Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы|Н. Ғ. Ғатауллин]]). Темаһы: «Комплексные методы диагностики и хирургического лечения спаечной болезни брюшины»;
* [[1992]]: госпиталь хирургияһы кафедаһы буйынса «профессор» ғилми дәрәжәһендә раҫлана&lt;ref&gt;Аттестат ПР № 002306 от 17.12.1992 г.;&lt;/ref&gt;;
* [[1993]]: [[Грузия]] менән [[Абхазия]] араһында һуғыш барғанда хәрби госпиталдәрҙең кадрҙар составын төҙөй һәм хәрби-ялан хирургияһы буйынса белгес булараҡ Абхазияла командировкала була;
* 1993 йылдан әлеге ваҡытҡаса: Башҡорт дәүләт медицина институтының/университетының госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире;
* [[1996]]: Беренсе чечен һуғышы ваҡытында хәрби-ялан хирургияһы буйынса белгес сифатында [[Ингушетия]]ла һәм [[Чечня]]ла командировкала була;
* 1996 йылдан әлеге ваҡытҡаса: Рәсәй Пластик абдоминаль хирургия федераль үҙәге етәксеһе (Өфө ҡалаһы)&lt;ref&gt;Создан приказом № 211 Министерства здравоохранения РФ, 1996 г.;&lt;/ref&gt; — Рәсәйҙә һәм донъяла был профилле ауырыуҙарға махсус медицина ярҙамы күрһәтелә торған берҙән-бер учреждение&lt;ref&gt;[http://eoncosurg.com/razrabotka-i-vnedrenie-metodov-diagn ''В. В. Плечев, Н. Г. Гатауллин, С. Н. Хунафин.'' Разработка и внедрение методов диагностики, лечения и профилактики спаечной болезни брюшины в Республике Башкортостан (50-летний опыт).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611152509/http://eoncosurg.com/razrabotka-i-vnedrenie-metodov-diagn |date=2016-06-11 }} Статья в электронном научно-практическом журнале «Креативная онкология и хирургия», 2013, № 2;&lt;/ref&gt;;
* [[1999 йыл]]дан әлегәсә: Республика (Башҡортостан) Йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы үҙәге етәксеһе&lt;ref&gt;[http://lawsrf.ru/region/documents/877016/ Указ Президента Республики Башкортостан от 1 февраля 1999 г. № УП-54] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625014431/http://lawsrf.ru/region/documents/877016/ |date=2016-06-25 }} «О создании Башкирского центра сердечно — сосудистой хирургии»;&lt;/ref&gt;;
* [[2000]]—[[2001]]: Башҡорт дәүләт медицина университетының дауалау эштәре буйынса проректоры;
* [[2006]]: «йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы» специальносы буйынса «профессор» ғилми дәрәжәһендә раҫлана&lt;ref&gt;Аттестат ПР № 002857 от 08.09.2006 г.;&lt;/ref&gt;.

== Фәндәге уҡытыусылары ==
Фәндәге тәүге уҡытыусыһы тип В. В. Плечев әсәһен һанай. Д. Н. Лазарева уның хатта студенттарҙың фәнни конференцияларына әҙерләгән тезистарын да 8—10-ар тапҡыр ҡабатлап яҙҙырыр була. Башта был хәлгә ризаһыҙлыҡ белдерһә лә, Владимир тиҙҙән яҙған һайын эше яҡшыраҡ була барғанын күрә. Шунан Дина Наумовна улына үҙ уҡыусыларының кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларының бүлектәрен тикшерергә бирә башлай. 4—6-сы курстар студенты булған В. Плечев ҡәләм менән үҙ төҙәтеүҙәрен индерә, ә профессор әсәһе маҡтап былай ти: «Бына күрәһеңме! Һин яйлап ҡына фәнгә яҡынлашаһың».

[[Файл:Плечев_Владимир_Вячеславович_и_Гатауллин_Наиль_Гайнатович.jpg|слева|мини|300x300пкс|Профессорҙар Н. Ғ. Ғатауллин (уңда) һәм В. В. Плечев (уңдан икенсе) коллегалары менән клиник осраҡты тикшерә. 2000 йыл тирәһе]]
В. В. Плечевтың хирург һәм ғалим булараҡ үҫешендә Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире (1966—1993), медицина фәндәре докторы, профессор [[Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы|Н. Ғ. Ғатауллин]] ҙур роль уйнай. Ул Владимир Вячеславовичтың кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе, докторлыҡ диссертацияһының ғилми консультанты була.

Профессор Н. Ғ. Ғатауллин киң профессиональ ҡарашлы һәм клиник практикала һәм фәндә киләсәкте күрә белгән универсаль, «поливалентлы» хирург була. Улар бергәләп — Ғатауллин башлай, Плечев дауам итә — хирургияның төрлө тармағында бер нисә махсуслашҡан үҙәк булдыра. В. В. Плечев остазы етәкселегендә алған әҙерлектең көтөлгән һөҙөмтәһе була был. 
[[Файл:Академик_Савельев_Виктор_Сергеевич_и_профессор_Плечев_Владимир_Вячеславович.jpg|мини|300x300пкс|Академик В. С. Савельев (һулдан икенсе) һәм профессор В. В. Плечев (һулдан өсөнсө) коллегалары менән IX Бөтә Рәсәй хирургтар съезы барған көндәрҙә. Волгоград, 2000 йыл]]
«Поливалентлы» хирургияның юғары мәктәбен В. В. Плечев академик В. С. Савельев клиникаһында ла үтә. Унда профессор дәрәжәһенә дәғүә иткән белгес бөтә ағзаларға ла операция яһай алырға тейеш була. 

Бөтә специализациялар буйынса В. В. Плечев лекциялар ҙа тыңлай, операциялар ҙа яһай, һуңынан Өфөгә төрлө методикалар алып ҡайта.

== Клиник, ойоштороу, ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеге ==
В. В. Плечев — хирургия һәм йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы буйынса юғары квалификация категориялы табип. Күп йылдар буйы Башҡортостандың төрлө райондарында ([[Борай районы|Борай]], [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]], [[Илеш районы|Илеш]], [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], [[Миәкә районы|Миәкә]]) хирургия эше буйынса куратор була. Санавиация программаһы буйынса тиҫтәләрсә тапҡыр ауыр сирлеләр эргәһенә оса һәм кисектергеһеҙ хирургик ярҙам күрһәтә. Йылына 2000-ләп ауырыуға консультация үткәрә.

Профессор В. В. Плечевтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙар даирәһе: реконструктив һәм пластик абдоминаль хирургия, хирургик инфекция, йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы. Ул диагностика, дауалау һәм дарыу препараттары буйынса ғәмәли медицина өсөн кәрәкле яңы ысулдар өҫтөндә эшләүҙән туҡтамай. 

1990-сы йылдарҙа Мәскәүҙең төп клиникалары белгестәре менән В. В. Плечев һәм хеҙмәткәрҙәре хирургияла антибиотиктар менән дауалауҙа яңы, имплантациялы ысул таба — бактерияларға ҡаршы тәьҫиргә эйә булған «Абактолат» оригиналь тегеү материалын эшләй. Уны клиникала ҡулланыуға индереү операциянан һуң эренле шешле ҡатмарлашыуҙарҙы күпкә кәметә. 

В. В. Плечев тәҡдиме менән һәм ҡатнашлығында Башҡорт дәүләт медицина университеты һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы иммунологтары менән берлектә «Иммурег» тигән яңы иммуностимулятор эшләнә һәм хирургияға индерелә, ул иммунитетты дәртләндереү генә түгел, антиоксидант һәм репаратив, шулай уҡ кардио- һәм гепатопротектор йоғонтоһона ла эйә була.

[[Файл:Профессор_Владимир_Плечев_и_Валентина_Матвиенко_в_клинике.jpg|слева|мини|300x300пкс|Алғы планда: профессор В. В. Плечев БДМУ клиникаһында Федерация Советы рәйесе [[Матвиенко Валентина Ивановна|В. И. Матвиенконы]] ҡаршы ала. Уртала — профессор Н. Ғ. Ғатауллин. 2013 йылдың 23 апреле]]
Проректор булғанда [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]ндә һәм Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығында Өфөнөң 6-сы ҡала клиник дауаханаһы базаһында БДМУ-ның күп профилле клиникаһын асыу кәрәклеген нигеҙләй. Башҡорт дәүләт медицина университетының госпиталь хирургияһы клиникаһы студенттарҙы ошо уҡыу курсы буйынса уҡытыуҙа төп базаға әүерелә, бында республиканың һәм башҡа төбәктәрҙең һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына ҡулланыуға индерелгән яңы медицина технологиялары эшләнә.

В. В. Плечев етәкселек иткән госпиталь хирургияһы клиникаһында Башҡортостан һәм Рәсәй халҡына дауалау-диагноз ҡуйыу ярҙамы күрһәтеү буйынса махсуслашҡан үҙәктәр эшләй: Республика йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы үҙәге, Рәсәй Пластик абдоминаль хирургия федераль үҙәге, Ҡорһағында йәбешмә сире булған ауырыуҙарҙы дауалау һәм реабилитациялау буйынса республика үҙәге, Эндоваскуляр хирургия үҙәге, Эстетик флебология үҙәге, Торакаль йәрәхәттәр буйынса махсуслашҡан ҡала үҙәге.

Профессор В. В. Плечев етәкселегендәге клиник подразделениеларҙа эш хәҙерге заман донъя медицина технологиялары кимәлендә, юғары сифатты тәьмин итеп, халыҡҡа киң медицина ярҙамы күрһәтеп алып барыла. Мәҫәлән, А. Н. Бакулев исемендәге НЦССХ мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда Өфөләге Республика кардиология диспансеры үткәргән саралар: коронар шунтлау — 1078 ауырыуға (Рәсәйҙең бөтә клиникалары араһында 9-сы урын), транслюминаль коронар ангиопластика — 1498 ауырыуға (13-сө урын), йөрәк клапандары боҙоғон төҙәтеү — 302 протезлау һәм 124 реконструкциялау (8-се), электрокардиостимуляторҙар ҡуйыу — 837 (9-сы), яһалма ҡан әйләнешле операциялар — 1634 (8-се).&lt;ref&gt;''Л. А. Бокерия, Р. Г. Гудкова.'' Сердечно-сосудистая хирургия — 2014. Болезни и врожденные аномалии системы кровообращения. — Москва, НЦССХ им. А. Н. Бакулева, 2015. — 226 с. — 1000 экз. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785798203529 ISBN 978-5-7982-0352-9]. — С. 23, табл. 11; с. 33, т. 16; с. 67, т. 31; с. 76, т. 36; с. 205, т. 92;&lt;/ref&gt; Техник яҡтан ҡатмарлы күп операцияны В. В. Плечев Башҡортостанда беренсе булып яһай. Шулар араһында — аортокоронар шунтлау, йоҡо артериялары пластикаһы, аортаның үрге бүлеген протезлау, аяҡ гангренаһы булғанда артерия һәм веналарҙың ҡан ағышын күсереү һ.б.

Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылдарында профессор В. В. Плечев тарафынан 22 медицина фәндәре докторы һәм 54 фән кандидаты әҙерләнгән. Уның уҡыусылары араһында — фән докторҙары һәм профессорҙар А. М. Авзалетдинов, Р. И. Ишбулдин, В. Ш. Ишмәтов, П. Г. Корнилаев, Р. З. Латипов, В. А. Сурков, Р. Г. Фәтихов, Р. Р. Шәүәлиев, В. М. Юнысов.

В. В. Плечев — Рәсәй Федерацияһы Ангиологтар һәм йөрәк-ҡан тамырҙары хирургтары ассоциацияһы һәм Башҡортостан Респубикаһы Хирургтар ассоциацияһы президиумдары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының баш кардио-ангиохирургы. Башҡорт дәүләт медицина университетының диссертация советы һәм Башҡорт дәүләт медицина университетының хирургия буйынса проблемалар комиссияһы ағзаһы. «Сколково» инновациялар үҙәге резиденты. 2016 йылдан — «Сколково» инновациялар үҙәгенең хирургик тегеү материалдары проекты ғилми етәксеһе.

== Иң билдәле ғилми хеҙмәттәре ==
Профессор В. В. Плечев — 55 монография авторы (шул иҫәптән авторҙаш), уйлап табыуҙарға 144 Рәсәй Федерацияһы патенты алған, 1080-дән ашыу мәҡәлә һәм тезистар яҙған. В. В. Плечевтың айырыуса билдәле хеҙмәттәре араһында түбәндәгеләр бар:

=== Монографиялар, дәреслектәр, уҡыу әсбаптары&lt;ref&gt;Электронный каталог Российской государственной библиотеки;&lt;/ref&gt; ===
# Пиримидины и их применение в медицине. Уфа, 1993. Общий объём / лично (стр.): 159/50. Соавторы: Лазарева Д. Н., Камилов Ф. Х.
# Заболевания червеобразного отростка. Уфа, 1995. Общий объём / лично (стр.): 60/30. Тимербулатов В. М., Хасанов А. Г.
# Избранные лекции по клинической хирургии. Уфа, 1996. 178/90. Тимербулатов В. М.
# Взаимодействие антибиотиков между собой и с другими лекарственными препаратами. Уфа, 1997. 67/33. Лазарева Д. Н.
# Интраоперационная профилактика раневых гнойно-воспалительных осложнений. Уфа, 1997. 77/19. Тимербулатов В. М., Корнилаев П. Г., Муртазин З. Я.
# Гестозы беременных (современные критерии оценки степени тяжести и акушерская тактика). Уфа, 1997. 153/51. Хамадьянов У. Р., Кульмухаметов Н.
# Актуальные проблемы антибиотикотерапии. Уфа, 1997. 188/94. Лазарева Д. Н.
# Хронические дисфункции толстой кишки. Уфа, 1998. 184/61. Латыпов Р. З., Тимербулатов В. М.
# Неотложные состояния в гинекологии. Уфа, 1998. 98/30. Хамадьянов У. Р., Кульмухаметов Н. Г.
# Влияние лекарственных средств на углеводный и липидный обмен. Уфа, 1999. 125/30. Моругова Т. В., Лазарева Д. Н., Салахов Р. А.
# Лекарственные растения, используемые при лечении сахарного диабета. Уфа, 1999. 123/30. Моругова Т. В., Кучеров Е. В., Шагарова С. В.
# Толстокишечная непроходимость (диагностика, лечение, реабилитация). Уфа, 1999. 168/56. Латыпов Р. З., Тимербулатов В. М.
# Спаечная болезнь брюшины. Уфа, 1999. 350/120. Тимербулатов В. М., Латыпов Р. З.
# Хирургическое лечение больных послеоперационными вентральными грыжами. Уфа, 2000. 150/50. П. Г. Корнилаев, Р. Р. Шавалеев.
# Лекарственная аллергия. Уфа, 2000. 103 с. Д. Н. Лазарева, Е. К. Алехин, Т. В. Моругова, М. А. Альмухаметов.
# Послеоперационные ятрогенные инородные тела. Уфа, 2000. 206 с. А. Ф. Власов, Н. Г. Гатауллин.
# Фармакология в Башкирском государственном медицинском университете. Уфа, 2001. 111/25. Д. Н. Лазарева, Д. Б. Насыров, Е. К. Алехин.
# Лимфаденопатии. Уфа, 2001. 264/40. В. Н. Никуличева, Г. С. Сафуянова, Г. И. Козинец.
# Очерки сердечно-сосудистой хирургии. Уфа, 2002. 295/148. Р. П. Козленко.
# Кишечная инвагинация у детей. Тольятти, 2002. 114/32. А. Н. Изосимов, В. П. Поляков.
# Беременность и роды при сердечно-сосудистых заболеваниях. Уфа, 2002. 272/136. У. Р. Хамадьянов.
# Влияние лекарственных средств на процессы свободно-радикального окисления (справочник). Уфа, 2002. 287/42. Е. К. Алехин, А. Ш. Богданова, Р. Р. Фархутдинов.
# Маммопластика при нарушениях объема и формы молочной железы. Уфа, 2002. 175/44. В. М. Тимербулатов, О. С. Попов, О. В. Попова.
# Профилактика гнойно-септических осложнений в хирургии. Москва, 2000. 319 с. 319/65. Е. Н. Мурысева, В. М. Тимербулатов, Д. Н. Лазарева.
# Профилактика и лечение бронхиальных свищей при нагноительных заболеваниях легких. Уфа, 2003. 119 с. 119/30. А. М. Авзалетдинов, Р. Г. Фатихов, Н. Г. Гатауллин.
# Грудная хирургия. Проблемы. Решения. Уфа, 2003. 239 с. 239/40. Р. Г. Фатихов, Е. Н. Мурысева, А. М. Авзалетдинов, С. Б. Лапиров, Е. В. Евдокимов, Г. Ю. Марфина.
# Фитотерапия сахарного диабета. Уфа, 2003. 119/30. Д. Н. Лазарева, Л. И. Самигуллина, Т. В. Моругова.
# Профилактика осложнений в хирургии пороков митрального клапана. Уфа, 2003. 168/35. В. А. Сурков, А. А. Евсюков, Р. П. Козленко.
# Фитотерапия заболеваний сердечно-сосудистой системы. Уфа, 2003. 127/30. Д. Н. Лазарева, Л. И. Самигуллина, Т. В. Моругова.
# Острая спаечная кишечная непроходимость (проблемы, решения). Уфа, 2004. 280/60. С. А. Пашков, Р. З. Латыпов, А. А. Гумеров, А. Н. Изосимов.
# Иммурег. Уфа, 2004. 104/30. Д. Н. Лазарева, Е. К. Алехин, В. М. Тимербулатов, Д. В. Плечева.
# Коарктация аорты. Уфа-Новосибирск, 2005. 256/85. И. И. Семенов, А. М. Караськов.
# Растения, стимулирующие иммунитет. Уфа, 2005. 96/20. Д. Н. Лазарева, Т. В. Моругова, Л. И. Самигуллина.
# Эхинококкоз печени. Уфа, 2006. 104/25. М. А. Найтарлаков и соавт.
# Эстетическая хирургия при грыжах и нарушениях формы живота. Уфа, 2006. 126/18. В. М. Тимербулатов, О. С. Попов, В. О. Сорокина, О. В. Попова, А. А. Ширяев, Г. Г. Попов.
# Избранные главы госпитальной хирургии (новые технологии). Уфа, 2007. 527/42. В. М. Тимербулатов, А. М. Авзалетдинов, А. А. Бакиров, О. В. Галимов, В. С. Бузаев и др.
# Современные методы рассечения и коагуляции тканей в хирургии органов брюшной полости. Москва, 2007. 175/35. В. М. Тимербулатов, А. Г. Хасанов, Р. Р. Фаязов, Р. Р. Ахмеров.
# Нестандартные операции в абдоминальной онкологии. Москва, 2007. 288/96. Ш. Х. Ганцев, К. Ш. Ганцев.
# Лучевая диагностика абсцессов легких. Уфа, 2007. 124/31. Р. М. Гарипов, М. З. Мирзагулова, Ф. Ф. Муфазалов.
# Спаечная болезнь брюшины. 80 лекций по хирургии. Под общей редакцией В. С. Савельева. Москва, 2008. С. 456—467. В. В. Тимербулатов, П. Г. Корнилаев.
# Профилактика осложнений в реконструктивной хирургии желудочно-кишечного тракта. Уфа-Москва, 2008. 256/100. Тимербулатов В. М., Шилов С. Л., Гельфанд Б. Р., Плечева Д. В.
# Профилактика осложнений в хирургии сонных артерий. Уфа, 2009. 224/50. Тимербулатов В. М., Ижбульдин Р. М., Карамова И. М., Юнусов В. М., Нагаев И. А., Плечева Д. В., Олейник Б. А., Абдуллаев М. А.
# Диагностика и хирургическое лечение хронических окклюзионных заболеваний сонных артерий. Уфа, 2011. 356/100. Тимербулатов В. М., Чуйкин С. В., Ижбульдин Р. И., Плечева Д. В.
# Миниинвазивные технологии в лечении миомы матки у женщин репродуктивного возраста. Уфа, 2011. 104/20. Гарипов Р. М., Ишметов В. Ш., Сахаутдинова И. В., Кулавский В. А., Хамадьянов У. Р., Галимов О. В. и др.
# Диагностика и профилактика при атеросклеротических стенозах сонных артерий. Уфа, 2011. 400/100. Чуйкин С. В., Ижбульдин Р. И., Макушева Н. В., Плечева Д. В.
# Периоперационная реабилитация больных осложненными формами ишемической болезни сердца. Уфа, 2012. Ижбульдин Р. И., Николаева И. Е., Олейник Б. А., Плечева Д. В. и др.
# Толстокишечный стаз у больных с висцероптозом (патогенез, диагностика, хирургическая тактика). Уфа, 2012. Латыпов Р. З., Плечев В. В., Фатихов Р. Г., Титов А. Р., Чабин А. В.
# Химиоэмболизация печеночных артерий в лечении злокачественных новообразований печени. Уфа, 2013. 130/30. Шарабрин Е. Г., Муфазалов Ф. Ф., Шестаков А. А., Ишметов В. Ш., Логинов М. О. и др.
# Ревматические пороки сердца в стадии декомпенсации. Москва, Медицинская книга, 2014. 10 п. л. 1000 экз. Мустафин Т. И., Двинских А. В.
# Сосудистая хирургия (Глава 13. Хроническая сосудисто-мозговая недостаточность с точки зрения хирурга). Москва, ГОЭТАР-Медиа, 2014. 24 п. л. 2000 экз. Казанчян П. О. Под ред. Савельева В. С.
# Анатомо-рентгенологический атлас осложнённого висцероптоза. Уфа, 2014. 6 п. л. 500 экз. Латыпов Р. З., Фатихов Р. Г., Муфазалов Ф. Ф., Титов А. Р., Чабин А. В. и др.
# Новое в патогенезе и профилактике спаечной болезни брюшины. Уфа, 2014. 16 п. л. 500 экз. Латыпов Р. З., Тимербулатов В. М., Суфияров И. Ф.
# Инвагинация кишечника у детей. LAP LAMBERT, Saarbrucken, 2015. 7,4 п. л. 1000 экз. Изосимов А.
# Хирургия спаечной болезни брюшины (руководство). Уфа, 2015. 46,75 п. л. 1000 экз. Латыпов Р. З., Тимербулатов Т. М.
# Возможности создания биологических пейсмекеров. Уфа, ООО «Феникс», 2015. 7,25 п. л. 1000 экз. Загидуллин Н. Ш., Сагитов И. Ш., Бадыков М. Р., Загидуллин Ш. З.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[1999 йыл|1999]]: Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре&lt;ref&gt;[http://uristu.com/library/ukazy/prezident_08579/ Указ Президента Российской Федерации от 13 апреля 1999 г. № 470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324040729/http://uristu.com/library/ukazy/prezident_08579 |date=2017-03-24 }} «О награждении государственными наградами Российской Федерации»;&lt;/ref&gt;
* [[2010 йыл|2010]]: Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы&lt;ref&gt;[http://onagradah.ru/ukaz-prezidenta-rf-ot-3-marta-2010-g-n-260-o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-rossijjskojj-federacii/# Указ Президента Российской Федерации от 3 марта 2010 г. № 260] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117031006/http://onagradah.ru/ukaz-prezidenta-rf-ot-3-marta-2010-g-n-260-o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-rossijjskojj-federacii/ |date=2015-11-17 }} «О награждении государственными наградами Российской Федерации»;&lt;/ref&gt;
* [[1995 йыл|1995]]: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы 
* [[2007 йыл|2007]]: Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы
* 2004: «Спаечная болезнь брюшины» тигән монографияһы өсөн Рәсәй Медицина фәндәре академияһы премияһы 
* 2005: В. И. Бураковский исемендәге алтын миҙал
* [[2013 йыл|2013]]: фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының дәүләт премияһы&lt;ref&gt;[http://www.npa.bashkortostan.ru/?show=1&amp;seed=4870 Указ Президента Республики Башкортостан от 7 октября 2013 г. № УП-304] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808125727/http://www.npa.bashkortostan.ru/?show=1&amp;seed=4870 |date=2016-08-08 }} «О присуждении Государственных премий Республики Башкортостан 2013 года в области науки и техники»;&lt;/ref&gt;
* 2009: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы 
* 1998, 2003: Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһының «Алтын скальпеле» 
* 2013: «Республика Башкортостан» гәзите версияһы буйынса һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә «Йыл кешеһе»

Профессор В. В. Плечев — медицина хеҙмәте полковнигы, биш хәрби наградаһы бар. 

== Ғаиләһе, ялы ==
В. В. Плечев өйләнгән. Ҡатыны Елена Владимировна Елова — фармацевтика фәндәре кандидаты,&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/razrabotka-sostavov-i-tekhnologii-prigotovleniya-kompleksnykh-sredstv-dlya-rentgenodiagnosti ''Елова, Елена Владимировна.'' Разработка составов и технологии приготовления комплексных средств для рентгенодиагностики и лечения заболеваний кишечника.] — Диссертация … кандидата фармацевтических наук. Специальность: 14.04.01 (технология получения лекарств). — Москва, 2011. — 248 с.;&lt;/ref&gt; 10 патент авторы. Дарыу формалары технологияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын тамамлап килә.

Владимир Вячеславовичтың ғаиләһендә өс бала бар. Өлкән ҡыҙы Дина Владимировна Плечева (1980 йылғы) — хирург. Эстетик флебология үҙәге — Н. И. Пирогов исемендәге Милли медик-хирургик үҙәк филиалы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты,&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/stimulyatsiya-reparativnoi-regeneratsii-kozhi-oksimetiluratsilom ''Плечева, Дина Владимировна.'' Стимуляция репаративной регенерации кожи оксиметилурацилом.] — Диссертация … кандидата медицинских наук. Специальность: 14.00.25 (фармакология, клиническая фармакология). — Уфа, 2004. — 112 с.&lt;/ref&gt; доцент. Хирургияла идара ителеүсе регенерация проблемаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҙып бөтөп килә. 

2000 йылда Владимир Вячеславовичтың игеҙәк балалары тыуа — улы Вячеслав һәм ҡыҙы Владислава. Карате менән шөғөлләнәләр.
[[Файл:Плечев_Владимир_Вячеславович_2.jpg|мини|424x424пкс|В. В. Плечев һунарҙан һуң. Яҡынса 1980 йыл]]
Йәш сағында Владимир Плечев саңғы спорты менән шөғөлләнә, уҡыусылар араһында БАССР чемпионатында еңә; 9-сы класта I спорт разрядын үтәй. Институтта гимнастика менән шөғөлләнә башлай һәм гимнастика күпбәйгеһе буйынса II разряд ала. Шунан самбо менән мауыға; республикалағы был көрәш төрө буйынса тәүге мастерҙарҙың береһе — Владимир Артамонович Нестеровта шөғөлләнә, спорт мастеры нормативын үтәй. Профессор В. В. Плечев — һунарсы, балыҡсы. Өйҙә сағында фортепианола, саксофонда уйнарға әүәҫ.

== Әҙәбиәт ==
# Башкортостан. Краткая энциклопедия / Главный редактор ''Р. З. Шакуров''. — Уфа, Башкирская энциклопедия, 1996. — 672 с. — ISBN 5-88185-001-7;
# Башкирская энциклопедия (в 7 т.) / Главный редактор ''М. А. Ильгамов''. — Т. 5: П—Советы. — Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2009. — 575 с. — ISBN 978-5-88185-072-2. — 7000 экз.;
# [http://ahrb.ru/poleznoe/stati/nggataullin-k-70-letiyu-organizacii-kafedry-gospitalnoj-hirurgii/ Очерки истории кафедры госпитальной хирургии (к 70-летию организации кафедры)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604042425/http://ahrb.ru/poleznoe/stati/nggataullin-k-70-letiyu-organizacii-kafedry-gospitalnoj-hirurgii/ |date=2018-06-04 }} / ''Н. Г. Гатауллин.'' — Уфа, 2007. — Публикация на сайте Ассоциации хирургов Республики Башкортостан;
# [http://cyberleninka.ru/article/n/plechev-vladimir-vyacheslavovich-k-yubileyu-so-dnya-rozhdeniya Плечев Владимир Вячеславович (к юбилею со дня рождения).] Статья в журнале «Медицинский вестник Башкортостана», № 4, том 4, 2009. С. 76—77.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Plechev_Vladimir_Vyacheslavovich/t/10919 Плечев Владимир Вячеславович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в электронной энциклопедии «Башкортостан»;
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/6187-plechev-vladimir-vyacheslavovich Плечев Владимир Вячеславович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405214825/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/6187-plechev-vladimir-vyacheslavovich |date=2016-04-05 }} на сайте «Башкирская энциклоредия»;
* [http://www.anrb.ru/blog/Item/1281/15 Плечев Владимир Вячеславович] на официальном сайте Академии наук Республики Башкортостан.

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған табиптары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең уйлап табыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:18 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Рәсәй хирургтары]]
[[Категория:СССР хирургтары]]</text>
      <sha1>oti6ypkl88fuk692dun7466ju8h9qpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Позицион иҫәпләү системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145691</id>
    <revision>
      <id>1307358</id>
      <parentid>1305980</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41532" sha1="rj7s2qnz45z75ef1sighb820k3sp42l" xml:space="preserve">'''Позицион иҫәпләү системаһы''' ('''позицион нумерация''') — һандың [[Тамғалау|яҙылышында]] һәр [[Һан|һанлы]] [[Символ|тамғаның]] ([[цифрҙың]]) ҡиммәте уның позицияһына ([[Һанлы разряд|разрядына]]) бәйле булған [[иҫәпләү системаһы]].

__TOC__
{{Иҫәпләү системалары}}

== Тарихы ==

{{также|Төрлө халыҡтарҙың иҫәпләү системаһы}}

Цифрҙарҙың урыны буйынса ҡиммәтенә нигеҙләнгән позицион нумерлауҙы [[шумер]]ҙар һәм  [[вавилон]]сылар уйлап тапҡан тип иҫәпләнә. Аҙаҡҡы периодта бындай нумерацияны индустар үҫтерәләр һәм [[Цивилизация тарихы|цивилизация  тарихында]] баһалап бөткөһөҙ эҙемтәләргә киләләр. Бындай системалар иҫәбенә [[унарлы иҫәпләү системаһы]] инә, уның барлыҡҡа килеүе бармаҡтар менән иҫәпләүгә бәйле. Урта быуаттар Европаһына ул итальян сауҙагәрҙәре аша килеп инә, улар үҙ сиратында Урта Азия халҡынан үҙләштергәндәр.

== Билдәләмәләр ==

{{anchor|Иҫәпләү системаһының нигеҙе}}Позицион иҫәпләү системаһы, иҫәпләү системаһының '''нигеҙе''' тип аталған бөтөн &lt;math&gt;b &gt; 1&lt;/math&gt; һаны менән билдәләнә. Нигеҙе &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; булған иҫәпләү системаһы шулай уҡ &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;'''-арлы''' (айырым әйткәндә, ''икеле'', ''өсәрле'', ''унарлы'' һәм башҡа) иҫәпләү системаһы тип атала.

Тамғаһыҙ &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; [[бөтөн һан]]ы &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һаны дәрәжәләренең сикле [[Һыҙыҡлы арауыҡ|һыҙыҡлы комбинация]]һы рәүешендә күрһәтелә &lt;ref name=&quot;Fomin&quot;/&gt;:
: &lt;math&gt;x = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;\ a_k&lt;/math&gt; —   &lt;math&gt;0 \leq a_k \le b-1&lt;/math&gt; тигеҙһеҙлеген ҡәнәғәтләндергән, '''цифрҙар''' тип аталған бөтөн һандар.
Был яҙылышта һәр &lt;math&gt;\ b^k&lt;/math&gt; [[Һыҙыҡлы арауыҡ#Базис. Үлсәнеш|базис элементы]] '''[[Һанлы разряд|разряд]]''' ('''позиция''') тип атала, разрядтарҙың һәм уларға ярашлы цифрҙарҙың ололоғо разрядтың (позицияның) номеры &lt;math&gt;\ k&lt;/math&gt; (дәрәжә күрһәткесенең ҡиммәте) менән билдәләнә.

&lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; позицияһы ярҙамында &lt;math&gt;0&lt;/math&gt;-дән &lt;math&gt;b^n-1&lt;/math&gt;-гә тиклем  диапазондағы бөтөн һандарҙы яҙырға мөмкин, йәғни бөтәһе төрлө &lt;math&gt;b^n&lt;/math&gt; һан.

== Һандарҙы яҙыу ==
Әгәр төрлөсә уҡыу мөмкинлеге тыумаһа (мәҫәлән, бөтә цифрҙар ҙа уникаль яҙма тамғалар рәүешендә күрһәтелгән), &lt;math&gt;\ x&lt;/math&gt; һаны уның &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы цифрҙары эҙмә-эҙлелеге рәүешендә, уңдан һулға ҡарай разрядтары ололоғо кәмей барыу тәртибендә теҙеп яҙыла&lt;ref name=&quot;Fomin&quot;/&gt;:
: &lt;math&gt;x = a_{n-1} a_{n-2}\dots a_0.&lt;/math&gt;
Нулдән айырмалы &lt;math&gt;\ x&lt;/math&gt; һанында баштағы нулдәр ғәҙәттә яҙылмай.

Нигеҙҙәре, 36-ны ла индереп, 36-ға тиклем булған иҫәпләү системаларында һандарҙы яҙыу өсөн цифрҙар (тамғалар) сифатында ғәрәп цифрҙары ҡулланыла (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) һәм, аҙаҡ, латин алфавиты хәрефтәре (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z). Шуның менән бергә, a = 10, b = 11 һәм башҡа шулай, [[ISBN|ҡайһы берҙә]] x = 10.

Бер үк ваҡытта бер нисә иҫәпләү системаһы менән эшләгәндә, уларҙы айырыу өсөн ғәҙәттә системаның нигеҙе аҫтағы индекс рәүешендә күрһәтелә, нигеҙ унарлы системала яҙыла:
: &lt;math&gt;123_{10}&lt;/math&gt; — был 123 һаны [[унарлы иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;173_8&lt;/math&gt; — шул уҡ һан [[һигеҙәрле иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;1111011_2&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин [[икеле иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;0001\ 0010\ 0011_{10} = 000100100011_{BCD}&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин унарлы цифрҙары [[Икеле код|икеле кодланған]] [[унарлы иҫәпләү системаһы]]нда ([[BCD]]);
: &lt;math&gt;11120_{3N}&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин симметрик булмаған [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;1iiii0_{3S} = 177770_{3S} = 122220_{3S} = +----0_{3S}&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин симметрик [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]нда, «i», «7», «2» һәм «−» тамғалары «−1»-ҙе аңлата, «1» һәм «+» тамғалары «+1»-ҙе аңлата.

Ҡайһы бер махсус өлкәләрҙә нигеҙҙе күрһәтеүҙең айырым ҡағиҙәләре ҡулланыла. Мәҫәлән, программалауҙа алтмышарлы система ошолай тамғалана:
* [[ассемблер теле|ассемблерҙә]] һәм конкрет телгә бәйләнмәгән дөйөм төрҙәге яҙыуҙарҙа, h хәрефе менән ('''h'''exadecimal һүҙенән) һандың аҙағында (синтаксис Intel);
* [[Паскаль (программалау теле)|Паскалдә]] «$» тамғаһы менән һандың алдында;
* [[Си (программалау теле)|Си]] һәм күп башҡа телдәрҙә 0x йәки 0X комбинацияһы менән (he'''x'''adecimal һүҙенән) башта.

Си теленең ҡайһы бер диалекттарында &lt;!-- (мәҫәлән, [[Microchip]] фирмаһының) --&gt; «0x»-ҡа оҡшашлыҡ буйынса икеле һандарҙы тамғалау өсөн «0b» префиксы ҡулланыла («0b» тамғалауы ANSI C стандартына инмәй).

== Миҫалдар ==

* '''2''' — [[икеле иҫәпләү системаһы|икеле]] ([[дискретлы математика|дискретлы математикала]], [[информатика|информатикала]], [[программалау|программалауҙа]])
* '''3''' — [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]
* '''4''' — дүртәрле иҫәпләү системаһы
* '''8''' — [[һигеҙәрле иҫәпләү системаһы|һигеҙәрле]] ([[программалау|программалауҙа]])
* '''10''' — [[унарлы иҫәпләү системаһы]]
* '''12''' — [[ун икеле иҫәпләү системаһы|ун икеле]] (борон киң ҡулланылған, ҡайһы бер айырым өлкәләрҙә хәҙер ҙә ҡулланыла)
* '''16''' — [[ун алтылы иҫәпләү системаһы|ун алтылы]] (күберәк [[программалау|программалауҙа]] ҡулланыла, шулай уҡ [[шрифт]]тарҙа)
* '''20''' — [[егермеле иҫәпләү системаһы|егермеле]] ([[Цифры майя|майя]] һәм [[Ацтектар|ацтектарҙа]] ҡулланылған)
* '''40''' — ҡырҡарлы иҫәпләү системаһы (борон ҡулланылған: айырып әйткәндә, ''«ҡырҡ ҡырҡың»'' = 1600)
* '''60''' — [[алтмышарлы иҫәпләү системаһы|алтмышарлы]] (Боронғо Вавилонда ҡулланылған, ә аҙағыраҡ боронғо грек астрономдары тарафынан йондоҙҙарҙың мөйөшсә координаталарын ([[оҙонлоҡ|оҙонлоғон]] һәм [[киңлек|киңлеген]]) һәм ваҡытты үлсәгәндә ҡулланғандар). Хәҙерге көндә лә тәүлек ваҡытын үлсәүҙә ҡулланыла.

== Үҙсәнлектәре ==
Позицион иҫәпләү системаһы бер нисә үҙсәнлеккә эйә:

&lt;!-- Из-за нескольких абзацев в последнем пункте --&gt;
* Иҫәпләү системаһының нигеҙе уның үҙендә һәр саҡ 10 тип яҙыла; мәҫәлән, икеле иҫәпләү системаһында 10 2 һанын аңлата. Был раҫлау [[унар иҫәпләү системаһы]]на ҡулланыла алмай, унда бер генә цифр ҡулланыла.
* ''x'' һанын ''b''-арлы иҫәпләү системаһында яҙыу өсөн &lt;math&gt;\lfloor\log_b x\rfloor + 1&lt;/math&gt; цифр талап ителә, бында &lt;math&gt;\lfloor\cdot\rfloor&lt;/math&gt; һандың [[бөтөн өлөшө]]н алыуҙы аңлата.
* Позицион иҫәпләү системаһында яҙылған һандарҙы, алдан уларҙы башта торған нулдәр менән бер үк оҙонлоҡҡа тиклем тигеҙләгәндә,  разрядтары буйынса  сағыштырырға мөмкин. Был ваҡытта сағыштырыу өлкәнерәк разрядтан бәләкәйерәгенә, бер һандағы цифр икенсе һандағы ярашлы цифрҙан ҙурыраҡ булғанға тиклем дауам итә. Мәҫәлән, унарлы иҫәпләү системаһында яҙылған 321 һәм 312 һандарын сағыштырыу өсөн бер үк разрядтарҙағы цифрҙар һулдан уңға сағыштырыла:
** 3 = 3 — һандарҙы сағыштырыу һөҙөмтәһе әлегә билдәһеҙ;
** 2 &amp;gt; 1 — беренсе һан ҙурыраҡ (ҡалған цифрҙарға бәйһеҙ рәүештә).
: Шулай итеп, һандарҙың позицион иҫәпләү системаһында яҙылышында, был яҙыуҙар  башта торған нулдәр менән бер үк оҙонлоҡҡа тиклем тигеҙләнгәндә, һандарҙағы тәбиғи тәртип [[лексикографик тәртип|лексикографик тәртипкә]] ярашлы. 
* Һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр. Позицион иҫәпләү системаһы, тик бер урынлы һандарҙы [[ҡушыу таблицаһы|ҡушыу таблицаһын]], ә ҡалған өс ғәмәл өсөн тағы ла ярашлы системала [[ҡабатлау таблицаһы|ҡабатлау таблицаһын]] (ҡарағыҙ, мәҫәлән, [[бағаналап бүлеү]]) белгән хәлдә, бер ҡыйынлыҡһыҙ ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү һәм ҡалдыҡлы бүлеү ғәмәлдәрен башҡарырға мөмкинлек бирә.

=== Экономиялыҡ ===
{{перевести|en|Radix economy}}
Нигеҙе &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; булған иҫәпләү системаһы [[цифрлы техника|цифрлы техникала]], һәр береһе һандың цифрҙарын кодлаусы &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;  төрлө торошто ҡабул итә алған [[триггер]]ҙар йыйылмаһынан торған [[регистр (цифрлы техника)|регистрҙар]] менән тормошҡа ашырыла. Был ваҡытта ''иҫәпләү системаһының экономиялылығы'' — мөмкин тиклем әҙ һандағы дөйөм тамғалар ярҙамында мөмкин тиклем күберәк һандағы һандарҙы күрһәтеү мөмкинлеге — бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә.&lt;ref name=&quot;Fomin&quot;/&gt; Әгәр триггерҙар һаны &lt;math&gt;r&lt;/math&gt;-ға тигеҙ булһа, ул саҡта дөйөм тамғалар һаны &lt;math&gt;m=r\cdot b&lt;/math&gt;-ға тигеҙ, ә улар ярҙамында яҙылырға мөмкин булған һандар һаны ярашлы рәүештә — &lt;math&gt;b^r=b^{\frac{m}{b}}&lt;/math&gt;. &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-нан функция булараҡ, был аңлатма  &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; [[число е|''e'' = 2,718281828…]] һанына тигеҙ булғанда үҙенең [[Глобаль максимум|максимум]] ҡиммәтен ҡабул итә&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Brian|last=Hayes|title=Third base|journal=American Scientist|url=http://www.americanscientist.org/issues/pub/third-base/2|year=2001|volume=89|issue=6|pages=490–494|doi=10.1511/2001.40.3268}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324100419/http://www.americanscientist.org/issues/pub/2001/11/third-base/2 |date=2016-03-24 }}&lt;/ref&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-ның бөтөн ҡиммәттәрендә &lt;math&gt;b = 3&lt;/math&gt; булғанда максимумына өлгәшә. Шулай итеп, [[өсәрле иҫәпләү системаһы]] ([[Өсәрле компьютер|өсәрле ЭВМ-дарҙа ҡулланылған]]) иң экономиялыһы була, уның артынса [[икеле иҫәпләү системаһы]] (ғәҙәттә күпселек киң таралған ЭВМ-дарҙа ҡулланылған) һәм дүртәрле иҫәпләү системаһы килә.

{{цитата|автор=[[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомин]]|Иҫәпләү системаһының экономиялылығы, уның иҫәпләү машинаһында ҡулланылыуы күҙлегенән ҡарағанда, ҙур әһәмиәтле шарт. Шуға күрә, иҫәпләү машинаһында икеле иҫәпләү системаһы урынына өсәрле иҫәпләү системаһын ҡулланыу ҡайһы бер конструктив ҡыйынлыҡтар тыуҙырыуына ҡарамаҫтан, (был ваҡытта һәр береһе ике түгел, ә өс ныҡлы торошта тора алған элементтар ҡулланырға кәрәк), был система ҡайһы бер иҫәпләү ҡоролмаларында ҡулланылған инде&lt;ref&gt;См. [[Троичный компьютер]].&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Fomin&quot;&gt;{{книга |автор=[[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомин]] |заглавие=Системы счисления |серия=[[Популярные лекции по математике]] |год=1987 |место=М. |издательство=Наука |страниц=48 |ссылка=http://plm.mccme.ru/ann/a40.htm}} ([http://www.math.ru/lib/files/plm/v40.djvu альтернативная ссылка])&lt;/ref&gt;}}

Иҫәпләү системаһының экономиялылығын эквивалентлы тасуирлауҙы, [[мәғлүмәти энтропия]] төшөнсәһен ҡулланып алырға була. Һандың яҙылышында һәр цифрҙың күренеүенең [[Дискретлы тигеҙ таралыу|тигеҙ ихтималлығы]] шарттарында, ''n''-разрядлы һанды нигеҙе ''b'' булған иҫәпләү системаһында яҙыуҙың мәғлүмәти энтропияһы &lt;math&gt;n\tfrac{\ln b}{b}&lt;/math&gt; ҡиммәтен ҡабул итә (даими коэффициентҡа тиклем аныҡлыҡ менән). Шуға күрә нигеҙе ''b'' булған иҫәпләү системаһында һандарҙың ''яҙыу тығыҙлығы'' (йәғни, бер разрядҡа мәғлүмәт миҡдары) &lt;math&gt;\tfrac{\ln b}{b}&lt;/math&gt;-ға тигеҙ, ул шулай уҡ иң ҙур ҡиммәтен ''b'' = ''e'' булғанда, ә ''b''-ның бөтөн ҡиммәттәре өсөн ''b'' = 3 булғанда ҡабул итә.

== Икенсе нигеҙгә күсеү ==

=== Унарлы иҫәпләү системаһына күсереү ===
Әгәр һан &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында

: &lt;math&gt;a_{n-1}\;a_{n-2}\ldots \;a_1\;a_0&lt;/math&gt; тигеҙ булһа,

ул саҡта уны унарлы иҫәпләү системаһына күсереү өсөн ошондай сумманы иҫәпләйбеҙ:
: &lt;math&gt;\sum_{k=0}^{n-1} a_k\cdot b^k&lt;/math&gt;

йәки, асығыраҡ күренештә:
: &lt;math&gt;a_{n-1}\cdot b^{n-1} + a_{n-2} \cdot b^{n-2} + \ldots + a_1 \cdot b^1 + a_0 \cdot b^0,&lt;/math&gt;

йәки, аҙаҡ килеп, [[Горнер схемаһы]] күренешендә:
: &lt;math&gt;((\ldots(a_{n-1} \cdot b + a_{n-2}) \cdot b + a_{n-3}) \ldots ) \cdot b + a_0.&lt;/math&gt;

Мәҫәлән:

: 101100&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; =
:: = 1 · 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; + 0 · 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; + 1 · 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; + 1 · 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + 0 · 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; + 0 · 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; =
:: = 1 · 32 + 0 · 16 + 1 · 8 + 1 · 4 + 0 · 2 + 0 · 1 =
:: = 32 + 8 + 4 + 0 = 44&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;

=== Унарлы иҫәпләү системаһынан күсереү ===
; Бөтөн өлөшө
# Унарлы һандың бөтөн өлөшөн, унарлы һан нулгә тигеҙ булғанға тиклем, эҙмә-эҙ нигеҙгә бүлергә.
# Бүлгәндә табылған ҡалдыҡтар кәрәкле һандың цифрҙары булып торалар. Яңы системала һанды һуңғы ҡалдыҡтан башлап яҙалар.
; Кәсер өлөшө
# Унарлы һандың кәсер өлөшөн күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙенә ҡабатлайбыҙ. Бөтөн өлөшөн айырабыҙ. Кәсер өлөшөн яңы системаның нигеҙенә ҡабатлауҙы, ул нулгә тигеҙ булғанға тиклем дауам итәбеҙ.
# Яңы системала һанды, ҡабатлау һөҙөмтәһенең табылыу тәртибендә яҙылған бөтөн өлөштәре төҙөй.

; Миҫал
&lt;math&gt;44_{10}&lt;/math&gt; һанын икеле системаға күсерәйек:
 44-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 22, ҡалдыҡ 0
 22-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 11, ҡалдыҡ 0
 11-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  5, ҡалдыҡ 1
  5-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  2, ҡалдыҡ 1
  2-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  1, ҡалдыҡ 0
  1-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  0, ҡалдыҡ 1
Бүлендек нулгә тигеҙ, бүлеү тамамлана. Хәҙер бөтә ҡалдыҡтарҙы аҫтан өҫкә ҡарай яҙып &lt;math&gt;101100_2&lt;/math&gt; һанын табабыҙ.

=== Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсеү ===
Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар.

Һигеҙле иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (2³=8), был осраҡта 3, йәғни триад). Триадаларҙы триадалар  таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ:
 000 0 100 4
 001 1 101 5
 010 2 110 6
 011 3 111 7

Ун алтылы иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;=16), был осраҡта 4, йәғни тетрад). Тетрадтарҙы тетрадтар таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ:
 0000 0 0100 4 1000 8 1100 C 
 0001 1 0101 5 1001 9 1101 D
 0010 2 0110 6 1010 A 1110 E
 0011 3 0111 7 1011 B 1111 F

Миҫал:
 үҙгәртәбеҙ 101100&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 һигеҙле — 101 100 → 54&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;
 ун алтылы — 0010 1100 → 2C&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;

=== Һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһынан икеле иҫәпләү системаһына күсереү ===
Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар.

Һигеҙле система өсөн — таблица буйынса триплеттарға үҙгәртәбеҙ
 0 000 4 100
 1 001 5 101
 2 010 6 110
 3 011 7 111

Ун алтылы система өсөн — таблица буйынса квартеттарға үҙгәртәбеҙ
 0 0000 4 0100 8 1000 C 1100 
 1 0001 5 0101 9 1001 D 1101
 2 0010 6 0110 A 1010 E 1110
 3 0011 7 0111 B 1011 F 1111

Миҫал:
 үҙгәртәбеҙ
 54&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; → 101 100
 2C&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt; → 0010 1100

=== Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү ===
Кәсер өлөшөн икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү һандың бөтөн өлөшөн күсергәндәге кеүек тормошҡа ашырыла, тик шул айырма менән, октаваларға һәм тетрадтарға бүлеү унарлы өтөрҙән уңға ҡарай бара, тулмаған разрядтар уңдан нулдәр менән тултырыла. Мәҫәлән, юғарыла ҡаралған 1100,011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һаны 14,3&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; йәки C,6&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt; күренешендә буласаҡ.

=== Ирекле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына күсереү ===
Икеле 1100,011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һанын унарлы иҫәпләү системаһына күсереү миҫалын ҡарайыҡ. Был һандың бөтөн өлөшө 12-гә тигеҙ (юғарыла ҡарағыҙ), ә бына кәсер өлөшөн күсереүҙе ентекләп ҡарайыҡ:
: &lt;math&gt; 0,011 = 0 \cdot 2^{-1} + 1 \cdot 2^{-2} + 1 \cdot 2^{-3} = 0 + 0,25 + 0,125 = 0,375.&lt;/math&gt;

Шулай итеп, 1100,011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 12,375&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;.

Теләһә ниндәй иҫәпләү системаһынан күсереү тап шулай уҡ тормошҡа ашырыла, тик «2» урынына системаның нигеҙе ҡуйыла.

Күсереү уңайлы булһын өсөн, һандың бөтөн һәм кәсер өлөштәрен айырым күсерәләр, ә һөҙөмтәне аҙаҡ берләштерәләр.

=== Унарлы иҫәпләү системаһынан ирекле системаға күсеү ===
Һандың кәсер өлөшөн башҡа иҫәпләү системаларына күсереү өсөн уның бөтөн өлөшөн нулгә әйләндерергә һәм килеп сыҡҡан һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙенә ҡабатлай башларға кәрәк. Әгәр ҡабатлау һөҙөмтәһендә яңынан бөтөн өлөш барлыҡҡа килһә, килеп сыҡҡан бөтөн өлөштөң ҡиммәтен иҫтә ҡалдырып (яҙып ҡуйып), уны ҡабаттан нулгә әйләндерергә кәрәк. Кәсер өлөшө тулыһынса нулгә әйләнгәс операция тамамлана. Түбәндә 103,625&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; һанын икеле иҫәпләү системаһына күсереү миҫалы килтерелә.

Бөтөн өлөшөн юғарыла тасуирланған ҡағиҙә буйынса күсереп табабыҙ 103&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 1100111&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.
 0,625-те 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,250. Бөтөн өлөшө 1.
 0,250-не 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,500. Бөтөн өлөшө 0.
 0,500-ҙө 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,000. Бөтөн өлөшө 1.
Шулай итеп, өҫтән аҫҡа 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һанын алабыҙ. Шуға күрә 103,625&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 1100111,101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Тап шулай уҡ теләһә ниндәй нигеҙле иҫәпләү системаһына күсереү башҡарыла. 

Баштан әйтеп китергә кәрәк, был миҫал махсус һайланған, дөйөм осраҡта һандың кәсер өлөшөн унарлы иҫәпләү системаһынан башҡа иҫәпләү системаларына күсереүҙе бик һирәк осраҡта тамамлауға өлгәшеп була, шуға күрә, күпселек осраҡта, күсереүҙе бер ни тиклем хата менән башҡарырға мөмкин. Өтөрҙән һуң тамғалар ни тиклем күберәк булһа, шул тиклем күсереү һөҙөмтәһенең яҡынса ҡиммәте дөрөҫкә яҡыныраҡ була. Әгәр, мәҫәлән, 0,626 һанын икеле кодҡа күсереп ҡарағанда, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә еңел ышанып була.

== Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр ==

=== Рациональ һандарҙың яҙылышы ===
&lt;math&gt;x&lt;/math&gt; [[рациональ һан]]ы &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һанының дәрәжәләренең һыҙыҡлы комбинацияһы (ғөмүмән алғанда, сикһеҙ) рәүешендә күрһәтелә:
: &lt;math&gt;x = (a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0 , c_1 c_2 \ldots)_b = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k + \sum_{k=1}^{\infty} c_k b^{-k}&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — [[бөтөн өлөш|бөтөн өлөшөнөң]] цифрҙары ([[Унарлы айырғыс|айырғысҡа]] тиклем), &lt;math&gt;c_k&lt;/math&gt; — [[кәсер өлөш|кәсер өлөшөнөң]] цифрҙары (айырғыстан һуң), &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — бөтөн өлөшөнөң разрядтары һаны.

&lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында тик &lt;math&gt;\frac{q}{b^m}&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;q&lt;/math&gt; — бөтөн һандар, күренешендә күрһәтергә мөмкин булған рациональ һандарҙың ғына ахырғы яҙыуы бар:
: &lt;math&gt;\frac{q}{b^m} = (a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0 , c_1 c_2 \ldots c_{-m})_b = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k + \sum_{k=1}^{m} c_k b^{-k},&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0)_b&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;(c_1 c_2 \ldots c_{-m})_b&lt;/math&gt;  &lt;math&gt;q&lt;/math&gt;-ны &lt;math&gt;b^m&lt;/math&gt;-нә бүлгәндә ярашлы рәүештә [[ҡалдыҡлы бүлеү|бүлендектең һәм ҡалдыҡтың]] &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы яҙылышы булып торалар.

&lt;math&gt;\frac{q}{b^m}&lt;/math&gt; күренешендә күрһәтеп булмаған рациональ һандар [[периодлы кәсер|периодлы кәсерҙәр]] рәүешендә яҙылалар.

=== Симметрик иҫәпләү системалары ===
'''Симметрик (тигеҙләшкән, тамға разрядлы) иҫәпләү системаһы''' шуның менән айырыла, цифрҙарҙы &lt;math&gt;\{0, 1, \ldots, b-1\}&lt;/math&gt; күмәклегенән түгел, ә &lt;math&gt;\left\{0-\left(\tfrac{b-1}{2}\right),1 -\left(\tfrac{b-1}{2}\right), \ldots,(b-1)-\left(\tfrac{b-1}{2}\right)\right\}&lt;/math&gt; күмәклегенән алып ҡулланалар. Цифрҙар бөтөн булһын өсөн, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; таҡ булырға тейеш. Симметрик иҫәпләү системаларында һандың тамғаһы өсөн өҫтәлмә тамғалауҙар кәрәкмәй.&lt;ref&gt;{{книга |автор=С. Б. Гашков |заглавие=Системы счисления и их применение |серия=[[Библиотека «Математическое просвещение»]] |выпуск=29 |год=2004 |isbn=5-94057-146-8 |страниц=52 |ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/books.php#book-29}}&lt;/ref&gt; Бынан тыш, симметрик системаларҙа иҫәпләүҙәр шуның менән уңайлы, түңәрәкләү өсөн айырым ҡағиҙәләр кәрәкмәй — ул артыҡ разрядтарҙы ябай алып ташлауға ҡайтып ҡала, был иҫәпләүҙәрҙең систематик хаталарын ҡырҡа кәметә.

Йышыраҡ симметрик [[өсәрле иҫәпләү системаһы]] &lt;math&gt;\{-1,0,1\}&lt;/math&gt; цифрҙары менән ҡулланыла. Ул [[өсәрле логика|өсәрле логикала]] ҡулланыла һәм «[[Сетунь (компьютер)|Сетунь]]» иҫәпләү  машинаһында техник тормошҡа ашырыла.

=== Тиҫкәре нигеҙҙәр ===
{{main|Нега-позицион иҫәпләү системаһы}}

[[Нега-позицион иҫәпләү системаһы|Нега-позицион]] тип аталған, нигеҙҙәре тиҫкәре позицион системалар була:
* '''-2''' — [[нега-икеле иҫәпләү системаһы]]
* '''-3''' — нега-өсәрле иҫәпләү системаһы
* '''-10''' — нега-унарлы иҫәпләү системаһы
=== Бөтөн һан булмаған нигеҙҙәр ===
Ҡайһы берҙә шулай уҡ нигеҙҙәре бөтөн һан булмаған позицион иҫәпләү системалары ҡарайҙар: [[рациональ һан|рациональ]], [[иррациональ һан|иррациональ]], [[трансцендент һан|трансцендентлы]].

Бындай иҫәпләү системаларының миҫалдары булып торалар:
* ''b'' = ⅓  булғанда— рациональ кәсер нигеҙле иҫәпләү системаһы, күсештең өсәрле реверсивлы [[регистр]]ҙарында бөтөн һандарға ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәрен башҡарырға мөмкинлек бирә {{нет АИ|18|01|2010}},
* ''b'' = ½ булғанда — рациональ кәсер нигеҙле иҫәпләү системаһы{{нет АИ|18|01|2010}},
* ''b'' = [[алтын киҫелеш|φ = 1,61…]] булғанда — «[[алтын киҫелеш|алтын киҫелешкә]]» тигеҙ булған иррациональ нигеҙле [[Бергман, Джордж|Бергман]] иҫәпләү системаһы.&lt;ref&gt;А. В. Никитин [http://andrejnikitin.narod.ru/matematika2.htm Система Бергмана].&lt;/ref&gt;

=== Комплекслы нигеҙҙәр ===
Позицион иҫәпләү системаһының нигеҙе шулай уҡ [[Комплекслы һан|комплекслы]] һан булырға мөмкин&lt;ref name=&quot;Khmelnik1&quot;&gt;{{статья |автор=Хмельник С. И. |заглавие=Специализированная ЦВМ для операций с комплексными числами |издание=Вопросы радиоэлектроники |том=XII |выпуск=2 |год=1964 |ссылка=http://lib.izdatelstwo.com/Papers2/s4.zip}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite journal |author=Knuth D. E. |title=An Imaginary Number System |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1960-04_3_4/page/245 |journal=Communication of the ACM |volume=3 |issue=4 |year=1960 |pages=245—247 |doi=10.1145/367177.367233}}&lt;/ref&gt;. Был ваҡытта уларҙа цифрҙар, туранан-тура был иҫәпләү системаларында күрһәтелгән һандар менән арифметик ғәмәлдәр башҡарырға мөмкинлек биреү шартын ҡәнәғәтләндереүсе ниндәйҙер [[сикле күмәклек|сикле күмәклектән]] ҡиммәттәр алалар.

Атап әйткәндә, комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системалары араһында тик ике генә цифр 0 һәм 1 ҡулланылған икеле системаларҙы айырып ҡарарға була.

; Миҫалдар

Артабан позицион иҫәпләү системаһын ошондай күренештә яҙырбыҙ &lt;math&gt;\langle \rho,A \rangle&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt; — иҫәпләү системаһының нигеҙе, ә ''A'' — цифрҙар күмәклеге. Атап әйткәндә, ''A'' күмәклеге ошондай күренештә булырға мөмкин:
* &lt;math&gt;B_R = \{ 0, 1, 2,\dots, R-1 \},&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;D_R = \{-r_1,-r_1+1,\dots, -1,0,1,\dots,r_2-1,r_2 \},&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;r_1, r_2\geq 0&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;R =r_1+r_2+1&lt;/math&gt;. &lt;math&gt;r_1=0&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;D_R&lt;/math&gt; күмәклеге &lt;math&gt;B_R&lt;/math&gt; күмәклегенә әйләнә.

Комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системаларына миҫал булып торалар (артабан ''j'' — [[уйланма берәмек]]):
* &lt;math&gt;\langle \rho=j\sqrt{R},B_R \rangle.&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;/&gt;
** Миҫал: &lt;math&gt;\langle \rho=\pm j\sqrt{2},\{0,1\} \rangle;&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=\sqrt{2}e^{\pm j \pi / 2},B_2 \rangle.&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Khmelnik1&quot;/&gt;
** Миҫал: &lt;math&gt;\langle \rho=-1\pm j,\{0,1\} \rangle;&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=2e^{j \pi / 3}, \{0,1,e^{2j \pi / 3},e^{-2j \pi / 3}\} \rangle;&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Khmelnik2&quot;/&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=\sqrt{R},B_R \rangle,&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;\varphi=\pm \arccos{(-\beta/2\sqrt{R})}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\beta&lt;\min\{ R, 2\sqrt{R}\}&lt;/math&gt; — бирелгән ''R'' өсөн бер нисә ҡиммәт ҡабул итә алған бөтөн ыңғай һан;&lt;ref name=&quot;Khmelnik3&quot;&gt;{{статья |автор=Хмельник С. И. |заглавие=Позиционное кодирование комплексных чисел |издание=Вопросы радиоэлектроники |том=XII |выпуск=9 |год=1966 |ссылка=http://lib.izdatelstwo.com/Papers2/s5.zip}}&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;\langle\rho=-R, A_R^2 \rangle,&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;A_R^2&lt;/math&gt; күмәклеге &lt;math&gt;r_m=\alpha_m^1 + j\alpha_m^2&lt;/math&gt; күренешендәге комплекслы һандарҙан тора, ә &lt;math&gt;\alpha_m \in B_R.&lt;/math&gt; Мәҫәлән: &lt;math&gt;\langle -2, \{0,1,j,1+j\} \rangle;&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Khmelnik2&quot;&gt;{{книга |автор=Хмельник С. И.|заглавие=Кодирование комплексных чисел и векторов |издание=Mathematics in Computers |место=Израиль |isbn=978-0-557-74692-7| год=2004 |ссылка=http://www.lulu.com/content/94846}}&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=\rho_2^{ },\{0,1\} \rangle,&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;\rho_2=\begin{cases}(-2)^{1/2} &amp; \mbox{if}\ m\ \mbox{even},\\ j(-2)^{(m-1)/2m} &amp; \mbox{if}\ m\ \mbox{odd}.\end{cases}&lt;/math&gt; .&lt;ref name=&quot;Khmelnik4&quot;&gt;{{книга |автор=Khmelnik S.I. |заглавие=[http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?DB=EPODOC&amp;adjacent=true&amp;locale=en_EP&amp;FT=D&amp;date=20030814&amp;CC=US&amp;NR=2003154226A1&amp;KC=A1 Method and system for processing complex numbers] |издание=Patent USA, US2003154226 (A1) |год=2001 }}&lt;/ref&gt;


; Икеле комплекслы иҫәпләү системалары

Түбәндә икеле позицион иҫәпләү системаларының нигеҙҙәре һанап кителгән һәм уларҙа 2, −2 һәм −1 һандарының яҙылыштары бирелгән:
* &lt;math&gt;\rho=2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(10)_{\rho}&lt;/math&gt; (натураль нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=-2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(110)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(10)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=11_{\rho}&lt;/math&gt; (нега-позицион иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=-\rho_2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(10100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=101_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=j\sqrt{2}&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(10100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=(101)_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=-1+j&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(1100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(11100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=(11101)_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=\frac{-1+j\sqrt{7}}2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(1010)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(110)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=(111)_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы).

=== Күрһәткесле булмаған иҫәпләү системалары ===
[[Күрһәткесле функция|Күрһәткесле]] иҫәпләү системалары [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле бәйләнешле]] позицион иҫәпләү системаларының айырым осраҡтары булып торалар. Күрһәткесле бәйләнеш урынына башҡа бәйләнештәр булырға мөмкин. Мәҫәлән, [[гипероператор]]лы позицион иҫәпләү системаһы&lt;br&gt;
: &lt;math&gt;{\operatorname{hyper4} (a, b) = \operatorname{hyper}(a, 4, b) = a ^ {(4)} b = a \uparrow\uparrow b = \atop {\ }} \quad {\underbrace{a^{a^{\cdot^{\cdot^{a}}}}}  \atop {b\mbox{ times}}} \quad {=a\to b\to 2 \atop {\ } }&lt;/math&gt;
шул уҡ һандағы тамғалар менән һандарҙың ҙур диапазонын яҙырға мөмкинлек бирә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|colwidth=30em}}

== Һылтанмалар ==
{{викиучебник|ru:Системы счисления|Иҫәпләү системалары}}
* {{статья |автор=И. Яглом |заглавие=Системы счисления |издание=[[Квант (журнал)|Квант]] |номер=6 |год=1970 |страницы=2-10 |ссылка=http://kvant.mccme.ru/1970/06/sistemy_schisleniya.htm}}
* {{книга |часть=[http://comp-science.narod.ru/Progr/Syst_Sch.html Позиционные системы счисления. Перевод чисел из одной позиционной системы счисления в другую. Арифметические операции с числами в позиционных системах счисления] |заглавие=Введение в информатику. Лабораторные работы |ответственный=Авт.-сост. А. П. Шестаков |издательство=Перм. ун-т. |место=Пермь |год=1999}}
* {{книга |автор=Поспелов Д. А.|заглавие=Арифметические основы вычислительных машин дискретного действия |издание=Высшая школа |год=1970}}

[[Категория:Һандар]]
[[Категория:Иҫәпләү системалары]]</text>
      <sha1>rj7s2qnz45z75ef1sighb820k3sp42l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пермь дәүләт медицина университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169611</id>
    <revision>
      <id>1307353</id>
      <parentid>1291488</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12751" sha1="hjxjlovtl6r4q1lylpci5dif1xb3m4g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты (ПГМУ)''' — [[Пермь]] ҡалаһындағы юғары медицина уҡыу йорто. Бөгөн Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты — юғары медицина белем биреүҙең танылған фәнни-тикшеренеү үҙәге, Рәсәй Федерацияһының алдынғы медицина вуздарының береһе.

== Тарихы ==
Пермдә юғары медицина белеме биреү 1916 йылда [[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт университетындағы]] физика-математика факультетының медицина бүлегенән башлана. Киләһе йылда бүлек үҙ аллы факультетҡа әйләнә, ә 1931 йылда '''Пермь медицина институты''' асыла.

1994 йылда институт '''Пермь дәүләт медицина академияһы'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; тип үҙгәртелә.

2006 йылда — университетҡа күренекле ғалим, лауреата Государственной премии РФ Дәүләт премияһы лауреаты, РФ фәненең атҡаҙанған эшмәкәре, РФ атҡаҙанған табибы, Уралда беренсе СССР Медицина фәндәре академияһы академигы — Евгений Антонович Вагнер исеме бирелә.

Юғары уҡыу йортона Пермь крайында һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф өлкәһендә милли проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа төп роль бирелә.

1992 йылдан башлап университетта IFMSA сиктәрендә халыҡ-ара студенттар менән алмашыу программаһы эшләй. Шул осорҙа Яҡын Көнсығыш, Африка һәм Азия сит илдәрендәге дауалау учреждениеларында уңышлы эшләүсе 100-ҙән ашыу белгес әҙерләп сығарылды.

2007 йылда күп йыллыҡ уңышлы ғилми, педагогик һәм табип эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хатына лайыҡ булды.

2014 йылда академияға университет статусы бирелә&lt;ref&gt;Приказ Министерства здравоохранения Российской Федерации от 27 октября 2014 г. № 666&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ПГМУ_им._ак._Е.А.Вагнера,_административный_корпус.jpg|альт=Панорамное изображение 2-этажного бежевого здания с подвальными помещениями.|мини|Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты. Административ корпус]]

Университетта фән кандидаты һәм фән докторы дәрәжәһен биреү хоҡуғына эйә 4 диссертация советы эшләй.

Йыл һайын университетта 3 400-ҙән ашыу студент уҡый. 22 һөнәр буйынса 365 клиник интерн, 40 һөнәр буйынса — 264 клиник ординатор, 20 специальность буйынса — 94 аспирант белем ала. Бер йылда 80 специальность буйынса 2 меңдән ашыу табип һөнәри квалификацияһын күтәрә. Университет йыл һайын төрлө профилле 500-ҙән ашыу юғары квалификациялы табип һәм урта һөнәри белем биреүсе 50 белгес сығара.

Юғары уҡыу йорто сит ил граждандарын вузға тиклемге, диплом һәм юғары уҡыу йортонан һуңғы белем биреү программалары буйынса уҡытыу алып бара. Әлеге ваҡытта университетта 21 яҡын һәм алыҫ сит илдән сит ил граждандары белем ала.

== Юғары уҡыу йорто етәкселәре ==
* Большаков Николай Филиппович (1931—1934) — тире һәм венерик ауырыуҙары кафедраһы ассистенты, Пермь медицина институтының беренсе ректоры.
* Сумбаев Пётр Петрович (1935—1950) — доцент, кафедра мөдире хәрби-медицина әҙерлеге кафедраһы мөдире.
* Мамойко Сергей Фёдорович (1951—1952) — профессор, нормаль анатомия кафедраһы мөдире.
* Косицин Иван Иванович (1953—1959) — профессор, нормаль анатомия кафедраһы мөдире.
* Ивановская Татьяна Владимировна (1960—1969) — фармакология кафедраһы доценты.
* Вагнер Евгений Антоновича (1970—1995) — хирург, Пермь дәүләт медицина академияһы ректоры, Киров дәүләт медицина академияһына нигеҙ һалыусыларының береһе, медицина фәне докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* Черкасов Владимир Аристархович (1995—2005) — медицина фәндәре докторы, профессор, РФ Тәбиғи фәндәр академияһы академигы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы.
* Корюкина Ирина Петровна (2005—2020) — рәсәй ғалим-табибы, медицина фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

== Структураһы ==
'''Университет составында 7 факультет''' һәм медицина-фармацевтика училищеһы, 72 кафедра һәм 4 үҙ аллы курс, көслө ғилми-тикшеренеү лабораторияһы һәм фундаменталь китапхана бар.

* Дауалау факультеты
* Стоматология факультеты
* Педиатрия факультеты
* Медик-иҫкәртеү факультеты
* Психологик-социаль эш һәм шәфҡәт туташтарына юғары белем биреү факультеты
* Өҫтәмә профессиональ белем биреү факультеты
* Юғары уҡыу йортона уҡырға ингәнгә тиклемге һәм маҡсатлы уҡыу факультеты

== Профессор-уҡытыусылар составы ==
Университетта 569 юғары квалификациялы уҡытыусы, шул иҫәптән 143 медицина фәндәре докторы һәм 354 медицина фәндәре кандидаты уҡыта.

Улар араһында Дәүләт премияһы лауреаттары, РФ фәненең атҡаҙанған эшмәкәрҙәре, РФ юғары уҡыу мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре, РФ атҡаҙанған табиптары, Пермь өлкәһенең күренекле ғалимы профессор П. А. Ясницкий исемендәге өлкә премияһы лауреаттары, РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының почёт грамоталарына лайыҡ булыусылар, Рәсәйҙең күренекле ғалимдарына һәм һәләтле йәш ғалимдарына бирелә торған дәүләт стипендияһын алыусылар, Пермь өлкәһе стипендиаттары.

Университет штатындағы уҡытыусыларҙың 87,7 % ғилми дәрәжәгә эйә. Был Пермь крайы вуздары араһында иң юғары күрһәткес һәм ил медицина вуздары араһында юғары күрһәткестәрҙең береһе.

ПГМУ ғалимдары Пермь крайы өсөн һәм РФ һаулыҡ һаҡлау системаһында көнүҙәк һаналған ғилми программалар өҫтөндә: кардиология, педиатрия, хирургия, неврология, стоматология, эпидемиология һ. б. йүнәлештәр буйынса уңышлы эшләй&lt;ref&gt;https://vuzopedia.ru/vuz/2577 Сайт для абитуриентов ПГМУ&lt;/ref&gt;.

Төбәктәге юғары уҡыу йорттары араһында университет уйлап сығарыуҙарға һәм файҙалы моделдәргә алынған патент һаны буйынса йыл һайын алдынғылыҡты бирмәй.

== Фәнни-мәғариф үҙәктәре ==
Университетта ғәмәли күнекмәләр һәм оҫталыҡ үҙәге, электрон уҡыу залы, заманса компьютер класы бар. Интернет-технологиялар, электрон мәғлүмәт системалары әүҙем индерелә һәм интерактив мультимедиа миҫал-мәсьәлә сисеүҙәр йәйелдерелә. Абитуриенттар һәм сит ил уҡыусылары өсөн әҙерлек бүлеге һәм дистанцион уҡытыу үҙәге эшләй.

Болон процесы һәм халыҡ-ара бәйләнештәрҙең киңәйеүе контексында университет базаһында һәм ПДМУ хеҙмәткәрҙәре ҡатнашлығында йыл һайын халыҡ-ара фәнни һәм фәнни-ғәмәли конференциялар һаны арта.

1997 йылдан Пермь медицина университеты — Европа медицина мәктәптәренең Европа ассоциацияһы (AMSE) ағзаһы.

== Рейтингтары ==
2008 йылда вуз күренекле һөнәри ҡаҙаныштары һәм йәштәргә мәғрифәтселек-ағартыу, белем биреү һәм рухи-әхлаҡи тәрбиәләүгә өлөш индергәне өсөн «Рәсәйҙең мәғариф элитаһы» рубрикаһында «Рәсәйҙең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорто» Бөтә Рәсәй милли регистрына яҙылды һәм почёт грамотаһы менән бүләкләнде.

2010 йылда университет һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге белем биреүҙең ГОСТ талаптарына ярашлылығын раҫлаусы сифат менеджменты системаһы сертификатына лайыҡ булды. «Волга буйы округының иң яҡшы юғары уҡыу йорто» конкурсы лауреаты булды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.psma.ru Пермский государственный медицинский университет им. академика Е. А. Вагнера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025094055/http://www.psma.ru/ |date=2008-10-25 }}
* [https://vuzopedia.ru/vuz/2577 Сайт для абитуриентов ПГМУ]
* [https://web.archive.org/web/20201028110738/https://perm.postupi.online/vuz/pgmu/ Поступи в ПГМУ]
[[Категория:Рәсәйҙең медицина университеттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>hjxjlovtl6r4q1lylpci5dif1xb3m4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нигилизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185368</id>
    <revision>
      <id>1307341</id>
      <parentid>1276770</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T03:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29259" sha1="4gavao8xs1p16jq6nt4r87h9gl7w28m" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Merwart-Nihilist.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Merwart-Nihilist.jpg/354px-Merwart-Nihilist.jpg|мини|354x354пкс|''Нигилистка'', Поль Мерварт картинаһы]]
'''Нигилизм''' ({{Lang-la|[[wikt:nihil#Латинский|nihil]]}}. «бер нәмә лә») дөйөм ҡабул ителгән ҡиммәттәрҙе, идеалдарҙы, әхлаҡи нормаларҙы, мәҙәниәтте йәки объектив хәҡиҡәт, [[белем]], әхлаҡ, ҡиммәттәр йәки тормош мәғәнәһе&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Veit|first=Walter|date=2018|title=Existential Nihilism: The Only Really Serious Philosophical Problem|url=https://doi.org/10.13140/RG.2.2.26965.24804|journal=Journal of Camus Studies|volume=|pages=211–236|doi=10.13140/RG.2.2.26965.24804|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Crosby, Donald A. (1998), [http://dx.doi.org/10.4324%2F9780415249126-N037-1 Nihilism], ''Routledge Encyclopedia of Philosophy'', Taylor and Francis, ISBN 9780415250696&lt;span class=&quot;printonly&quot;&gt;, DOI 10.4324/9780415249126-N037-1&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=bookitem&amp;rft.atitle=Nihilism&amp;rft.title=Routledge+Encyclopedia+of+Philosophy&amp;rft.aulast=Crosby&amp;rft.aufirst=Donald+A.&amp;rft.date=1998&amp;rft.pub=Taylor+and+Francis&amp;rft_id=info:doi/10.4324%2F9780415249126-N037-1&amp;rft.isbn=9780415250696&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; кеүек фундаменталь төшөнсәләрҙе шик аҫтына ҡуйған (ҡәтғи формаһында — кире ҡаҡҡан) фәлсәфә.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Gilles}}&lt;/ref&gt; Төрлө нигилистик позициялар кеше ҡиммәттәре мәғәнәһеҙ, тормош мәғәнәһеҙ, [[белем]] мөмкин түгел тигән ҡараштарҙы яҡлай.&lt;ref name=&quot;SEP&quot;&gt;{{cite web |title=The Meaning of Life#Nihilism |url=https://plato.stanford.edu/entries/life-meaning/#Nih |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=3 August 2020 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020123230/https://plato.stanford.edu/entries/life-meaning/#Nih |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Нигилизм дөйөм мәғәнәлә кире ҡағыуҙы, ижтимағи тормоштоң билдәле бер өлөшөнә йәки хатта бөтә яҡтарына кире мөнәсәбәтте күҙ уңында тота.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Новиков А. И.|заглавие=Нигилизм и нигилисты: опыт критической характеристики|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1972|страницы=10}}&lt;/ref&gt; Һүҙлектәрҙә шулай уҡ «кире ҡағыу», «абсолют кире ҡағыу», «социаль-әхлаҡи күренеш», фекер йүнәлеше булараҡ та билдәләнә.

Нигилизм тәғлимәтен номинализмдан, скептицизмдан һәм фәлсәфәүи пессимизмдан, шулай уҡ, бәлки, христианлыҡтан килеп сыҡҡан айырым тарихи концепция тип ҡарарға мөмкин.&lt;ref name=&quot;Nihilism Before Nietzsche&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFGillespie1996&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Gillespie, Michael Allen.'' [[iarchive:nihilismbeforeni0000gill|Nihilism Before Nietzsche]]. — University of Chicago Press, 1996. — ISBN 9780226293486.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Был идеяның хәҙерге заман төшөнсәһе күп йәһәттән [[Фридрих Ницше|Фридрих Ницшеның]] &quot;нигилизм көрсөгө&quot;нән килеп сыҡҡан. Унан ике үҙәк концепция барлыҡҡа килә: юғары ҡиммәттәрҙе емереү һәм тормош раҫлауына ҡаршы тороу.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nihilism Before Nietzsche|url=https://archive.org/details/nihilismbeforeni0000gill|first=Michael Allen|last=Gillespie|year=1996|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226293486}}&lt;/ref&gt; Әммә нигилизмдың иртә формалары социаль, әхлаҡи, сәйәси һәм эстетик фекерҙең аныҡ гегемонияларын инҡар итеүҙә һайланмыш булыуы мөмкин.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Gillespie, Michael Allen.'' [[iarchive:nihilismbeforeni0000gill|Nihilism Before Nietzsche]]. — University of Chicago Press, 1996. — ISBN 9780226293486.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Европанан ситтә Будда яҙмаларының элементтары нигилистик фекерҙең иң тәүге бәхәстәренең һәм тәнҡитле анализдарының береһе булараҡ билдәләнә. Нигилизмды билдәләү төрлө ваҡытта төрлө: мәҙәни-тарихи дәүергә, кешеләрҙең субъектив концептуаль ҡараштарына, ваҡиғаларға, модаға һәм башҡа факторҙарға бәйле була — был нигилизмдың төрлө формалары барлыҡҡа килеү сығанағы булып тора.

Был термин ҡайһы берҙә аномия менән бергә ҡулланыла һәм кеше принциптары, социаль институттарҙың йәшәйеше мәғәнәһеҙлеген ҡабул итеү йәки иреклелеге арҡаһында дөйөм өмөтһөҙлөк кәйефен аңлатыу өсөн ҡулланыла. Нигилизм шулай уҡ билдәле бер тарихи осорҙарҙы билдәләүсе тип тасуирлана. Мәҫәлән, Жан Бодрийяр&lt;ref&gt;[[Jean Baudrillard|Baudrillard, Jean]]. 1993. «Game with Vestiges.» In ''Baudrillard Live'', edited by M. Gane.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Jean Baudrillard|Baudrillard, Jean]]. [1981] 1994. «On Nihilism.» In ''[[Simulacra and Simulation]]'', translated by S. F. Glasser.&lt;/ref&gt; һәм башҡалар постмодернды нигилистик дәүер йәки фекерләү образы тип баһалай.&lt;ref&gt;Cited in Woodward, Ashley. 2002. «[https://web.archive.org/web/20100405130305/http://www.ul.ie/~philos/vol6/nihilism.html Nihilism and the Postmodern in Vattimo’s Nietzsche].» ''Minerva'' 6. {{ISSN|1393-614X}}. Archived from the [http://www.ul.ie/~philos/vol6/nihilism.html original] on 2010-04-05. fn 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See: &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;see: [[Gillian Rose|Rose, Gillian]]. 1984. ''Dialectic of Nihilism''; [[Karen L. Carr|Carr, Karen L.]] 1988. ''The Banalization of Nihilism''; [[Pope John Paul II|Pope John-Paul II]]. 1995. ''Evangelium vitae: Il valore e l’inviolabilita delta vita umana''. Milan: Paoline Editoriale Libri.&quot;&lt;/ref&gt; Шулай уҡ ҡайһы бер дин белгестәре һәм дини эшмәкәрҙәр постмодернизм һәм хәҙерге&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{Cite journal|last=Phillips|first=Robert|title=Deconstructing the Mass|url=http://www.latinmassmagazine.com/articles/articles_1999_WI_Phillips.html|journal=Winter|issn=2004-04-17|quote=For deconstructionists, not only is there no truth to know, there is no self to know it and so there is no soul to save or lose.&quot; and &quot;In following the Enlightenment to its logical end, deconstruction reaches nihilism. The meaning of human life is reduced to whatever happens to interest us at the moment...}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040417084147/http://www.latinmassmagazine.com/articles/articles_1999_WI_Phillips.html |date=2004-04-17 }}&lt;/ref&gt; замандың күп аспекттары [[Теология|дини]] принциптарҙы инҡар иткән нигилизм тип белдерә.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Leffel|first=Jim|title=The Postmodern Challenge: Facing the Spirit of the Age|url=http://www.equip.org/free/DP321.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819165839/http://www.equip.org/free/DP321.htm|archive-date=2006-08-19|publisher=Christian Research Institute|quote=...the nihilism and loneliness of postmodern culture...}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060819165839/http://www.equip.org/free/DP321.htm |date=2006-08-19 }}&lt;/ref&gt; Әммә нигилизм дини һәм дини булмаған ҡараштарға ла бәйле.&lt;ref name=&quot;Nihilism Before Nietzsche&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFGillespie1996&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Gillespie, Michael Allen.'' [[iarchive:nihilismbeforeni0000gill|Nihilism Before Nietzsche]]. — University of Chicago Press, 1996. — ISBN 9780226293486.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;

Көнкүрештә был термин ғәҙәттә экзистенциаль нигилизм формаларына ҡарай, уға ярашлы, тормош эске ҡиммәттән, мәғәнәнән йәки маҡсаттан мәхрүм. Нигилизм сиктәрендә башҡа күренекле позициялар бөтә норматив һәм [[Этика|этик]] ҡараштарҙан, бөтә социаль һәм сәйәси институттарҙан баш тартыуҙы, бер ниндәй ҙә белем юҡ йәки булырға мөмкин түгел тигән позицияны, шулай уҡ абстракт булмаған объекттар, ҡушма объекттар юҡ, хатта тормош үҙе лә юҡ тип раҫлаған метафизик позицияларҙы (Нигилизм позициялары) үҙ эсенә ала.

== Этимологияһы, терминологияһы һәм билдәләмәһе ==
Нигилизмдың этимологик килеп сығышы булып латин телендәге nihil (йәғни «бер нәмә лә түгел») тамыр һүҙе тора, ул туғандаш ''annihilate терминында'' ла осрай һәм nihility — «бер нәмә лә түгел» тигәнде аңлата. XVIII быуатта Европаның бер нисә урынында, бигерәк тә [[Немец теле|немец телендә]] ''Nihilismus'' формаһында барлыҡҡа килә, шулай уҡ [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] мөртәтлектең айырым формаларын билдәләү өсөн ҡулланыла.&lt;ref name=&quot;terBorg1988&quot;&gt;{{Cite journal|last=ter Borg|first=Meerten B.|title=The Problem of Nihilism: A Sociological Approach|journal=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enciclopedia Italiana&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|title=Nichilismo|publisher=Treccani: Istituto della Enciclopedia Italiana|accessdate=October 30, 2020|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nichilismo/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201104065629/https://www.treccani.it/enciclopedia/nichilismo/ |date=November 4, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=Nihilism|url=https://www.britannica.com/topic/nihilism|quote=The term is an old one, applied to certain heretics in the Middle Ages.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004122423/https://www.britannica.com/topic/nihilism |date=2022-10-04 }}&lt;/ref&gt; Концепция үҙе тәүге тапҡыр рус һәм [[Немец фәлсәфәһе|немец]] фәлсәфәһендә формалаша, улар XX быуатҡа тиклем нигилизм тураһындағы бәхәстең ике төп ағымын сағылдыра.&lt;ref name=&quot;Enciclopedia Italiana&quot; /&gt; Термин, [[Инглиз теле|инглиз]] теленә йә немец (Nihilismus), һуң латин (nihilismus), йә [[Француз теле|француз]] (nihilisme) теленән инеүе ихтимал.&lt;ref&gt;{{OED|nihilism}}&lt;/ref&gt;

Был терминды ҡулланыуҙың тәүге миҫалдарын немец баҫмаларында табырға мөмкин. 1733 йылда немец яҙыусыһы Фридрих Леберехт Гетц уны ноизм менән бергә әҙәби термин итеп ҡулланған. Француз революцияһына тиклемге осорҙа был термин шулай уҡ замандың билдәле ҡиммәти-деструктив тенденциялары өсөн кәмһетеүле була, атап әйткәндә, христианлыҡты һәм дөйөм алғанда Европа традицияларын инҡар итә. Нигилизм беренсе тапҡыр фәлсәфәне өйрәнеүгә Кант һәм посткант фәлсәфәһен урап алған бәхәс сиктәрендә килеп инә. Уның 1787 йылда Швейцария эзотеригы Якоб Герман Оберейттың хеҙмәттәрендә һәм 1799 йылда немец фәлсәфәсеһе Фридрих Генрих Якоби хеҙмәттәрендә барлыҡҡа килеүе билдәле.1824 йылда был термин социаль коннотацияға эйә була башлай, ә немец журналисы Йозеф фон Геррес уны ғәмәлдәге социаль һәм сәйәси институттарҙы кире ҡағыуға бәйләй.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Karen|pages=145–200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;terBorg1988&quot;/&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation encyclopaedia&quot;&gt;Klemme, Heiner F.; Kuehn, Manfred, eds. (2010). «Obereit, Jacob Hermann». ''The Dictionary of Eighteenth-Century German Philosophers''. Continuum. [[Международный стандартный книжный номер|ISBN]] [[Служебная:Источники книг/9780199797097|9780199797097]].&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt; Был һүҙҙең рус телендәге формаһы, нигилизм, 1829 йылда уны Николай Надеждин скептицизмдың синонимы булараҡ ҡулланғас, барлыҡҡа килә. Рәсәй журналистикаһында ул әлегәсә билдәле социаль коннотацияға эйә..

Якоби осоронан был термин, уны урыҫ яҙыусыһы [[Тургенев Иван Сергеевич|Иван Тургенев]] тергеҙеп, 1862 йылда «Отцы и дети» романында ҡулланылышҡа индергәнгә тиклем тулыһынса тиерлек бөтә Европала ҡулланылыштан сыға. Һәм күп ғалимдар был һүҙҙе ул үҙе уйлап тапҡан тип ышанырға мәжбүр итә.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nihilism Before Nietzsche|first=Michael Allen|last=Gillespie|year=1996|page=[https://archive.org/details/nihilismbeforeni0000gill/page/110 110]}}&lt;/ref&gt; Романдың нигилистик персонаждары үҙҙәрен «бөтә нәмәне инҡар итеүселәр», «был принцип ниндәй хөрмәткә эйә булмаһын, бер ниндәй принципҡа ла ышанмаусылар» һәм үҙҙәрен «хәҙерге ваҡытта инҡар итеү бар нәмәнән дә файҙалы» тип иҫәпләүселәр тип билдәләй.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFFrank1995&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Frank, Joseph.'' [[iarchive:dostoevskymiracu00fran|Достоевский: Чудесные годы, 1865—1871 гг.]]. — [[Princeton University Press]], 1995. — «Ибо именно Базаров первым объявил себя „нигилистом“ и объявил, что, „поскольку в настоящее время отрицание является самым полезным из всех“, нигилисты „отрицают — всё“.». — ISBN 0-691-01587-2.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Тургеневтың антинигилистик ынтылыштарына ҡарамаҫтан, уның күп кенә уҡыусылары шулай уҡ нигилист исемен ала, шуның менән Рәсәй нигилистик хәрәкәтенә исем бирә.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title='Strike out, right and left!': a conceptual-historical analysis of 1860s Russian nihilism and its notion of negation|first=Kristian|last=Petrov|year=2019|journal=Stud East Eur Thought|volume=71|issue=2|pages=73–97|bibcode=free|DOI=10.1007/s11212-019-09319-4}}&lt;/ref&gt; Немец фәлсәфәһенә әйләнеп ҡайтҡанда, нигилизмды өҫтәмә рәүештә немец фәлсәфәсеһе [[Фридрих Ницше]] тикшерә, ул был терминды көнбайыш донъяһында традицион әхлаҡтың тарҡалыуын тасуирлау өсөн ҡуллана. Ницше өсөн нигилизм &quot;Аллаһытың үлеме&quot;ндә сағылған хәҙерге заман ҡиммәттәрен емертеү тенденцияларына ла, шулай уҡ [[христианлыҡ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Karen L. Carr|Carr, Karen L.]] 1992. ''The Banalisation of Nihilism''. Albany: [[State University of New York Press]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nietzsche and Philosophy|last=Deleuze|first=Gilles|year=1983|origyear=1962}}&lt;/ref&gt; әхлағы менән тормошто инҡар итеүгә лә ҡағыла. Ницшеның тәрән йоғонтоһо аҫтында был термин француз фәлсәфәһендә һәм континенталь фәлсәфәлә киң мәғәнәлә артабан үҫеш ала, шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә нигилизм йоғонтоһо, бәлки, совет&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Ramos, Alice (1996). [[iarchive:sim review-of-politics winter-1996 58 1/page/181|«Triumph of the Will»]]. ''The Review of Politics''. '''58''' (1): 181—184. [[Цифровой идентификатор объекта|DOI]]:[[doi:10.1017/S0034670500051779|10.1017/S0034670500051779]].&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt; дәүерендә лә дауам иткәндер.

Томас Дж. Дж. Альтицер кеүек дин белгестәре, нигилизм мотлаҡ дин менән бәйле аңлатылырға тейеш һәм уның характерының төп элементтарын өйрәнеү фундаменталь [[Теология|дини]] ҡараш талап итә, тип белдерә.&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=Thomas J. J.|last=Altizer|pmid=Thomas J. J. Altizer|year=1997|title=Review: ''Nihilism before Nietzsche'' by Michael Allen Gillespie and ''Metaphysics'' by Michel Haar &amp; Michael Gendre|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion_1997-04_77_2/page/328|journal=The Journal of Religion|volume=77|issue=2|publisher=University of Chicago Press|pages=328–330|DOI=10.1086/490005}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Нигилизм концепцияһы, Тхеравад һәм Махаянаның &quot;Трипитак&quot;ында яҙылғанса, [[Гаутама Будда|Будда]] менән тикшерелә (Беҙҙең эраға тиклем 563 йылдан 483 йыл).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/buddhists-celebrate-birth-of-gautama-buddha|title=Buddhists celebrate birth of Gautama Buddha|website=HISTORY|access-date=Apr 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902201215/https://www.history.com/this-day-in-history/buddhists-celebrate-birth-of-gautama-buddha|archive-date=September 2, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Тәүҙә пали телендә яҙылған «Трипитака» нигилизмды — наттикавада, ә нигилистик ҡараштарҙы ''миччадитти''&lt;ref&gt;[[Bhikkhu Bodhi]]. «Pali-English Glossary» and «Index of Subjects.» In ''The Connected Discourses of the Buddha: A New Translation of the Samyutta Nikkaya''.&lt;/ref&gt; тип атай. Унда төрлө сутралар Будда тере сағында аскеттарҙың төрлө секталары тотҡан ҡараштар һүрәтләнә, уларҙың ҡайһы берҙәрен ул әхлаҡи яҡтан нигилистик тип һанай. &quot;Нигилизм доктринаһы&quot;нда Апаннака суттела Будда әхлаҡи нигилистарҙы түбәндәге ҡараштарға таяныусылар тип һүрәтләй:&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Ñāṇamoli Bhikkhu|Bhikkhu Ñāṇamoli]], and [[Bhikkhu Bodhi]], trans. «Apannaka Sutta.» In ''The Middle Length Discourses of the Buddha''. note 425&lt;/ref&gt;

* Бер ниндәй ҙә файҙалы һөҙөмтә юҡ;
* Яҡшы һәм насар ғәмәлдәр бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй;
* Үлгәндән һуң йән эйәләре ысын донъяға йәки башҡа донъяға тыумай;
* Донъяла йән эйәләренең был донъяға йәки икенсе донъяға тыуыуын туранан-тура белем ярҙамында раҫлаусы бер кем дә юҡ.

Будда артабан раҫлауынса, был ҡараштарҙы тотоусылар яҡшы аҡыл, һүҙ һәм тән тәртибендә изгелекте һәм ғәмәлдәрҙәге хәүефте күрә алмай, шуға күрә улар һуңғыһына эйәрә.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Ñāṇamoli Bhikkhu|Bhikkhu Ñāṇamoli]], and [[Bhikkhu Bodhi]], trans. «Apannaka Sutta.» In ''The Middle Length Discourses of the Buddha''. note 425&lt;/ref&gt;

==== Нирвана һәм нигилизм ====
Будда өйрәткән юлдың иң бейек нөктәһе булып ''нирвана'', «ғадәм урыны… булмауы һәм… бәйһеҙлек… үлемдең һәм тарҡалыуҙың ахыры» тора&lt;ref name=&quot;FS&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.fsnewsletter.amaravati.org/pdf/FSN_88_October_2009.pdf|journal=Forest Sangha Newsletter|date=October 2009|accessdate=24 June 2019|issue=88|title=Knowing, Emptiness and the Radiant Mind|last3=Amaro|page=5|issn=12 June 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612141202/http://www.fsnewsletter.amaravati.org/pdf/FSN_88_October_2009.pdf |date=12 June 2018 }}&lt;/ref&gt;. 40 йылдан ашыу стажлы бағышланған будда монахы Аджан Амаро, мәҫәлән, инглиз телендә юҡлыҡ нигилизм булып яңғырауы мөмкин, тип билдәләй. Әммә был һүҙҙе, ул юҡлыҡ булмаһын өсөн, башҡаса билдәләргә мөмкин: нирвана — һеҙ таба алған нәмә түгел, ә, киреһенсә, һеҙ бәйлелек булмауын тойоу һәләте ул.&lt;ref name=&quot;FS&quot; /&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Колонки}}
* [[Атеизм]]
* [[Агностицизм]]
* [[Донъяға ҡараш]]
* [[Ҡараш]]
* [[Экзистенциаль нигилизм]]
* [[Әхлаҡи нигилизм]]
* [[Кире ҡағыуҙы кире ҡағыу]]
* [[Анархизм]]
* [[Либертинизм]]
* [[Мереологик нигилизм]]
{{Колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ницше Ф.'' [http://nietzsche.ru/works/main-works/human/var-human/ Человеческое, слишком человеческое].
* ''Ницше Ф.'' [http://nietzsche.ru/userfiles/pdf/vola.pdf Воля к власти]
* ''Бабошин В. В.'' Нигилизм в современном обществе: феномен и сущность: автореф. дис. док. филос. н. Ставрополь, 2011. 38 с.
* ''Ткаченко С. В.'' [http://www.allpravo.ru/library/doc108p0/instrum6978/item6987.html Миф о правовом нигилизме как один из методов информационной войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220930110440/http://www.allpravo.ru/library/doc108p0/instrum6978/item6987.html |date=2022-09-30 }}
* ''Ткаченко С. В.'' [http://www.allpravo.ru/library/doc108p0/instrum6978/item6989.html Рецепция Западного права в России: проблемы взаимодействия субъектов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220930110443/http://www.allpravo.ru/library/doc108p0/instrum6978/item6989.html |date=2022-09-30 }} : монография. — Самара, 2009.
* ''Россинская Е. Р.'' [http://www.nbrilev.ru/Antikorrupup_ekspertiza_NPA_i_ih_proektov.htm Антикоррупционная экспертиза нормативно-правовых актов и их проектов.] Составитель Е. Р. Россинская, доктор юридических наук, профессор, заслуженный деятель науки РФ.
* ''Гуляихин В. Н.'' Правовой нигилизм в России. Волгоград: Перемена, 2005. 280 с.
* ''Гуляихин В. Н.'' [http://e-notabene.ru/lr/article_240.html#13 Психосоциальные формы правового нигилизма человека] // NB: Вопросы права и политики. 2012. № 3. С. 108—148.
* ''Де-Пуле М. Ф.'' Нигилизм как патологическое явление русской жизни. М.: Университетской тип. М. Каткова, 1881. 53 с.
* ''Клеванов А. С.'' Три современных вопроса: О воспитании — социализм, коммунизм и нигилизм — о дворянстве по поводу столетия дворянской грамоты. Киев: тип. П. Барского, 1885. 66 с.
* ''Косыхин В. Г.'' Критический анализ онтологических оснований нигилизма: дис. док. филос. н. Саратов, 2009. 364 с.
* ''Пигалев А. И.'' Философский нигилизм и кризис культуры. Саратов: Изд-во Сарат. унив., 1991. 149 с.
* ''Ульянов В. А.'' Развитие нигилизма в Новое и Новейшее время: теоретический аспект // Омский научный вестник. — Омск, 2009. № 2 (76).

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Нигилизм}}
* [revsoc.org/archives/2790 М. Инсаров. Нигилизм 1860-х и народничество 1870-х]
* [http://terme.ru Определение термина в Словаре по этике И. С. Кона (1981)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206091234/https://terme.ru/ |date=2022-12-06 }}
* [http://bse.sci-lib.com Нигилизм в России XIX века]
* [http://feb-web.ru Статья «Нигилисты» в Литературной энциклопедии (т. 8., 1934 г.)]
* [http://window.edu.ru/library/pdf2txt/016/64016/34566/page32 Рыбакова Е. А. Зарождение и распространение нигилизма в России]
* [https://dlib.eastview.com/browse/doc/21589859 Филатов В. В. Omnia ex nihilo. Фрагмент из книги «Сны воинов пустоты» // Независимая газета. № 58, 25.03. 2010]
* [http://old.russ.ru/krug/03litera-pr.html Илья Овчинников. Нигилизм : обзор литературы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220811140839/http://old.russ.ru/krug/03litera-pr.html |date=2022-08-11 }}
* [http://www.yabloko.ru/Themes/History/frank-1.html С. Л. Франк. Этика нигилизма // «Вехи. Сборник статей о русской интеллигенции», Москва, 1909 год]
* [https://web.archive.org/web/20080109172243/http://www.yabloko.ru/win/Publ/Articles/berd-1.html Н. А. Бердяев. Духи русской революции. 1918 год.]
* [http://lit.lib.ru/r/ruchko_s_w/text_7869.shtml Ручко Сергей Викторович. Зарницы нигилизма.]
* [http://www.cofe.ru/apple/article.asp?heading=12&amp;article=5082 Нигилистка — ЯБЛОКО]

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Метафизик теориялар]]
[[Категория:Донъяға ҡараш]]
[[Категория:Сәйәси идеологиялар]]
[[Категория:Ғүмер философияһы]]
[[Категория:Фәлсәфә йүнәлештәре һәм мәктәптәре]]</text>
      <sha1>4gavao8xs1p16jq6nt4r87h9gl7w28m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мүдәжәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191466</id>
    <revision>
      <id>1307346</id>
      <parentid>1237296</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T06:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>49075</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ Capela Palatina 20.jpg</comment>
      <origin>1307346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8342" sha1="a1sp37qkyxvow0o45ucdjrubkf1zx9n" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мүдәжәр''', '''«мүдәжәр» стиле''' ({{Lang-es|mudéjar}} ҡалырға рөхсәт алғандар; {{Lang-ar|مدجّن}} [mudaǧǧan] — эйәләтелгән) — [[Испания]]ла киң таралған, [[архитектура]]ла, монументаль-биҙәү һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә сағылыш тапҡан художестволы стилдең шартлы атамаһы{{Sfn|Популярная художественная энциклопедия|1986}}&lt;ref&gt; [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Мудехар // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. V, 2006. — С. 691—692 &lt;/ref&gt;.. Исеме мүдәжәр булараҡ билдәле дини төркөмдән алынған.

== Таралыуы ==
Мүдәжәр [[Кастилия]] (Толедо), [[Арагон короллеге|Арагон]] ([[Сарагоса]]), [[Каталония]] һәм [[Әл-Әндәлүс|Әл-Әндәлүстә]] ([[Кордова хәлифәлеге|Кордова]], [[Севилья]]) таралған. Стиль мосолман һәм христиан оҫталары тарафынан булдырылған, һәм ҡатмарлы формала мавритан сәнғәте элементтарын берләштергән (архитектурала ғәрәп даға һымаҡ аркаларҙың формалары, планында йондоҙло һәм ҡумталы «күҙәнәкле» көмбәҙҙәре — артесонадо һаҡланған&lt;ref&gt; [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Артесонадо // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. I, 2004. — С. 464 &lt;/ref&gt;.
Испандар тартып алған ерҙәрҙә мавритан сәнғәте традициялары христиандарҙың ғөрөф-ғәҙәттәренә йоғонто яһаған ''халыҡ мүдәжәре һәм'' башлыса һарайҙа төҙөлөштәрендә ҡулланылған ''һарай мүдәжәре'' үҙ-ара айырыла ([[Севилья Алькасары]]){{Sfn|Популярная художественная энциклопедия|1986}}.

== Тасуирламаһы ==
XII—XVI быуаттарҙа [[Испания]] архитектураһында, һынлы сәнғәттә һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә үҙенсәлекле синтетик стиль барлыҡҡа килә , унда [[Мавритан архитектураһы|мавритан]], готика һәм (һуңыраҡ) ренессанс сәнғәте элементтары тығыҙ үрелеп бара. «Мүдәжәр» стилендәге әҫәрҙәрҙе мосолман һәм христиан оҫталары ижад итә. Мүдәжәрҙар сәнғәте-художество сифаты буйынса бер төрлө булмаған һәм һәр ваҡыт шартһыҙ булмаған күренеш; тикшеренеүселәр уның хатта иң яҡшы өлгөләренә хас икенселлек төҫмөрөн билдәләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.arhitekto.ru/txt/4span41.shtml|title=Стиль мүдәжәр / История архитектуры / www.Arhitekto.ru|website=www.arhitekto.ru|access-date=2021-06-28|archive-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222210913/http://arhitekto.ru/txt/4span41.shtml|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Мүдәжәр стилендә мавритан архитектураһының төп конструктив элементтары : даға рәүешендәге (ҡайһы берҙә уҡлы тамамланған) арка, һигеҙ саталы йондоҙ барлыҡҡа килтереүсе көмбәҙле япмалар, йыйылма ағас түшәмдәр, гипс орнаменты һәм стеналарҙағы төҫлө һыҙаттар, шулай уҡ аҡһыл-зәңгәр төҫтәге ацулей, йәки асулехос һаҡланған. Биналарҙың тере һәм ирекле арауыҡ композицияһының нигеҙе булып эске ихата хеҙмәт итә, уның тирәләй башҡа биналар тупланған. Ҡоролмалар ябай, рациональ, климат шарттарына бик яҡшы яуап биргән планлаштырыу менән айырылып тора; мүдәжәр стилендә торлаҡ биналар теләп төҙөлә — шулай уҡ арзан материалдар (кирбес, ағас, гипс) һәм халыҡ оҫталарының арзан эшсе ҡулдары йәлеп итә. Стиль [[Кастилия]] (Толедо), [[Арагон короллеге|Арагон]] ([[Сарагоса]]), [[Каталония]] һәм [[Әл-Әндәлүс|Әл-Әндәлүстә]] ([[Кордова хәлифәлеге|Кордова]], [[Севилья]]) айырым үҫеш ала

XIV быуаттан готика һәм мавритан традицияларының дөйөм ҡушылыу процесы бөтөнлөк һәм органик характерға эйә була.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Mudéjar architecture in Spain &amp; Portugal.png|Мүдәжәр архитектураның Испанияла һәм Португалияла таралыуы
Файл:Sevilla2005Julio 015.jpg|[[Севилья Алькасары|Севилья цитаделенең]] эске ихатаһы
Файл:Art mudejar saragosse.jpg|Кафедраль собор орнаменты. [[Сарагоса]]
Файл:Capela Palatina 20.jpg|Синтра милли һарайы биҙәге, Португалия
Файл:Sahagun - Iglesia de San Tirso 02.jpg|Сан-Тирсо Саагунда, (Испания)
Файл:Guadalupe1.jpg|[[Гваделупа|Гваделупалағы]] монастырь 
Файл:Iglesia de San Martín, Teruel, España, 2014-01-10, DD 51.JPG|[[Торре-де-Сан-Мартин]], [[Теруэль]]
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Мүдәжәрҙәр

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Волкова Г. И. mudéjar // Учебный испанско-русский лингвострановедческий словарь-справочник. — М.: Высш. шк., 2006. — С. 401. — 656 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-06-004248-0&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|часть=Мудехар|заглавие=Популярная художественная энциклопедия: Архитектура. Живопись. Скульптура. Графика. Декоративное искусство|ответственный=Гл. ред. [[Полевой, Вадим Михайлович|В. М. Полевой]]; Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, [[Сарабьянов, Дмитрий Владимирович|Д. В. Сарабьянов]], В. Д. Синюков (зам. гл. ред.)|место=М.|издательство=«[[Советская энциклопедия|Сов. Энциклопедия]]»|том=II, М—Я.|год=1986|страницы=37|страниц=432|ref=Популярная художественная энциклопедия}}

== Һылтанмалар ==
* Мудехар — статья из Большой советской энциклопедии. 
* [http://www.arhitekto.ru/txt/4span41.shtml Стиль мудехар (XII—XVI века)]
* ''Torres Ballas L.'' Arte almohade. Arte nazari. Arte mudéjar // Ars Hispaniae, v. 4. Madrid, 1949

{{Ислам архитектураһы}}
{{әҙерләмә}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Ислам архитектураһы]]
[[Категория:Испания архитектураһы]]</text>
      <sha1>a1sp37qkyxvow0o45ucdjrubkf1zx9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парса Фәррухру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197594</id>
    <revision>
      <id>1307352</id>
      <parentid>1269511</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7531" sha1="5aqyedok86r3rx5cxrci5zlk6rb7etz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фаррухру Парса''' (перс. فرخ‌رو پارسا‎; [[21 март]] [[1922 йыл|1922]], Ҡом — [[8 май]] [[1980 йыл|1980]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, табип, педагог, 1968—1971 йылдарҙа мәғариф министры һәм Ирандың беренсе ҡатын-ҡыҙ министры.

Парса һәм башҡа феминистарҙың әүҙемлеге һөҙөмтәһендә илдә айырылышыу процедураһы көйләнә һәм 18 йәшкәсә никах йәшен күтәрелә «Ғаиләне яҡлау тураһында» закон ғәмәлгә инә. Фәррухру артынан күп кенә ҡатындар вазифалы эшкә баҫа. Революциянан һуң ун өс йәшкә тиклем никах йәше кире төшә, ә ҡыҙҙар өсөн енәйәт яуаплылығы йәше — туғыҙға (ир бала өсөн ул ун дүрт йәш булып ҡала)&lt;ref name=&quot;п:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://author.today/post/90045|title=С международным днем феминизма|author=Сусана Иванова|date=2020-05-30|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Фаррухру Парса 1922 йылда Кум ҡалаһында тыуған. Уның әсәһе, Фахре-Афаг Парса, Ирандың беренсе ҡатын-ҡыҙҙар журналы «Джахан-е зен» (Ҡатын-ҡыҙҙар донъяһы) мөхәррире һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыу хоҡуғы өсөн көрәшсе була&lt;ref name=&quot;Bahrami&quot;&gt;{{Citation|last=Bahrami|first=Ardavan|title=A woman for all seasons: In memory of Farrokhrou Parsa|date=May 9, 2005|publisher=iranian.com|url=http://www.iranian.com/ArdavanBahrami/2005/May/Parsa/index.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008163219/http://www.iranian.com/ArdavanBahrami/2005/May/Parsa/index.html |date=October 8, 2012 }}.&lt;/ref&gt;. Ошо сәбәптән ул [[1921 йыл]]да ире Фәррухдин Парса менән бергә Әхмәт Ҡәүем хөкүмәт тарафынан Кум ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. Бер аҙҙан яңы премьер-министр Хәсән Мостоуфи ғаиләгә [[Тәһран|Тәһранға]] кире ҡайтырға рөхсәт итә.

Фаррухру Парса медицина белеме ала, шунан һуң Фаррухру [[Жанна д’Арк|Жанна дарк]] исемендәге мәктәптә биология уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша, унда ул буласаҡ Иран императрицаһын Фарах Дибены (Пәхләүи, Фәрәх) уҡыта&lt;ref name=&quot;Bahrami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Pahlavi-Diba|first=Farah|title=In memory of Mrs. Farrokhrou Parsa executed on May 8, 1980|date=May 8, 2000|publisher=farahpahlavi.org|url=http://www.farahpahlavi.org/parsa.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225025142/http://www.farahpahlavi.org/parsa.html |date=February 25, 2008 }}&lt;/ref&gt;

1963 йылда Парса Иран парламентына һайлана һәм бер үк ваҡытта тиерлек [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] исеменә Иран ҡатын-ҡыҙҙарына тауыш биреү хоҡуғын биреүҙе һорап петициялар яҙа башлай. Бөтә халыҡ конституцион референдумынан һуң шул уҡ йылда эшләнә&lt;ref name=&quot;Bahrami&quot;/&gt;1965 йылда ул Ирандың мәғариф министры урынбаҫары, ә 1968 йылда — министры булып китә. Мәғариф министры вазифаһында ҡыҙҙарға һәм ярлы ғаиләләрҙәге малайҙарға белем биреү мөмкинлеге биреп, илдә мәктәптәр һәм университеттар төҙөү мөмкинлеген алды. Рухи мәктәптәр өсөн парса министрлығын да субсидиялаған.

Ирандың тәүге ҡатын-ҡыҙ табиптарының береһе, илдәге беренсе һәм һуңғы ҡатын-ҡыҙ министр, Парса Ислам революцияһынан һуң, 8 май 1980 йылда атып үлтерелә.
Яҙмыш иронияһы буйынса, Иран революцияһының әүҙем эшмәкәрҙәре Мөхәммәт Бәхешти, Мөхәммәт-Жәүәд Бахонар һәм Мөхәммәт-Али Реджайи Парса асҡан Иран университеттарында белем ала һәм уның ведомствоһы иҫәбенә уҡый. Тап уның рөхсәте менән министрлыҡ [[Гамбург]]та һәм Бахонаромда Бәхешти Ислам мәктәбен һәм [[Тәһран]]да бер нисә дини мәктәп асыуға аҡса бүлә&lt;ref&gt;{{Citation|first1=Mansureh}}&lt;/ref&gt;.

Баларына һуңғы хатында былай тип яҙа&lt;ref name=&quot;п:1&quot; /&gt;:

&lt;blockquote&gt;
Мин табип, шуға үлемдән ҡурҡмайым. Үлем — бер мәл генә һәм башҡа бер нәмә лә түгел. Көсләп пәрәнжә менән ҡапланған килеш оялып йәшәүгә ҡарағанда, асыҡ ҡулдар менән үлем менән осрашырға теләр инем. Ярты быуатлыҡ ир-егеттәр менән ҡатын-ҡыҙҙар араһында тигеҙлек өсөн көрәшкәнемә тәүбә итеүемде көткәндәргә буйһонмаясаҡмын. Япма кейеп, үткәндәргә кире ҡайтырға әҙер түгелмен.
&lt;/blockquote&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Jam'iat_e_nesvan_e_vatan-khah01.jpg|альт=Члены Ассоциации патриотических женщин Ирана в 30-е годы. Крайняя слева сидит Фахре-Афаг Парса|30-сы йылдарҙың Ирандың патриотик ҡатын-ҡыҙҙар Ассоциацияһы. Һул яҡта Фәрруху Парса ултыра
Файл:F_parsa.jpg|альт=Фарруху Парса на суде в 1979 году|Фарруху Парса 1979 йылды суда
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=https://author.today/post/90045|title=С международным днем феминизма|author=Сусана Иванова|date=2020-05-30|access-date=2024-02-28}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1980 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Тәһранда вафат булғандар]]
[[Категория:Иранда ислам]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>5aqyedok86r3rx5cxrci5zlk6rb7etz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Приштина университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200596</id>
    <revision>
      <id>1307359</id>
      <parentid>1296078</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10045" sha1="68je9i8bfi87wdbchicqo03ax772nyr" xml:space="preserve">{{о|Косовска-Митровицалағы университет|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419103245/http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=2008-04-19 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513024304/http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=2008-05-13 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224024027/http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=2008-02-24 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201250/http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=2016-03-03 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213204117/https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=2021-12-13 }}&lt;/ref&gt;. 8 334 (98,3 %) студент Косовонан, 413 (1 %) [[Прешево (община)|Прешево]], [[Медведжя (община)|Медведжя]] һәм [[Буяновац (община)|Буяновац]] общиналарынан, 99 (0,25 %) Черногориянан, 56 (0,14 %) [[Төньяҡ Македония]]нан, 49 (0,12 %) Албаниянан һәм 23 (0,06 %) башҡа илдәрҙән&lt;ref name=ASK&gt;{{cite web
 |url=http://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |title=Statistikat e Arsimit në Kosovë
 |language=sq
 |publisher=Kosovo Agency of Statistics
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2021-06-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603014334/https://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетында йыл һайын 5000-гә яҡын студент [[бакалавр]] дәрәжәһен һәм 1000-гә яҡын магистр дәрәжәһен ала, уларҙың күбеһе — социаль һәм гуманитар фәндәр өлкәһендә&lt;ref name=&quot;ASK&quot; /&gt;. Приштина университетына нигеҙ һалынғандан алып уны 70 000-дән ашыу кеше тамамлай&lt;ref name=&quot;University of Pristina&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://uni-pr.edu/
 |title=Statistics on the Homepage
 |language=sq
 |publisher=University of Pristina
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2022-02-06
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206201349/https://www.uni-pr.edu/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

[[Европа]]ның башҡа университеттарынан айырмалы рәүештә, Приштина университеты факультеттарҙың ирекле ассоциацияһы булып тора, уларҙың һәр береһе юридик автономиялы статусҡа һәм административ структураға эйә. [[Бөтә донъя банкы]] вәкилдәре ойошманың был формаһын программаларҙы артыҡ ҡабатлауға тип тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite book|title=Kosovo: Economic and Social Reforms for Peace and Reconciliation|url=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr|publisher=[[World Bank]]|year=2001|isbn=0-8213-4942-2|page=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/n124 114] }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, [[Косовска-Митровица]]
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Приштина]]</text>
      <sha1>68je9i8bfi87wdbchicqo03ax772nyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәхмүт Панахиан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201224</id>
    <revision>
      <id>1307335</id>
      <parentid>1299224</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T00:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21742" sha1="g6dgb8vwitkvt26clezt1kkmgs39xco" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара.

1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала.

Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне.

== Биографияһы ==
Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |date=2024-07-19 }}&lt;/ref&gt;. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title=&quot;21 Azər – 70&quot; fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=2022-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета &quot;Каспий&quot; |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}.
[[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]]
1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}&lt;ref name=&quot;:222&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә «Ҡыҙылбаш» исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}&lt;ref name=&quot;:222&quot; /&gt;. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title=&quot;21 Azər – 70&quot; fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=2022-03-09 }}&lt;/ref&gt;.


1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}.

1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә&lt;ref&gt;{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}&lt;/ref&gt;. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә&lt;ref name=&quot;lenczowski&quot;&gt;George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49&lt;/ref&gt;. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул &quot;Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге&quot;нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1981 йылда вафат була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғәиләһе ==
Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе&lt;ref&gt;''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}}
* {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}}
* {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title=&quot;21 Azər&quot; soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title=&quot;21 Azər&quot; soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}}
* {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}}
* {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=https://web.archive.org/web/20241221042953/http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=https://web.archive.org/web/20241221042953/http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}}

=== Китаптары ===
* [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.]
* [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.]

[[Категория:Джеванширҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
{{Навигационная таблица
|имя           = Әзербайжан Демократик Республикаһы
|заголовок     = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Әзербайжан Демократик Республикаһы]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]]
|state         = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков = hlist
|изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] 

|заголовок1    = Члены правительства &lt;br&gt; Демократической &lt;br&gt; Республики Азербайджан 
|список1       =
{{Navbox|child
  |evenodd   = swap
  |listclass = hlist

  |group1    = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Премьер-министр&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list1     = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]]
  |group2    = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр внутренних дел&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list2     = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]]
  |group3    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр народных войск&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list3     = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]]
  |group4    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр сельского хозяйства&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list4     = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]]
  |group5    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр культуры и просвещения&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list5     = [[Мөхәммәт Бирия]]
  |group6    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр здравоохранения&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list6     = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]]
  |group7    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр финансов&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list7     = [[Гуламрза Илхами]]
  |group8    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр юстиции&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list8     = [[Юсиф Азима]]
  |group9    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр дорог, почты и телеграфа&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list9     = [[Мирза Рэби Кебири]]
  |group10    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр торговли и экономики&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list10     = [[Расули, Рза|Рза Расули]]
  |group11    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Председатель Национального Собрания&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list11     = [[Мирза Али Шабустари]] 
  |group12    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Председатель Верховного Суда&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list12     = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]]
  |group13    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Генеральный прокурор&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list13     = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]]
  }}
|заголовок2 = Другие должностные лица &lt;br&gt; и участники движения 
 |список2    =
{{Navbox|child
  |evenodd   = swap
  |listclass = hlist
  |group1    = 
  |list1     = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]]{{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]]{{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]]{{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али  Шамида]]{{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]]{{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима  Биллури]]{{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]]{{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]]{{•}} [[Гуламрза Джавидан]]{{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]]{{•}}  [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]]{{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил  Джафарпур]]{{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]]{{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]]{{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]]{{•}} [[Фатхи Хошгинаби]]{{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]]{{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]]{{•}} [[Миргасым Чешмазер]]{{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]]{{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]]{{•}} [[Сади Юзбенди]]{{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]]{{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб  Тахир]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g6dgb8vwitkvt26clezt1kkmgs39xco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перчаткин Борис Георгиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201373</id>
    <revision>
      <id>1307354</id>
      <parentid>1307157</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17602" sha1="dbp8h0uaj6z8lxhmfkgiac3lh9kvaci" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе ===
Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы [[Фетнә|фетнә]] ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}&lt;/ref&gt; сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}.

=== Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш ===
1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[:ru:Московская Хельсинкская группа|Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә&lt;ref name=&quot;ukrweekly&quot;&gt;{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dementjev&quot;&gt;{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |date=2023-09-25 }}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot; /&gt;.

=== Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу ===
Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]&lt;/ref&gt; РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

=== АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе ===
1987 йылда ул АҠШ конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклад әҙерләй. Доклад конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп китеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра.

1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}&lt;ref name=&quot;photo&quot;&gt;{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}&lt;/ref&gt;, унан һуң конгресмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;futornyj&quot;&gt;{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}&lt;/ref&gt; 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}.

=== АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге ===
АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}&lt;/ref&gt;; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}&lt;ref name=&quot;arrc&quot;&gt;{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай&lt;ref name=&quot;slavicsac&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәртмә ==
Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә&lt;ref name=&quot;sakharov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==
* {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}}
* {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}}
* {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}}
* {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}}

== Тәшҡы һылтанмалар ==
* {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}}
* {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}}

* [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич]

[[Категория:1946 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]]</text>
      <sha1>dbp8h0uaj6z8lxhmfkgiac3lh9kvaci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-15</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201595</id>
    <revision>
      <id>1307334</id>
      <timestamp>2026-10-14T18:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg</comment>
      <origin>1307334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="ddu163qp7hzrd27z28vi3bwvd6boxhg" xml:space="preserve">Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg</text>
      <sha1>ddu163qp7hzrd27z28vi3bwvd6boxhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-16</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201596</id>
    <revision>
      <id>1307344</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Norderney, Promenade -- 2025 -- 9281.jpg</comment>
      <origin>1307344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="dctss2a49ej34dw3crtjk2yzsktewih" xml:space="preserve">Norderney, Promenade -- 2025 -- 9281.jpg</text>
      <sha1>dctss2a49ej34dw3crtjk2yzsktewih</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>