Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7271</id>
    <revision>
      <id>1307386</id>
      <parentid>1283556</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T23:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41098" sha1="cqpohaov7w4xcbuknjn9emscuc52t1g" xml:space="preserve">{{карточка театра 
|название             = И.Йомағолов ис. Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры
|Прежние названия     = 
|основан              = 7.04.1991
|Художественный руководитель=  Айҙар Зарипов
|Главный режиссёр     = Зиннур Сөләймәнов
|Главный балетмейстер =
|Главный хормейстер   =
|сайт                 = http://www.str-teatr.ru/
|фото                 = Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры.jpg
|размер               = 
|подпись              =
|Commons              = 
}}
'''Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры''' — [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында эшләп килгән башҡорт драма [[театр]]ы. Театрҙың рәсми асылған көнө — тәүге спектакль күрһәтелгән көн — [[1991 йыл]]дың [[7 апрель|7 апреле]]&lt;ref name=&quot;Стәрлетамаҡ театры&quot;&gt;[http://www.mknprb.ru/?part_id=313&amp;news_id=164 Сайт министерства культуры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113140622/http://www.mknprb.ru/?part_id=313&amp;news_id=164 |date=2012-01-13 }}&lt;/ref&gt;. Театрҙың беренсе художество етәксеһе — [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты [[Гөлдәр Ильясова]].

[[Файл:Театр-концерт берләшмәһе.jpg|мини|Театр-концерт_берләшмәһе]]

== Театр тарихы ==
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында күп кенә Рәсәй ҡалаларында театрҙар һәм башҡа мәҙәниәт учреждениелары ябылған осорҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында яңы мәҙәниәт усағы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры барлыҡҡа килә. «Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияһын» ҡабул итеү республиканың мәҙәниәт һәм театр сәнғәте үҫешендә яңы һулыш өсөн ҙур мөмкинлектәр аса һәм уның тәүге ҡарлуғасы булып Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт драма театрын асыу тора.

Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры үҙ тарихында бер нисә тапҡыр үҙгәрештәр кисерә, бер структуранан икенсеһенә күсерелә, әммә исеме үҙгәрһә лә, театрҙың үҙ йөҙө, үҙ булмышы үҙгәрешһеҙ ҡала.
* 1990 йылда «САММИ» (актёрҙар, менеджерҙар, меценаттар, инллектулдар союзы) театр-мәҙәни берекмә составында ''Башҡорт театр-студияһы'' булараҡ булдырыла;
* 1991 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡалаһы Театраль берекмәһе составындағы ''Башҡорт драма театры'';
* 2002 йылдан — ''Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры'';
* 2013 йылдан — Стәрлетамаҡ театраль-концерт берләшмәһе составында Стәрләтамаҡ дәүләт филармонияһы менән бер рәттән үҙаллы берекмә.
* 2022 йылдың октябрендә Стәрлетамаҡ Башҡорт Драма театрына Илшат Йомағолов исеме бирелде.&lt;ref&gt;https://sgtko.ru/novosti/bashkirskomu-dramaticheskomu-teatru-prisvoeno-imja-ilshata-jumagulova/ СДТКБ рәсми сайтынан&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://resbash.ru/news/kultura/2022-10-04/bashdramteatru-v-sterlitamake-budet-prisvoeno-imya-ilshata-yumagulova-2976537{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &quot;Республика Башкортостан&quot; гәзите сайтынан&lt;/ref&gt;

1990 йылдың 1 декабрендә «САММИ» театр-мәҙәни берекмәһе базаһында Башҡорт театр-студияһы булдырыла. Уны асыуҙа ул ваҡыттағы республика мәҙәниәт министры [[Әминев Салауат Хөрмәт улы|Салауат Әминев]] һәм [[Әхмәтов Спартак Ғәли улы|Спартак Әхмәтов]], Марат Рәжәпов йөҙөндә Стәрлетамаҡ ҡалаһы етәкселеге ҙур роль уйнайҙар. Ҡалала башҡорт театрын булдырыу идеяһы менән Стәрлетамаҡ урыҫ театрының ул ваҡыттағы директоры Анатолий Полянкин (хәҙер А. Райкин исемендәге «Сатирикон» Рәсәй дәүләт театры директоры) һәм шулай уҡ режиссёр, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре [[Гөлдәр Ильясова]] һәм БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы [[Илшат Йомағолов]] сығалар. Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинетының ҡарарына ярашлы «САММИ» Дәүләт театраль берекмәһе 2002 йылдың 1 июленән дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры итеп үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;Республиканские порталы&quot;&gt;Государственное бюджетное учреждение культуры и искусства Республики Башкортостан Стерлитамакское государственное театрально — концертное объединение&lt;/ref&gt;. Театр директоры итеп Солтанғолов Венер Мостафа улы тәғәйенләнә.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 19 июнендәге 755-р-һанлы ҡарарына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт бюджет учреждениеһы булараҡ Стәрлетамаҡ дәүләт театраль-концерт берекмәһе ойошторола&lt;ref name=&quot;Республиканские порталы&quot; /&gt;. Әлеге берләшмәгә Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры һәм [[Стәрлетамаҡ филармонияһы]] структуралары берләштерелә (ГБУКИ РБ СГТКО). Берләшмә директоры итеп Ишмуллин Ринат Исҡужа улы тәғәйенләнә.

Башҡорт театрының рәсми рәүештә асылыу датаһы — 1991 йылдың 7 апреле. Был көндө Дулат Исәбәковтың пьесаһы буйынса «Көтөр кешем бар минең» («Вариҫтар») исемле спектакль премьераһы үткәрелә.
[[Файл:Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берләшмәһе.jpg|мини|Стәрлетамаҡ_дәүләт_театр-концерт_берләшмәһе]]

== Театр репертуары ==
Театр репертуары дүрт кардиналь йүнәлештә ойошторола — милли классика, сит ил, урыҫ һәм заманса пьеса.

'''Тәүге спектаклдәр'''
* Д. Исәбәков «Көтөр кешем бар минең» (реж. Ильясова, 1991)
* Н. Коляда «Мурлин Мурло» (реж. Г. Ильясова, 1992)
* Р. Ҡол-Дәүләт «Бермуд өсмөйөшө» (реж. А. Йыһаншин)
* Р. Солтангәрәев «Теге донъя, был донъя» (реж. Г. Ильясова)
* И. Йомағолов «Буш сәңгелдәк»
* Ф. Бүләков «Мөхәббәт ҡарағы»
* Ф. Бүләков «Онотолған доға» (реж. Г. Ильясова, 1994)
* Б. Гаврилов «Ҡабул ит уларҙы, Шамбала!» («Прими их, Шамбала!») (реж. Г. Ильясова, 1993)
* Ғ. Шафиҡов «Мәмерйә»(реж. Г. Ильясова, 1995)
* И. Садыҡов «Хужа Насретдиндың биш ҡатыны» (реж. М.Хәмид; репертуарҙа 13 йыл)
* Х. Ниязи «Һөйәркәмә кисен барам»
* У. Шекспир «Король Ричард III»

Ҡуйыусы рәссам — А. Л.‑Х.Гиляжев, М. С. Шнейдерман; костюмдар буйынса рәссам — С. Г. Аслаева; музыканттар — И. В. Лебедев, Р. М.Хәсәнов, И. М.Хәлилов; хореографтар — Х. А. Ишбирҙин, А. А. Туғанова, И. Н. Филиппова йәлеп ителә.

'''1990-сы йылдар (аҙағы)

* Ә. Дилмөхәмәтова «Йософ һәм Алмаҡай», әкиәт
* Р. Кинйәбаев «Айғырыңды үтескә бир!», комедия (реж.Ә. Әхмәҙуллин)
* Р. Кинйәбаев «Гүргә инер сер ине»
* Т. Ғарипова «Ямғыр көткәндә»
* Н. Иҫәнбәт «Һижрәт»
* В. Гуркин «Алтылағы — алтмышта» («Кадриль»)(реж. Г. Ильясова)
* А. Гельман «Осрашыу» («Скамейка»)
* Т. Уильямс «Роза тамғаһы» (реж. Г. Ильясова)

'''2000 — 2010-сы йылдар'''
 
* Т. Миңнуллин «Диләфрүзгә дүрт кейәү»(реж. К. Исламғолова, 2000)
* Н. Ғәйетбай «Ҡыҙҙар, ишек асығыҙ!»
* Н. Асанбаев «Күктән төшкән бәхет», драма (реж. Ф. Бүләков, 2004)
* М. Кәрим «Ҡыҙ урлау»
* М. Буранғолов «Шәүрәкәй»
* Ж.-Б. Мольер «Скапендың мутлыҡтары» («Проделки Скапена») (реж. Г. Ильясова)
* Ж.-Б. Мольер «Тартюф»
* Д. Патрик «Был ҡарсыҡты нисек кәңкәйтергә?» («Как пришить эту старуху?», И. Йомағолов тәрж., реж. Г. Ильясова)
* К. Чандра «Бер мөхәббәт — мең ғашиҡ»(реж. Ф. Бәкеров)
* В. Жеребцов «Мин һине бер кемгә лә бирмәйем» («Я тебя никому не отдам») (реж. Ю. Синин)
* Д. Гурьянов «Ҡолағымда диңгеҙ шаулауы» («Запах лёгкого загара»)
* З. Муллағәлиева «Тылсымлы сүлмәк» (реж. З. Сөләймәнов)
* З. Сөләймәнов «Ки-ки-ри-күк, мин киләм!», әкиәт (реж. З. Сөләймәнов, 2004)
* Ф. Бүләков «Ҡатын-ҡыҙҙың ҡырҡ сырағы», драма (реж.)
* Р. Саянов «Смешной Аладдин» (реж. З. Сөләймәнов)
* З. Сөләймәнов «Бойся равнодушия», социаль драма (реж. З. Сөләймәнов, 2008)
* Х. Ирғәлин «Инә бүре ҡарғышы», трагедия (реж. Г. Ильясова)
* Ә. Дилмөхәмәтова, И. Дилмөхәмәтов «Ҡаһым түрә», эпик драма (реж. Ә. Әхмәҙуллин)
* М. Шаханов «Упҡын ситендә», драма, («Сыңғыҙхандың сере», Т. Ғәниева тәрж., реж. К. Юлдашев, 2003)
* З. Сөләймәнов «Африка ҡунағы», әкиәт (реж. З. Сөләймәнов, 2005)
* А. Хөсәйенов «Бәндәбикә һәм Ерәнсә сәсән», ғибрәт (реж. Г. Ильясова, 2004)
* Р. Кинйәбаев «Ә Торатау һаман тора…», моңһоу комедия (реж. Г. Ильясова)
* Н. Ғәйетбаев «Һатам! Иремде һатам!», комедия (реж. И. Валеев,);
* Ф. Бүләков «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме», трагикомедия (реж. А. Йыһаншин, 2008)
* Ф. Бүләков «Мәскәү-Васютки», драма (реж. А. Йыһаншин, 2009)
* Э. Яһудин «Китмәҫкә килгән ҡошом», комедия (реж. И. Валиев, 2016);

Ҡуйыусы рәссам — А. Л.-Х. Гиляжев, Т. Г. Еникеев, А. В. Нестеров, Л. Ф. Сөләймәнова, Д. П. Хильченко; музыка — Н. А. Даутов, У. М.Иҙелбаев, Р. Р.Сәғитов, С. Л.Сәсәснбаев; хореография — В. В. Астахова, Гөлдәр һәм Рафаил Ишмаковтар, Э. М. Даутова һәм башҡалар.

'''2010 йылдан'''
* К. Аҡбашев «Ут күршеләр» (реж. Ф. Бәкеров, 2011)
* М. Бураҡаева «Мин һайлаған яҙмыш» (реж. А. Йыһаншин, 2011)
* Б. Бикбай «Ҡоҙаса», музыкаль комедия (реж. А. Йыһаншин, 2012);
* М. Фәйзи «Аҫылйәр», музыкаль комедия (реж. А. Йыһаншин, 2013);
* А. Камю «Калигула» (реж. А. Йыһаншин, 2014)
* Т. Миңнулин «Ай булмаһа, йондоҙ бар…», драма (реж. А. Йыһаншин, 2014);
* Б. Васильев «Ә таңдар бында тыныс…», драма (реж. Ф.Кәримов, 2015);
* И. Абдуллин «Тиле йәшлек», романтик комедия (реж. З. Сөләймәнов, 2015);
* Н. Птушкина «Аҙашҡан ҡунаҡ», комедия (реж. И. Валиев, 2016?);
* Н. Шор «Приключения с огнем», әкиәт (реж. Ю. Саубанова, 2016);
* В. Сигарев «Чума XXIвека@zhizni.NET», драма (реж. А. Зарипов, 2016);
* Ф. Г. Лорка «Бернарда Альба йорто», драма (реж. З. Сөләймәнов, 2016);
* М. Фәйзи «Ғәлиәбаныу», музыкаль комедия (реж. Н. Ирсаева, 2016);
* И. Йомағолов «Һөйәрҙәргә ҡапҡан», комедия (реж. А. Зарипов, 2017);
* Р. Наҙарғолова «Ҡоҙағый», драма (Г. Ильясова, 2017)
* М. Ҡунафин «Люксембургҡа барып ҡайтҡансы…», фантасмагория (реж. А. Зарипов, 2017);
* Д. Сәлихов «Ҡатын түгел — аждаһа!», комедия (реж. И. Валиев, 2017);
* М. Кәрим «Өс таған», драма (реж. А. Федоров, 2017);
* В. Н. Гоголь «Көйһөҙ кейәү», комедия (реж. М.Соколов, 2017);
* В. Жуковский «Сказка о купце и его работнике Балде», әкиәт (реж. А. Зарипов, 2017);
* С. Астраханцев «Маленькая история о Маленьком Муке», әкиәт;
* Р. Кинйәбаев «Аһ, ошо ғашиҡтарҙы…», драма (реж. Г. Ильясова, 2018);
* В. Константинов, Б.Рацер «Ҡарауыл! Атай өйләнә!», комедия (реж. М. Күлбаев, 2018);
* М. Буранғолов «Буранғолов. Ашҡаҙар», драма, (реж. З. Сөләймәнов, 2018);
* М. Задорнов «Килдең, киттең, хуш, байғош», комедия (реж. А. Зарипов, 2019);
* С. Ильясов «Биғылый» (Беглый), реаль тарих (реж. А. Әбүшахманов, 2019);
* «По колено в золоте, по локоть в серебре», әкиәт (реж. А. Зарипов, 2018);;
* А. Хәкимов «Ҡуштирәк», бер мәл ауылда, (реж. А. Зарипов, 2019);
* М. Кәрим «Ҡыҙ урлау», комедия (реж. Р. Хәкимов, 2019);
* В. Шукшин «Атты ектем, айға осам» (реж. Э. Двинских (Мәскәү), 2019);
* М. Кәрим «Ай тотолған төндә», трагедия (реж. С. Потапов (Яҡутстан), 2019);
* З. Сөләймәнов «Алдар и царевна Несмеяна», әкиәт (реж. З. Сөләймәнов, 2019)
* Н. Блок «#КирапростиАртема», йәштәр өсөн пьеса (реж. З. Сөләймәнов, 2019)

Ҡуйыусы рәссамдар — Ҡ. Чораев, Л. Сөләймәнова, Г. Скоморохов (Мәскәү), Э. Әсәҙуллина; костюмдар буйынса рәссам — Н. Юганова, С. Г. Аслаева, В. Хайзрахманова; музыкаль биҙәлеш — С. Сәсәнбаев, У. Иҙелбаев, И. Яхин, В. Ғафаров; хореография — С. Асҡарова, И. Филиппова, А. Дорн, Д. Амангилдина.

==== Актёрҙар составы ====
Үҙаллы асылған Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театрҙың художество етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреат Гөлдәр Ильясова һәм күренекле башҡорт актёры һәм драматургы Илшат Йомағолов артистар туплай башлай. Иң тәүгеләрҙән булып театрға эшкә хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Кинйәбикә Исламғолова һәм Рауил һәм Рәфиға Ғәлиндар, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Таһир Исҡәндәров киләләр&lt;ref name=&quot;Стәрлетамаҡ театры&quot; /&gt;. Артистар труппаһы Филарит һәм Ниса Бәкеровтар, Илһам һәм Физалиә Рахимовтар, А. Р.Хөсәйенов, Х. Г. Яруллин, Азамат һәм Зөлфиә Хәлиловтар иҫәбенә тулыландырыла — улар тәүгеләрҙән булып яңы театрға үҙ өлөшөн индергән шәхестәр. 1990-сы йылдар аҙағында актёрҙар составына А. К.Әхмәҙуллин, Ф. Я.Ғөбәйҙуллина, Ш. И. Дилмөхәмәтова, А. Ш. Зөбәйҙуллина, Р. Х. Ҡоҙашева, Ә.Ҡ. Йәнбәков һәм башҡалар инә. 2000-сы йылдарҙың башында И. И. Баймырҙин, З. Ф. Сөләймәнов, А. Ф. Вилданова, А. Х.Шәһиев киләләр. Артистар сафтары Ю. А. Ғәләүетдинова, М. М. Зөбәйеров, А. С. Ишмөхәмәтов, Р. Я. Сынбулатов, А. Я. Туҡтаров кеүек һәләтле артистар менән тулыландырыла.

Бөгөнгө көндә театр үҙенең профессиональ актёрҙар составы менән дан тота. Бында республикала киң билдәлелек яулаған сәхнә оҫталары ижад итә — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары — Рафиға һәм Рауил Галидар, Ниса Бәкерова, Физалиә Рәхимова, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары — Илһам Рәхимов, Зөлфиә Хәлилова, Фәим Әхмәтйәнов, Ләйсән Каримова, Илфир Баймырҙин. Ижади традицияларҙы талантлы драма артистары дауам итә — Резеда Әмәкәсова, Рафиҡ Хәсәнов, Айгөл Зөбәйҙуллина, Гөлнара Йәрмеева, Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина, Илгиз Әҡимбәтов, Таһир Фәтҡуллин, Зиләрә Юлтаева, Марат Зөбәйеров, Гөлъемеш Ибраһимова, Әлиә Зарипова, Рәсил Сынбулатов, Ҡәҙриә Акбаева һәм башҡалар&lt;ref name=&quot;Республиканские порталы&quot; /&gt;. Театр сәнғәтен һөйөүселәрен йәлеп итеү маҡсатында театр Башҡорт республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт институты менән тығыҙ бәйләнештәр булдырған.
 
Театр сәхнә тормошона үҙ ғүмерен бағышлаған, тамашасы һөйөүен яулаған талантлы актёрҙарҙы иҫтән сығармай, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары [[Бәкеров Филарит Абдулғәзим улы|Филарит Бәкеров]], [[Яруллин Хәмит Ғатаулла улы|Хәмит Яруллин]], [[Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы|Әсғәт Йәнбәков]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары Рәмзиә Ҡоҙашева, Илдар Сафин Һәм [[Хәлилов Азамат Самат улы|Азамат Хәлилов]]тарға арналған Хәтер кисәләрен даими үткәреп тора.

Милли театры үҫеше өсөн актёр һәм драматург Илшат Йомағоловтың өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Төрлө йылдарҙа театрҙа уның пьесалары буйынса спектаклдәр ҡуйылды («Буш сәңгелдәк», «Һине юғалтҡым килмәй» «Һөйәрҙәргә ҡапҡан» һәм башҡалар).

== Театрҙың ҡаҙаныштары. Фестивалдәр, конкурстар ==
Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт театрына 2016 йылда 25 йыл тулды. Ошо арауыҡта театр Башҡортостан Республикаһының танылған профессиональ театрҙарының береһе булып китә. Үҙенең уникаллеге арҡаһында театр тамашасылар һөйөүен яуланы, республиканың театр һөйөүселәре яғынан ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы.

Театр — күп кенә республика һәм халыҡ-ара конкурстары һәм фестивалдәре лауреаты.

* 1994 йыл — «Театраль яҙы» республика фестивалендә Флорид Буляковтың пьесаһы буйынса ҡуйылған «Онотолған доға» спектакле Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була;
* 1999 йыл «Андижан яҙы» фестивалендә (Үзбәкстан Республикаһы) ижади коллективтың сәхнә сәнғәте ҙур баһа ала;
* 2002 йыл — Халыҡ-ара «Театр сәнғәте аша үҙ-ара аңлашыу күперҙәре» (Ҡыргыҙстан Республикаһы) фестивалендә ҡатнаша;
* 2003, 2005 йылдар «Театраль яҙы» фестивалендә, 2004 йылда «Башҡортостандың бәләкәй ҡалалары театрҙары» фестивалендә ҡатнашыу коллективҡа ҙур уңыштар алып килә;
* 2008 йыл — «Колонсак» республика балалар спектаклдәре фестивалендә театр Илшат Йомағолов әкиәте буйынса ҡуйылған «Тылсымлы моң» спектакле Гран-приға лайыҡ була;
* 2008 йылдың декабрендә театр «Белоруссияла Башҡортостан мәҙәниәте көндәрендә» республика исеменән сығыш яһай;
* 2009 йыл — «Театраль яҙы» республика фестивалендә Флорид Бүләковтың пьесаһы буйынса ҡуйылған «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме» спектакле (реж. А. Йыһаншин) «Өмөт», «Иң яҡшы сценография», «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роль» номинацияларҙа еңеү яулай;
* 2009 йыл — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең 90 йәшенә арналаған республика фестивалендә «Ҡыҙ урлау» комедияһы дипломға лайыҡ була (Өфө ҡалаһы);
* 2009 йыл — «Наурыҙ» Халыҡ-ара фестивалендә (Стамбул, Анкара ҡалалры, Төркиә) I һәм II дәрәжә дипломына лайыҡ була;
* 2010 йыл — «Мең тын алыш — бер тауыш» III Халыҡ-ара төрки халыҡтарының театраль фестивалендә (Конья ҡалаһы, Төркиә) М. Бураҡаеваның «Үҙем һайлаған яҙмыш» спектакле дипломға лайыҡ була (Конья ҡалаһы, Төркиә)&lt;ref name=&quot;Стәрлетамаҡ театры&quot; /&gt;;
* 2010 йыл — Башҡорт драматургияһы республика фестивалендә Флорид Бүләковтың пьесаһы буйынса «Мәскәү-Васютки» спектакле (реж. А. Йыһаншин) Гран-приға лайыҡ була һәм дүрт номинацияла еңеү яулай: «Иң яҡшы драматургия», «Иң яҡшы режиссура», «Иң яҡшы сценография», «Иң яҡшы актёр дуэты»&lt;ref name=&quot;Стәрлетамаҡ театры&quot; /&gt;;
* 2011 йыл — III Бөтә Рәсәй «Ремесло» йәш режиссура фестивалдендә «Мәскәү-Васютки» спектакле «Иң яҡшы спектакль» тип таныла;
* 2011 йыл — «Төрки халыҡтарҙың мәҙәни мираҫы» халыҡ-ара фәнни конференцияһы һәм фестивалендә ҡатнаша (Ашхабад ҡалаһы, Төркмәнстан);
* 2011 йыл — Хужа Насретдин исемендәге халыҡ-ара төрки халыҡтары театраль фестивале (Төркиә, 2011)
* 2012 йыл — «Мәскәү-Васютки спектакле» V Халыҡ-ара төрки телле театрҙар «Туғанлык» фестивалендә Гран-приға лайыҡ була;
* 2012 йыл — «Исабәков донъяһы» халыҡ-ара театраль фестивалендә «Апай» спектакле (реж. З. Сөләймәнов) менән сығыш яһай (Ҡаҙағстан, 2012);
* 2012 йыл «Веселая кулиса» Республика фестивалендә I урын яулай;
* 2013 йыл — З. Сөләймәновтың «Бойся равнодушия» пьесаһы буйынса спектакль Башҡортостан Республикаһында наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Федераль хеҙмәте идаралығының почетлы грамотаһы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Республиканские порталы&quot; /&gt;;
* 2019 йыл — «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивалендә М. Кәрим әҙәре буйынса ҡуйылған «Өс таған» спектакле Гран-приға лайыҡ булды һәм өс номинация буйынса еңеүсе тип табылды — «Иң яҡшы спектакль» (режиссёр А. Федоров), «Иң яҡшы сценография» (А. Федоров, Л. Сөләймәнова); «Иң яҡшы икенсе пландағы ҡатын-ҡыҙ роле» (Ниса Бәкерова);
* 2019 йыл — XIV халыҡ-ара «Наурыҙ» төрки халыҡтары театр фестивалендә «Өс таған» спектакле менән уңышлы сығыш яһай (Ҡаҙан).

Театр ижады менән [[Санкт-Петербург]], [[Силәбе]], [[Екатеринбург]], [[Ҡазан (ҡала)|Ҡазан]], [[Яр Саллы]], [[Златоуст]], [[Мейәс]], [[Ырымбур]], [[Орск]] тамашасылары яҡшы таныш. Ижади труппалар [[Франция]], [[Япония]], [[Бельгия]],[[Төркиә]] һәм башҡа яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә гастролдә булды.

=== Художество етәкселәре һәм режиссёрҙары ===
* Г. М. Ильясова (1990—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе һәм баш режиссёры)
* А. Н. Зиганшин (2009 — баш режиссёр, в 2012—2014 — художество етәксеһе)
* А. Зарипов (баш режиссёр, 2018 йылдан — художество етәксеһе)
* З. Ф. Сөләймәнов (ҡуйыусы режиссёр, 2018 йылдан — баш режиссёр)

=== Директорҙары ===
* А. Е. Полянкин (1990—1992)
* Ф. К. Үтәғолов (1992)
* А. Р. Хөсәйенов (1992—1996)
* В. М. Солтанғолов (2002—2004)
* Ф. Ә. Сөләймәнов (ваҡытлыса вазифаны башҡарыусы; 2005),
* Т. Т. Исҡәндәров (2006—2012),
* Р. И. Ишмуллин (2013),
* Ғ. Л. Һәйетҡолов (2014—2015)
* Х. З. Әбдрәхимов (2016 йылдан)

== Театр киностудияһы ==
«Күңелле йәшәйбеҙ» телевизион проекты авторы — кинорежиссёр ''Руслан Юлтаев''.
Актёрҙар Башҡортостан халҡына «Күңелле йәшәйбеҙ» юмористик тележурналы аша киң аудиторияға билдәле&lt;ref name=&quot;Республиканские порталы&quot; /&gt;. Аҙна һайын БСТ каналынан күрһәтелгән юмористик тележурналдан тыш, театр актёрҙары халыҡҡа театр киностудияһында төшөрөлгән нәфис фильмдарҙағы тормошсан ролдәре аша таныш: «Бәхет ҡошо», «Сируси», «Күршеләр» күп сериялы фильмдар, Бөйөк Еңеүгә арналған ҡыҫҡа метражлы фильмдар — «Өс хат» һәм «Внеклассный урок». «Өс хат» фильмын «Башҡортостан» киностудияһы Стәрлетамаҡ дәүләт театраль-концерт берләшмәһе ярҙамында ижад итте. Шулай уҡ театр актёрҙары «Башҡортостан» киностудияһы төшөргән фильмдарҙа әүҙем ҡатнаша («Ике күрше», «Беренсе республика» һәм башҡалар).

=== Фестивалдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнышыу ===
''«Өс хат» күп кенә халыҡ-ара кинофестивалдәре лауреаты:
''
* XXI Халыҡ-ара «Радонеж» кино һәм телепрограммалар фестивале (Мәскәү ҡалаһы) «Уйын фильмы өсөн жюри махсус жюри призы»&lt;ref&gt;[https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ Фильм «Три письма» киностудии «Башкортостан» получил приз международного кинофестиваля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609094238/https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ |date=2019-06-09 }}&lt;/ref&gt;
* XXV Халыҡ-ара «Золотой Витязь» Кинофорумы (Севастополь ҡалаһы) — уйын тулы метражлы фильмы номинацияһында «Актёр ансамбле өсөн диплом»;
* XIII Халыҡ-ара «Лучезарный ангел» кинофестивале (Мәскәү ҡалаһы) — «Милли кинематографты үҫтереү өсөн» Махсус жюри Дипломы
* VI Йәштәр халыҡ-ара «Свет миру» кинофестивале (Тутаев, Рыбинск, Ярославль, Углич, Переславль-Залесский ҡалалары) — «1 дәрәжә Диплом» һәм «Махсус жюри призы»;
* IV Бөтә Рәсәй «SKEY-CINEMA» кинофестивале (Тамбов ҡалаһы) — «Лучший полнометражный фильм»;
* «КИНОГЛАЗ-2016» кинофестивале (Серпухов ҡалаһы) — Уйын кино номинацияһында «III дәрәдә Диплом»;
* IV Халыҡ-ара «Защитники Отечества» патриотик кино фестивале (Ҡаҙан ҡалыһы) — «Оригиналь жанр сиселеше өсөн» Махсус жюри призы;
* VIII «За!» кинофестивале (Силәбе ҡалаһы) — «Иң яҡшы сценарий эше өсөн»;
* Халыҡ-ара «MEDIAWAVE» кино һәм музыка фестивале (Венгрия);
* XIII Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фестивале (Мәскәү өлкәһе, Волокамск ҡалаһы);
* III ҡыҫҡа метражлы фильмдар «Перерыв на кино» фестивале (Санкт-Петербург ҡалаһы) — Гран-при, 10 Европа илдәре буйынса «2017 — Европа гастролдәрендә» ҡатнашыусы;
* XXV Халыҡ-ара «Алые паруса» балалар кинофестивале (Ҡырым, «Артек») — Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм;
* IX Чебоксар Халыҡ-ара кинофестиваль (Чебоксар ҡалаһы);
* II Халыҡ-ара «Көмөш Акбузат» милли һәм этник кино фестивале (Өфө ҡалаһы);
* I Бөтә Рәсәй «Моё отечество» кинофестивале (Череповец ҡалаһы);
* XXII Халыҡ-ара «Кино детям» фестивале (Һамар ҡалаһы) — ;
* II Бөтә Сыуаш «АСАМ» кинофестивале (Чебоксар ҡалаһы) — «Халыҡтарҙы өйрәнеүҙә кино йоғонтоһо» — «Төрки кино» конкурстан тыш программа&lt;ref&gt;[https://vk.com/tko_sterlitamak?w=wall-152618761_4540] Фильм ТРИ ПИСЬМА лауреат многих международных кинофестивалей&lt;/ref&gt;.

''«Внеклассный урок» фильмы халыҡ-ара кинофестивалдәре лауреаты''

* XXV Халыҡ-ара «Алые паруса Артека» балалар кинофестивале (Ҡырым, Артек) — «Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильмы» номинацияһында еңеүсе&lt;ref&gt;[https://shubino-video.ru/2018/10/26/vneklassnyiy-urok/ Внеклассный урок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609120700/https://shubino-video.ru/2018/10/26/vneklassnyiy-urok/ |date=2019-06-09 }}&lt;/ref&gt;
* Халыҡ-ара «SKEY-CINEMA» кинофестивале (Мәскәү ҡалаһы) — Иң яҡшы тулы метражлы фильм
* V Халыҡ-ара «Ноль плюс» кинофестивале (Төмән ҡалаһы) — Региональ тулы метражлы фильмы Рәсәй махсус конкурсы номинацияһында Иң яҡшы фильм
* X «Золотые аплодисменты!» кинофестивале (Силәбе ҡалаһы) — Иң яҡшы тулы метражлы фильм&lt;ref&gt;https://vk.com/tko_sterlitamak?w=wall-152618761_4532 Внеклассный урок БСТ-ла&lt;/ref&gt;

== Былар ҡыҙыҡлы ==
* 1919 йылда Стәрлетамаҡта Башҡорт драма театры барлыҡҡа килә. Театр билдәле фольклорсы һәм драматург Мөхәмәтша Буранғоловтың «Ашҡаҙар»  пьеса буйынса ҡуйылған спектакль менән асыла. Өс йылдан әлеге театр Өфөгә күсә. 2019 йылдың ноябрендә М. Буранғоловтың 130 йыллығына, Башҡортостан Республикаһының  һәм беренсе башҡорт театрының 100 йыллығына Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә ҡабаттан «Ашҡаҙар» пьесаһы ҡуйыла (сәхнә версияһы Г. Саламатова, реж. З. Сөләймәнов).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mknprb.ru/?part_id=313&amp;news_id=164 Сайт министерства культуры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113140622/http://www.mknprb.ru/?part_id=313&amp;news_id=164 |date=2012-01-13 }}
* [https://vk.com/tko_sterlitamak  Стерлитамакское театрально-концертное объединение]
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12905-st-rletama-bash-ort-drama-teatry СТӘРЛЕТАМАҠ БАШҠОРТ ДРАМА ТЕАТРЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608065353/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12905-st-rletama-bash-ort-drama-teatry |date=2019-06-08 }}
* [https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ Фильм «Три письма» киностудии «Башкортостан» получил приз международного кинофестиваля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609094238/https://mgazeta.com/news/film-tri-pisma-kinostudii-bashkortostan-vnov-pokoril-moskvu/ |date=2019-06-09 }}
* [https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/716/ Государственное бюджетное учреждение культуры и искусства Республики Башкортостан Стерлитамакское государственное театрально — концертное объединение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609132543/https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/716/ |date=2019-06-09 }}
{{Башҡортостан театрҙары}}

[[Категория:Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]]</text>
      <sha1>cqpohaov7w4xcbuknjn9emscuc52t1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11750</id>
    <revision>
      <id>1307389</id>
      <parentid>1306674</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8973" sha1="h5bfr1lvhlx71yc9h5poirt371ba21g" xml:space="preserve">{{Айыҡ ауыл}}
{{ТП-Рәсәй|Сәләх
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сәләх
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg =  | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg =  | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 161
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453693
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227822004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сәләх''' ({{lang-ru|Саляхово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453693, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227822004.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||177||90||87||50,8||49,1
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||172||75||97||43,6||56,4
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||215||90||125||41,9||58,1
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||165||84||81||50,9||49,1
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||142||66||76||46,5||53,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||168||77||91||45,8||54,2
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||161||76||85||47,2||52,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 100 км

== Урамдары ==
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Мортаев урамы ({{lang-ru|Муртаева (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/023/000055.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ауылға [[1926 йыл]]да [https://bashenc.online/ru/articles/107413/?ysclid=muqfskkw9s510979926 А. Рәмов] һәм Сәләх Мортаев [[Үрге Ғәле]] ауылының 14 кешеһе менән нигеҙ һалған һәм уның исеме менән аталған&lt;ref&gt;[https://www.komandirovka.ru/cities/salyahovo/#anchor_map Командировка.ру]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктура ==
* Башланғыс мәктәп
* Фельдшер-акушерлыҡ пункты
* Клуб&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/salyahovo/t/12128 Деревня Саляхово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208100625/http://wiki02.ru/encyclopedia/salyahovo/t/12128 |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* Сәләхтә — яңы медицина пункты&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-18/s-l-ht-ya-y-meditsina-punkty-2734614] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240808201125/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-18/s-l-ht-ya-y-meditsina-punkty-2734614 |date=2024-08-08 }}&lt;/ref&gt;
* Күңел көҫәгән шөғөл&lt;ref&gt;[https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2020-08-07/k-el-k-g-n-sh-l-94785] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127041913/https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2020-08-07/k-el-k-g-n-sh-l-94785 |date=2023-01-27 }}&lt;/ref&gt;
* Хоккейҙы гүзәл заттар ҙа уйнай&lt;ref&gt;[https://haibh.ru/articles/sport/2022-01-17/hokkey-y-g-z-l-zattar-a-uynay-2656805 Хәйбулла хәбәрҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240416102959/https://haibh.ru/articles/sport/2022-01-17/hokkey-y-g-z-l-zattar-a-uynay-2656805 |date=2024-04-16 }}&lt;/ref&gt;
* Ир һүҙе — ил һүҙе&lt;ref&gt;[https://hakmar.ru/articles/vatan-a-ynda/2021-02-24/ir-e-il-e-1184452 Һаҡмар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204215129/https://hakmar.ru/articles/vatan-a-ynda/2021-02-24/ir-e-il-e-1184452 |date=2022-12-04 }}&lt;/ref&gt;
* Мотал Рәмов&lt;ref&gt;[http://www.ye02.ru/litra/10386-mergenm-sabysh-aty-bula-tormosh-yulym-byge-mayany.html «Ғүмергенәм сабыш аты булһа, Тормош юлым — бәйге майҙаны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202123345/https://www.ye02.ru/litra/10386-mergenm-sabysh-aty-bula-tormosh-yulym-byge-mayany.html |date=2023-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Сайттар ==
* Сәләх ауылында мәсет асылды&lt;ref&gt;[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/news/374464/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Линиза Солтанова — «Ник матур беҙҙең ауыл?»/ Клип&lt;ref&gt;[https://vk.com/video-42018193_456239025]&lt;/ref&gt;
* Сәләх. «Айыҡ ауыл»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=TqMXsD0_LX4 Саляхово. Трезвое село.]&lt;/ref&gt;
* Сәләх. «Айыҡ ауыл»&lt;ref&gt;[https://vk.com/video-42018193_456239053 Презентация д. Саляхово]&lt;/ref&gt;

== Сәләх ауылы һөйләше ==
Әбделмәнов Филүз Илмир улы. Йылайыр районы Сәләх ауылы һөйләше&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf 147 — 155-се биттәр]&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>h5bfr1lvhlx71yc9h5poirt371ba21g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рослебен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29492</id>
    <revision>
      <id>1307401</id>
      <parentid>1272035</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Roßleben.png]] → [[File:DEU Roßleben (Roßleben-Wiehe) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1307401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5370" sha1="rmnp4xhn8xcn3epbu9mn3dclcz6mrsd" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Рослебен 
 |төп исеме                                         = Roßleben 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Roßleben (Roßleben-Wiehe) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 3 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Райнер Хойхель&lt;br/&gt;([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 33,42  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 119  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 5540 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6571 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF (элек: ART) 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 061 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.stadt-rossleben.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Рослебен''' ({{lang-de|Roßleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса ҡалала 5540 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 33,42 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF (элек: ART). 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.stadt-rossleben.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907014325/http://www.stadt-rossleben.de/ |date=2015-09-07 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>rmnp4xhn8xcn3epbu9mn3dclcz6mrsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Сардиния</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43582</id>
    <revision>
      <id>1307378</id>
      <parentid>1307356</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg]] → [[File:Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>1307378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="575" sha1="nwdog6k805h3rnmnpe1f6x2m7or22d7" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Сардиния
| flag alias = Bandiera ufficiale RAS.svg
| variant = {{{variant|}}}
| flag alias-1017 = Flag of the Italian region Sardinia.svg
| flag alias-1571 = Savoie flag.svg
| flag alias-1728 = War Ensign of the Savoyard States (1783-1802).gif
| flag alias-1848 = Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg
| flag alias-1861= Flag of Italy (1861-1946).svg
| var1 = 1017
| var2 = 1571
| var3 = 1728
| var4 = 1848
| var5 = 1861
}}</text>
      <sha1>nwdog6k805h3rnmnpe1f6x2m7or22d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Сардинское королевство</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43583</id>
    <revision>
      <id>1307379</id>
      <parentid>201859</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg]] → [[File:Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>1307379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="1mnzrg7kl6f0ms7hlf763vco44qv5y9" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Сардинское королевство
| flag alias = Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg
}}</text>
      <sha1>1mnzrg7kl6f0ms7hlf763vco44qv5y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләхетдин Әйүби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59657</id>
    <revision>
      <id>1307390</id>
      <parentid>1302560</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21254" sha1="32nrmj4q2vc472echajy2ngdloon84i" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя      = Сәләхетдин Йософ бине Әйүб
| оригинал имени   = {{lang-ar|'''صلاح الدين يوسف ابن ايوب'''}}
| изображение         = Portrait of Saladin (before A.D. 1185; short).jpg
| описание изображения            = 
| ширина    = 
| должность          = [[Мысыр]] солтаны
|флаг                = Flag of Ayyubid Dynasty.svg 
| порядок            = 
| периодначало       = [[1174]] й.
| периодконец =  1193—1193, [[4 март]]
| предшественник  = титул барлыҡҡа килгән
| преемник = [[Ғәзиз Усман бине Сәләхетдин]]
|должность_2 =  [[вәзир|Бөйөк вәзир]], [[Мысыр]]
| флаг_2 = Rectangular green flag.svg
|периодначало_2 =  [[1169]], [[23 март]]
|периодконец_2 = [[1174]]
|предшественник_2 = [[Әсәҙетдин Шеркүһ]]
| дата рождения = 1137–1138
| место рождения = Тикрит, [[Ираҡ]]
| дата смерти = 4.3.1193
| место смерти = {{МестоСмерти|Дамаск|Сүриәлә}}, [[Әйүбиҙәр|Әйүбиҙәр Империяһы]]
| вероисповедание = [[Ислам]], [[сөнни]]
| похоронен = Өмәйиҙәр, [[Димәшҡ]], ([[Сүриә]])
| род = Әйүбиҙәр
| отец = Нәжметдин Әйүб
| мать =
| супруг =
| супруга =
| дети =
| викисклад = Saladin
}}

'''Сәләхетдин Әйүби''' ({{lang-ar|'''صلاح الدين يوسف ابن ايوب'''}}; тыуған: 1137—1138, Тикрит — 4 март 1193, [[Дамаск|Димәшҡ]]) — [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] солтаны, талантлы полководец, [[XII быуат]]та [[ислам|мосолмандар]] башлығы. [[Әйүбиҙәр]] династияһына баш һалған, улар заманында [[Мысыр]]ға, [[Сүриә]]гә, [[Ираҡ]]ҡа, [[Хижаз]]ға һәм [[Йәмән]]гә идара иткән.

Европала, исеме улай булмаһа ла, Саладин булараҡ билдәле. ''Сәләх әд-Дин'' — ул [[Ғәрәп исеме|лаҡап]] — тәҡүәлекте белдерә&lt;ref&gt;H. A. R. Gibb, «The Rise of Saladin», in ''A History of the Crusades'', vol. 1: The First Hundred Years, ed. Kenneth M. Setton (University of Wisconsin Press, 1969). p. 563.&lt;/ref&gt;. Мәликтең ысын исеме — Йософ ибн Әйүб (Йософ,Әйүп улы).

Әйүб дәүләтенә нигеҙ һалыусы (хәҙерге Мысыр, Сирия, Ливан, Фәләстән, Урду ерҙәре) Сәләхетдин, &quot;Раушания&quot; кабиләһе шәйехе (рәйесе) Нәжметдин Әйүбтең улы, 1138 йылда тыуа. Үҙен бөтөнләйе менән ғилем дә фәнгә бағышлай, ләкин яҙмыш уны һуғыш майҙанына сығара.

Нуретдин Ҙәни исемле сәрғәскәр сиреүендә бик мөһим бурыс ала. Башлаған һәр бер эшен еренә еткереп үтәүҙе үҙенә ғәҙәт итеп алған Сәләхетдин ҡыҫҡа ваҡыт эсендә юғары мәртәбәләргә эйә була һәм батша титулын ала. Оҙаҡ та үтмәй, үҙ биләмәләренең бәйһеҙлеген иғлан итә, дәүләт сиктәрен көсәйтеү эшенә керешә. Шулай итеп, тарих хаслылар (тәре йөрөтөүселәр) ғәскәрҙәренә ҡаршы тау кеүек ныҡ тора алырлыҡ ҡаһарманын әҙерләй. Сәләхетдин хаслы сиреүҙәре менән беренсе тапҡыр 1160 йылдар аҙағында осраша. Шунан һуң вафатына тиклем яҙмыш уны бер ҙә хаслыларға ҡаршы көрәш майҙанына сығара ҡушыла. Ул, ярһыған диңгеҙҙең тулҡындары кеүек, Көнбайыштан бертуҡтауһыҙ әйтергә мөмкин ябырылып килгән христиан ғәскәренән изге ҡала Кодты (Иерусалимды) һәм үҙ дәүләтен һаҡлау э-э-эй яҡлауҙы Аллаһ тарафынан яҙылған бер бурыс кеүек ҡабул итә һәм уны бөтә булған ихласлығы менән үтә.

Бихисап хаслы һөжүмдәрен кире ҡаҡҡанда, хаталарҙы тап тар-мар иткән һуғыштарҙа беренсе Сәләхетдиндең аҡылы, белеме, алдан күрә белеүе, талантлы ғәскәр башлығы булыуы күп тапҡыр иҫбатлана. Германия, Франция, Англия һәм башҡа христиан дәүләттәре ни тиклем генә тапҡыр Кодты мосолмандар ҡулынан тартып алабыҙ тип килһәләр дә, алдарына еңеп булмай торған ғәскәр башлығы Сәләхетдин сыға. Һөҙөмтәлә хаслы рыцарҙарҙың еңелеп табан ялтыратыуҙар ғәҙәти хәлгә әйләнә.

==Сәләх әд-Дин солтандың ғүмер юлы тарихы теҙмәһе ==

* 1138- Месопотамия төбәгендәге Тикрит  ауылына донъяға килә 
* 1164, 1167-1168 -Мысырҙа яулап алыу яуҙарында ҡатнаша. Тәре һуғыштарына ҡаршы алыштарҙа ла көрәшә. 
* 1169- Мысыр хәлифенең вәзире (министры) итеп тәғәйенләнә.  
* 1171- Мысырҙағы [[Фатимиҙар хәлифәлеге]]н буйһондороп, Әйүбиҙәр  дәүләтенең нигеҙен һала.
* 1174- [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] хәлифәһе әл-Мостаҙи Сәләх әд-Дингә [[солтан]] вазифаһы бирә. Сәләх әд-Дин  [[Дамаск]] (Шам) ҡалаһын яулай.
* 1182- Хәлебте буйһондора.
* 1186- Жәзирәне яулап ала.
* 1187- [[Ҡайруан]]ды тулыһынса буйһондора.
* 1187- Хиттин төбәгендә тәре йөрөтөүселәрҙе тар-мар итеп,  Ҡотдосто ала.
* 1188-1189- Сәләх әд-Диндең етәкселегендә Сүриә менән Фәләстин тәре йөрөтөүселәрҙән тулыһынса азат ителә.  
* 1189-1192- Өсөнсө тәре һуғышына ҡаршы мосолмандар хәрәкәтенә етәкселек итә.
* 1192- Англия Короле Ричард I Арыҫлан Йөрәк Сәләх әд-Диндән еңелә, артабан улар бер-береһен ихтирам итеп, бик яҡшы мөнәсәбәттә була.
* 1193- Сүриәлә Дамаск ҡалаһында доньянан үтә.

== Ғаиләһе ==

Имад әд-дин һүҙҙәренә ярашлы, Сәләх әд-дин 1174 йылда Мысырҙы ташлап киткәнсе, биш улға атай булып өлгөрә. 1170 йылда тыуған Әл-Афҙал - уның өлкән улы  һәм 1172 йылда тыуған Әл-Әзиз Усман ибн Йософ (Усман]) Сәләх әд-дин менән Сүриә бергә китә. Өсөнсө улы, Әл-Ғази Заһир, һуңынан Алеппо хакимы була. Әл-Афҙалдың  әсәһе 1177 йылда йәнә бер бала таба.

Ҡалғашанди мәғлүмәтенә ярашлы, 1178 йылда Сәләх әд-диндең ун икенсе улы тыуа, шул уҡ ваҡытта Имад әд-дин исемлегендә  уныһы етенсе бала тип күрһәтелә.

Сәләх әд-Диндең  17 улы һәм бер ҡыҙы булған тип һанала. Әйүбиҙәрҙең тарихсыһы ''Ибн Кәсир''әҫәрендә бирелгән исемлектә күренгәнсә уның балаларының исемдәре ошолай булған &lt;ref&gt;İbn Kesîr, El Bıdaye Ve´n-Nihaye, Çağrı Yayınlar,&lt;/ref&gt;

* Афҙал Нуреддин Әбү Хәсән Али (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - 1170, июнь -  1225, июнь),  Дамаск әмире (1193-1196)
* Әзиз (Ғәзиз) Имадеддин Фәтих Ғосман  Әбүл (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1172, ғинуар -  1198, ноябрь),Әйүбиҙәр  Мысыр солтаны (1193-1198)
* Зафир Мозафареддин Әбүл Ғәббәс Хызыр   (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1173 апрелендә)
* Заһир Гияседдин Әбү Мансур   Ғази (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1173, апрель - 1216, октябрь ) Алеппо әйүбиҙәр әмире (1193-1216)
* Ғәзиз Фәтхетдин Әбү Яҡуп Исхаҡ  (тыуған урыны -Дамаск), (тыуған йылы - 1174)
* Нәжмеддин Әбүл Фәтих Мәсуд  (тыуған урыны - Дамаск), (тыуған йылы - 1175)
* Ағар Шәрәфеддин Әбү Йософ Яҡуп  (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1176)
* Заһир Мөжиреддин Әбү Сөләймән Дауыт,   (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1177)
* Мозаффар Ҡотбеддин Әбүл Фаҙыл Муса (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - 1177)
* Әшрәф Мүиззеддин Әбү Абдулла Мөхәммәт  (тыуған урыны -Дамаск), (тыуған йылы - 1179)
* Мүхсин Заһиреддин Әбүл Ғәббәс Әхмәт (тыуған урыны -  Мысыр), (тыуған йылы - Бер мең бер йөҙ һикһән) 
* Мүғәззәм Фәхреддин Әбү Мансур  Тураншаһ (тыуған урыны -  Мысыр), (тыуған йылы - 1181 июль, 1260 ) 
* Ғәлиб Нусайреддин Әбүл Фәтх Мәликшаһ  (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1182) 
* Рүҡнеддин Әбү Сәйед Әйүб (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1182) 
* Мансур Әбү  Бәкер (тыуған урыны -  Һарран), (тыуған йылы - 1193) 
* Мәрүән Нусайреддин (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1193) 
* Шади (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1193 ) 
* Мунисә: ире - мәлик Камил бин Абдил.

== Сәләх әд-Диндең хәҙерге заманда иҫтәлеге ==
[[Файл:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|250 px|Сәләх әд-Диндең төрбәһе [[Дамаск]], [[Сүриә]].]]
[[Файл:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|left|200px|Сәләх әд-Дин һәйкәле. Дамаск]]
Сәләх әд-Дин, тәре йөрөтөүселәргә иң ҙур ҡаршылыҡ күрһәтеүсе, шул уҡ ваҡытта христиан Европаһында үҙенең рыцарь сифаттары өсөн ҙур хөрмәт ҡаҙана: яуҙа батырлығы һәм еңелгән дошмандарына ҡарата мәрхәмәтлелеге сифаты менән яулай ул ихтирамды. Тәре йөрөтөүселәрҙең төп юлбашсыларының береһе инглиз короле [[Ричард I Арыҫлан Йөрәк]] хатта уны дуҫ тиберәк тә атай.

Сәләх әд-Дин идара иткән осорҙа иң  тәүге булып һүрәтләгән авторҙарҙың береһе - ''Әбү Шам әл-Мәҡдиси''.

Сәләх әд-Дин [[Сәддам Хөсәйен]]дең кумиры була, сөнки үҙе лә уның кеүек [[Тикрит]]та,  [[Тигр|Тигр йылғаһы]] буйында донъяға килгән; Сәддаме осоронда [[Ираҡ]]та Сәләх әд-Диндең [[шәхес культы]] хөкөм һөрә.

Сәләх әд-Динде хәҙерге киң масса мәҙәниәте лә ситтә ҡалдырмай, [[фильм]]дар һәм [[компьютер|компьютер уйындары]] персонажы булып сығыш яһай.  Киң йәмәғәт мәҙәниәтендә Сәләх әд-Дин полководец һәм Өсөнсө Тәре һуғышында  сарациндар башлығы итеп күрһәтелә, шул уҡ ваҡытта уның башҡа данлы еңеүҙәре лә әҙ булмаған.   Сәләх әд-Дин персонажы  «Царство небесное» фильмында ла бар([[2005]], режиссёр Ридли Скотт,  Саладина ролендә — Һәсән  Массуд).

Саладин (Сәләх әд-Диндең заманса ҡушаматы) компьютер уйындарына ла йыш ҡына килеп инә: мәҫәлән, [[Age of Empires II: The Age of Kings|Age of Empires II]] һәм [[Stronghold Crusader]],  [[Stronghold Crusader]]. «[[Assassin’s Creed (игра)|Assassin’s Creed]]» компьютер уйынында Сәләх әд-Дин үҙе күренмәй, мәгәр урам һөрәнселәре уның исемен йыш телгә ала. Шулай уҡ Саладин  [[Civilization IV]], [[Sid Meier’s Civilization VI|Civilization VI]], [[Stronghold Crusader]] һәм [[Medieval II: Total War — Kingdoms|Medieval II: Total War: Kingdoms]] уйындарында ла персонаж итеп алынған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга|автор=Баха ад-Дин Абу-л-Махасин Йусуф ибн Рафии ибн Тамим|заглавие=Саладин: Победитель крестоносцев / Пер. с араб.|оригинал=النوادر السلطانية و المحاسن اليوسفية|ответственный=|издание=|место=СПб|издательство=Диля|год=2009|страницы=|страниц=432|isbn2=|тираж=1000|isbn=978-5-88503-890-4}}
* Усама ибн Мункыз. Книга назидания. Пг., 1922 (переизд.: Москва, 1958).
* {{книга
 |автор         = Альбер Шамдор
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Саладин: благородный герой ислама
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = Перевод с французского Е. В. Кулешовой
 |издание       = 
 |место         = {{СПб.}}
 |издательство  = Евразия
 |год           = 2004
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 346
 |серия         = Clio
 |isbn          = 5-8071-0158-8
 |тираж         = 2000
}}
* {{книга
 |автор         = Александр Владимирский
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Великий Саладин. Царство небесное
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = {{М.}}
 |издательство  = Яуза, Эксмо
 |год           = 2013
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 544
 |серия         = Гении власти
 |isbn          = 978-5-699-66993-6
 |тираж         = 2500
}}
* ''Петр Люкимсон.'' Саладин. — М.: Молодая гвардия, 2016. — 335 с. — (Жизнь замечательных людей). — 4000 экз. — [[Служебная:BookSources/9785699669936|ISBN 978-5-235-03922-6]].

== Сығанаҡтар ==
* {{cite book|author=[[Baha ad-Din]] ibn Shaddad|Bahā' al-Dīn Ibn Shaddād|year=2002|title=The Rare and Excellent History of Saladin|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-3381-6}}
*  {{cite book|last=Bowman|first=Alan K.|year=1986|title=Egypt After the Pharaohs|url=https://archive.org/details/egyptafterpharao00bowm_0}}
*  {{cite book|last=Gabrieli|first=Francesco|authorlink=Francesco Gabrieli|translator=E.J. Costello|year=1984|title=Arab Historians of the Crusades|publisher=Routledge &amp; Kegan Paul|isbn=978-0-710-20235-2}}
*  {{cite book|last=Gibb|first= H.A.R.|year=1973|title=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din|url=https://archive.org/details/lifeofsaladinbas0000gibb|publisher= [[Clarendon Press]]|isbn=978-0-86356-928-9}}
*  {{cite book|last=Gillingham|first= John|year=1999|chapter=Richard I|title=Yale English Monarchs|publisher=Yale University Press}}
*  {{cite book|last=Grousset|first=Rene|year=1970|title=The Epic of the Crusades|url=https://archive.org/details/epicofcrusades0000grou|location=New York|ublisher=Orion Press}}
*  {{cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|year=2007|title=Saladin: Hero of Islam|publisher=Pen &amp; Sword|isbn=1-84415-499-8}}
* {{cite book|author=[[Imad ad-Din al-Isfahani]]|editor=C. Landberg|year=1888|title=Conquête de la Syrie et de la Palestine par Salâh ed-dîn|publisher=Brill}}
*  {{cite book|last=Lane-Poole|first=Stanley|year=1898|title=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem|url=https://archive.org/details/saladinandfallk01lanegoog|publisher=Putnam}}
* {{cite book|last=Lyons|first=M. C. |coauthors=D.E.P. Jackson|year=1982|title=Saladin: the Politics of the Holy War|url=https://archive.org/details/saladinpoliticso0000lyon|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-31739-9}}
*  {{cite book|last=Minorsky|first= V.|year=1957|title=Studies in Caucasian history|publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book|last=Reston|first=James|year=2001|title=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade|url=https://archive.org/details/warriorsofgodric0000rest_p6s2|location=New York|publisher=Anchor Books|isbn=0-385-49562-5}}
* {{cite book|last=Runciman|first=Steven|authorlink=Steven Runciman|title=A History of the Crusades: Volume 2, The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book|last=Shahnaz |first=Husain|year=1998|title=Muslim Heroes of the Crusades|isbn=1-8979-4071-8}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html THE LIFE OF SALADIN AND THE FALL OF THE KINGDOM OF JERUSALEM (By Stanley Lane-Poole) In &quot;btm&quot; format ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html |date=2009-03-04 }}
* [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/article.php?id=17 Richard and Saladin: Warriors of the Third Crusade]
* [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Saladin. Prince of Chivalri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191721/http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php |date=2021-02-26 }}
* [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. 
* [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=2012-12-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20220627091233/https://shubino-video.ru/2015/11/25/salah-ad-din/ Исламское видео. Салахуддин аль-Аюби]

[[Категория:1137 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ираҡта тыуғандар]]
[[Категория:Мысыр хакимдары]]
[[Категория:Сүриә хакимдары]]
[[Категория:Ираҡ хакимдары]]
[[Категория:Мысыр тарихы]]
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Африка монархтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]</text>
      <sha1>32nrmj4q2vc472echajy2ngdloon84i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>16 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67762</id>
    <revision>
      <id>1307366</id>
      <parentid>1307329</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18896" sha1="qeb5e4epj3k7tvswiq7mh2179khoez5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө.
** Аҙыҡ-түлек көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө.
* {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө.
** Аллергологтар көнө.
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1919 йыл]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. 
* [[1929 йыл]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла.
* [[1964 йыл]]: [[Ҡытай]] йәҙрә ҡоралына беренсе һынау үткәрә.
* [[1983 йыл]]: «Мумий Тролль» музыкаль төркөм ойошторола.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Үҙәк телевидениеһында «Рабыня Изаура» сериалы күрһәтелә башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан.
* [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре  кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикбирҙина Руфа Харрас ҡыҙы]] (1936), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1963—1999 йылдарҙа [[Баймаҡ лицей-интернаты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1979—1992 йылдарҙа — завучы. 1980-1995 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1985) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1979) атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Башҡортостан уҡытыусыларының V сезы делегаты (1967). Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан.
* [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм  Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1994), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), педагог, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенең физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006),  эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. 
* [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау  отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан.
* [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан  
* [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан.
* [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1854 йыл]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры.
* [[1863 йыл]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы.
* [[1888 йыл]]: Юджин О’Нил, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] драматургы.
* [[1908 йыл]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
* [[1948 йыл]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»).
* [[1961 йыл]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы.
* [[1968 йыл]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы.
* [[1970 йыл]]: Андрей Тихонов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм [[тренер]]ы.
* [[1972 йыл]]: Дарюс Каспарайтис, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1774 йыл]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры.
* [[1879 йыл]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К16]]
[[Категория:16 октябрь]]</text>
      <sha1>qeb5e4epj3k7tvswiq7mh2179khoez5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307367</id>
      <parentid>1307366</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ орфография</comment>
      <origin>1307367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18902" sha1="ay6ylhfdo2n33ljcd7062j454mtj5nw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө.
** Аҙыҡ-түлек көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө.
* {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө.
** Аллергологтар көнө.
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1919 йыл]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. 
* [[1929 йыл]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла.
* [[1964 йыл]]: [[Ҡытай]] йәҙрә ҡоралына беренсе һынау үткәрә.
* [[1983 йыл]]: «Мумий Тролль» музыкаль төркөм ойошторола.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Үҙәк телевидениеһында «Рабыня Изаура» сериалы күрһәтелә башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан.
* [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре  кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикбирҙина Руфа Харрас ҡыҙы]] (1936), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1963—1999 йылдарҙа [[Баймаҡ лицей-интернаты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1979—1992 йылдарҙа — завучы. 1980-1995 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1985) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1979) атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Башҡортостан уҡытыусыларының V съезы делегаты (1967). Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан.
* [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм  Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1994), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), педагог, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенең физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006),  эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. 
* [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау  отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан.
* [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан  
* [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан.
* [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1854 йыл]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры.
* [[1863 йыл]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы.
* [[1888 йыл]]: Юджин О’Нил, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] драматургы.
* [[1908 йыл]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
* [[1948 йыл]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»).
* [[1961 йыл]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы.
* [[1968 йыл]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы.
* [[1970 йыл]]: Андрей Тихонов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм [[тренер]]ы.
* [[1972 йыл]]: Дарюс Каспарайтис, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1774 йыл]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры.
* [[1879 йыл]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К16]]
[[Категория:16 октябрь]]</text>
      <sha1>ay6ylhfdo2n33ljcd7062j454mtj5nw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307368</id>
      <parentid>1307367</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19638" sha1="k06n8j3lb3b4m0w3qy4o18llz6p7gdp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө.
** Аҙыҡ-түлек көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө.
* {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө.
** Аллергологтар көнө.
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1919 йыл]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. 
* [[1929 йыл]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла.
* [[1964 йыл]]: [[Ҡытай]] йәҙрә ҡоралына беренсе һынау үткәрә.
* [[1983 йыл]]: «Мумий Тролль» музыкаль төркөм ойошторола.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Үҙәк телевидениеһында «Рабыня Изаура» сериалы күрһәтелә башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан.
* [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре  кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ерикәев Леонард Әхмәт улы]] (1926—2015), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[Нуриман районы]]ның «Красный Ключ» [[гәзит]]е мөхәррире. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры Райондың почётлы гражданы. 
* [[Бикбирҙина Руфа Харрас ҡыҙы]] (1936), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1963—1999 йылдарҙа [[Баймаҡ лицей-интернаты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1979—1992 йылдарҙа — завучы. 1980-1995 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1985) һәм Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Башҡортостан уҡытыусыларының V съезы делегаты (1967). Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан.
* [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм  Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. СССР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1994) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980), Рәсәй Федерацияһының Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), педагог, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенең физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006),  эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. 
* [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау  отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан.
* [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан  
* [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан.
* [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1854 йыл]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры.
* [[1863 йыл]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы.
* [[1888 йыл]]: Юджин О’Нил, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] драматургы.
* [[1908 йыл]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
* [[1948 йыл]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»).
* [[1961 йыл]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы.
* [[1968 йыл]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы.
* [[1970 йыл]]: Андрей Тихонов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм [[тренер]]ы.
* [[1972 йыл]]: Дарюс Каспарайтис, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1774 йыл]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры.
* [[1879 йыл]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К16]]
[[Категория:16 октябрь]]</text>
      <sha1>k06n8j3lb3b4m0w3qy4o18llz6p7gdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307369</id>
      <parentid>1307368</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19638" sha1="dnlpwu7d2dpug9ipa5rofbbjg7hdb84" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө.
** Аҙыҡ-түлек көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө.
* {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө.
** Аллергологтар көнө.
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1919 йыл]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. 
* [[1929 йыл]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла.
* [[1964 йыл]]: [[Ҡытай]] йәҙрә ҡоралына беренсе һынау үткәрә.
* [[1983 йыл]]: «Мумий Тролль» музыкаль төркөм ойошторола.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Үҙәк телевидениеһында «Рабыня Изаура» сериалы күрһәтелә башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан.
* [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре  кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ерикәев Леонард Әхмәт улы]] (1926—2015), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[Нуриман районы]]ның «Красный Ключ» [[гәзит]]е мөхәррире. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры Райондың почётлы гражданы. 
* [[Бикбирҙина Руфа Харрас ҡыҙы]] (1936), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1963—1999 йылдарҙа [[Баймаҡ лицей-интернаты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1979—1992 йылдарҙа — завучы. 1980-1995 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1985) һәм Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Башҡортостан уҡытыусыларының V съезы делегаты (1967). Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм  Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. СССР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1994) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980), Рәсәй Федерацияһының Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры. 
* [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), педагог, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенең физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006),  эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. 
* [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау  отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан.
* [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан  
* [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан.
* [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1854 йыл]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры.
* [[1863 йыл]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы.
* [[1888 йыл]]: Юджин О’Нил, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] драматургы.
* [[1908 йыл]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
* [[1948 йыл]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»).
* [[1961 йыл]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы.
* [[1968 йыл]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы.
* [[1970 йыл]]: Андрей Тихонов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм [[тренер]]ы.
* [[1972 йыл]]: Дарюс Каспарайтис, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1774 йыл]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры.
* [[1879 йыл]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К16]]
[[Категория:16 октябрь]]</text>
      <sha1>dnlpwu7d2dpug9ipa5rofbbjg7hdb84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307371</id>
      <parentid>1307369</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20035" sha1="jqwqt0zj3vei9h7ax4q7npb9pygrn1p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''16 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 289-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Икмәк]] көнө.
** Аҙыҡ-түлек көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сәләмәт туҡланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Ватикан}} [[Ватикан]]: Рим папаһын һайлау көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Иоанн Павел II көнө.
* {{Франция}} [[Франция]]: Уҡыу байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Босс (төрлө кимәл етәксе) көнө.
** Аллергологтар көнө.
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Анестезиологтар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының тәүтикшереү хеҙмәте көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Әрмән матбуғаты көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1919 йыл]]: Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] ойошторола. 
* [[1929 йыл]]: [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда хәҙерге И. П. Хатунцев исемендәге 8-се урта мәктәп асыла.
* [[1964 йыл]]: [[Ҡытай]] йәҙрә ҡоралына беренсе һынау үткәрә.
* [[1983 йыл]]: «Мумий Тролль» музыкаль төркөм ойошторола.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Үҙәк телевидениеһында «Рабыня Изаура» сериалы күрһәтелә башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Положенцев Пётр Артемьевич]] (1900—30.08.1982), [[зоолог]]-[[фән|ғалим]]. 1935—1949 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] [[уҡытыусы]]һы, [[зоология]] кафедраһы мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1944). [[РСФСР]]-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1945) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Сергиевский районы Ҡарабай ауылынан.
* [[Вәхитов Рөстәм Ринат улы]] (1970), [[Философия|философ]]-ғалим, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре  кандидаты (1996), доцент. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ерикәев Леонард Әхмәт улы]] (1926—2015), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1967—1987 йылдарҙа [[Нуриман районы]]ның «Красный Ключ» [[гәзит]]е мөхәррире. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры Райондың почётлы гражданы. 
* [[Бикбирҙина Руфа Харрас ҡыҙы]] (1936), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1963—1999 йылдарҙа [[Баймаҡ лицей-интернаты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1979—1992 йылдарҙа — завучы. 1980-1995 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1985) һәм Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Башҡортостан уҡытыусыларының V съезы делегаты (1967). Сығышы менән ошо райондың [[Темәс]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Йәнекәев Вил Ғүмәр улы]] (1936—17.10.2023), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1962—1964 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2001) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2006) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Паращенко Владимир Михайлович]] (1936—23.09.2021), инженер-ғалим. 1962 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1976 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1986 йылдан — генераль директор, 1998 йылдан — консультант, 2005 йылдан генераль директорҙың кәңәшсеһе, бер үк ваҡытта 1988–2001 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991) һәм  Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994) лауреаты. СССР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1994) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры. 
* [[Радаев Владимир Васильевич]] (1946), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. «ЗапУралТИСИЗ» акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе.
* [[Хәйретдинов Ринат Ингел улы]] (1971), педагог, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2004—2009 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала хакимиәтенең физик культура буйынса комитет рәйесе, эштәр идарасыһы, 2010 йылдан Күмертау ҡалаһының «Вымпел» спорт үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002) һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кирәев Марат Солтан улы]] (1947—2006),  эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа «Учалы-һөт» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Рәхмәтуллин Ғәлей Рәхмәтулла улы]] (1952), электромонтёр. 1972—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Сибай]] электр селтәрҙәренең [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] бүлеге электромонтёры, бер үк ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа [[Бүребай]] подстанцияһы диспетчеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2000). Сығышы менән Бүребай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажиев Рамис Хәбибйән улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. Нефть продуктарын торбанан үткәреү буйынса Урал берекмәһенең элекке баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (1948), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа [[химия]] факультеты деканы, 1996 йылдан — техник химия кафедраһы мөдире, 2000—2011 йылдарҙа — [[химик технология]] факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре (2001) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2004), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1981). [[Яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]] [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. 
* [[Зәйнетдинова Римма Әлтәф ҡыҙы]] (1948), табип. 1973 йылдан [[Дүртөйлө]] үҙәк район [[дауахана]]һының акушер-гинекологы, бүлек мөдире, баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау  отличнигы (1985). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гөлфиә Янбаева]] (1953), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм 2002 йылдың ноябрь айынан баҫманың алмаштырғыһыҙ баш мөхәррире. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]] делегаты, Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2006) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] исемендәге (2012) премиялар лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Спиридонова Мария Александровна]] (1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә булғанда СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов]] ҡалаһынан.
* [[Славинский Пётр Михайлович]] (1899—2.05.1977), дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1944) артисы. Сығышы менән [[Харьков]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костин Александр Александрович]] (1949—14.10.2011), график. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1983 йылдан [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] художество мөхәррире, 1992—2004 йылдарҙа — рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан  
* [[Тажиев Риф Рәхим улы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 1-се гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Бәширов Мусса Ғүмәр улы]] (1954), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[ӨДНТУ-ның Салауат филиалы|Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалы]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән хәҙер [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эсендә ҡалған Кесе Аллағыуат ауылынан.
* [[Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы]] 1979), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1854 йыл]]: [[Оскар Уайльд]], [[Ирландия]] шағиры.
* [[1863 йыл]]: Джозеф Остин Чемберлен, [[Англия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Лев Чугаев, [[Рәсәй империяһы]] химигы.
* [[1888 йыл]]: Юджин О’Нил, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] драматургы.
* [[1908 йыл]]: [[Әнүәр Ходжа]], [[Албания|социалистик Албанияның]] [[1944]]—[[1985]] йылдарҙағы етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
* [[1948 йыл]]: Хема Малини, [[Һиндостан]] актрисаһы («Зита һәм Гита»).
* [[1961 йыл]]: Евгений Хавтан, «Браво» төркөмө йырсыһы.
* [[1968 йыл]]: Илья Лагутенко, «Мумий Тролль» төркөмө йырсыһы.
* [[1970 йыл]]: Андрей Тихонов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм [[тренер]]ы.
* [[1972 йыл]]: Дарюс Каспарайтис, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:16 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1774 йыл]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] шағиры.
* [[1879 йыл]]: Сергей Соловьев, [[Рәсәй империяһы]] тарихсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938 йыл]]: [[Ғайнан Хәйри]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К16]]
[[Категория:16 октябрь]]</text>
      <sha1>jqwqt0zj3vei9h7ax4q7npb9pygrn1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтанов Мансур Ислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72195</id>
    <revision>
      <id>1307381</id>
      <parentid>1057395</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17704" sha1="dvzm33xf28v3ksa7niw168dky65hzfg" xml:space="preserve">{{Персона
 | имя              = Солтанов Мансур (Мөхәммәтмансур) Ислам улы 
 | изображение     =  Солтанов Мансур Ислам улы.jpg
 |Ширина           = 200px
 |описание         = Солтанов Мансур Ислам улы
 |имя при рождении = 
 |род деятельности = фольклорсы
 |дата рождения    = 25.04.1875
 |место рождения   = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Минзәлә өйәҙе]], [[Мәстей]] ауылы
 |гражданство      = {{Флагификация|Российская империя}}&lt;br /&gt; 
 |дата смерти      = 19.12.1919
 |место смерти     = {{ВБУ|Һарытау}}
 }}
{{фамилиялаш|Солтанов}}
'''Солтанов Мансур Ислам улы''' ([[25 апрель]] [[1875 йыл]] — [[19 декабрь]] [[1919 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]] [[музыка]]нты, [[флейта]]сы, фольклорсы, [[башҡорттар]]ҙан тәүге профессиональ музыкант, [[башҡорт халҡы]]ның музыкаль ижадын йыйыусы һәм өйрәнеүсе. 1906 йылдан [[Ҙур театр]] оркестры, Ҡырым симфоник оркестры музыканты, 1912 йылдан [[Һарытау]] консерваторияһы уҡытыусыһы. [[Башҡорт дворяндары]] [[Солтановтар]] нәҫеленән. 

== Биографияһы ==
Мансур (тулы исеме — Мөхәммәтмансур) Ислам улы Солтанов 1875 йылдың 25 апрелендә [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] {{ТУ|Аҡтаныш районы}}) [[Мәстей]] ауылында ([[ХХ быуат]]тың 70-се йылдарында бөткән) [[башҡорт]] дворяны [[Солтановтар]] ғаиләһендә тыуған.

[[Башҡорт]]&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Рашит Шакур|Рәшит Шәкүр]].|заглавие=Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы|ссылка=http://китапхана.рф/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf|ответственный=|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|том=|страниц=376|страницы=|isbn=5-295-02098-3|ref=|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221214534/http://xn--80aaa3ajvmw3a.xn--p1ai/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf|archivedate=2014-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ЭБЭ2013|component/content/article/2-statya/3569-sultanovy.html|Султановы|автор=[[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Хусаинов, Гайса Батыргареевич|Хөсәйенов Ғ. Б.]]'' [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1152.pdf Башҡорт дворяндары династиялары: Солтановтар, Сыртлановтар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925061454/http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1152.pdf |date=2020-09-25 }} // «[[Ватандаш]]». 2002. № 7. С. 99—122.&lt;/ref&gt;. Мансур Солтановтың исеме лә ошо уҡ арҙаҡлы шәхестәр менән бер рәттә тора. Дөрөҫ, әлеге көндәргә тиклем уның килеп еткән ғилми-ижади мираҫы күләм яғынан ҙур түгел, ләкин шәхес һәм юғары әҙерлекле белгес булараҡ та, иң тәү башлап үҙ халҡының йыр-моң байлығын профессиональ кимәлдә өйрәнеүсе сифатында ла ул тарихыбыҙҙа лайыҡлы урын алырға хаҡлы.

Мансурҙың атаһы Ислам Солтанов үҙ заманында билдәле башҡорт эшмәкәре, Өфөләге Диниә назаратының мөфтие Мөхәммәтйәр Солтанов менән бер туған була. Ислам Солтановтың икенсе ҡатынынан ике ҡыҙ, дүрт малай үҫә. Солтановтар асылда [[Өфө]]лә йәшәй, ә йәйге мәлдәрҙә тыуған ауылдарына ҡайтып, ҡымыҙ эсеп, йыр, [[ҡурай]] моңдары тыңлап, ырыуҙаштары менән аралашыу Мансурҙың күңелендә онотолмаҫлыҡ яҡты иҫтәлектәр ҡалдыра. Ғаиләлә белемгә ынтылыш, башҡорттоң милли йолаларына тоғролоҡ, музыка менән ҡыҙыҡһыныу көслө була. Ислам Солтановтың өс улы — Шәйех, Әмир һәм Яҡуп — Ырымбур кадет корпусында, ҡыҙҙары Зөһрә менән Әминә Өфөлә гимназияла уҡый. Мансур [[Өфө реаль училищеһы]]на уҡырға керә. Был йылдарҙа ул Өфө музыка һөйөүселәр йәмғиәте ағзаһы дирижер С. П. Копылов етәкселегендәге уҡыусылар оркестрының сығыштарында ҡатнаша. Училищены тамамлау менән, ғаилә традицияһы буйынса һәм, әлбиттә, дворян балаһы булараҡ, Ырымбурҙағы кадетлыҡ корпусына уҡырға инергә тейеш була. Әммә Мансур Солтанов үҙенең ғүмерен музыкаға арнарға ҡарар итә. [[1897]] йылда Мәскәү консерваторияһына уҡырға инә. Бында ул профессор В. В. Крейчмандың флейта класында шөғөлләнә. Консерваторияла Мансур шулай уҡ С. И. Танеев, Г. Э. Конюс, Н. М. Ладухин, Ф. Ф. Кенеман етәкселегендә төплө музыкаль-теоретик әҙерлек ала. Студент йылдарында ул сағыу оҫталыҡҡа өлгәшкән виртуоз флейтасы булараҡ танылыу таба, яуаплы концерттарҙа сығыш яһай. Уҡыуҙың һуңғы өс йылында исемле (И. И. Маслов исемендәге) стипендия ала. Консерваторияны [[1903]] йылда көмөш миҙал менән тамамлай. Ошо уҡ йылда Мансур Солтанов Мәскәү ҡыҙы Т. А. Фувакинаға өйләнә һәм, ҡатынының сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле, Ҡырымға китергә мәжбүр була. Әйткәндәй, [[1906]] йылда ул конкурс буйынса Мәскәүҙең Ҙур театры оркестрына ҡабул ителә. Әммә Мәскәүҙә урынлашырға тура килмәй. Ҡырымда М. Солтанов ун йылдан артыҡ симфоник оркестр составында флейтасы булараҡ сығыш яһай. Унда шулай уҡ һуңынан башҡорт халыҡ йырҙарын өйрәнеүҙә һәм башҡорт профессиональ музыкаһын үҫтереүҙә билдәле эҙ ҡалдырасаҡ А. А. Эйхенвальд (1875—1952) етәкселегендәге симфоник оркестр концерттарында ҡатнаша.

[[1912]] йылда Мансур Солтановты [[Һарытау]] консерваторияһына уҡытыусылыҡ эшенә саҡыралар. Уның артабанғы эшмәкәрлеге тулыһынса ошо уҡыу йорто менән бәйле. Консерваторияла М. Солтанов флейта, музыка теорияһы һәм сольфеджио буйынса дәрестәр алып бара, ҡаланың мәҙәниәт тормошонда ҡатнаша, флейтасы булараҡ симфоник оркестр, тынлы музыка ҡоралдары квартеты составында концерттарҙа сығыш яһай. Уға ҡала симфоник оркестрында атаҡлы композитор А. Глазунов етәкселегендә лә сығыш яһарға тура килә. Замандаштары уны етди холоҡло, яҡшы тәрбиәле кеше, талапсан педагог һәм нескә күңелле, илһамлы музыкант булараҡ хәтерләйҙәр. Уның уҡыусыларынан И. В. Салтыҡов һуңынан [[башҡорт]], [[сыуаш]], [[татар]] көйҙәрен йыйыусы музыка белгесе булараҡ киң танылыу таба. Мансур Солтанов кесе йәштән үк халыҡ көйҙәренә, ҡурай моңона оло мөхәббәт тойғоһо менән йәшәй. Тыуған яҡҡа ҡайтҡан саҡтарында, ҡурайсылар менән осрашып, йылдың-йылы бик күп көйҙәр яҙып ала. Күренекле башҡорт тел белгесе, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре Закир Шакиров уның тураһында, мәҫәлән, ошолай тип иҫкә ала:

{|
|
{{начало цитаты}}
«Мансур Ислам улы Солтановты мин тәүге тапҡыр әллә [[1914]], әллә [[1915]] йылда Аҡкүл пристанендә күрҙем. Беҙ пароход көтә инек, миңә Ҡазанға, ә уға Һарытауға китергә кәрәк ине. Беҙ Кама тамағына тиклем бергә барҙыҡ. Ул башҡорттар араһынан сыҡҡан күтәренке күңелле, мәҙәниәтле матур кешеләрҙең береһе ине. Юлда барғанда ул флейтанан айырылмаҫ булды. Мин уның һеңлеләре Әминә һәм Зөһрә менән яҡындан таныш инем… Һеңлеләре һөйләүенсә, Солтанов халыҡты, уның йырын, моңон бик яратҡан. Унда башҡорт йырҙарын һәм инструменталь көйҙәрен йыйыу менән шөғөлләнгән. Был эштә уға Сәлимгәрәй Йәнтүрин булышлыҡ иткән»&lt;ref&gt;Атанова Л. П. Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора. Уфа, 1992. 140-сы бит.&lt;/ref&gt;.
{{конец цитаты}}
|}

Шулай итеп, Мансур Солтановтың ҡулында бик күп халыҡ көйҙәренең яҙмалары туплана. [[1916]] йылда ул ошо яҙмалар нигеҙендә тәүге йыйынтығын баҫтырып сығара. Йыйынтыҡтың титул битендә рус һәм төрки телдәрендә: «Башҡорт һәм татар көйләре. Нотаға салды Саратов консерваториясының мөғәллиме Мансур Султанов» тигән һүҙҙәр яҙылған. «Беренсе баҫма» тип тә билдәләнгән. Тимәк, бәләкәй күләмле айырым-айырым баҫмалар серияһы итеп уйланылған булып сыға. Әммә, үкенескә ҡаршы, тиҙҙән донъялар үҙгәреп китә, ә [[1919]] йылдың 19 декабрендә М. И. Солтанов тиф ауырыуынан вафат булып ҡала. Ауыр заманаларҙа унан ҡалған ҡулъяҙмалар юҡҡа сыға. Өҫтәүенә Мансур Ислам улының ижади эшмәкәрлеге бик һуңлап өйрәнелә башлай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, республикабыҙҙың күренекле фольклор белгесе Л. П. Атанованың тырышлығы менән 60—70-се йылдарҙа М. Солтанов тураһында аҙмы-күпме фактик материалдар йыйнала (иҫтәлектәр яҙып алына, архивтарҙан документаль сығанаҡтар өйрәнелә) һәм тәү башлап күренекле милли музыка белгесе һәм эшмәкәренең ижадын һәм тормош юлын яҡтыртҡан мәҡәләһе донъя күрә&lt;ref&gt;Народное творчество башкир. Өфө, 1976. 160—167-се биттәр.&lt;/ref&gt;.

Мансур Солтановтың «Башҡорт һәм татар көйҙәре» йыйынтығы үҙ ваҡытында рус, башҡорт һәм татар музыка йәмәғәтселеге иғтибарын йәлеп итә. Уның хаҡында «Русская музыкальная газета» (СПб., 1916, № 7) һәм «Тормош» ([[Өфө]], 1916, 4 март) гәзите яҙып сыға. Йыйынтыҡҡа индерелгән ун көйҙөң тәүге икеһе — «Салауат» тураһындағы башҡорт халыҡ көйҙәренең киң танылған варианттары. Артабан тарихи башҡорт халыҡ көйө «Каруанһарай» (№ 3), дүртенсе итеп «Көйөргәҙе» көйө урынлаштырылған. 5-се көй «Ҡарлығанҡай» тип атала. Был әҫәр «Ҡарғалы көйө» (№ 9) һәм «Омский» (№ 10) тигән көй менән бер үк типта булһа кәрәк. 6-сы көйҙөң исемен «Кәбән өҫтө» тип уҡырға мөмкин. 7-се көй — «Уңған ирҙәр». Л. П. Атанова уны жанр йәһәтенән марш тип атай һәм башҡорт халҡының тарихи «Бүгәсәү» йәки «Оло юл» («Оло юлдың туҙаны») көйҙәре менән оҡшаш, тип иҫәпләй. «Еҙнәкәй» (№ 8) иһә, шул уҡ авторҙың фекеренсә, башҡорттоң етеҙ темплы типик ҡыҫҡа көй өлгөһө. «Мансур Солтанов, — тип билдәләй Л. П. Атанова, — үҙенең барлығы ун ғына көйҙән торған кескенә йыйынтығында үҙ дәүерендәге инструменталь халыҡ музыкаһының репертуар өлгөһөн биреүгә өлгәшкән. Халыҡ көйҙәрен һәм уларҙы башҡарыу үҙенсәлеген билдәләү йәһәтенән М. Солтанов юғары профессиональ культураға өлгәшкән музыка белгесе һәм башҡарыусы булараҡ күҙ алдына баҫа. Йыйынтыҡҡа ингән көйҙәр, жанр күҙлегенән төрлө һәм яңғыраштары менән индивидуаль булыуҙарына ҡарамаҫтан, күбеһенсә дөйөм интонацион-ритмик үҙенсәлектәре, башҡарыу манераһының уртаҡлығы йәһәтенән айырылып тора. Шуның өсөн дә М. Солтановтың йыйынтығы XX быуат баштарындағы [[башҡорт]] музыка фольклорының ҡиммәтле бер ҡомартҡыһы иҫәпләнә». Бынан бер быуат элек үк махсус юғары белемле күренекле профессиональ музыкант, халҡыбыҙҙың музыкаль фольклорын йыйыусы булып танылған Мансур Ислам улы Солтановтың исеме милли мәҙәниәтебеҙ тарихында ғәйәт күркәм урында тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Әҙәбиәт: Атанова Л. П. Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора. — Уфа. 1992. — 138—144-се биттәр;
* Юмагузин В. Мансур Солтанов — первый профессиональный музыкант из башкир // Ватандаш. 1996. — № 2. — 168—173-сө биттәр.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12876-soltanov-mansur-islam-uly|Солтанов Мансур Ислам улы}}
* [https://web.archive.org/web/20160305050341/http://wiki02.ru/encyclopedia/Sultanov_Mansur_Islamovich/t/13507 Солтанов Мансур Ислам улы]
* {{Арҙаҡлы башҡорттар}}

[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Солтановтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]</text>
      <sha1>dvzm33xf28v3ksa7niw168dky65hzfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тонтортүз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73788</id>
    <revision>
      <id>1307399</id>
      <parentid>1305244</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23507" sha1="lmdnflutc0wucb1u243o1cvv4klaggo" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй| Тонтортүз
 |статус =
 |башҡортса исеме =
 |төп исеме =
 |ил =
 |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG
 |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_deg = 57 |lat_min = 3 |lat_sec = 23.91  |lon_deg = 55 |lon_min = 35 |lon_sec = 38.05 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
 |CoordAddon  =  |CoordScale = 
 |ЯндексКарта  = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Пермь крайы
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Барҙы районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = ауыл советы
 |урынлашыу = Елпачиха
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = 
 |башлыҡ = 
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 277 
  |иҫәп алыу йылы = 2010
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 
|милли состав    = [[башҡорттар]]
  |конфессия составы = мосолмандар
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = +6
 |DST                     =
 |почта индексы = 618161 
 |почта индекстары = 
 | коды = +7 34261
 |автомобиль коды = 59, 81, 159
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 57204819004 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Тонтортүз''' (''Тонтортамаҡ, Тауауыл''&lt;ref&gt;{{Атайсал|страницы = 366}}&lt;/ref&gt;; {{lang-ru|Усть-Тунтор}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Елпачиха ауыл биләмәһе]]нә керә.  Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204819004.

Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

== Халыҡ һаны ==
[[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 277 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 115 ир һәм  162 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда ауылда 336 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&amp;id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&amp;id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдың тарихы ==
Усть-Тунтор ауылы Тауауыл, Усман исемдәре аҫтында ла билдәле булған&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot;&gt;Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.&lt;/ref&gt;. 

1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 69 йортонда 219 ир һәм 208 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;. 1834 йылда 100 йортта 277 ир һәм 255 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 133 йортта 425 ир һәм 367 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;. 

Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;. 

Усть-Тунтор (Тауауыл) [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында]] ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Batyrkay_Itkinin/t/1560 Батыркай Иткинин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305043318/http://wiki02.ru/encyclopedia/Batyrkay_Itkinin/t/1560 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 Мы — гайнинские башкиры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192328/http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; — [[Батырҡай Иткинин]]дың тыуған ауылы&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;. 

1839 йылда йорт старшинаһы вазифаһын 52-йәшлек зауряд-хорунжий, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны Каһарман Кәрәй улы Аширов башҡарған&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;.

Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
{|
|
{{Начало скрытого блока
 |Заголовок = Башкиры д. Усть-Тунторово по VIII ревизии 1834 г.   
 |Фон_заголовка = #ccc
}}
&lt;blockquote&gt;
# Салимзян Тугумов 82 лет, сын Аким Салимзянов, отставной есаул 49 лет, сыновья Гамалитдин 27 (сын Шайхудислам 2), Низаметдин 11, Хазиб 9 лет. 
# Габдулгазиз Сафаров 78 лет, умер в 1823 г., сыновья Файзулла 55, умер в 1826 г. (сыновья Насибулла 40, Зайнулла 2), Нугуман 27 лет. 
# Мухаметсадык Файзуллин 47 лет, сыновья Мухаметша 1 месяца, умер, Хуснутдин 6 лет. 
# Музафар Файзуллин 33 лет, сын Муфарах 8 лет. 
# Рахматулла Габдулгазизов 72 лет, сын Габдушафик 13, умер в 1822 г., брат Ахмат 37, умер в 1826 г. (сын Сибагатулла 24). 
# Габдулхалик Рахматуллин 37 лет. 
# Габдулкадыр Рахматуллин 34 лет. 
# Валиулла Габдулгазизов 53, сыновья Габидулла 23, Гайдулла 22 лет. 
# Хабибулла Газизов 29 лет, причислен в д. Танып в 1833 г. 
# Габидулла Газизов 40 лет, сын Губайдулла 2 месяцев. 
# Губайдулла Газизов 40 лет, мулла, умер в 1833 г. 
# Кидрач Табашев 68 лет, сын Габдулманнаф 30 (сыновья Абдулкадир 6 лет, Габдулмугин 1 неделя). 
# Габдулварис Кидрачев 41 года. 
# Пятидесятник Габдевагап Кидрачев 37 лет, сыновья Габдулханнан 11, Габдулвагас 3, Габдулназип 1 месяца. 
# Ахтам Табашов 53 лет, сыновья Хабибулла 12, Ибатулла 28 (сыновья Гизатулла 2, Зайнулла 1 месяца), Хайрулла 16 лет. 
# Абдылнасир Муртазин 60 лет, сыновья Мухамет 27, Мухаметхан 6 месяцев, брат Канзафар 42 лет. 
# Мухаметсадык Габдулнасыров 31 года, сын Мухаметвали 2 месяцев. 
# Муса Гузаиров 43, сыновья Назмитдин 7, Хибабутдин 6 месяцев. 
# Насибулла Габдулсалимов 50 лет, сыновья Зиганша 23, Давлетша 12, Мухаметша 5 лет. 
# Ягуда Надеев 73 лет. 
# Габдуликсан Надеев 68 лет, сыновья Фазитдин 30, Габдулхасан 27 (сыновья Гаптусабар 5, Габдулгафис 3, Фазгабдин 1 года). 
# Тухватулла Магдеев 41 года, сын Ханбухуз 1 года. 
# Габдрахман Хамзин 65, умер в 1821 г., сын Гаптусалим 43 (сыновья Мухамадгалим Файзулихсан 22, Ишмухамет 20 лет). 
# Габдулгафур Абдрахманов 50 лет, сыновья Абдулвасик 15, Габдулнафик 13, Ахтарей 6, Гайнитдин 4, Гайнулла 1 год. 
# Бакый Смаков 59, умер в 1818 г., Музафар 36 (сын Валимухамед 18 лет). 
# Абдулхай Имашев 20 лет, причислен в д. Кудашево в 1833 г. 
# Муамадьян Бакиев 22 лет, причислен в д. Кудашево в 1833 г. 
# Музамин Абдрахманов 45 лет, сын Хасытдин 7 лет. 
# Афиша Гумеров 65 лет, сыновья Бахтияр 34 лет (сыновья Мухамедьяр 4, Галяутдин 1), Габидулла 31 (сыновья Ахматша 2, Хайритдин 1 месяца), брат Мухтар 54 лет, умер в 1818 г. 
# Пятидесятник Макадий Гумаров 38 лет. 
# Габдулхалик Нафишкин 28 лет, брат Багаман 24, на поселении с 1817г. 
# Багаутдин Рафиков 45 лет, брат Шайбан Рафиков 16 лет, причислен в д. Искирево в 1825 г. 
# Габдулфалик Имашев 36 лет. 
# Аблукаим Имашев 34 лет, сын Шагувалей 2, брат Касплат Имашев 14, умер в 1822 г. 
# Ишбулат Имашев 27 лет, сын Габдулкадир 7 лет. 
# Салават Бакиев 49 лет, сыновья Кадармат 22, Тазитдин 20, брат Валиакбар 15 лет, в отлучке с 1832 г. 
# Гализитдин Салаватов 25 лет. 
# Абдулман Халилов 60 лет, умер в 1826 г., брат Тимербай 68, сыновья Ибатулла 17, Абдулнасыр 7 лет. 
# Яркай Халилов 44 лет, умер в 1824 г., сыновья Гибадулла 16, Багаутдин 11, брат Габдулвалей 37 лет, умер в 1817 г. 
# Темяс Халилов 41 года. 
# Сафигулла Мадьяров 22 лет, на поселении с 1817 г. 
# Файзулла Мусалимов 52 лет, сын Исматулла 43 (сыновья Фазлыахмат 7, Сафиахмат 7, Валиахмат 5, Валимухамат 1 года). 
# Зайнитдин Файзуллин 36 лет, сын Ахмадьян 1 года, племянник Зайнулла Ямалитдинов 22 лет. 
#  Факирдин Ракаев 51 года, сын Манниш 13, крещен, подворник Багаутдин 10 лет. 
# Сайфулла Мусалимов 47 лет, сын Хабибулла 30 лет. 
# Халит Мурасев 42 лет, сын Габдулвасик 5 лет. Мухат Валитов 14 лет, умер в 1824 г. 
# Мукай Акбашев 70 лет, умер в 1824 г., сын Зюван 58 (сын Сибагатулла 16 лет). 
# Фаткулла Мукаев 32 лет, сын Галиулла 6 месяцев, причислен в д. Ишменево в 1825 г. 
# Насибулла Мукаев 48 лет, сыновья Гайнулла 22, Халимулла 16, Абдулханнан 12 лет. 
# Хамидулла Зюбанов 34, сыновья Валиахмат 4, Ахматзарип 2 лет. 
# Хабибулла Букаев 43 лет, сыновья Нигматулла 12, Фарухшат 9, Багаутдин 6, Хасватулла 1 года. 
# Мухтар Суютов 30, умер в 1826 г., сын Габидулла 36 (сыновья Гайнулла 10, Галиулла 7, Муфарах 7 лет, переведен в 7-ю юрту). 
# Калимулла Мухтасаров 29, сыновья Зинатулла 9, Валиулла 6 лет. 
# Музафар Абдулвахизов 19 лет, причислен в д. Кудашево в 1833 г. 
# Абдулваний Абдулвахизов 32 лет, брат Габдулнафик 23, подворник Габдулгазиз Салимьянов 60 лет. 
# Гибадулла Габдулкаримов 26 лет. 
# Маргази Сафаргулов 60, сын Шагивалей 5 лет. 
# Расул Салимзянов 55 лет, сын Мабашар 11 лет. 
# Хайрзаман Расулев 33, сын Фазитдин 8, брат Ардуан 21 года. 
# Хайбулла Галикаев 39 лет, сыновья Ахмадей 20, Хамидулла 11, Гайнатдин 6 лет, Ишихитдин 1 неделя. 
# Рахматулла Галикаев 34 лет, сын Шагабитдин 12 лет. 
# Насибулла Габдулкаримов 21 года, причислен в д. Кудашево. 
# Габдынасыр Масутов 45 лет, сыновья Зайнулла 8, Гаядулла 22, Гамимталип 15 лет. 
# Габдулкарим Тапаев 65 лет, умер в 1824 г., сын Габдулвалей 55 (сыновья Таховый 8, Ахмадей 6 месяцев, умер в 1818 г.). 
# Резван Зайнюшев 61 года, сыновья Багаутдин 10, Ибрагим 8, Сахаутдин 5, Хамаитдин 2 лет. 
# Гилматдин Резванов 42 лет, сыновья Фарукшан 13, Гайнитдин 5, Хавсарбатыр 6 месяцев. 
# Апуш Зайнюшев 37 лет, сын Гамалитдин 6 лет, брат Ибаниямин 47 лет. 
# Мухаметамин Зайнюшев 25 лет, умер в 1832 г., сыновья Махадян 22, Гальман 20, Абдулвалим 16, Давлетша 13, Велемша 11, Надырша 8 лет. 
# Мухаметрахим Габдулмурзаев 37 лет, Габдрахим 34 (сыновья Насритдин 6, Хузянурдин 6 месяцев), Сафиулла 22 лет. 
# Гадельша Мухаметов 48 лет. 
# Самир Муртазин 61 года, умер в 1824 г., сыновья Самитдин 47 (сыновья Хайритдин 25, Назмитдин 23), Шагабутдин 12 лет. 
# Сайфутдин Самиров 36, сыновья Шайхитдин 4, Галимша 1 год. 
# Габдрахим Атяков 81 года, брат Абдуллатип 54 (сын Сагдый 22 года). 
# Пятидесятник Зиннур Айтяков 34 лет, сын Сахабитдин 8 лет. 
# Габдулзялил Баширов 75 лет, сын Гаптизяпар 44 (сыновья Гумар 20, Усман 13, Гали 9 лет). 
# Хабибулла Баширов 68 лет, сыновья Бастамий 22, Гамалитдин 13 лет. 
# Габдулмугис Абдулкаримов 25 лет, причислен в д. Шлыково в 1827 г. 
# Шамсутдин Салимзянов 39 лет, причислен в д. Искирево в 1825 г. 
# Габдрашит Яппаров, хорунжий, 43 лет. 
# Хасамутдин Салимзянов 53 лет, сыновья Фатхитдин, Абубакир причислены в д. Кудашево в 1833 г. 
# Мавлют Мартизин 55 лет, сыновья Хабибулла 22, Губайдулла 14, подворник Габдуллатип Самигуров 57 лет. 
# Абдулвахит Сайфулмулюков 56 лет, сын Габдулганей (сыновья Абдулвалей 6, Габдулвагас 5 лет, Байрамгул 1 неделя). 
# Фараутдин Габдулвахизов 33 лет, сын Ибрагим 13, племянник Фаруазитдин 3 лет, умер в 1830 г. 
# Зайнагабдин Сайфулмулюков 47 лет, сыновья Зялялитдин 27, Камалитдин 12, умер в 1828 г., Шаяхмат 22 лет. 
# Валиулла Зайнагабдинов 32 лет. 
# Абдулхамит Зайнагабдинов 41 года, сыновья Музавар 9, умер в 1826 г., Хурмакай 22 лет. 
# Шакмай Миной 69 лет, сын Ибрагим 13 лет, умер в 1818 г. 
# Смагил Шамкаев 39 лет, сыновья Идрис 13, Муфарах 10, Габдулгалим 6, Габдулхаким 2 лет. 
# Исках Шамкаев 36 лет. 
# Тазитдин Батминов 45, сыновья Галимзалит 13, Мухамадияр 2 лет, Галазитдин Мукминов 23 лет, переписан сего кантона в 5-ю юрту д. Бардабаш в 1823 г. 
# Зайнагабдин Сайфутдинов 40 лет, сын Гайнитдин 2 года. 
# Набиулла Сайфутдинов 38, сыновья Вальдан 15, Зайнулла 10, Шаймахамат 4, Хабибулла 1 года. 
# Зайнитдин Сайфутдинов 29 лет. 
# Габдулмусавир Хамзин 63 лет, сын Сибатулла 3, умер в 1821 г. 
# Галиулла Мусавиров 36 лет, сын Галимша 5 лет. 
# Абляись Хамзин 60 лет, сыновья Габдулфаис 16, умер в 1831 г., Муккадар 24, Абдулхалик 22, Шайхатар 18, Абдулфатах 9 лет. 
# Игатысам Абляисов 31 года, сын Мухаматзариф 6 месяцев. 
# Калимулла Нурвагитдинов 35, сын Гамамитдин 1 года. 
# Мухаматрахим Камиев 47, сыновья Муфасал 11, Фазяхисат 7 лет. 
# Мухаматдин Камиев 44 лет. 
# Хасан Сафаров 85, внук Габдулвагап Валишин 51 года. Шагимардан Валишин 30 лет, причислен в д. Искирево в 1819 г., сын Габтусабит 5 лет, умер в 1822 г. 
# Насибулла Валишин 25 лет, умер в 1824 г., сыновья Асатулла 15, Мухаматша 13 лет. 
# Гаптусатар Валишин 42 лет, сыновья Вильдан 18, Хайрулла 11, Сунагатулла 8, Хаясутин 6, Хаппухузя 4 лет, Хайритдин 1 года. 
# Миннюш Валишин 37, сыновья Абдулманап 8, Габдулмузип 6 месяцев. 
# Габит Шарипов 42 лет, брат Гибадулла 18 лет, умер в 1826 г. 
# Фаварис Мухаматкаримов 56, сыновья Изатулла 24, Асадулла 16 лет. 
# Азмухан Азимбаев 47, сыновья Гимаматдин 15, Фарвазитдин 5 лет. 
# Губайдулла Байрамов 45 лет, причислен в д. Искирево в 1820 г. 
# Абдулла Байрамов 45, сыновья Гимамутдин 15, Камалетдин 4 года. 
# Рахматулла Гумаров 41 года, сыновья Сибагатулла 20, Салим 9, Сабит 5, Абдулвасык 2 лет. 
# Хамидулла Мухаматкаримов 32 лет, сыновья Фархатдин 3, Шахритдин 1, брат Нигматулла 24 лет. 
В д. Усть-Тунторово мужского пола. 277, женского — 255 душ.&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;
{{Конец скрытого блока}}
|}

== Ауылдың билдәле шәхестәре ==
* [[Батырҡай Иткинин]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе.
* Ҡаһарман Кәрәй улы Аширов — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны.
* [[Сәйфулла Сәйҙәшев]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, мулла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}}

{{Барҙы районы}}

[[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>lmdnflutc0wucb1u243o1cvv4klaggo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ураҙғолов Рәлис Ришат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75654</id>
    <revision>
      <id>1307405</id>
      <parentid>1058515</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12907" sha1="qtsacxm3kdg6czqcfzc5vcotn6ypyow" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Рәлис Ураҙғолов
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Ураҙғолов Рәлис Ришат улы
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 10.01.1965
 |Тыуған урыны      = {{ТыуғанУрыны|Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы районында}} [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылы
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = яҙыусы, журналист. 2007 йылдан — [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]] хәбәрсеһе 
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = проза
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = ''«Тамуҡ юлы»'' (хикәйә) — 2000 йыл
 |Премиялары        =  [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1995)
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}

''' Ураҙғолов Рәлис Ришат улы ''' ([[10 ғинуар]] [[1965 йыл]]) — [[башҡорт]] журналисы, яҙыусы, [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар (1993) һәм Яҙыусылар союздары (2002) ағзаһы, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995).

== Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Рәлис Ришат улы Ураҙғолов 1965 йылдың 10 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылында тыуған. 1996 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған.
* 1983—1985 йылдар — Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеү.
* 1985—1987 йылдар — [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры.
* 1992—1993 йылдар — «Хеҙмәт даны» [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район гәзитендә хәбәрсе, бүлек мөдире.
* 1993—2000 йылдар — [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]]ндә хәбәрсе, бүлек мөдире.
* 2000—2006 йылдар — [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]] хәбәрсеһе.
* 2006—2007 йылдар — [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]]ның публицистика бүлеге редакторы.
* 2007 йылдан — «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе.

== Ижады ==
Рәлис Ураҙғолов үҙен отҡор һүҙле һәм тос фекерле журналист итеп танытты. Республика һәм илебеҙ йәштәренең көнүҙәк проблемаларына арналған темаларға яҙылған һәм [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]]ндә баҫылған публицистик материалдары һәм очерктары өсөн ул 1995 йылда Башҡортостан Журналистар союзының [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге премияһына лайыҡ булды.

Республиканың төп ижтимағи-сәйәси гәзите [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]]дың хеҙмәткәре булараҡ, тәжрибәле журналист иҡтисад, ауыл хужалығы, экология һәм башҡа халыҡты борсоған темаларға яҙыуын дауам итә.

Йыйылған тормош тәжрибәһе һәм бай материалдары Рәлис Ураҙғоловты әҙәби ижадҡа алып килә лә инде. Уның «Тамуҡ юлы» исемле тәүге хикәйәһе 2000 йылда нәшер ителгән «Ярҙағы таштар» коллектив йыйынтыҡта донъя күрә. Ә 2004 йылда йәш яҙыусы «Бормалы яҙмыштар» тип аталған үҙенең хикәйәләр йыйынтығын сығара. 2008 йылда баҫылған «Аслыҡ» романы әҙиптең ҙур күләмле тәүге әҫәре булды, һәм уны төрлө быуын китап уҡыусылар бик йылы ҡабул итте. Гәзит-журнал биттәрендә Рәлис Ураҙғоловтың ижад емеше тураһында тәнҡитселәр һәм әҙәбиәт белгестәре, шулай уҡ ыңғай фекер әйтелде. Мәҫәлән, [[Башҡорт теле|башҡорт тел]] белгесе, филология фәндәре докторы [[Сәйетбатталов Ғәли Ғәлиевич|Ғәли Сәйетбатталов]] әҙиптең әҫәрҙәре тураһында үҙенең күп томлы «Башҡорт теле» тип исемләнгән монографик хеҙмәтендә түбәндәгеләрҙе яҙа: «Рəлис Ураҙғолов уҙған ХХ быуаттың һикһəненсе йылдарында журналистикаға, əҙəбиəткə килде. Ул халыҡтың йəнле һөйлəү телен дə, башҡорт əҙəби телен дə яҡшы белə. Əҙип художестволы ижад процесында əсə теленең төп һүҙлек фондын да, һүҙлек составын да, тасуирлау-һүрəтлəү сараларын да оҫта ҡуллана». Ғәлим билдәләүенсә, автор халыҡтың йəнле һөйлəү стилен дə иғтибарҙан ситтə ҡалдырмай. Əҫəрҙəр теленең морфологик үҙенсəлектəре уның ижад процесында башҡорт теленең һүҙ төркөмдəрен үҙенең маҡсатына ярашлы рəүештə файҙаланыуын күрһәтә. Яҙыусының əҫəрҙəрен төрлө морфологик берəмектəр биҙəп тора. Ябай һөйлəм синтаксисы Рəлис Ураҙғоловтың һүҙ оҫтаһы булыуын дәлилләй, уның фекерлəү ҡеүəһе синтаксиста айырыуса асыҡ күренə. Яҙыусы үҙенең əҫəрҙəрен яҙғанда телəк һөйлəмдəрҙе иғтибарҙан ситтə ҡалдырмай.

Бик күп ҡәләмдәштәренән айырмалы рəүештə, әҙип художестволы ижад процесында инеш һөйлəмде оҫта ҡуллана. Ул шулай уҡ хəҙерге башҡорт əҙəби телендə билдәле булған ун дүрт төрлө эйəрсəн һөйлəмдең алты формаһын, өйрәнелгән биш төрлө ҡатмарлы синтаксик конструкцияларҙың өсөһөн бик уңышлы файҙалана.

Шулай итеп, фән докторы, яҙыусының романы һәм хикәйәләре телен фәнни күҙлектән төплө итеп тикшергәндән һуң, «Рəлис Ураҙғоловтың əҫəрҙəре [[башҡорт әҙәбиәте]]н, публицистикаһын һəм əҙəби телебеҙҙе артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай» тип автор өсөн ҡәҙерле булған ыңғай һығымта яһай.

Бөгөнгө көндә журналист—яҙыусы Рәлис Ураҙғолов матбуғаттағы көндәлек хеҙмәте менән бер рәттән яңы проза әҫәрҙәре өҫтөндә эшләй.

== Әҫәрҙәре ==
* Тамуҡ юлы: Хикәйә. — «Ярҙағы таштар» (коллектив йыйынтыҡ). — Өфө: Китап, 2000. — бит.
* Бормалы яҙмыштар: Хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2004. — бит.
* Аслыҡ: Роман. — Өфө: Китап, 2008. — бит.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1995).

== Әҙип һәм уның әҫәрҙәре хаҡында ==
* [[Аҙнағолов Рафаэль Ғәйнетдин улы|Рафаэль Аҙнағолов]]. &quot;Аслыҡ&quot;тағы байлыҡ. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]] — [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12223-aslytay-bayly.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612095944/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12223-aslytay-bayly.html |date=2017-06-12 }}
* Талғын аҡҡан йылға. ([[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Салауат Әбүзәров]]тың әҙип менән әңгәмәһе). [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]] — [http://bashgazet.ru/obshestvo/16321-talyn-aan-yyla.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308094702/http://bashgazet.ru/obshestvo/16321-talyn-aan-yyla.html |date=2016-03-08 }}
* [http://lcph.bashedu.ru/publications/saidbattalov_9.pdf [[Сәйетбатталов Ғәли Ғәлиевич|Ғ. Ғ. Сәйетбатталов]]. Башҡорт теле. 9 том, 290—296 биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417145109/http://lcph.bashedu.ru/publications/saidbattalov_9.pdf |date=2018-04-17 }}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashgazet.ru/red.html «Башҡортостан» гәзитенең рәсми сайты. Редакция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224155422/http://bashgazet.ru/red.html |date=2014-12-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20210721105139/http://wiki02.ru/encyclopedia/Urazgulov_Ralis_Rishatovich/t/14692 Башкортостан. Энциклопедия. Уразгулов Ралис Ришатович]{{ref-ru}}
* [http://www.slideshare.net/tutmanov/ss-12081523 Литературная карта Башкирии. Писатели земли Кармаскалинской…]{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/693530/ Журнал «Бельские просторы» опубликовал роман «Голод» Ралиса Уразгулова и итоги конкурса «Прокруст»]{{ref-ru}}

[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]</text>
      <sha1>qtsacxm3kdg6czqcfzc5vcotn6ypyow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80062</id>
    <revision>
      <id>1307397</id>
      <parentid>1058030</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T04:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16208" sha1="4wtvnt1s7ewd9mpnhu6hk00fstk1z1s" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Рәдиф Тимершин
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Рәдиф Мәхмүт улы Тимершин
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 01.01.1947
 |Тыуған урыны      =  [[Башҡорт АССР-ы]]  {{ТУ|Яңауыл районы|Яңауыл районында}} [[Мәсәғүт (Яңауыл районы)|Мәсәғүт]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы = 02.05.2017
 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы
 |Гражданлығы       = {{флагификация|СССР}} → {{флагификация|Россия}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = яҙыусы-сатирик, шағир, публицист,  {{тәржемәсе|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат| Башҡортостан}}
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               =
  |Викикитапхана             =
}}
'''Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы''' ([[1 ғинуар]] [[1947 йыл]] — [[2 май]] [[2017 йыл]]) — [[башҡорт әҙәбиәте|башҡорт]] шағиры, [[сатира|сатирик]] һәм юморист, [[тәржемә]]се. 1982 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Яңауыл районы]] хакимиәтенең Ғәли Соҡорой исемендәге премияһы лауреаты (2001).

== Биографияһы ==
Рәдиф Мәхмүт улы Тимершин 1947 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Мәсәғүт (Яңауыл районы)|Мәсәғүт]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны һәм колхозсы ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ, күрше [[Ямаҙы]]ла урта мәктәпте тамамлай. 1965—1970 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый, 1970—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналында әҙәби хеҙмәткәр булып эш башлай. Республиканың төп сатира һәм юмор баҫмаһына үҙенең тиҫтә ярым йыл ғүмерен биреп, бер ни тиклем ваҡыт редакцияның әҙәбиәт, артабан хаттар бүлектәрен етәкләй. 1986—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһында эшләп алғандан һуң, яңынан «Һәнәк»кә ҡайта һәм күңеленә ныҡ яҡын булған хеҙмәтен дауам итә. 1995 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]]нда радио һәм телевидение журналисы йөгөн тарта, 1998 йылдан [[Өмөт (гәзит)|«Өмөт»]] гәзитендә бүлек мөдире була, 2004 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы (2007 йыл) хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзитендә дауам итә.

Рәдиф Тимершин 2017 йылдың 2 майында Өфөлә вафат булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/994446/ Танылған яҙыусы-сатирик Рәдиф Тимершин арабыҙҙан китте. {{Башинформ}}, 2017, 3 май]{{V|03|05|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Әҙәбиәткә Рәдиф Тимершин ХХ быуаттың алтмышынсы йылдарына аяҡ баҫа: уның тәүге шиғыры матбуғатта 1963 йылда донъя күрә. Шулай ҙа әҙәби ижадҡа ныҡлап тотоноу осоро башлыса «Һәнәк» журналында эшләй башлауы менән тап килә. Аҙаҡтан әҙиптең асылын тулыһынса билдәләгән сатирик һәм юмористик әҫәрҙәр нәҡ ошо баҫмала хеҙмәт итеү арҡаһында донъяға килә лә инде. Уларҙың һаны бер нисә йөҙҙән ашып киткән. Рәдиф Тимершин йөҙләп сатирки хикәйә, өс йөҙләп фельетон һәм скетч авторы. Уҡыусылар тарафынан бик йылы ҡабул ителгән был әҫәрҙәренең байтағы [[рус теле|рус]], [[белорус теле|белорус]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[сыуаш теле|сыуаш]], [[украин теле|украин]], үзбәк һәм башҡа ҡайһы бер телдәргә тәржемә ителгән. Әҙип үҙе лә тәржемә өлкәһендә әүҙем һәм емешле эшләй: илебеҙҙең төрлө милләт яҙыусыларының, атап әйткәндә [[Михаил Воловик]], П. Ребро, П. Шабатин һәм башҡа әҙиптәрҙең сатирик һәм юмористик әҫәрҙәрен башҡорт уҡыусыһына тәүгеләрҙән булып ул еткерҙе.

Шағир ижади эшмәкәрлегенең башланғыс осоронан уҡ балалар поэзияһын үҙ итте һәм артабан да был йүнәлештә уңышлы ижад итеүен дауам итте. Уның 1974 йылда донъя күргән «Беренсе ҡар» исемле шиғырҙар китабы кескәй уҡыусылар өсөн матур бүләк булды һәм улар тарафынан бик йылы ҡабул ителде. Шуға ла был йыйынтыҡ ике йылдан рус телендә лә нәшер ителде. Әҙиптең «Йомарт терпе» исемле балалар өсөн яҙылған пьесаһы [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]нда ҙур уңыш менән ҡуйылды.

Дөйөм алғанда, әҙип фельетондар, скетчтар, мәҫәлдәр, пьесалар, пародиялар, эпиграммалар, лирик шиғырҙар, балладалар һәм поэмалар менән бергә хикәйәләр һәм публицистик әҫәрҙәр ҙә әүҙем ижад итә. Уның «Йыһын һәм Кеше» поэмаһы үҙенсәлекле фәлсәфәүи уйланыуҙарға нигеҙләнеүе менән айырылып торһа, «Муса» исемле икенсе поэмаһында герой-шағир [[Муса Йәлил]] һәм уның көрәштәштәренең фашист концлагерындағы тотҡонлоҡ шарттарында күрһәткән тиңһеҙ батырлығына дан йырлай. «Тынма һин, тальян!» исемле поэмала иһә автор үҙенә генә хас алымдар менән һуғыш һәм хеҙмәт ветеранының ауыр яҙмышын уҡыусы күңелен ярып үтерлек итеп һүрәтләй.

Үҙенең барлыҡ әҫәрҙәрендә Рәдиф Тимершин заман яҙмышы, ваҡыт һәм дәүер үҙенсәлектәре, замандаштарының төрлө яҡлы тормошо тураһында уйлана, көндәлек ысынбарлыҡ менән шәхес намыҫы араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар тыуҙырған һорауҙарға яуап эҙләй. Мәҫәлән, «Алданған» сатирик поэмаһында ул йәмғиәт һәм шәхес, түрәләр һәм ябай кешеләрҙең бик тә ҡатмарлы булған мөнәсәбәттәрен һүрәтләү аша беҙҙең һәр беребеҙҙе ғүмер буйы тиерлек боросоған мәсьәләләргә иғтибарҙы йүнәлтә.

Юмор һәм сатира оҫтаһы Рәдиф Тимершин әҫәрҙәрен төрлө быуын уҡыусылары йылы ҡабул итә, китаптарын яратып уҡый. Әҙиптең төрлө жанрҙағы ижад емештәре республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында даими донъя күрә. Уның шиғырҙарына яҙылған йырҙар радио һәм телевизорҙан яңғырап тора.

Шағирҙың ҡәләмдәштәре, тәнҡитселәр уның әҫәрҙәре хаҡында ваҡытлы матбуғатта ыңғай мәҡәләләр менән йыш сығыш яһай.

== Баҫылған китаптары ==
* Беренсе ҡар: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 20 бит.
* Первый снег: Стихи. — Уфа: Башкнигоиздат, 1976. — 20 стр. {{ref-ru}}
* Әсе емеш: Шиғырҙар һәм әкиәт. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 49 бит.
* Тартып-һуҙып: Сатирик һәм юмористик шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 55 бит.
* Ғәйепләштән булмаһын: Сатирик һәм юмористик шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1989. — 167 бит.
* Теле бар — һөйлəмəй: Сатирик һәм юмористик шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 16 бит.
* Яратам, яратмыйм: Сатирик һәм юмористик шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1996. — 224 бит.
* Ете əкиəт: Сатирик әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2001. — 120 бит.

== Гәзит һәм журналдарҙа донъя күргән әҫәрҙәре ==
* [http://bashgazet.ru/shishki/2179-uy-yomam-yoma-oyam.html Уй йомам —йомаҡ ҡоям (шиғри йомаҡтар). [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 7 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911013754/http://bashgazet.ru/shishki/2179-uy-yomam-yoma-oyam.html |date=2018-09-11 }}.
* [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/10715-hl-belese.html Хәл белеүсе (шиғыр). [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2013 йыл, 15 ноябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/15450-etlshe.html Этләшеү (хикәйә). [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2014 йыл, 31 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309183812/http://bashgazet.ru/obshestvo/15450-etlshe.html |date=2016-03-09 }}.

== Маҡтаулы исемдәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997).
* Яңауыл районының [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премияһы лауреаты (2001).

== Әҙип тураһында ваҡытлы матбуғат ==
* Рамазанов Ғ. Шиғри балалыҡ донъяһы // [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзите, 1983.
* Шаммас Р. Йоҙаҡһыҙ күңелдәр // Ҡыҙыл таң&quot; гәзите, 1988.
* Ғиләжев Х. Тартып-һуҙып // «Ҡыҙыл таң» гәзите, 1988.
* Шәкүр Р. Мең йыллыҡ үҫеш юлы // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 1994.
* Иҙиәтуллин Р. Көнләшәм // «Ҡыҙыл таң» гәзите, 1996.
* Кәбиров М. Яҙыусы ижады күләмләп иҫәпләнмәй. // [[Өмөт (гәзит)|«Өмөт»]] гәзите, 1997.
* Кәримов М. Ярата, яратмай. // «Ҡыҙыл таң» гәзите, 1997.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Timershin_Radif_Mahmutovich/t/14054 Башкортостан. Энциклопедия. Тимершин (Тимиршин) Радиф Махмутович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сатириктар]]
[[Категория:Юмористар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Ҡыҙыл таң» гәзите журналистары]]</text>
      <sha1>4wtvnt1s7ewd9mpnhu6hk00fstk1z1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Рәсүл Хәсән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84464</id>
    <revision>
      <id>1307392</id>
      <parentid>1307194</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70125" sha1="mjymd3ludwbhnc009bxfqjyv7b4025o" xml:space="preserve">{{Персона
|награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}}
|род деятельности=журналист
}}
{{Фамилиялаш|Сәғитов}}
'''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005).

== Биографияһы ==
Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған.

1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә.

Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990).

1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы.

1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән &quot;Башҡортостан&quot; телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була.

2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе&lt;ref&gt;[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001).

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы.
* [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы.
* Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы.
* [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы.

== Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре ==
«Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе. Бөгөнгө көндә &quot;Ашҡаҙар&quot; радиоһында &quot;Беҙҙең донъя&quot;, &quot;Заман заңы&quot; тапшырыуҙарын алып бара. Шөғөлләнгән төп өлкәләре - ижтимағи-сәйәси мәсьәләләр, тарих һәм тел.
=== «Асыҡ студия» ===
{{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}}

== Әҙәби ижады ==
Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе.

== Китаптары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. 
* Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә.
* Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә.
* Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә.
* Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. 
* Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. &lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. &lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә.
* Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә.
* Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә.
* Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә.
* Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. 
* Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә.
* Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә.
}}

== Йыйынтыҡтарҙа ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. 
* Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә.
* Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // &quot;Мин йөрәгем белән язам...&quot; Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә.
}}

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. 
* Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль.
* Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль.
* Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль.
* Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль.
* Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года.
* Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года.
* «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года.
* «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года.
* Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл.
* Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года.
* Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года.
* Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года.
* Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года.
* Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август.
* Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль.
* А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27.
* Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март.
* Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май.
* Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август.
* Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь.
* Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март.
* Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4.
* Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май.
* Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май.
* «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь.
* Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май.
* Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март.
* Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь.
* Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12.
* Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль.
* Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март.
* Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март.
* Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май.
* «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь.
* Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь.
* Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь.
* Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь.
* Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь.
* Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь.
* Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь.
* Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2.
* Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2.
* Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль.
* Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель.
* «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март.
* Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май.
* Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август.
* Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь.
* Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь.
* Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12.
* Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль.
* Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль.
* Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль.
* Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май.
* Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май.
* Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь.
* Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь.
* Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август.
* Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август.
* Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь.
* Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь.
* Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь.
* Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь.
* Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь.
* Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар.
* Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2.
* Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль.
* Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март.
* Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март.
* Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель.
* Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель.
* Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель.
* Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль.
* Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11.
* 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь.
* 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь.
* Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар.
* Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1.
* Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март.
* Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель.
* В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5.
* Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6.
* «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь.
* Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь.
* Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7.
* Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8.
* Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август.
* Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8.
* Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9.
* Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9.
* Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь.
* Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10.
* Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь.
* Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11.
* Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь.
* Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь.
* Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48.
* Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}}
* Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12.
* Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря.
* Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар.
* Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1.
* Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2013. 31 ғинуар бите. 
* Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2.
* Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2.
* Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь.
* Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2.
* «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2.
* Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3.
* «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март.
* «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март.
* Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь.
* Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10.
* Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь.
* Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь.
* Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь.
* Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь.
* Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12.
* Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар.
* Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1.
* Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль.
* Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль.
* Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль.
* Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март.
* Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март.
* Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3.
* Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май.
* Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь.
* Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6.
* Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль.
* Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август.
* Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь.
* Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь.
* Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11.
* Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь.
* Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар.
* Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год.
* Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март.
* Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель.
* Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь.
* Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь.
* Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август.
* Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август.
* Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август.
* Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь.
* Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь.
* Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь.
* Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь.
* Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль.
* Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март.
* Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г.
* Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май.
* Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6.
* «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6.
* Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь.
* Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар.
* Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2.
* Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март.
* Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март.
* Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март.
* Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г.
* Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл.
* Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август.
* Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь.
* Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар.
* Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2.
* Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель.
* Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г.
* Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь.
* Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август.
* Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август.
* Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь.
* Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь.
* Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь.
* Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь.
* Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь.
* Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар.
* Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар.
* Һүҙе барҙың үҙе бар // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2021 йыл, 14 ғинуар бите.
* Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь.
* Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791).
* Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август.
* Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август.
* Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь.
* &quot;Емерге&quot;не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь.
* Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь.
* Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь.
* Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь.
* Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь.
* Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь.
* Биләһен һәм биҙәһен // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2021 йыл, 23 ноябрь бите.
* Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь.
* Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль.
* Барыр юлын белгән — бәхетле //  «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март.
* Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель.
* &quot;Мин йөрәгем менән яҙам...&quot; «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь.
* Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август.
* Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // &quot;Йәшлек&quot; гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь.
* Көнүҙәк, телдә биҙәк // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь.
* Ил йөҙөнә сыҡҡанда // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь.
* Һәр кем йөкмәр йөк түгел  // &quot;Йәшлек&quot; гәзите, 2023 йыл, ғинуар. 
* &quot;Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2023 йыл, 13 июнь.
* &quot;Бала һәр саҡ мохтаж остазға&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2023 йыл, октябрь. 
* &quot;Өҫтән, юғары көстән&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2024 йыл, 15 март.
* &quot;Тере жан бит ул сүз&quot; // &quot;Кызыл таң&quot; гәзите, 2024 ел, 15 март.
* &quot;Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2024 йыл, март.
* Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // &quot;Киске Өфө&quot; гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель.
* &quot;Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала&quot; // &quot;Ағиҙел&quot; журналы, 2024 йыл, апрель.
* &quot;Мои турблокноты: белорецкие ноты&quot;. Часть 1-я // Журнал &quot;Ватандаш&quot;, 2025 год, сентябрь. 
* &quot;Мои турблокноты: белорецкие ноты&quot;. Часть 2-я // Журнал &quot;Ватандаш&quot;, 2025 год, октябрь.
* &quot;Кеше булып ҡалыу баҡсаһы&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь.
* &quot;Өндәмә генә түгел&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2026 йыл, 3 февраль.
* &quot;Туған тел - халыҡтың күңеле лә, йөрәге лә, күҙе лә...&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2026 йыл, июль.
* &quot;Ҡаяларға ҡарап барамын&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2026 йыл, 4 август.
&lt;!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --&gt;

== Әҙип тураһында матбуғатта ==
{{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель.
* «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь.
* Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май.
* Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май.
* На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}}
* «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль.
* Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май.
* Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май.
* «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}}
* Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август.
* По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан&quot;, 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}}
* Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь.
* Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}}
* Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь.
* Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь.
* Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь.
* «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь.
* Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь.
* Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября.
* Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь.
* Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь.
* За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}}
* Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}}
* Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь.
* Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь.
* Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май.
* Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь.
* Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351).
* Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март.
* Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372).
* Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель.
* «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}}
* Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь.
* Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март.
* Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3.
* Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5.
* Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август.
* Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь.
* Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь.
* Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар.
* Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель.
* Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель.
* Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель.
* Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь.
* Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь.
* Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь.
* Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль.
* Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль.
* Лотфуллина С. &quot;Арыҫлан&quot;да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь.
* [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011.
* [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар.
* [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь.
* Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь.
* Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь.
* Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь.
* Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}}
* Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}}
* Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль.
* Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2014 йыл, 14 март.
* Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март.
* [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3.
* Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3.
* Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март.
* Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4.
* «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5.
* Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май.
* Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь.
* [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль.
* Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март.
* «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август.
* [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;.
* [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май.
* Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309).
* Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309).
* Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752).
* Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март.
* Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2019 йыл, 14 март бите. 
* Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель.
* [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/  Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}.
* Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5.
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6.
* Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011).
* Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль.
* Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11.
* Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август.
* Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь.
* Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года.
* Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь.
* Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}}
* Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}}
* Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}}
* Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА &quot;Башинформ&quot;, 22 марта 2022 г.{{ref-ru}}
* Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март.  
}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
{{refbegin|2}}
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}}
&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021)
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005)
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының &quot;Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн&quot; Маҡтау билдәһе (2024).   
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019)
* «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы.
* «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019)
* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019)
* Рәсәй Журналистар союзының &quot;Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек&quot; Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017)
* «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. 
* Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019)
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024)
* Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005)
* Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019)
* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. 
* Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012)
* 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016)
* Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы.
* Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019)
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020)
* «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020)
* «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020)
* Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021)
* Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға &quot;СМИротворец&quot; Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы.
* Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы &quot;Ватандаш&quot; журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). 
* Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023).
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024).
* Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған &quot;Агро комплекста&quot; республика конкурсында 3 урын (2024).
* Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй &quot;Лес-пресс&quot; конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024).
* Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024).
* &quot;Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн&quot; Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025).
* Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025).
* &quot;Вместе Медиа. Контент&quot; федераль конкурсының &quot;Иң яҡшы радио алып барыусыһы&quot; номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. 

{{refend}}
}}

* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Башкирская энциклопедия [https://web.archive.org/web/20210715061402/http://wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}}
* Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная &gt; Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}}
* {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}}

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}}
* {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }}
* [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра]


[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>mjymd3ludwbhnc009bxfqjyv7b4025o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Синевир (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107171</id>
    <revision>
      <id>1307376</id>
      <parentid>1151680</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T20:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6291" sha1="kx5i31z1kw0v7suvnxmjqnotcjpj18j" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Синевир
  |Национальное название  = uk/Синевир
 |Изображение             = NNP Synevyr 2 RB.jpg
  |Подпись                = Синевир күле август айында
 |Координаты              = 48/37/0/N/23/41/2/E
  |CoordScale  = 
 |Страна                  = Украина
  |Регион                 = Карпат аръяғы өлкәһе
   |Район                 = Межгорск район
  |Высота над уровнем моря= 989
  |Длина                  = 
  |Ширина                 = 
 |Площадь                 = 0,07
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 22
  |Средняя глубина        = 10
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
  |Прозрачность           = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающая река        = 
}}
'''Синевир''', шулай уҡ '''Синевир  күле''', '''Диңгеҙ күҙе''' ({{Lang-uk|Синевир}}Инер) —  Теребля йылғаһы башында урынлашҡан Украина Карпатыларындағы &lt;ref name=&quot;synevir&quot;&gt;[http://7chudes.in.ua/nominaciyi/ozero-synevyr 7 Чудес України] {{Ref-uk}}(укр.&lt;/ref&gt;  иң билдәле һәм ҙур күле. Уның һыу көҙгөһө майҙаны  яҡынса 4-5 гектар тәшкил итә.  Күлдәге һыуҙы шишмәләр тулыландыра. Тау ишелмәһе һыуҙың юлын ҡаплай, уның төбөндәге тишек аша һыу әкренләп Теребля йылғаһына ҡойола.

Синевир күлендә бик күп бағры балығы бар, әммә балыҡ тотоу бында тыйылған.&lt;ref name=&quot;synevir1&quot;&gt;[http://ukrainian.su/karpatyi/ozero-sinevir.html Озеро Синевир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806073903/http://ukrainian.su/karpatyi/ozero-sinevir.html |date=2010-08-06 }}{{Ref-ru}}(рус.&lt;/ref&gt;

Синевир диңгеҙ өҫтөнән   989 метр бейеклектә урынлашҡан , күлдең уртаса тәрәнлеге  — 10-12 метр, максималь тәрәнлеге — 22 метр&lt;ref name=&quot;synevir&quot;/&gt;. Күл боҙлоҡ  осоронан һуң барлыҡҡа килгән. 1989 йылда күл тирәләй территорияларҙа Синевир милли паркы ойошторола. Күлдән алыҫ түгел Ҡара йылғала Урман һәм һал ағыҙыу музейы бар.

== Риүәйәт ==
Күлдең барлыҡҡа килеүе тураһында халыҡта рийәүәт йәшәй. Бик алыҫ замандарҙа тауҙар бер бай графтыҡы булған һәм кешеләр уға хеҙмәт иткәндәр: һарыҡ - һыйыр көткәндәр, урман ҡырҡҡандар. Графтың бик сибәр Синь исемле ҡыҙы булған. Күҙҙәре зәнгәр һауанан да зәнгәрерәк булған өсөн уға исемен  шулай тип ҡушҡандар.

Бер мәртәбә граф ҡыҙын үҙе менән тауҙарға алып киткән. Граф урмансыларҙың эшен тикшергән саҡта ҡыҙы яланда сәскә йыйған. Ҡапыл ул һыбыҙғы тауышын ишетеп ҡала һәм болонда һыбыҙғыла уйнап ултырған егетте күреп ҡала. Был егет көтөүсе Вир була.
Шулайтып улар танышып китә.
Ошонан һуң ҡыҙ йыш ҡына көитөүсегә тауҙарға килә башлай.Улар осраша башлай һәм бер -береһен яраталар. Атаһы бының тураһында белеп ҡалғас, уларҙы осрашыуҙарҙан тыя. Әммә улар бер -береһенән айырым йәшәй алмайҙар.Шуның өсөн граф Вирҙы үлтерергә ҡуша. Граф кешеләре мәлен табып, уның өҫтөнә ҡаянан таш төшөрәләр.
Бының турала белеп ҡалған Синь шул урынға югереп килә һәм  ташты ҡосаҡлап илап ебәрә. Ошо урында күл барлыҡҡа килгәнсе илай ул. Күлдәге һыу, Синдең күҙҙәре һымаҡ, зәнгәр һәм таҙа була, ә уртаһында теге таштың түбәһе күренеп тора.

Шунан бирле күл Синевир тип атала. Хәҙер күл буйында ағастан һырлап эшләнгән Синь менән Вирҙың һындары урынлаштырылған. Бында Карпатыларҙың күп төбәктәренән туй үткәрергә киләләр. Шундай ырым бар: кемдер ошо күлдә танышып, бер - береһен яратһа, был мөхәббәт ныҡ була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://touristclub.com.ua/biblioteka-turista/dostoprimechatelnosti-karpat/ozero-sinevir.html Синевир күле тураһында риүәйәттәр. маршруттар, фоторәсемдәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415023109/https://touristclub.com.ua/biblioteka-turista/dostoprimechatelnosti-karpat/ozero-sinevir.html |date=2021-04-15 }}
* [http://nature.1001chudo.ru/ukraine_1158.html Синевир Инер — исем тарихы]
* [http://www.castles.com.ua/synevyr.html Карпатыларҙың диңгеҙ Күҙе]
* [https://web.archive.org/web/20200216104421/http://zymaghory.com/tourism/synevyr/rus Синевирға трембиттар саҡыра] (Ольга Мосон)

[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]</text>
      <sha1>kx5i31z1kw0v7suvnxmjqnotcjpj18j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сотников Иван Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109685</id>
    <revision>
      <id>1307382</id>
      <parentid>1215590</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T22:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12508" sha1="6ynwf9d8z1wtthelwvmehd5gbq73bqp" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                =    Иван Владимирович Сотников 
 |Рәсеме          = 
 | Киңлек             = 
 |Тыуыу датаһы      = 12.2.1908
 |Тыуған урыны      =  {{МР|Тула өлкәһе|Тула өлкәһендә}} Чернь районы Скуратово станцияһы
 |Вафат булыу датаһы          = 21.2.1988
 |Вафат булған урыны         = {{МС|Өфө|Өфөлә}}
 |Гражданлығы          = {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Россия}}
 |Эшмәкәрлек төрө    =  {{прозаик|СССР|Алфавит буйынса Рәсәй|XX быуат Рәсәй|Башҡортостан}}, {{тәржемәсе|СССР|Рәсәй|XX быуат|проза һәм драматургияны рус теленә|башҡорт теленән}}
 |Әүҙемлек йылдары      =
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = рус
 | Наградалары = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{орден Красного Знамени|1944}}{{!!}} {{орден Красного Знамени|1944}}{{!!}}{{Орден Кутузова 3 степени}}{{!!}}{{Орден Богдана Хмельницкого 3 степени|1945}}
{{!}}-
{{!}}{{орден Отечественной войны I степени|1944}}{{!!}}{{орден Отечественной войны I степени|1985}}{{!!}}{{орден Отечественной войны 2 степени|1944}}{{!!}}{{орден Красной Звезды|1944}}
{{!}}-
{{!}}{{орден Красной Звезды}}{{!!}}{{Медаль За оборону Москвы}}{{!!}}{{Медаль За взятие Будапешта}}{{!!}}{{Медаль За освобождение Праги}}
{{!}}}
}}
'''Сотников Иван Владимирович''' ([[12 февраль]] [[1908 йыл]] — [[21 февраль]] [[1988 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы, тәржемәсе. [[1943 йыл]]дан — КПСС, [[1957 йыл]]дан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник.

== Биографияһы ==
Иван Владимирович Сотников 1908 йылдың 12 февралендә Тула өлкәһе Чернь районы Скуратово ауылында тыуа&lt;ref&gt;Ныне Чернский район, [[Тула өлкәһе|Тульская область]]&lt;/ref&gt;. Атаһы — тимер юл эшсеһе.

Мәктәпте тамамлағандан һуң, Иван Владимирович ремонт эшсеһе, ауыл Советы секретары, уҡытыусы булып эшләй. 1928—1931 йылдарҙа Алексинда халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булы, 1937 йылға тиклем «Знамя Ильича» гәзите редакцияһында, 1937—1941 йылдарҙа урта мәктәп директоры булып эшләй.

1930 йылда — ситтән тороп Дәүләт художество фәндәре академияһының әҙәбиәт факультетын, 1934 йылда Мәскәү сит телдәр институтының ситтән тороп уҡыу курсын тамамлай. Һуғыш алдынан 2 йыл Мәскәү педагогия институтының аспирантураһында уҡый.

1941 йылдан Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. Мәскәүҙе һаҡлауҙа, Украина, Молдавия, Румыния, Венгрия, Польша, Германия һәм Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Ике мәртәбә яралана.

1960 йылда И. В. Сотников «полковник» званиеһында запасҡа сыға һәм әҙәби эшмәкәрлеккә күсә.

1933 йылдан уҡ гәзит-журнал биттәрендә очерктар баҫтыра, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист булараҡ сығыш яһай. 1952—1960 йылдарҙа «Литературная Башкирия» альманахының яуаплы секретары була. 1960 йылдан 1968 йылға Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының рус яҙыусылары секцияһы етәксеһе була. 70-се йылдарҙа &quot;Литературная газета&quot;ла уның ижады тураһында тәнҡит мәҡәләһе баҫыла. Был мәҡәлә һөҙөмтәһендә Иван Владимирович Яҙыусылар союзындағы эшен ташлай һәм баҫылыуҙан бөтөнләй тиерлек туҡтай.

Эшсе синыфы тураһында үҙенең китаптары өсөн материалдар йыйып, Иван Владимирович Өфө заводында инженер булып эшләй, Яҙыусылар союзы һәм «Белем» йәмғиәте исеменән политинформациялар һәм лекциялар менән сығыш яһай. Ҡайһы берҙә уға производство заданиелары ҡушалар, уларҙы еренә еткереп башҡара.&lt;ref&gt;[http://www.hrono.info/text/2002/romanov_sdb.html Борис РОМАНОВ]&lt;/ref&gt;

1960—1988 йылдарҙа Өфөлә йәшәй, 1988 йылда вафат була.

=== Ғаиләһе ===
Ҡатыны — [[Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы|Әминә Кәшфи ҡыҙы Аралбаева]]&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Aralbaeva_Amina_Kashfievna/t/814 Аралбаева Амина Кашфиевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611153017/http://wiki02.ru/encyclopedia/Aralbaeva_Amina_Kashfievna/t/814 |date=2017-06-11 }}&lt;/ref&gt; (1928—2014) — тәржемәсе, актриса, театр белгесе;
* ҡыҙы Гөлназ&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/9831/36256508.35/0_7b7d5_5bee2a94_orig&lt;/ref&gt; (1967) — «Вертэкс» акционерҙар йәмғиәте холдингы президенты.

== Әҫәрҙәре ==
* И. В. Сотников «Свет всему свету». Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980.
* Книга-репортаж «В атаку» (1933).
* Книги о войне: «Корсунское побоище», «Оружие чести», «Сильнее огня», «Днепр могучий» и другие.
* Дилогия «Днепр могучий», трилогия «Свет всему свету».
* Книга «Немеркнущее пламя» — издана на румынском языке в Бухаресте.
* Повесть «Мальчишки из Сайгона».
* Очерки «В кипении будней», «Люблю тебя, жизнь».
* Романы «Время не останавливается», «На бой бессмертный», «Дунай в огне».
* Книги «Чудо-камень», «Завод мой — гордость моя», «Наша с тобой биография» (в соавторстве с М. Воловиком).
* Переводы с башкирского: повести «Странный человек» З. Биишевой, «Родник» С. Кулибая, роман «Майский дождь» А. Валеева.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (13.09.1944&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|42020891|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=1394|лист=2, 28, 29}}ЦАМО&lt;/ref&gt;; 26.11.1944&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|40857446|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=412|лист=1, 20, 21}}ЦАМО, л. 1, 20, 21&lt;/ref&gt;)
* Өсөнсө дәрәжә Кутузов ордены
* 3-сө дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|42416894|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=18481|лист=6, 7}}ЦАМО, ф. 33, оп. 690306, д. 18481, л. 6, 7&lt;/ref&gt;
* Ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1944&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|35017215|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=5213|лист=2, 49, 50}}ЦАМО, ф. 33, оп. 690155, д. 5213, л. 2, 49, 50)&lt;/ref&gt;; 06.04.1985&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1113136148|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}&lt;/ref&gt;)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (23.02.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|33779750|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=4746|лист=4, 67, 68}}ЦАМО, ф. 33, оп. 690155, д. 4746, л. 4, 67, 68)&lt;/ref&gt;
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (24.03.1944&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|30922122|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=276|лист=4, 77, 78}}ЦАМО, ф. 33, оп. 690155, д. 276, л. 4, 77, 78)&lt;/ref&gt;; ?)
* «Мәскәү оборонаһы өсөн» миҙалы
* «Будапештты алған өсөн» миҙалы
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы
* Польша һәм Чехословакия миҙалдары

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{Мәҡәлә|автор=Марианна Тимофеева|заглавие=http://www.pravmir.ru/lyubov-doroga-skvoz-vojnu-i-mir-vospominaniya-o-dedushke/|ссылка=http://www.pravmir.ru/lyubov-doroga-skvoz-vojnu-i-mir-vospominaniya-o-dedushke/|язык=|издание=Pravmir.ru (Православие и мир)|тип=|год=12.08.2011|номер=|issn=}}
* http://www.hrono.ru/text/2008/sotni05_08.html
* {{Мәҡәлә|автор=Владимир Романов|заглавие=Иван Сотников – хранитель памяти фронтового поколения (К 105-летию со дня рождения писателя)|ссылка=http://www.bashinform.ru/news/530364/|язык=|издание=ИА «Башинформ»|год=12.02.2013|номер=|страницы=|issn=}}

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>6ynwf9d8z1wtthelwvmehd5gbq73bqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сибай (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116135</id>
    <revision>
      <id>1307374</id>
      <parentid>1278023</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T19:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7627" sha1="60cloe6kb9kgcm2wond7ckiwzx32uf7" xml:space="preserve">{{Йыр
| Исем     = Сибай 
| Обложка      = 
| Размер       =
| Исполнитель  = [[Абдулла Солтанов]], &lt;br&gt;[[ Сөләймән Абдуллин]], &lt;br&gt; [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы]],  &lt;br&gt; [[ Юлай Ғәйнетдинов]] &lt;br&gt;[[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]]
| Альбом       = 
| Выпущен      = 
| Записан      = 
| Жанр         = [[башҡорт халыҡ йыры]]
| Язык    = [[Башҡорт теле|башҡортса]]
| Длительность = 5,0 мин
| Лейбл        = 
| Авторы песни  = халыҡ 
| Композитор =
| Номер =
| Предыдущий =
| Пред_номер =
| Следующий =
| След_номер =
}}

'''Сибай''' (''Сибай кантон'') — [[башҡорт халыҡ йыры]], [[оҙон көй]].

== Тарихы ==
[[Файл:RibakovBook.jpg|справа|мини|257x257пкс|С. Г. Рыбаковтың китабы]]
«Сибай» йырын башҡорттар элек-электән яратып башҡара. Тәүге тапҡыр [[1894 йыл]]да С. Г. Рыбаков [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙенең I Этҡол ауылында ([[Баймаҡ районы]]) Б.Ғ. Юлыевтан яҙып ала һәм үҙенең «Музыка и песни уральских мусульман» тигән китабына индерә. Йырҙың варианттарын [[Ключарёв Александр Степанович|А. С. Ключарёв]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], ([[1937 йыл]]да [[Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы|М.Ә. Байымовтан]]), [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рахимов]], Л.Ҡ. Сәлмәнова, И. В. Салтыков, [[Хөсәйен Әхмәтов|Х. Ф. Әхмәтов]] һәм башҡалар яҙып ала.

«Сибай»&lt;ref&gt;[http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat11.html Сибай сасан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413124732/http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat11.html |date=2014-04-13 }}&lt;/ref&gt; йырының тарихын ғалимдар [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Ә. И. Харисов]], [[Галин Салауат Әхмәҙи улы|С. Галин]], А. Камалов өйрәнгән. Ә. И. Харисов фекеренсә, «Сибай» йырын 19-сы быуаттың икенсе яртыһында юғары вазифаны биләгән хәрби кеше ижад иткән.

Йырҙа Ватанға һөйөү һәм уны һағыныу тураһында әйтелә.

«Сибай» йырының көйө бай биҙәлеше, киң диапазон (теридецима) менән айырылып тора, уға алмашынып торған метроритмик структура һәм лад хас. Йыр өлөштәрен берләштергән вокализ (орнаментлы мотив) йырға үҙенсәлек һәм көсөргәнешлек өҫтәй.

[[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылында алтынсы Башҡорт казак ғәскәре башлығы, сәсән, импровизатор, «Сибай» йырының авторы Сибай кантон булараҡ билдәле [[Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы|Шаһиәхмәт Утарбай улы Сибаевты]] хөрмәтләп иҫләйҙәр.

== Хәтер ==
Сәсәндең вариҫтары йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев исеме [[Сибай (ҡала)|Сибай]] ҡалаһында, [[Әбйәлил районы]]ндағы [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт ауылы]]нда урамдарға бирелгән.

Сибай институты (СИБДУ) алдында сәсәндең бюсы ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев ауылдаштары менән хушлашҡан ҡалҡыулыҡ «Сибай биләне» тип атала, Бында ул «Сибай» йырының (1858 йыл) тәүге куплетын йырлап ишеттерә. Сәсәндең тыуыуына 195 йыл тулыу хөрмәтенә «Сибай» йырына һәм уның авторына арнап монумент ҡуйыла.

== Йырҙың тексы ==
{{refbegin|2}}
'''Беренсе варианты'''
: Йәшел генә сана, зәңгәр дуға
: Еткерһәнә, Фатимам, тур(ы)атҡа.
: Эй-й… Атайсалға ҡайтып торор ҙа булһам,
: Ирешер инем дә, Фатимам, моратҡа.

: Һандуғастар һайрар, ай, ер түгел,
: Һайраһа ла туғайы тиң түгел.
: Эй-й… илама ла, ай, илама ла,
: Йүгереп атлап ҡайтыр ер түгел.

: Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға,
: Талпына ла микән ҡош күреп,
: Эй-й… киң түшкәйҙәрен тарҙар йәйеп
: Көтә микән Фатимам төш күреп.

'''Икенсе варианты'''

: Иртән генә тороп, бер ҡараһам,
: Ҡырҡты менән Өртәк күренә.
: Ерһенмәйем, Фатимам, сит ерҙәрҙе,
: Заруаттан күркәм күренә.

: Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға,
: Талпына ла микән ҡош күреп,
: Йөҙ илле лә керпек күҙен йомоп,
: Көтә микән Фатимам төш күреп.
{{refend}}

== Башҡарыусылар ==
[[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ.Әлмөхәмәтов]], [[Мәғәфүр Хисмәтуллин|М.Хисмәтуллин]], [[Ғәлимов Хәбир Латип улы|Х. Ғәлимов]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Йәнбәков]], [[Солтанов Абдулла Афзал улы|А.Солтанов]], [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы|С.Абдуллин]], [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы|И. Солтанбаев]] һәм бик күп башҡа йырсылар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская энциклопедия. Өфө. 1996 й. 618 б.

* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974;

* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;

* Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897;

* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962;

== Һылтанмалар ==
* [http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.htmlШәһиәхмәттең «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://yir.atspace.com/sibay.htm БАШ БИТ]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]</text>
      <sha1>60cloe6kb9kgcm2wond7ckiwzx32uf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Румыния тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120708</id>
    <revision>
      <id>1307365</id>
      <parentid>1287898</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36764" sha1="lc1o0vfhs9n34qm5z524jcg1bv2e46w" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{История Румынии}}

== Тарихҡаса булған Румыния ==
Румыния территорияһында урта палеолитҡа Рипичени-Извор мустьер ултырағы ҡарай&lt;ref&gt;[http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/rasselenie-cheloveka-sovremennogo-fizicheskogo-tipa-na-territorii-yuga-vostochnoi-evropy-1/rasselenie-cheloveka-sovremennogo-fizicheskogo-tipa-na-territorii-yuga-vostochnoi-evropy Расселение человека современного физического типа на территории юга Восточной Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208055829/http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/rasselenie-cheloveka-sovremennogo-fizicheskogo-tipa-na-territorii-yuga-vostochnoi-evropy-1/rasselenie-cheloveka-sovremennogo-fizicheskogo-tipa-na-territorii-yuga-vostochnoi-evropy |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

Пештера-ку-Оасе мәмерйәһендә Европалағы иң боронғо, 35—40 мең йыл элек тип һаналған, хәҙерге заман кеше төрөнөң (кроманьонц) һөйәктәре табылған&lt;ref&gt;[http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/news/?id=3448&amp;kind=7&amp;_from= Румыния: найдена челюстная кость древнейшего Homo sapiens Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305232105/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/news/?id=3448&amp;kind=7&amp;_from= |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Trinkaus, E., Milota, Ş., Rodrigo, R., Gherase, M., Moldovan, O. (2003), [http://www.geo.edu.ro/sgr/mod/downloads/PDF/Trinkaus-JHE-2003-45-245.pdf Early Modern Human Cranial remains from the Peştera cu Oase, Romania in ''Journal of Human Evolution'', '''45''', pp. 245—253] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925185013/http://www.geo.edu.ro/sgr/mod/downloads/PDF/Trinkaus-JHE-2003-45-245.pdf |date=2007-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harvati K, Gunz P, Grigorescu D. Cioclovina (Romania): affinities of an early modern European. J Hum Evol. 2007 Dec;53(6):732-46&lt;/ref&gt;. 
''Homo sapiens'' төрөнә ҡараған кешеләр күпмелер ваҡыт боронғо неандерталсылар менән бергә йәшәгән тип фаразлана&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Society/Science/m.44417.html В Румынии нашли самые старые останки Homo Sapiens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324001950/http://www.grani.ru/Society/Science/m.44417.html |date=2009-03-24 }}&lt;/ref&gt;. 
Румыниянан Пештера-Муйерилорҙа ([[:en:Peştera Muierilor]]) табылған бик боронғо баш һөлдәһе Байя де Фьер 1-нең йәше яҡынса 35 мең йыл&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/zveno-single/261/2/ Африка. Древнейшие находки: становление Homo sapiens]&lt;/ref&gt; (30150 ± 800 л. н.),&lt;ref&gt;[http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/news/?id=3448&amp;kind=7&amp;_from= Румыния: найдена челюстная кость древнейшего Homo sapiens Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305232105/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/news/?id=3448&amp;kind=7&amp;_from= |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Trinkaus, E., Milota, Ş., Rodrigo, R., Gherase, M., Moldovan, O. (2003), [http://www.geo.edu.ro/sgr/mod/downloads/PDF/Trinkaus-JHE-2003-45-245.pdf Early Modern Human Cranial remains from the Peştera cu Oase, Romania in ''Journal of Human Evolution'', '''45''', pp. 245—253] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925185013/http://www.geo.edu.ro/sgr/mod/downloads/PDF/Trinkaus-JHE-2003-45-245.pdf |date=2007-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harvati K, Gunz P, Grigorescu D. Cioclovina (Romania): affinities of an early modern European&lt;/ref&gt;, ә Трансильваниялағы Чокловина (Босород муниципалитеты, Хунедоара округы) мәмерйәһендә табылған баш һөйәге — 29000 ± 700 йыл элек&lt;ref&gt;Olariu A., Alexandrescu E., Skog G., Hellborg R., Stenström K., Faarinen M. and Persson P, Dating of two Paleolithic human fossil bones from Romania by accelerator mass spectrometry, NIPNE Scientific Reports 2001—202, pag. 82&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olariu A., Skog G., Hellborg R., Stenström K., Faarinen M. and Persson P. and Alexandrescu E., 2003, Dating of two Paleolithic human fossil bones from Romania by accelerator mass spectrometry, http://arXiv.org/abs/physics/0309110&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olariu A., Stenström K. and Hellborg R. (Eds), 2005, Proceedings of International conference on Applications of High Precision Atomic &amp; Nuclear Methods, 2-6 September, 2002, Neptun, Romania, Publishing House of Romanian Academy, Bucharest, ISBN 973-27-1181-7, Dating of two Paleolithic human fossil bones from Romania by accelerator mass spectrometry, 235—239&lt;/ref&gt;.  

Колибоая мәмерйәһендә табылған ҡая һүрәтенә 25—35 мең йәш&lt;ref&gt;[http://www.adevarul.ro/locale/oradea/oradea-adevarul_de_seara-picturi_rupestre-coliboaia-pestera-descoperire_0_280772530.html Picturi rupestre descoperite de o echipă de speologi în Peștera Coliboaia], 16 июня 2010, ''Adevărul''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.adevarul.ro/locale/oradea/Picturi-rupeste-dateaza-pestera-Coliboaia_0_280772043.html Picturile rupestre, găsite în peștera Coliboaia, nu sunt accesibile publicului larg], 15 июня 2010, ''Adevărul''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.adevarul.ro/actualitate/eveniment/Picturi-rupestre-vechi-descoperite-Romania_0_280771925.html Picturi rupestre, vechi de 35.000 de ani, descoperite în România], 15 июня 2010, ''Adevărul'' — [http://www.romanialibera.ro/tehnologie/stiinta/cele-mai-vechi-picturi-paleolitice-din-europa-centrala-descoperite-intr-o-pestera-din-bihor-190108.html ''România liberă'', 14 июня 2010]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.evz.ro/detalii/stiri/picturile-rupestre-din-apuseni-ferite-de-publicul-larg-si-de-vandali-898412.html Picturile rupestre din Apuseni, ferite de publicul larg și de vandali], 20 июня 2010, ''Evenimentul zilei''&lt;/ref&gt;.

Румынияла мадлен ҡатламы түбәнге ҡатламдары ориньяк һәм солютрей дәүеренә ҡараған Стынка Рипичени (Пруттың уң ярында) мәғәрәһенән билдәле.

Румыниялағы Яссы жудецыһы табышы иң иртә «[[тәгәрмәс]]» тип иҫәпләнә. — ул б. э. т. V меңйыллыҡтың һуңғы сирегенә ҡарай. Кукутень ултыраҡтарының береһендә румын археологы М. Дину уйынсыҡ арба тәгәрмәстәренең балсыҡ моделсыҡтарын тапҡан. [[1981 йыл]]да ул ошо хаҡта хәбәр итә&lt;ref name=&quot;Кукутени&quot;&gt;[http://www.mk.ru/science/2011/06/16/597841-koleso-izobreli-ne-na-vostoke.html «Российское открытие»: Колесо изобрели не на Востоке]&lt;/ref&gt;. Йәғни кешелек тарихында иң беренсе тәгәрмәс неолит дәүерендә Балҡанда «барлыҡҡа килгән».

Б.э.т. VI меңйыллыҡта [[Румыния]] үҙенең Гумельница һәм Кукутень-Триполье формаһындағы юғары нөктәһенә еткән Балҡан неолиты (Старчево-криш мәҙәниәте) таралыуы өлкәһенә ингән.

Энеолит осоронда уҡ (яҡынса б. э.т. 4000 йыл) [[Румыния]] территорияһына көнсығыштан йылҡысылыҡ менән таныш булған беренсе һинд-европалылар (Чернаводэ мәҙәниәте) үтеп ингән.

Бронза быуаты аҙағы — иртә тимер быуатта (б. э. т. IV быуат) бында кельттар өҫтөнлөк иткән гальштат мәҙәниәте таралған, һәм уның менән фракия берлегенең формалаша башлауы бәйле. Һуңғараҡ килгән латен мәҙәниәтендә фракийлылар кельттар менән тиң хоҡуҡлы мәҙәни компонент ролен уйнай.

== Антик эпоха ==
Б.э.т. VIII быуатта көнсығыштан Румыния территорияһына киммерийлылар баҫып ингән, һуңғараҡ Добруджда скифтар йәшәгән, шуға территорияны гректар Кесе Скифия тип атаған.

Хәҙерге Румынияның төп территорияһында антик дәүерҙә ярым тәүтормош ижтимағи-иҡтисади ҡоролошло дактар һәм геттарҙың фракий ҡәбиләләре йәшәгән. Буребиста (б. э. т. 70 − 44) дактар ерҙәрен берләштергән; уға римлеләр шикләнеп ҡараған һәм [[Юлий Цезарь]] вафаты алдынан Дакияға поход планлаштырған. Әммә Буребиста заговорҙа һәләк булған, ә уның дәүләте [[Рим]] йоғонтоһо сфераһына ингән 4 өлөшкә тарҡалған.

Дакияның яңынан берләшеүе һәм көсәйеүе Децебал (б. э. т. 86-106) идара иткән дәүергә тап килгән. Децебал баш ҡалаһы Сармизегетус булған көслө батшалыҡ ойошторорға тырышҡан һәм Рим менән өс һуғыш алып барған (б. э. т. 86-88, 101—102, 105—106 йй.). Тәүгеһе, император Домициан тарафынан алып барылғаны, сағыштырмаса уңышлы булып сыҡҡан, икенсеһе император Траяндың дактарҙан еңелеүе менән тамамланған, һәм өсөнсөһө, шул уҡ Траян алып барғаны — тулыһынса римлеләрҙең Дакияны Сармизегетусты баҫып алыуы менән һәм Децебалдың үҙенә ҡул һалыуы менән тамамланған. Дакия территорияһында «Дакия» тигән рим провинцияһы ойошторолған. Һуңғыһының үҙәге Адриан дәүерендә, шул уҡ Сармизегетус тип аталып, элекке үҙәктән 50 саҡрым алыҫлыҡта төҙөлгән Ульпия Траяна ҡалаһы булған. Рим Дакияһының башҡа ҡалалары араһында Напока (хәҙер Клуж) айырылып торған.

Император Аврелиан, илде готтар һәм сарматтар ҡыҫымынан һаҡлай алмайынса, халыҡты Дунай аръяғына күсереп, 271 йылда уны ҡалдырып киткәнгә саҡлы, Дакия Рим провинцияһы булып ҡалған.

== Урта быуаттар ==
[[Файл:Румыния_б.Фракия_со_странами_Болгария_Валахия_Сирфия_1602_Антверпен_авторы_Giacomo.jpg|мини|350x350пкс|Валахия 1602 йылғы Голландия картаһында. Картала шулай уҡ romania атамаһы бар, әммә был Румыния түгел, ә Румелия (Фракия)]]
Хәҙерге заман Румынияһы территорияһын Урта быуаттарҙа, славяндар (VI быуат), [[Болғарҙар|протоболғарҙар]] һәм Бөйөк Моравия, IX быуатта венгрҙар, Киев Русе, [[Бәшнәктәр]], [[Галиция-Волынь кенәзлеге|Галицкий-Волынский кенәзлеге]], [[Ҡыпсаҡтар]], [[XIII быуат]]та монгол-татарҙар үҙ-ара бүлешеп яулаған.

Кирилл һәм Мефодийҙың Бөйөк Моравияға миссияһы менән Румыния еренә Православие килгән. Балҡандан ғосмандар баҫымы аҫтында — боронғо арумын телендә — византия латины вариантында — һөйләшкән һуғышсан христиан халҡын сигенергә мәжбүр иткән һәм, XIV быуатта килеп, хәҙерге румын территорияһындағы күскенселәрҙең романлашҡан ғәскәре менән союзы һөҙөмтәһендә XVI быуатта Ғосман империяһы вассалдарына әйләнгән сиркәү-славян дәүләт телле ике феодаль православие кенәзлеге [[ Молдавия]] (баш ҡалаһы Сучава) һәм Валахия (баш ҡалаһы Тырговиште) формалашҡан. XVI быуатта барлыҡҡа килгән Венгрия власы аҫтынан сыҡҡан һәм төрөк солтаны сюзеренитетын таныған Трансильвания кенәзлеге (баш ҡалаһы Алба-Юлия) барлыҡҡа килгән.

Ғосмандар баҫып алған башҡа балҡан биләмәләре менән сағыштырғанда, [[Молдавия]], Валахия һәм Трансильвания ҙур автономия һаҡлап ҡала алғандар.

1600 йылда Валахия, [[Молдавия]] һәм Трансильвания кенәз Михай Храбрый (Батыр) хакимлығы аҫтында берләшкән, ә уны үлтергәндән һуң [[австрия]] генералы Джорджо Баста һалдаттары тарафынан яулап алынған.&lt;ref name=&quot;Stoica1&quot;&gt;{{cite book|last=Stoica|first=Vasile|title=The Roumanian Question: The Roumanians and their Lands|year=1919|publisher=Pittsburgh Printing Company|location=Pittsburgh|pages=18-19|url=http://www.wdl.org/en/item/7314/view/1/18/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815055407/https://www.wdl.org/en/item/7314/view/1/18/ |date=2018-08-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cyberleninka.ru/article/n/narodonaselenie-bessarabii-zapiski-draganova-russkoe-naselenie-bessarabii-korennoe-i-prishloe Пётр Драганов.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.portalostranah.ru/view.php?id=39 Происхождение румын. //Интеррадио Румынии. 2009]&lt;/ref&gt;

1699, [[1718 йыл|1718]] һәм [[1739 йыл]]дарҙа Румынияның төрлө өлөштәре, мәҫәлән, 1718 йылда валах Олтенияһын австрия һәм ғосман империялары үҙ-ара бүлешкән.

[[1775 йыл]]да Австрияға Буковина (молдаван кенәзлегенең төньяҡ өлөшө) ҡушылған, ә [[1812 йыл]]да Днестр һәм Прут араһындағы ерҙәр [[Рәсәй империяһы]]ның бер өлөшөнә әйләнгән.

Румынияның беҙгә билдәле булған урта быуат тарихы XVII быуат румын хроникёры Константин Капитанула (Филипеску) хеҙмәттәрендә яҙылған.

== Дунай кенәзлектәренең берләшеүе ==
Күп кенә европа илдәрендәге кеүек, [[XIX быуат]]та Румынияла милли-азатлыҡ хәрәкәте йәйелдерелгән, уның маҡсаты булып румын кенәзлектәрен берләштереү һәм көслө һәм бойондороҡһоҙ милли дәүләт төҙөү торған. 1848 йылғы революция дунай кенәзлектәрен дә ялмаған, әммә берҙәм төрөк-урыҫ интервенцияһы һөҙөмтәһендә баҫтырылған. [[1859 йыл]]дың 5 февралендә Валахия кенәзе итеп бер нисә аҙна элек кенә [[Молдавия]] тәхетенә ултырған Александру Иоан Куза һайланған. Элегерәк кенәзлектәрҙең берләшеүенә ҡәтғи ҡаршы торған Ғосман Портаһы [[1861 йыл]]дан рәсми рәүештә танылған. Һөҙөмтәлә Ғосман суверенитеты аҫтында Берләшкән Валахия һәм Молдавия кенәзлеге иғлан ителгән, Куза, домнитор титулын алған һәм илде етәкләгән.

Яңы хаким аграр реформа үткәрергә йөрьәт иткән. Ер биләмәләренең кәметелеүе янағанлыҡтан, быны боярҙар оҡшатмаған. [[1864 йыл]]да Куза, Милли йыйылыштан үҙенең идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдергәндәрҙе ҡыуып сығарып, тулы власты үҙ ҡулына алып, дәүләт түңкәрелеше ойошторған. Бояр оппозицияһы яуап итеп «Ҡурҡыныс коалиция»&lt;ref name=&quot;patru&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Н. Н. Морозов|заглавие=Гогенцоллерны в Румынии|издание=Новая и новейшая история|год=1995|номер=1}}&lt;/ref&gt; формалаштырған һәм үҙ сиратында һарай түңкәрелеше&lt;ref name=&quot;chinch&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Очерки политической истории Румынии 1859-1944|место=Кишинёв|год=1985|страницы=30—35}}&lt;/ref&gt;ойошторған.

[[1866 йыл]]дың 11 февраленә ҡаршы төнөндә офицерҙар төркөмө Кузаның йоҡо бүлмәһенә бәреп ингән, уны тәхеттән баш тартырға һәм илде ташлап китергә мәжбүр иткән.

Герман династияһы Гогенцоллерн-Зигмарингендар династияһынан Кароль I яңы домнитор итеп һайланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite book|last=Stoica|year=1919|first=Vasile|title=The Roumanian Question: The Roumanians and their Lands|url=http://www.&lt;/ref&gt;

== Бойондороҡһоҙлоҡ һәм Румыния короллеге ==
1877-78 йй. Рус-төрөк һуғышында Румыния ысынбарлыҡта Рәсәй яғында һуғышҡан. 1877 йылдың 9 (21) майында парламент Румынияның тулы бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. 1878 йылғы Берлин конгресы ҡарарына ярашлы, Румыния үҙ аллы дәүләт булараҡ халыҡ-ара танылыу алған. Был килешеү буйынса Рәсәй ҡабат Бессарабияның  көньяҡ райондарын биләгән, әммә Румыния алмашҡа әлегә тиклем Төркиә ҡулында булған Констанция менән Төньяҡ Добруджаны алған. 1881 йылда Румыния короллек тип иғлан ителгән.

== Румыния короллеге ==

== Беренсе донъя һуғышында Румыния ==
Һуғыш башланған осорҙа Румыния бик ҡатмарлы хәлдә булған. Дошманлашыусы яҡтар араһында булғанлыҡтан, уның нейтралитет һаҡлау мөмкинлеге аҙ булған. Дөрөҫ, был ваҡытта кем яғында сығыш яһау тураһында ҡарарға киленмәгән булған әле. Антанта ла, Үҙәк державалар ҙа, Румыния үҙенең яғында һуғышһа, этник румындар йәшәгән дошман территорияларын бирергә вәғәҙә иткән, һәм илдә, милләтте берләштереү маҡсатында, һуғышта ҡатнашырға  кәрәклеген аңлағандар. Әммә, бөйөк державалар менән сағыштырғанда румын армияһының йомшаҡ ҡоралланғанлығын иҫәпкә алғанда, хөкүмәт тәүге әҙер нейтралитет яҡлы булған. [[1916 йыл]]ға саҡлы тын алып тороу хәрби хәрәкәт башлар алдынан иҡтисади, хәрби һәм дипломатик шарттар тыуҙырыу маҡсатында файҙаланылған. [[Болгария]] һәм [[Ғосман империяһы|Төркиә]] һуғышҡа ингәнлектән, Румыния һуғышҡан илдәр менән тулыһынса уратылып алынған булып сыға, һәм был тышҡы сауҙа эштәрен, шул иҫәптән ҡорал һәм боеприпастар импортын бик ҡатмарлаштырған. Һөҙөмтәлә йыл уртаһына Румыния хөкүмәте, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙең был мәсьәләгә ҡарата позицияһы хәрби һәм сәйәси сәбәптәр буйынса оптимизм тойғоһо уятмаһа ла, үҙенең [[Австро-Венгрия]]ның румындар йәшәгән  территорияларына хоҡуғын таныусы Антанта яғында һуғышырға ҡарар ҡабул иткән.  

1916 йылдың 15 (28 авгус)ында румын ғәскәрҙәре Трансильванияға ингән. Башта Румыния өсөн һөжүм  уңышлы барһа ла, тиҙ арала тылдан тәьмин итеү проблемалары үҙен һиҙҙерткән, ә немец ғәскәрҙәренең Көнбайыш фронттан күсерелеүе хәлде ҡырҡа ҡатмарлаштырған. Үҙәк державалар ғәскәрҙәре  сағыштырмаса көсһөҙ румын армияһын тиҙ арала ҡыйратҡан һәм [[1916 йыл|1916 йыл]] аҙағына Добруджаны һәм, баш ҡалаһы — [[Бухарест]]ы ла индереп, бөтә Валахия оккупацияланған. Король ғаиләһе, хөкүмәт һәм парламент Яссыға күсерелгән. Армия һәм граждан халҡының күп өлөшө Молдоваға сигенгән. Көнсығыш фронт хәҙер Ҡара диңгеҙгә тиклем һуҙылған. Әммә уның румын участкаһында, румын армияһы дошмандан Молдованың көньяҡ-көнбайышында ҙур булмаған территорияны яулап алыуға өлгәшкәндән һуң, әүҙем хәрби хәрәкәттәр [[1917 йыл]]дың йәйендә генә яңыртылған. Әммә Рәсәйҙәге 1917 йылдың революцион ваҡиғалары йыш ҡына рус хәрби частарының һуғышырға теләмәүенә алып килгән. Шуға күрә йыл аҙағында Румыния хөкүмәте йыл аҙағына Үҙәк державалар менән  тыныслыҡ тураһындағы килешеү төҙөү аҙымын яһаған. Ә Брест тыныслыҡ  килешеүенән һуң Румыния өсөн ситуация шул тиклем ҡатмарлашҡан, [[1918 йыл]]дың 24 апрель/7 майында ул үҙе өсөн бик ҡаты шарттарға нигеҙләнгән килешеүгә ҡул ҡуйырға мәжбүр булған. Хәҙер Румынияның Үҙәк держава ғәскәрҙәре тарафынан тулыһынса тиерлек ҡамалған территорияһы, Румыния хөкүмәт юрисдикцияһы аҫтында булған Молдова биләмәләре ҡамалыуы перспективала Румынияға бөтөнләй юҡҡа сығыу менән янаған.

1918 йылдың мартында румын ғәскәрҙәре бессарабия &quot;[[Сфатул Цэрий|сфатул]]&quot; парламенты саҡырыуы буйынса Румынияға ҡушылған Бессарабия территорияларына инә. 

[[1918 йыл]]дың көҙөндә Антлантаның Көнбайыш фронттағы һәм Балҡандағы уңыштары көстәр нисбәтенең үҙгәреүенә килтергән, һәм был Румынияға 28 октябрь/10 ноябрендә ҡабаттан һуғышҡа инеү мөмкинлеген биргән. Рәсми рәүештә [[Беренсе донъя һуғышы]] Тәүге Компьен тыныслыҡ тураһында килешеүе менән икенсе көндә үк тамамланған, әммә румын армияһы бер йылға яҡын, хөкүмәте Трансильванияның Румынияға ҡушылыуын танымаған венгрия ғәскәрҙәре менән үҙенең яңы көнбайыш сиктәрендә  алышын дауам иткән.

== Өсөнсө рейхҡа яҡынлау ==
Төп мәҡәләләр: {{тимер гвардия, Национал-легионер дәүләт, Румынияла 1941 йылғы бола}}

* [[1927 йыл]]дың [[24 июль|24 июле]] — Корнелиу Зеля Кодряну Михаил Архангел Легионына (Тимер гвардия) нигеҙ һалған. Кодряну Румынияла традицион православ дәүләтен төҙөү бурысын ҡуйған. Легионерҙар оҡшамаған сәйәсмәндәрҙе юҡ итергә тотонған.
* [[1938 йыл]]дың [[30 ноябрь|30 ноябр]]е — Кодряну һәм башҡа бер нисә легионер король бойороғо буйынса  үлтерелгән. Һуңынан Легионды уның вариҫы Хория Сима етәкләгән.
* [[1940 йыл]]дың июнь-июле — [[Румыния]] (Мәскәү һәм Берлин баҫымы аҫтында — Молотов-Риббентропп пакты), Советтар Союзына Бессарабияны (уның бер өлөшөнән [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдова]] ойошторолған) һәм [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ға Төньяҡ Буковинаны тапшырырға мәжбүр булған. (Ҡарағыҙ: СССР-ға Бессарабияның һәм Төньяҡ Буковинаның ҡушылыуы)
* [[1940 йыл]]дың [[30 август|30 авгус]]ы  — Вена арбитражы: [[Румыния]] тапшырырға мәжбүр [[Венгрия]]ға Төньяҡ Трансильванияны бирергә мәжбүр булған.
* [[1940 йыл]]дың [[Сентябрь (Һарысай)|сентябр]]е  — Сима яңы хөкүмәттең вице-премьеры һәм легионер хәрәкәте командующийы булып киткән.
* [[1940 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябр]]е — Крайова тыныслыҡ килешеүе, Румыния Болгарияға Көньяҡ Добруджа регионын бирергә ризалашҡан һәм ике яҡ та яңы сиктәргә яҡын йәшәгән (аҙсылыҡ халыҡ) менән алмашыу тураһында килештеләр.
* [[1940 йыл]]дың [[30 ноябрь|30 ноябр]]е — Антонеску легионер полицияһын таратыу тураһында иғлан иткән.
* [[1941 йыл]]дың 22 ғинуары — Антонеску «Тимер гвардия»ны бөтөнләйгә таратҡан һәм  иғлан ителгән дәүләт етәксеһе, кондукэтор һәм румын армияһы юғары баш командующийы тип иғлан ителгән.

== Антонескуның шәхси режимы ==
[[Файл:Romania 1940 1941 ru.svg|thumb|Румыния [[1940 йыл]]ғы территориаль үҙгәртеүҙән һуң]]
[[Файл:Romania1941.png|thumb|1941]]
Антонеску ил эсендә Антонескуны нигеҙҙә армияһы тулыһынса хуплаған шәхси власы режимын урынлаштырған. Сәйәси партияларҙы бөтөргән, власть тармағы вәкәләттәрен айырыуҙы юҡҡа сығарған, ҡарарҙар-закондар ярҙамында идара итеүҙе индергән, асыҡтан-асыҡ антисемитизмға һәм ультранационализмға таянған. Германия талабына буйһоноп, Германия концлагерҙарына 40000 тирәһе румын йәһүден депортациялауҙы ойошторған; шулай уҡ 40 млн. доллар самаһы суммаға уларҙың мөлкәте тартып алына (конфискациялана). Һуңғараҡ совет территорияһына ([[Одесса]] һ . б.) ҡушылған Румыния территорияһындағы  йәһүдтәрҙе ҡулға алыуҙы  санкциялаған (рөхсәт иткән).

== Икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуы ==
Төп мәҡәлә: Румыния Икенсе донъя һуғышында

* [[1941 йыл]]дың [[22 июнь|22 июн]]е  — Антонеску Өсөнсө рейх яғында СССР-ға ҡаршы һуғышҡа ҡушылған.
* [[1944 йыл]]дың [[23 август|23 авгус]]ы  — король Михай I фарманы буйынса Антонеску ҡулға алынған.
* [[1944 йыл]]дың [[24 август|24 авгус]]ы  — Румыния үҙенең һуғыштан сығыуы тураһында иғлан иткән.
* [[1944 йыл]]дың [[31 август|31 авгус]]ы  — совет ғәскәрҙәре Бухаресҡа ингән.
* [[1944 йыл]]дың [[12 сентябрь|12 сентябр]]е — Румыния Гитлерға ҡаршы коалиция инеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған.
* [[1946 йыл]]дың [[1 июнь|1 июн]]е  — Антонескуны атыу.

== Социализм төҙөлөшө ==
Совет территорияларын оккупациялау осоронда илеккә хаҡтар, Румынияға сығарылған СССР-ҙан сығарылған мөлкәт хаҡы 950 миллиард лей тәшкил иткән. Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре Румынияға ингәндән һуң был сумманың өстән бер өлөшөн реквизиция түләү һәм башҡа төр формаларҙа түләнгән тип иҫәпләргә тигән ҡарар ҡабул ителгән. Ҡалған 600 миллиард лейҙың яртыһы «ғәфү ителгән», ә 300 миллиард буйынса Румыния репарациялар түләргә бурыслы булған.

* [[1947 йыл]]дың [[30 декабрь|30 декабр]]ендә совет өлгөһөндә социализм төҙөүгә йүнәлеш алған Румыния Халыҡ Республикаһы иғлан ителгән.
Сталинизм осоронда Румыния Секуритате (именлек органдары), ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, хөкөм ҡарары сығармай һәм тикшереп тә тормайса яҡынса  10.000 кешене язалаған&lt;ref&gt;[http://einestages.spiegel.de/static/topicalbumbackground/5181/messer_ins_herz.html Messer ins Herz]{{Ref-de}}(нем.)&lt;/ref&gt;
* 1965 йылда, Георгиу-Дежа вафат булғандан һуң, РКП-ның беренсе секретары итеп [[Николае Чаушеску]] һайланған.

Көнбайыш илдәренән Чаушеску туҡтауһыҙ кредит алған, һәм был Румыния иҡтисадын бик тиҙ коллапс сигенә ҡуйған. Ситуацияны төҙәтеү маҡсатында, илдә кредит йәлеп итеүҙе тыйыу тураһындағы закон сығарыу буйынса референдум үткәрелгән, ә 1980 йылдан башлап кредит буйынса бурыстарҙы түләү Румыния иҡтисадының төп приоритеты булып киткән. Һөҙөмтәлә 1989 йылға ҡарата — Чаушеску режимын ҡолатыуға бер нисә ай ҡалған көндәрҙә Румыния ғәмәлдә бөтөн көнбайыш кредиторҙары менән дә иҫәп-хисап башҡарып өлгөргән. Был дәүерҙә  Румыния, ҡайһы бер баһалар буйынса, Көнсығыш блоктың иң ярлы илдәренең береһе булған.

== Революция ==
Основная статья: Румын революцияһы (1989)
[[1989 йыл]]дың [[16 декабрь|16 декабр]]ендә Тимишоарҙа сыуалыштар башланған, ҡалаға ғәскәр индерелгән. Икенсе көндө тулҡынланыуҙар властар үҙҙәре файҙаһына митинг ойоштороп маташҡан Бухаресҡа күскән. Чаушеску ҡаланан вертолетта ҡасып киткән, һуңынан Тырговиште ҡалаһында уны ҡулға алғандар. [[25 декабрь|25 декабр]]ҙә махсус трибунал бойороғо буйынса Чаушеску хөкөмгә тарттырылған; һәм шул уҡ көндө Чаушеску һәм ҡатыны  Еленаны атҡандар.

== Постсоциалистик период ==
Чаушескуны ҡолатҡандан һәм атҡандан һуң власть Милли ҡотҡарыу фронты ҡулына күскән, ваҡытлы парламент — Милли берҙәмлек советы барлыҡҡа килгән.

[[1990 йыл]]дың майында беренсе ирекле президент һәм парламент һайлауҙары үткән. 1991 йылда Румынияның яңы Конституцияһы  ҡабул ителгән.

[[2004 йыл]]дың [[29 март]]ында Румыния НАТО ағзаһы булып киткән, [[2007 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында  инде [[Евросоюз|Европа берләшмәһе]]нә ингән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Румындарҙың этногенезы
* Беренсе донъя һуғышында Румынская кампанияһы
* Румыния Социалистик Республикаһы
* [[Сәскәләр күпере]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://dacoromania.net/ Сайт румынской истории]
[[Категория:Румыния тарихы]]</text>
      <sha1>lc1o0vfhs9n34qm5z524jcg1bv2e46w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томас Манн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130825</id>
    <revision>
      <id>1307398</id>
      <parentid>1202219</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29766" sha1="21h1a8657o227g7on0fwp0tcsisq5ut" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Однофамильцы|Манн}}
{{о|писателе|актёре|Манн, Томас (актёр)}}
{{не путать|Ман, Томас|Томас Ман}}
{{Писатель
 |Имя                  = Томас Манн
 |Оригинал имени       = Thomas Mann
 |Изображение          = Thomas Mann 1937.jpg
 |Ширина               = 220px
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = Пауль Томас Манн
 |Род деятельности     = [[писатель]]
 |Годы активности      = 
 |Направление          = 
 |Жанр                 = 
 |Язык произведений    = 
 |Награды              = {{Нобелевская медаль}} [[Нобелевская премия по литературе]] (1929) &lt;br&gt; {{нп5|Плакетка Гёте города Франкфурта||de|Goetheplakette der Stadt Frankfurt am Main}} (1932) &lt;br&gt; [[Премия Гёте|Премия Гёте города Франкфурта]] (1949) &lt;br&gt; [[Премия Фельтринелли]] (1952)
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Офицер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Pour_le_Mérite}}{{!!}}{{Командор ордена Оранских-Нассау}}
{{!}}}
 |Роспись              = Thomas Mann signature.svg
 |Lib                  = http://lib.ru/INPROZ/MANN/
 |Викитека             = 
}}

'''Па́уль То́мас Манн''' ({{lang-de|Paul Thomas Mann}}, [[6 июнь]] [[1875 йыл]], [[Любек]] — [[12 август]] [[1955 йыл]], [[Цюрих]]) — немец яҙыусыһы, эссе һәм эпик романдар оҫтаһы, әҙәбиәт өлкәһендә [[Нобель премияһы]] лауреаты (1929), Генрих Манндың ҡустыһы, Клаус Манн, Голо Манн һәм Эрика Манндың атаһы.

== Биографияһы ==

=== Сығышы һәм йәшлек йылдары ===
Пауль Томас Манн,1875 йылдың 6 июнендә Германияның төньяғындағы Любек ҡалаһында сауҙәгәр, ҡала сенаты ағзаһы Томас Йоханн Генрих Манн (1840—1891) ғаиләһендә тыуған. Был ғаиләнән күп билдәле яҙыусылар сыҡҡан, ләкин Томас Манн улар араһында иң күренеклеһе. Томастың әсәһе Юлия Манн (ҡыҙ фамилияһы Сильва-Брунс) (1851—1923) Бразилия кешеләре ғаиләһенән. Томас ишле ғаиләлә үҫә, уның ағаһы- билдәле яҙыусы Генрих Манн ([[1871]]—[[1950]]), ҡустыһы -Виктор ([[1890]]—[[1949]]) ике һеңлеһе- Юлия ([[1877]]—[[1927]], үҙ- үҙен һәләк итә) һәм Карла ([[1881]]—[[1910]], үҙ- үҙен һәләк итә) була. Бай ғаиләлә балалар бер ниндәй ауырлыҡ күрмәй, етеш тормошта үҫә .

1891 йылда аталары рактан үлеп китә. Аталарының васыяты буйынса ғаилә фирмаһы, Любектағы йорт һатыла, балаларға әсәләре менән һатҡан әйберҙәрҙең процентына йәшәргә ҡала.

=== Ижад башы ===
[[Файл:Thomas Mann early.jpg|thumb|200px|Томас Манн в начале своей писательской карьеры]]

Аталары [[1891 йыл]]да үлеп, ғаилә фирмаһын һатҡандан һуң, ғаилә Мюнхенға күсенә, Томас был ҡалала (бик аҙға ғына ситкә китештерә) [[1933 йыл]]ға тиклем йәшәй. 1890-сы йылдар уртаһында Томас менән Генрих бер аҙға [[Италия]]ға китә. Любектә саҡта уҡ Манн үҙен әҙәбиәттә һынап ҡарай, әҙәби-философик «Яҙғы йәшен» журналын сығара, уның редакторы була , һуңыраҡ ағаһы Генрих Манн сығарған «[[:de:Das Zwanzigste Jahrhundert. Blätter für deutsche Art und Wohlfahrt|Двадцатый век]]» журналы өсөн мәҡәләләр яҙа. Италиянан ҡайтҡас, Манн 1898—1899 йылдарҙа популяр «Симплициссимус» исемле немец сатира журналы редакторы булып эшләй, бер йыл хәрби хеҙмәттә була һәм тәүге новеллаларын баҫтыра.

[[1901]] йылда тәүге, «Будденброктар» («[[Будденброки (роман)|Будденброки]]»[[Buddenbrooks]]), романы сыҡҡас, Томас Манн билдәле яҙыусы булып китә. Был романда Манн үҙ ғаиләһе тарихына нигеҙләнеп, Любектағы сауҙагәрҙәр ғаиләһенең бөлөү һәм тарҡалыу тарихын һүрәтләй. Был ғаиләнең һәр бер яңы быуыны бюргерҙар өсөн кәрәкле һаҡсыллыҡ,тырышлыҡ һәм эшкә бирелгәнлек кеүек һыҙаттарҙы юғалта бара. Улар ысын тормоштан дингә, философия, музыка, хилаф эштәр донъяһына китә бара . Быларҙың һөҙөмтәһе- был ғаилә вәкилдәре яйлап сауҙа эшенә ҡыҙыҡһыныуҙы һәм Будденброктар өсөн ғорурлыҡ тойғоһон юғалта бара . Был ғына түгел, улар тормоштоң мәғәнәһен һәм йәшәү көсөн юғалта. Был нәҫелдең һуңғы быуын вәкилдәренең үлеме лә мәғәнәһеҙ һәм ҡурҡыныс була.

&quot;Будденброк&quot;тарҙан һуң «Тристан» исемле уңышлы новеллалар йыйынтығы сыға, улар араһында иң яҡшыһы- «Тонио Крёгер» новеллаһы. Новелланың төп геройы үҙенә тик һыҙланыуҙар ғына килтергән мөхәббәтенән баш тарта, үҙен сәнғәткә бағышлай, яуапһыҙ ике мөхәббәте Ганс Гансен һәм Ингерборг Хольмды осратҡас, ул яңынан йәш саҡта үҙенең һөйгәненә бер ҡараш ташлағанда ниндәй көслө хистәр кисерһә, шундай уҡ хистәрҙе кисерә.

[[1905 ]] йылда Томас Манн Мюнхендан математик, профессор Альфред Прингсхаймдың ҡыҙы Катя Прингсхаймға ({{lang-de|Katharina «Katia» Hedwig Pringsheim}}) өйләнә. Уларҙың алты балаһы була, шуларҙың өсөһө — Эрика, Клаус һәм Голо һуңыраҡ әҙәбиәттә үҙ урындарын таба. Голо Манндың һөйләүенсә, әсәләренең йәһүд ҡыҙы булыуы балаларынан ныҡлы йәшерелә&lt;ref&gt;Томас Манн: биография, фотографии, произведения, статьи&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;Elon&quot;&gt;The Pity of It All: A Portrait of Jews In Germany 1743—1933, [[:en:Amos Elon]], p. 375&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{lang-de|Errinnerungen und Gedanken}}, G. Mann, Frankfurt, 1986, p.166&lt;/ref&gt;

Томаса Манндың икенсе романы («Королевское Высочество») 1906 йылдың йәйендә яҙыла башлай һәм 1909 йылдың февралендә яҙылып бөтә.

=== Томас Манндың сәйәси ҡараштары үҙгәреше . Яңы әҫәрҙәре ===
Өйләнгәс, Манн эре буржуазия вәкилдәре менән аралаша башлай, был башта тыштан артыҡ һиҙҙертмәһә лә, уның сәйәси ҡараштарында консерватизм һыҙаттарының көсәйеүенә килтерә. [[1911 ]] йылда Манн «Смерть в Венеции» новеллаһын яҙа. Новеллала оло йәштәге Мюнхен яҙыусыһы ''Густав Ашенбах''тың, Венецияла ялда саҡта, 14 йәшлек малайға уянған мөхәббәте тасуирлана.

[[Беренсе донъя һуғышы]] башланыуҙы Манн хуплай, пацифизмға һәм йәмғиәттәге реформаларға ҡаршы сыға. Был турала уның «Размышления аполитичного» йыйынтығына ингән мәҡәләләре һөйләй.

Был ҡараштар арҡаһында ул ағаһы Генрих менән асыуланыша, сөнки Генрих Манн һул яҡ демократик ҡарашлы һәм һуғышҡа ҡаршы була. Туғандар тик 1922 йылда, национал-социалистар Веймар Республикаһының (Германия,1919-1933) сит ил эштәре буйынса министры Вальтер Ратенауҙы үлтергәс кенә, яраша: Томас Манн ҡараштарын үҙгәртә һәм [[демократия]] яҡлы булыуын асыҡтан асыҡ әйтә. Ул либерал демократия яҡлы Немец демократик партияһына инә ; 1923 йылдың майында, [[Брехт, Бертольт|Бертольт Брехтты]]ң «В чаще городов» пьесаһы барғанда национал-социалистар пьесала «еврей рухы» бар тип, залда йәш ағыҙғыс гранаталар бәрә. Ул ваҡытта «Дайел» Нью-Йорк агентствоһы корреспонденты булған Томас Манн фашистарҙың был ҡыланышын хуплай. «Мюнхен халҡының консерватизмы, уяу булып сыҡты. Ул большевиктар сәнғәтен күрә алмай»,- тип яҙа ул үҙенең &quot;Германиянан хаттар&quot;ында&lt;ref name=&quot;schu&quot;&gt;{{книга|автор=[[Шумахер, Эрнст (театровед)|Шумахер Э.]] |заглавие=Жизнь Брехта|место=М.|издательство=Радуга|год=1988|страницы=47}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Томас Манндың «Волшебная гора» исемле ҙур күләмле, авторға ҙур килтергән әҫәре баҫыла. Был да XX быуат немец әҙәбәтендәге иң ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе. Романдың сюжеты буйынса төп герой, Ганс Касторп, үҙенең ике туғанының хәлен белергә тип, тауҙарҙағы туберкулез менән сирлеләр өсөн курортҡа килә. Ул үҙенең дә сирле икәнен белә . Тауҙағы үҙ философияһы хаким иткән тормош уның интеллектуаль донъяһы менән арбай. Шулай итеп, ул курортта бер нисә йыл үткәрә. Касторп үҙ философияһын ҡайтанан ҡарай, фрейдизмдан (көсһөҙлөк һәм үлемдән) баш тарта, үҙе юғары рухи көс биреүсегә әйләнә.

[[1929 йылда]] Маннға «Будденброктар» романы өсөн әҙәбәиәт буйынса Нобель премияһы бирелә .

1930 йылда Томас Манн, был ваҡытта көндән көн нығыраҡ һул яҡ идеялар менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына, Берлинда « Аҡылығыҙға мөрәжәғәт итәм» («Призыв к разуму») тигән ялҡынлы телмәр тота, социалистарҙы һәм либералдарҙы берҙәм антифашистар фронтына берләшергә һәм бергә дөйөм дошманға көрәшергә саҡыра, эшселәр синыфының нацизмға ҡары көрәшен маҡтай .
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R15883, Thomas Mann.jpg|right|thumb|Томас Манн в [[1932]] г.]]

=== Эмиграцияла ===
[[1933 ]] йылда яҙыусы фашист [[ Германия]]һынан ғаиләһе менән эмиграцияға китә һәм Цюрихҡа барып урынлаша.

&quot; Иосиф һәм уның ағалары &quot; («Иосиф и его братья») роман-тетралогияһының беренсе томы сыға , Манн Библияла яҙылған Иосиф һәм уның ағалары тураһындағы риүәйәтте үҙенсә тәфсирләй. Был әҫәр бер нисә айырым романдан тора: « Иаков тарихы», « Иосифтың үҫмер сағы», «Иосиф Египетта» и «Иосиф- ашатыусы». Романды яҙыр өсөн автор Палестина менән Мысырға ([[Египет]]ҡа) барып ҡайта. Автор беренсе сиратта боронғо донъяны һүрәтләргә уйлай. Бынан тыш, романда коллектив аңдан индивидуаль аңға күсеү барышы һүрәтләнә .

[[1936 ]] йылда яҙыусыны Германияға ҡайтырға өгөтләй алмағас, нацистар Манндан һәм уның ғаиләһенән немец гражданлығын алалар. Яҙыусы Чехословакия гражданлығы ала , ә [[1938 ]] йылда [[АҠШ]]-ҡа китә, бында Принстон университетында эшләй. [[1939 ]] йылда уның «Лотта Веймарҙа» («Лотта в Веймаре») романы сыға. Роман инде олоғайған ''[[Гёте]]'' менән уның йәш сағындағы мөхәббәте ''Шарлотта Кестнер'' араһындағы мөнәсәбәтте тасуирлай. Шарлотта (Лотта) — Гётеның «Страдания юного Вертера» исемле әҫәрендәге Лоттаның прототибы, шағир йәшлек мөхәббәте менән оҙаҡ йылдар үткәс осраша.

[[1942 ]] йылда ул Пасифик-Палисейдз ҡалаһына (АҠШ) күсенә, немец радио тыңлаусылары өсөн фашизмға ҡаршы тапшырыуҙар алып бара. 1945 йылда үҙенең Конгресс китапханаһындағы «Германия һәм немецтар» ({{lang-en|Germany and the Germans}}) тигән сығышында Томас Манн :
&lt;blockquote&gt;
&quot;Ике, изге һәм яуыз, Германия юҡ, берҙән бер Германия ғына бар, уның иң яҡшы сифаттары иблис хәйләһе тәьҫиренә эләгеп, яуызлыҡтың йәнле кәүҙәләнешенә әйләнде. Яуыз Германия — шул уҡ изге, тик яҙыҡ юлға баҫҡан, бәләгә тарыған, муйындан енәйәттәргә батҡан һәм әле катастрофа алдында торған Германия. Шуның өсөн мин, немец булып тыуған кеше, тарих алдында ғәйебе булған Германиянан бөтөнләй баш тартып: «Мин — изге, намыҫлы, ғәҙел Германия; ҡарағыҙ, мин ап-аҡ күлдәктәмен. Ә яуызын һеҙгә туҙҙырып, ботарлап ташларға бирәм, тип әйтә алмайым»,- ти&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Томас Манн|заглавие = Германия и немцы|ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1945|страницы = |страниц = |isbn = |ссылка = https://burusi.wordpress.com/2014/10/11/томас-манн-германия-и-немцы/}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
[[1947 ]] йылда уның «Доктор Фаустус» романы сыға, романдағы хәл-ваҡиғалар XX быуатта барһа ла, төп герой ''[[Фауст]]''тың юлын тулыһынса тиерлек ҡабатлай . Даһи, ләкин психик сирле, композитор Адриан Леверкюн көнбайыш буржуаз интеллигенцияһына хас боҙоҡлоҡ образы булып тора.

=== Европаға ҡайтыу ===
[[Файл:Thomas Mann Grave 2005-03-26.jpeg|thumb|right|180px|Могила Томаса и Кати Манн в [[Кильхберг (Цюрих)]] ([[Швейцария]])]]
[[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғас, [[АҠШ]]-та йәшәүе Манн өсөн ауырлаша бара : яҙыусыны Советтар Союзына ярҙам итеүҙә ғәйепләйҙәр.

[[1952 ]] йылдың июлендә Томас Манн ғаиләһе менән [[Швейцария]]ға ҡайта. Икегә бүленгән тыуған иленә бөтөнләйгә ҡайтҡыһы килмәһә лә, Манн ([[1949 ]] йылда [[Гёте]]ның юбилейын байрам иткәндә ФРГ һәм ГДР-ҙа була) Германияның ике өлөшөндә лә булып өлгөрә.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул күп яҙыша — [[1951]] йылда «Избранник» романы, [1954]] йылда — «Чёрный лебедь» новеллаһы сыға. Ошо осорҙа Манн [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем үк яҙа башлаған {{нп3|Признания авантюриста Феликса Круля (роман)|«Признания авантюриста Феликса Круля»|de|Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull}} романын яҙыуҙы дауам итә (яҙып бөтөлмәгән килеш баҫтырыла). Роман хәҙерге заман ''Дориан Грей''ы тураһында. Был кеше һәләтле, аҡыллы һәм сибәр булһа ла, мутлашыу юлына баҫа һәм үҙенең намыҫһыҙ, бысраҡ эштәре аша йәмғиәт баҫҡысы буйлап юғары үрмәләй, ләкин аҡрынлап әҙәм булыуҙан туҡтап, ҡурҡыныс бер затҡа әйләнә бара.

Томас Манн [[1955 ]] йылдың 12 авгусында Цюрих кантоны больницаһында вафат була.

== Яҙыусының стиле ==
Манн — интеллектуаль проза авторы. Үҙенең уҡытыусылары тип ул рус яҙыусылары [[Толстой, Лев Николаевич|Лев Толстой]] һәм Федор Достоевскийҙы атай; тәфсирләп, ваҡ деталдәргә иғтибар бүлеп, ашыҡмайынса яҙыуҙы әҙип XIX быуат әҙәбиәтенән өйрәнгән. Тик , һис шикһеҙ, уның романдарының темалары XX быуатҡа бәйле. Улар үткер,ҡыйыу, философтарса тәрән йомғаҡлауға килтерә һәм уларға бер үк ваҡытта киҫкен йәнлелек хас.

Томас Манн романдарында ҡотолғоһоҙ үлем темаһы («Смерть в Венеции» повесы, «Волшебная гора» романы), теге донъяның яҡынлығы («Волшебная гора», «Доктор Фаустус» романдары), донъялағы кеше яҙмышын һәм донъя тураһында төшөнсәләрҙе ҡырҡа үҙгәртеүсе иҫке тәртиптең юҡҡа сығыуын алдан һиҙемләү; ҡайһы ваҡыт төп геройҙарҙың һыҙаттарында еңелсә гомоэротизм һиҙелә (И. С. Кон фекеренсә, «Лунный свет на заре. Лики и маски…» китаптарын ҡарағыҙ). Был темалар Маннда һәләкәткә илтеүсе мөхәббәт темаһы менән ҡушылып бара. Бәлки был яҙыусының психоанализ менән ҡыҙыҡһыныуы эҙемтәһелер(Эрос — Танатос пары).

== Әҫәрҙәре ==
* Сборник рассказов / ''Der kleine Herr Friedemann'', (1898) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1898_Thomas_Mann_Friedemann.jpg]
* «[[Будденброки (роман)|Будденброки]]» / ''«Buddenbrooks — Verfall einer Familie»'', (роман, (1901) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1901_Thomas_Mann_Buddenbrooks.jpg]
* «Тонио Крегер» / ''«Tonio Kröger»'', [[новелла]], (1903)
* [http://wagner.su/Mann/Tristan «Тристан», перевод Апта], (1902)
* «Тристан» / ''«Tristan»'', [[новелла]], (1903) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Thomas_Mann_Tristan_1903.jpg]
* «Королевское высочество» / ''«Königliche Hoheit»'', (1909)
* «[[Смерть в Венеции]]» / ''«Der Tod in Venedig»'', рассказ, (1912) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1913_Der_Tod_in_Venedig_Broschur.jpg], [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1912_DerTod_in_Venedig.jpg]
* «Размышления аполитичного» / ''«Betrachtungen eines Unpolitischen»'', (1918) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Thomas_Mann_Betrachtungen_eines_Unpolitischen_1918.jpg]
* «[[Волшебная гора]]» / ''«Der Zauberberg»'', роман, (1924) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1924_Thomas_Mann_Zauberberg_Broschur.jpg], [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1924_Der_Zauberberg_(4).jpg]
* «Двое» (Голодающие) / ''«Die Hungernden»'', рассказы (1927)
* «Культура и социализм» / ''«Kultur und Sozialismus»'', (1929)
* «Марио и волшебник» / ''«Mario und der Zauberer»'', рассказ, (1930) [http://www.erstausgaben-thomas-mann.de/seiten/42_mario_und_der_zauberer.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315013632/http://www.erstausgaben-thomas-mann.de/seiten/42_mario_und_der_zauberer.htm |date=2009-03-15 }}
* [http://wagner.su/Mann/Wagner «Страдания и величие Рихарда Вагнера»] / ''«Leiden und Größe Richard Wagners»'', [[эссе]], (1933)
* «[[Иосиф и его братья]]» / ''«Joseph und seine Brüder»'', [[роман]]-[[тетралогия]], (1933—1943)
** «Былое Иакова» / ''«Die Geschichten Jaakobs»'', (1933) [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:-48-_-_-51-_Joseph_und_seine_Br%C3%BCder_(1933_-_1943).jpg]
** «Юный Иосиф» / ''«Der junge Joseph»'', (1934) [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:-48-_-_-51-_Joseph_und_seine_Br%C3%BCder_(1933_-_1943).jpg]
** «Иосиф в Египте» / ''«Joseph in Ägypten»'', (1936) [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:-48-_-_-51-_Joseph_und_seine_Br%C3%BCder_(1933_-_1943).jpg]
** «Иосиф-кормилец» / ''«Joseph der Ernährer»'', (1943) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Thomas_Mann_Joseph,_der_Ern%C3%A4hrer_1943.jpg]
* «Проблема свободы» / ''«Das Problem der Freiheit»'', [[эссе]], (1937) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1939_Thomas_Mann_Problem_Freiheit.jpg]
* «[[Лотта в Веймаре]]» / ''«Lotte in Weimar»'', роман, (1939) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Thomas_Mann_Lotte_in_Weimar_1939_.jpg]
* «Обмененные головы. Индийская легенда» / ''«Die vertauschten Köpfe — Eine indische Legende»'', (1940) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:1940_Thomas_Mann_Die_vertauschten_K%C3%B6pfe_Orig.-Umschlag.jpg]
* «[[Доктор Фаустус (Томас Манн)|Доктор Фаустус]]» / ''«Doktor Faustus»'', роман, (1947) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Thomas_Mann_Doktor_Faustus_Edition_USA.jpg], [http://www.zvab.com/displayBookImage.do?itemId=50712454] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620234901/http://www.zvab.com/displayBookImage.do?itemId=50712454 |date=2009-06-20 }}
* «Избранник» / ''«Der Erwählte»'', роман, (1951) [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Thomas_Mann_Der_Erw%C3%A4hlte_1951.jpg]
* «Чёрный лебедь» / ''«Die Betrogene: Erzählung»'', (1954)
* «[[Признания авантюриста Феликса Круля]]» / ''«Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull»'', роман, (1922/1954)

== Томас Манн тураһында хеҙмәттәр ==
* Hans Bürgin: ''Das Werk Thomas Manns. Eine Bibliographie.'' unter Mitarbeit von Walter A. Reichert und Erich Neumann. S. Fischer Verlag, Frankfurt a. M. 1959. (Fischer Verlag, Frankfurt a. M. 1980, ISBN 3-596-21470-X
* [[Georg Potempa]]: ''Thomas Mann-Bibliographie.'' Mitarbeit Gert Heine, Cicero Presse, Morsum/Sylt 1992, ISBN 3-89120-007-2.
* Hans-Peter Haack (Hrsg.): '' Erstausgaben Thomas Manns. Ein bibliographischer Atlas.'' Mitarbeit Sebastian Kiwitt. Antiquariat Dr. Haack, Leipzig 2011, ISBN 978-3-00-031653-1.

== Әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеүселәр ==
* [[Апт, Соломон Константинович]]
* [[Ман, Наталия]]
* [[Бабанов, Игорь Евгеньевич]]

== Кинофильмдар ==
* «[[Смерть в Венеции (фильм)|Смерть в Венеции]]» — фильм [[Висконти, Лукино|Лукино Висконти]], снятый в [[1971 год в кино|1971 году]].
* «Доктор Фаустус» (''Doktor Faustus''), 1982, производство: Германия (ФРГ), режиссёр: [[Франц Зайц]].
* «Волшебная гора» (''Der Zauberberg''), 1982, страны: Австрия, Франция, Италия, Германия (ФРГ), режиссёр: [[Ханс В. Гайссендёрфер]].
* «[[Будденброки(фильм)|Будденброки]]» — фильм [[Генри Брелор]]а, снятый в [[2008 год в кино|2008 году]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Томас Манн
|Викицитатник =Томас Манн
}}
* {{Из БСЭ}}
* ''Соломон Апт'' [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=557 Томас Манн] // ЖЗЛ
* ''Л. Беренсон''. [https://web.archive.org/web/20140219114120/http://www.evreyskaya.de/archive/artikel_179.html «Страдая Германией»]

{{Внешние ссылки|цвет={{Цвет|Награды}}}}
{{Нобелевская премия по литературе 1926—1950}}
{{Произведения Томаса Манна}}

[[Категория:Томас Манн| ]]
[[Категория:Лауреаты Нобелевской премии по литературе]]
[[Категория:Писатели Германии XX века]]
[[Категория:Писатели-модернисты]]
[[Категория:Немецкие писатели XX века]]
[[Категория:Эссеисты по алфавиту]]
[[Категория:Иммигрировавшие в США из Германии]]
[[Категория:Авторы исторических романов]]
[[Категория:Члены ПЕН-клуба]]
[[Категория:Достоевисты]]
[[Категория:Члены Немецкой демократической партии]]
[[Категория:Выпускники Мюнхенского технического университета]]
[[Категория:Преподаватели Принстонского университета]]
[[Категория:Лауреаты премии Гёте]]
[[Категория:Почётные граждане Любека]]
[[Категория:Почётные доктора Боннского университета]]
[[Категория:Почётные доктора Гарвардского университета]]
[[Категория:Почётные доктора Йельского университета]]
[[Категория:Почётные доктора Колумбийского университета]]
[[Категория:Почётные доктора Принстонского университета]]
[[Категория:Похороненные в кантоне Цюрих]]

== Иҫкәрмәләр ==</text>
      <sha1>21h1a8657o227g7on0fwp0tcsisq5ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саров Изге Успение монастыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134387</id>
    <revision>
      <id>1307372</id>
      <parentid>1252590</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40298" sha1="scsf8tq5gtqgqzx324q03xei6w1w15z" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Саров Изге Успение монастыры''' — ирҙәр монастыры, [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] башында Тамбов губернаһының Темниковский өйәҙе [[Саров]] ҡалаһында нигеҙләнгән. Православныйҙарҙың Преподобный Серафим Саровскийы, изге кешеһенең, йөрөгән урынында урынлашҡан.

== Монастырҙың тарихы ==
Саров тауында урынлашҡан беренсе монах-дәрүиш Пензанан инок Феодосий булған, ул «боронғо ҡаласыҡҡа» 1664 йылда килгән һәм һәм үҙе хөжрә яһаған. Бында алты йыл самаһы йәшәгәс, Феодосий [[Пенза|Пензаға]] кирергә була. Яҡынса ошо ваҡытта «боронғо ҡаласыҡта» Краснослободский монастыры (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Арзамастың Спас монастыры)  монахы Герасим килеп урынлаша. Ике дәрүиш бер ваҡыт бергә йәшәй, әммә тиҙҙән Феодосий Пензаға «күсеп китә», ә Герасим «боронғо ҡаласыҡта» йәшәп ҡала. Бында бер йылдан ашыу йәшәгән Герасим Краснослободский монастырына күсә, күрәһең, бурҙар һәм юлбаҫарҙарҙан ҡурҡа , снки тегеләр Герасимға төрлө зыян килтерә.(Денис Леонид версияһы буйынса — унда йәшәүселәр Герасимға төҙөүсе булырға тәҡдим иткән), шунан һуң «боронғо ҡаласыҡ» тағы кешеһеҙ тороп ҡалған.

1659 йылда нигеҙ һалынған Санаксар монастырынан 1683 йылда иеромонах Савватий һәм монаң Филарет бында килә, ләкин улар тиҙҙән үҙ монастырына кире ҡайтып киткән. «Боронғо ҡаласыҡ» тағы кешеһеҙ тороп ҡала.

Саров монастырына иеромонах Исаакий (донъяла Иоанн  Федоров, Арзамас өйәҙе Ҡыҙыл ауылының кешеһе) нигеҙ һала, ул Введенский монастырын монастырь башлығы фатихаһы менән ҡалдырып китә һәм Санаксарский монастыры иногы Филарет менән бергә «боронғо ҡаласыҡта» йәшәй башлай. Тиҙҙән Исаакий янына сәхәбәләре килә һәм отец Исаакий Саровта монахтар өсөн монастырь асырға була.

[[1705 йыл|1705 йылда]] кенәз Кугушев,  «иҫке ҡаласыҡтың» хужаһы, Сатис  һәм Саров йылғалары араһындағы ерҙе отец Исаакий һалдырасаҡ монастырға бүләк итә. 1706 йылдың ғинуарында Рязань митрополиты Стефан Яворский отец Исаакийҙың «боронғо ҡаласыҡта» сиркәү төҙөү тураһындағы үтенесен ҡәнәғәтләндерә. 1706 йылдың 28 апрелендә «Живоносный источник» Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә ағас сиркәү һалына башлай. 1706 йылдың 16 июнендә (яңы стиль буйынса 29 июнь) Саров монастырын изгеләндерәләр һәм был көн Саров монастырына нигеҙ һалыу көнө тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nne.ru/news.php?id=341228|title=29 июня - день основания Саровской пустыни|last=Романов|first=Дмитрий|date=29 июня 2010 года|publisher=Нижегородская и Арзамасская епархия|accessdate=2010-07-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwC4Pvf|archivedate=2012-02-19}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130417072713/http://www.nne.ru/news.php?id=341228 |date=2013-04-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[1731 йыл|1731 йылда]], иеросхимонах Иоанн,отец Исаакий, ауырыуы аҡаһында монастырь башлығы вазифаһынан баш тарта һәм үҙенең вариҫы итеп уҡыусыһы Дорофейҙы ҡалдыра.

Монастырҙа башлыҡ булғандар араһында айырыуса хөрмәт менән отец Ефрем(Коротков) файҙалана. Ул Орск ҡәлғәһендә 16 йыл ғәйепһеҙ көйөнсә төрмәлә ултыра. 1755 йылда отец Ефремды аҡлайҙар һәм Саровҡа кире ҡайтаралар. [[1775 йыл|1775 йылдағы]] аслыҡ ваҡытында ул монастырь келәттәрен астыра һәм мохтаж халыҡҡа иген таратып, уны үлемдән һаҡлап ҡала

Ефрем ҡарт үҙе тере сағында вариҫы итеп иеромонах отец Пахомийҙы һайлай. Пахомий башлыҡ булған саҡта Саров монастырына Прохор Мошнин, отец Серафим Саровскийҙың атаһы килә.

[[1897 йыл|1897 йылда]] Серафима Саровский хөжрәһе өҫтөндә ҡорам төҙөлөшө башлана&lt;ref name=&quot;Столетие канонизации&quot;&gt;{{Cite web|title=100-летие прославления преп. Серафима Саровского. Хроника восстановительных работ|url=http://www.nne.ru/events.php?id=11&amp;page=17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwIhKef|archivedate=2012-02-19|publisher=[[Нижегородская епархия]]|accessdate=2009-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104125408/http://nne.ru/events.php?id=11 |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;.
Проект авторы-архитектор А. С. Каминский.[[1903 йыл|1903 йылда]] Санкт-Петербург һәм Ладога митрополиты Антоний ҡорамды изгеләндерә.

[[1906 йыл|1906 йылда]] Саров монастыры үҙенең 200 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Был юбилей байрамына күп ҡунаҡтар йыйыла. Саров Рәсәйҙең иң танылған изге урынына әйләнә.

Революциянан һуң, [[1917 йыл|1917 йылда]] Саров монастыры хужалығы ҡыйратыла, изге әйберҙәре — бысратыла.

[[1923 йыл]]дың [[16 октябрь|16 октябре]]ндә Патриарх Тихон ҡарары менән «Тамбов епархияһының Саров монастыры туранан-тура Изге Патриарх идараһына тапшырыла»&lt;ref&gt;http://korolev.msk.ru/books/dc/Rpc22y_1913289.txt {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825143943/http://korolev.msk.ru/books/dc/Rpc22y_1913289.txt |date=2017-08-25 }}&lt;/ref&gt;.

[[1925 йыл|1925 йылдың]] аҙағында монастырҙы ябыу тураһында ҡарар ҡабул ителә,  ә 1927 йылдың мартында хөкүмәт ҡарары менән Саров монастыры бөтөрөлә, уның мөлкәте ҡаралтылары менән бергә Түбәнге Новгородтың НКВД идаралығына тапшырыла.

1927 йылда Саров монастыры базаһында балалар хеҙмәт коммунаһы ойошторола. 1931 йылдың ноябрендә хеҙмәт коммунаһы ябыла. Унан һуң бында үҫмерҙәр һәм өлкәндәр өсөн холоҡ төҙәтеү колонияһы ойошторола. 1938 йылдың ноябрендә колония шулай уҡ ябыла &lt;ref&gt;[http://ussr-oborona.chat.ru/arz16_do1946.html История города Арзамас-16 до 1946 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126133720/http://ussr-oborona.chat.ru/arz16_do1946.html |date=2007-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Саровтың рухи яңыртылыуы ==
[[26 сентябрь]], [[1989 йыл|1989 йыл.]]  Саровҡа тәүге тапҡыр Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Николай (Кутепов)&lt;ref name=&quot;Хроника возрождения&quot;&gt;{{Cite web|title=100-летие прославления преп. Серафима Саровского. Хроника возрождения православной жизни в Сарове в 1989—2003 гг.|url=http://www.nne.ru/events.php?id=11&amp;page=25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwMTeFs|archivedate=2012-02-19|publisher=[[Нижегородская епархия]]|accessdate=2009-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104125408/http://nne.ru/events.php?id=11 |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt; килә, ул  монастырҙан алыҫта Преподобный Серафим Саровскийға акафистлы молебен үткәрә&lt;ref name=&quot;esc&quot;&gt;{{Cite web|title=Возрождение православия в Сарове|url=http://photo-escape.ru/photo/backups/sarov-orthodox/|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F053SRpQ|archivedate=2013-03-10|lang=ru|work=Фотоархивы|publisher=PHOTOESCAPE|accessdate=2013-03-05}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwAS4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''Фотоархивы''&lt;span id=&quot;cxmwAS4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAS4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; PHOTOESCAPE.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAS4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://photo-escape.ru/photo/backups/sarov-orthodox/ Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214601/http://photo-escape.ru/photo/backups/sarov-orthodox/ |date=2016-03-04 }} архивланған 10 март 2013.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAS4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;5 март 2013 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1990 йыл|1990]] Саровта православие мәхәлләһе ойошторола.

[[1991 йыл|1991]] йылдың  йәйендә мәхәллә теркәлә.

[[1990 йыл|1990 йылдың]] ноябрь айында Санкт-Петербургтың атеизм музейынан  Преподобный Серафим Саровский мәйетенең киҫәксәләре ҡайтарыла. Ул киҫәксәләр 1991 йылдың 11 ғинуарында Рус Православие Сиркәүенә рәсми рәүештә тапшырыла.[[30 июль|30 июлдә]] отец Серафим мәйете киҫәксәләре Дивеевоға күсерелә.

[[1991 йыл|1991]] йылдың 2 авгусында ҡалаға тәүге тапҡыр Бөтә Русь һәм Мәскәү патриархы Алексий II килә

[[1992 йыл|1992]] йылдың мартында ҡалаға беренсе дин әһеле, иерей Владимир Алясов килә. 1992 йылдың 25 апрелендә ул  Пасха төнөндә беренсе тапҡыр Литургия үткәрә.

[[1993 йыл|1993]] йылдың февралендә митрополит Николай ремонтлап тергеҙелгән Бөтә Изгеләр ҡорамын изгеләндерә; ҡорамда православие йәкшәмбе мәктәбе һәм өлкәндәр өсөн курстар эшләй башлай.

[[1992 йыл|1992]] , [[1993 йыл|1993]] йылдарҙа Саровҡа Патриарх Алексий II Cерафим Cаровский байрамы көндәрендә килә.

[[17 май|17 майҙа]] [[1997 йыл|1997 йылда]] ҡуйылған манара ҡыңғырауға килгәндә, иҫәп-хисап буйынса лаборатория башҡарыусыларҙың береһе ВНИИЭФ.

[[1998 йыл|1998]] йылда Федераль ядро үҙәге тарафынан Иоанн Предтеча ҡорамы мәхәлләгә тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Йәй [[1999 йыл|1999]] тапшырыу башҡарыла&lt;ref&gt;[http://www.serafimsarovsky.ru/geografia/sarov/?id=34 Церковная хроника г. Сарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060523062511/http://www.serafimsarovsky.ru/geografia/sarov/?id=34 |date=2006-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

Июль — август 2003 йылдың иңль-авгусында Саровта Серафим Саровскийҙы канонлаштырыуға  100 йыл уңайынан тантаналар үтә, улар алдында байтаҡ әҙерлек алып барыла. 2003 йылдың 13 июлендә сиркәү манараһына тәре ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Колокольня&quot;&gt;[http://www.nne.ru/events.php?id=12 Подъем креста на колокольню Саровского монастыря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328232430/http://nne.ru/events.php?id=12 |date=2014-03-28 }}, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F Нижегородская епархия], 13 июля 2003 года&lt;/ref&gt;. 2003 йылдың 30 июлендә Бөтә Русь һәм Мәскәү Патриархы Алексий II изге ҡорамды изгеләндерә. Ошо уҡ көндө [[Рәсәй Президенты]] В. Путин Саровҡа килә.

2005 йылда монастырҙы тергеҙеү мөмкинлеге белдерелә&lt;ref&gt;[http://patriarchia.ru/db/text/69457.html Обсуждается вопрос о восстановлении древнего Саровского монастыря] официальный сайт МП 14 декабря 2005 г.&lt;/ref&gt;.

[[17 июль]], [[2006 йыл]].  Изге Синод монастырь асыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/126436.html ЖУРНАЛ № 61//ЖУРНАЛЫ заседаний Священного Синода Русской Православной Церкви (17-19 июля 2006 года)] Официальный сайт МП [//ru.wikipedia.org/wiki/19_%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F 19 июля] [//ru.wikipedia.org/wiki/2006 2006] г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/127192.html В Сарове возобновляется монашеская жизнь.] Официальный сайт МП 20 июля 2006 г.&lt;/ref&gt;.[[30 июль|30 июлдә]] Изге Патриархты Алексей II тергеҙелгән ғибәҙәтхананы Иоанн Предтечаның башын киҫеү көнөндә монастырҙы Бөйөк изгеләндереү чины менән изгеләндерә&lt;ref name=&quot;Алексей II&quot;&gt;[http://www.nne.ru/events.php?id=122 Первосвятительский визит в Саров и Дивеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328235600/http://nne.ru/events.php?id=122 |date=2014-03-28 }}, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F Нижегородская епархия], 2 августа 2006 года&lt;/ref&gt;. Тергеҙелгән ғибәҙәтхана Саровтағы ғәмәлдәге етенсе ҡорам.

[[27 июль]], 2009 йыл. Монастырь башлығы итеп архимандрит Кирилл (Покровский)тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Монахи в 2009 году&quot;&gt;[http://www.nne.ru/news.php?id=339299 В планах развития Саровской пустыни — восстановление храмов, просветительская и издательская деятельность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121163214/http://www.nne.ru/news.php?id=339299 |date=2015-01-21 }}, Нижегородская епархия, 3 сентября 2009 года&lt;/ref&gt;. Был ваҡыт монастырҙа ете монахтар һәм өс монахлыҡҡа өйрәнеүсе йәшәгән.

[[7 сентябрь|7 сентябрҙә]] монастырға торлаҡ корпусының төньяҡ хөжрәләре бирелә. Элек бында балалар сәнғәт мәктәбе эшләп килгән&lt;ref name=&quot;Келейный корпус&quot;&gt;{{Cite web|title=Муниципальных учреждений на монастырской площади больше нет|url=http://www.adm.sarov.ru/news.html?date=1252267200&amp;day=7|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwOnPw5|archivedate=2012-02-19|publisher=Официальный сайт администрации г.[[Саров]]а|accessdate=2009-09-07}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/65YwOnPw5?url=http://www.adm.sarov.ru/news.html?date=1252267200 |date=2012-02-19 }}&lt;/ref&gt;. Был бинала дини-ағартыу үҙәге ойоштороу һәм унда балалар «Родничок» ижади берекмәһе  өсөн бер нисә бүлмә биреү ҡаралған (ул православие «Тыныслыҡ» ижади берекмәһенә ҡарай)&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/news.php?id=339487 У детской студии «Родничок» при православном творческом объединении «МіР» появится своё помещение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F Нижегородская епархия], 30 сентября 2009 года&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 9 сентябрендә Бөтә Русь һәм Мәскәү Патриархы Кирилл Яҡын һәм алыҫ монастырҙарға, Иоанн Предтеча сиркәүенә, Антоний һәм Феодосий Печерскийҙарҙың ер аҫты ҡорамына, Преподобный Серафим Саровскийҙың ерләнгән урынына килә&lt;ref name=&quot;Патриарх Кирилл&quot;&gt;[http://www.nne.ru/news.php?id=339335 Святейший Патриарх Кирилл поклонился святыням Саровской пустыни]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Нижегородская епархия, 9 сентября 2009 года&lt;/ref&gt;.Патриарх Кирилл Серафим Саровский ҡорамына Спаситель иконаһын, ә изге благоверный кенәз Александр Невскийҙың иконаһын кешеләргә бүләк итә.

Йылдың 22 декабрендә архиепископ Георгий Зосима һәм Савватий хөрмәтенә төҙөлгән сиркәүҙе йыл буйына эшләү тураһында отчет яһай &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Архиепископ Георгий провел в Сарове совещание по восстановлению храма святых Зосимы и Савватия (фото, видео)|url=http://www.nne.ru/news.php?id=340035|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwPzIOu|archivedate=2012-02-19|publisher=Нижегородская епархия|date=22 декабря 2009 года|accessdate=2010-01-08}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120910055612/http://www.nne.ru/news.php?id=340035 |date=2012-09-10 }}&lt;/ref&gt;. 23 декабрҙең төнөндә Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий  ихге Антоний һәм Феодосий Печерскийҙар хөрмәтенә Саров мәмерйә ҡорамында литургия үткәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Архиепископ Георгий: «День монашеского пострига – это день второго рождения» (видео)|url=http://www.nne.ru/news.php?id=340041|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwTiT0b|archivedate=2012-02-19|publisher=Нижегородская епархия|date=23 декабря 2009 года|accessdate=2010-01-08}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904192132/http://www.nne.ru/news.php?id=340041 |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;.


Зосима һәм һәм Савватий Соловецкийҙар хөрмәтенә төҙөлөп ятҡан сиркәүҙә архиепископ Георгий тәүге молебенды 12 ноябрҙә үткәрә&lt;ref name=&quot;первый молебен в храме Зосимы и Савватия&quot;&gt;{{Cite web|title=Архиепископ Георгий в Сарове совершил молебен в строящейся церкви в честь преподобных Зосимы и Савватия Соловецких (фото, видео)|url=http://www.nne.ru/news.php?id=342069|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwismP4|archivedate=2012-02-19|last=Жидков|first=Николай|publisher=Нижегородская епархия|date=12 ноября 2010 года|accessdate=2010-12-12}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130417072109/http://www.nne.ru/news.php?id=342069 |date=2013-04-17 }}&lt;/ref&gt;. Был ваҡытҡа ғибәҙәтхананың стеналары һәм көмбәҙе төҙөлөп бөткән була. 2011 йылдың 28 июлендә көмбәҙҙәр һәм тәреләр изгеләндерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Сарове архиепископ Георгий освятил купол и крест для строящегося храма в честь преподобных Зосимы и Савватия Соловецких (фото)|url=http://www.nne.ru/news.php?id=343611|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwlLFIk|archivedate=2012-02-19|last=Рукавишников|first=Андрей|publisher=Нижегородская епархия|date=28 июля 2011 года|accessdate=2011-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223113324/http://nne.ru/news.php?id=343611 |date=2011-12-23 }}&lt;/ref&gt;, иртәгеһенә улар урынына баҫтырылып ҡуйыла&lt;ref name=&quot;купол храма Зосимы и Савватия&quot;&gt;{{Cite web|title=В Сарове подняли и установили купол с крестом на строящийся храм в честь преподобных Зосимы и Савватия Соловецких (фото)|url=http://www.nne.ru/news.php?id=343616|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwmxdP1|archivedate=2012-02-19|last=Высоцкая|first=Светлана|publisher=Нижегородская епархия|date=29 июля 2011 года|accessdate=2011-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223121216/http://nne.ru/news.php?id=343616 |date=2011-12-23 }}&lt;/ref&gt;. Ҡорамдың бейеклеге 47,5 метрға етә. Митрополит Георгий Зосима һәм Савватий хөрмәтенә ҡорамды 2012 йылдың 26 майында Бөйөк чин менән изгеләндерә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Сарове совершено великое освящение храма в честь Зосимы и Савватия, Соловецких чудотворцев|url=http://www.nne.ru/news.php?id=345265|archiveurl=https://www.webcitation.org/68hUJCNJl|archivedate=2012-06-26|coauthors=Александр Фролов, Андрей Рукавишников|publisher=Нижегородская митрополия|date=26 мая 2012 года|accessdate=2012-06-04}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120908215042/http://www.nne.ru/news.php?id=345265 |date=2012-09-08 }}&lt;/ref&gt;.


Бөйөк раббы хөрмәтенә ҡорамды изгеләндереү 21 декабрҙә яһала&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/news.php?id=346274 В Сарове митрополит Георгий освятил придел храма во имя преподобных Зосимы и Савватия Соловецких]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (фото), Нижегородская митрополия, 21 декабря 2012 года&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Саровта Успение соборы тергеҙелә башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Сарове началось восстановление Успенского собора|url=http://nne.ru/news/v-sarove-nachalos-vosstanovlenie-uspenskogo-sobora/|author=Надежда Муравьева|publisher=Нижегородская митрополия|date=2016-03-17|accessdate=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 21 октябрендә митрополит Георгий Саров монастырының изге архимандриты итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/4645730.html Журналы заседания Священного Синода от 21 октября 2016 года]&lt;/ref&gt;.

== 1927 йылда монастырь ябылғанға тиклемге монастырь башлыҡтары.{{Sfn|Степашкин|2009|страницы=250—258|с=250—258}} ==
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 129px;&quot; 
 ! донъяуи исеме
 ! ғүмер йылдары
 ! идаралыҡ йылдары&lt;br /&gt;

 |-
 | '''Исаакий''', иеромонах&lt;br /&gt;
( схима Иоанн, «Первоначальник»)
 | Попов Иван Федорович
 | 1669-1737
 | 1708-1734
 |-
 | '''Дорофей''', иеромонах&lt;br /&gt;
(Димитрий. схима) 
 | Дмитрий Замятин Анисимович
 | 1678-1747
 | 1731-1747
 |-
 | '''Филарет''', иеромонах
 | Филипп,&lt;br /&gt;
«ә уның улы һәм унан лә хәтерҙә»
 | ?—?
 | 1747-1749
 |-
 | '''Маркелл''', иеромонах
 | ''төҙәтмәләр талап итә''
 | 1721-1752
 | 1749-1751
 |-
 | '''Исаакий (II)''', иеромонах
 | ''төҙәтмәләр талап итә''
 | 1721— һуң, 1775
 | 1751-1758
 |-
 | '''Ефрем''', иеромонах
 | Короткова Андреевич Евдоким
 | 1694-1778
 | 1758-1777
 |-
 | '''Пахомий''', иеромонах
 | Борис Назарович Леонов
 | 1729-1794
 | 1777-1794
 |-
 | '''Исайя (I)''', иеромонах
 | Илья Зубков Гаврилович
 | 1741-1807
 | 1794-1807
 |-
 | '''Нифонт''', игумен
 | Василий Петрович Черницын
 | 1761-1842
 | 1807-1842
 |-
 | '''Исайя (II)''', игумен
 | Ион Иванович Путилов
 | 1786-1858
 | 1842-1858
 |-
 | '''Серафим''', игумен
 | Спиридон Пестов Андреевич
 | 1805-1878
 | 1858-1872
 |-
 | '''Иосиф''', игумен&lt;br /&gt;
(Иоанн II. схима)
 | Иван Петрович Шумилин
 | 1818-1892
 | 1872-1890
 |-
 | '''Рафаил''', игумен
 | Николай Ионович Трухин
 | 1844-1901
 | 1890-1894
 |-
 | '''Иерофей''', игумен
 | Иван Петрович Мелентьев
 | 1828-1920
 | 1894-1920
 |-
 | '''Руфин''', игумен
 | Родион Иванович Велькин
 | 1858-1925
 | 1920-1925
 |-
 | '''Мефодий''', игумен 
 | Михаил Кузьмич Коковихин
 | 1871—?
 | 1925-1926
 |-
 | '''Киприано''', иеромонах
 | Касьян Петр Егорович
 | 1876—?
 | 1926-1927
 |}

== Тергеҙеүҙән һуң монастырь башлыҡтары ==

* Варнава (Баранов) (17 июль — 26 декабрь 2006)
* Андроник (Могилатов) (12 октябрь 2007 — 2009 йылдың 27 июле)
* Кирилл (Покровский) (27 июль — 29 ноябрь 2009)
* Никон (Ивашков) (ноябрь, 2009; - 2016 йыл 21 октябрь)  2010 йылдың 26 июленән — наместниктың ваҡытлыса урынбаҫары
* Георгий (Билдәһе) (21 октябрь, 2016)

== Иҫкәрмә ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Степашкин В. А.|часть=Хроника событий, связанных с именем Преподобного Серафима Саровского (Часть III)|заглавие=Преподобный Серафим Саровский: предания и факты|издание=3-е издание, испр. и доп|место=Саров|издательство=ЗАО «ИНФО»|год=2009|страницы=148—263|страниц=264|isbn=978-5-89269-010-2|тираж=1000|ref=Степашкин}}
* {{Китап|автор=Подурец А. М.|заглавие=Саров: памятник истории, культуры, православия|издание=3-е изд., доп|место=Саров|издательство=ЗАО «ИНФО»|год=2006|страниц=400|тираж=2000}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.sarov-monastery.org Сайт монастыря Саровская пустынь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409193540/http://www.sarov-monastery.org/ |date=2018-04-09 }}
* {{Cite web|title=100-летие прославления преп. Серафима Саровского|url=http://www.nne.ru/events.php?id=11|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YwqkVK9|archivedate=2012-02-19|publisher=[[Нижегородская епархия]]|accessdate=2009-09-05}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104125408/http://nne.ru/events.php?id=11 |date=2012-01-04 }}

&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Оформление библиографических ссылок на публикации, размещённые в сети Интернет.&quot;&gt;Cite web&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;url&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ссылка&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;url&quot; title=&quot;ссылка на цитируемый источник. Если ссылка содержит специальные символы, например «|», их нужно заменять на соответствующие &amp;amp;amp;#nnn;-последовательности, например «&amp;amp;amp;#124;»&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;url&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;http://www.nne.ru/events.php?id=11{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104125408/http://nne.ru/events.php?id=11 |date=2012-01-04 }}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;заголовок&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;заглавие цитируемого источника (заголовок публикации, но не название сайта-издателя, для него см. ниже параметр publisher). Вокруг заглавия не нужны кавычки, в конце не должно быть точки.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;100-летие прославления преп. Серафима Саровского&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;издатель&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;издатель, например [[Коммерсант (издательский дом)|Коммерсант]].&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Нижегородская епархия&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;accessdate&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;дата последней проверки&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;accessdate&quot; title=&quot;дата последней проверки доступности источника (в формате ГГГГ-ММ-ДД). Пример: 2013-07-22.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;accessdate&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2009-09-05&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;archiveurl&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;URL архивной копии&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;archiveurl&quot; title=&quot;ссылка на сохранённую копию документа, обычно в «Архиве Интернета» или в другом сервисе хранения копий веб-страниц. Используется для борьбы с вымиранием ссылок.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;archiveurl&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.webcitation.org/65YwqkVK9&lt;/nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;archivedate&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;дата архивирования&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;archivedate&quot; title=&quot;дата архивирования (в формате ГГГГ-ММ-ДД).&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;archivedate&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2012-02-19&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Оформление библиографических ссылок на публикации, размещённые в сети Интернет.&quot;&gt;Cite web&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;url&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ссылка&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;url&quot; title=&quot;ссылка на цитируемый источник. Если ссылка содержит специальные символы, например «|», их нужно заменять на соответствующие &amp;amp;amp;#nnn;-последовательности, например «&amp;amp;amp;#124;»&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;url&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;http://www.nne.ru/events.php?id=11{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104125408/http://nne.ru/events.php?id=11 |date=2012-01-04 }}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;title&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;заголовок&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;title&quot; title=&quot;заглавие цитируемого источника (заголовок публикации, но не название сайта-издателя, для него см. ниже параметр publisher). Вокруг заглавия не нужны кавычки, в конце не должно быть точки.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;title&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;100-летие прославления преп. Серафима Саровского&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;publisher&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;издатель&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;publisher&quot; title=&quot;издатель, например [[Коммерсант (издательский дом)|Коммерсант]].&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;publisher&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Нижегородская епархия&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;accessdate&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;дата последней проверки&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;accessdate&quot; title=&quot;дата последней проверки доступности источника (в формате ГГГГ-ММ-ДД). Пример: 2013-07-22.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;accessdate&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2009-09-05&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;archiveurl&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;URL архивной копии&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;archiveurl&quot; title=&quot;ссылка на сохранённую копию документа, обычно в «Архиве Интернета» или в другом сервисе хранения копий веб-страниц. Используется для борьбы с вымиранием ссылок.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;archiveurl&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.webcitation.org/65YwqkVK9&lt;/nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;archivedate&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;дата архивирования&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;archivedate&quot; title=&quot;дата архивирования (в формате ГГГГ-ММ-ДД).&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;archivedate&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2012-02-19&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://serafimov.narod.ru/sarov/sarold1.html Монастырь до революции // из книги С. В. Булгакова «Настольная книга священно- церковно- служителя», Москва, 1993, стр. 1539—1541]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MIML74vp-_M&amp;list=UUjMpaYSIpXlNcgS_cvumWVg&amp;index=26 Фильм &quot;Пещеры Свято-Успенской Саровской пустыни&quot; (русский язык)]
* [http://www.nne.ru/news.php?id=338797 Архиепископ Георгий совершил Божественную литургию в храме в честь Святого Духа на Ближней пустыньке Саровского Свято-Успенского мужского монастыря]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (фото, видео), Нижегородская епархия, 9 июня 2009 года
[[Категория:Алфавит буйынса монастырҙар]]
[[Категория:XVIII быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Саров]]</text>
      <sha1>scsf8tq5gtqgqzx324q03xei6w1w15z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удовенко Геннадий Иосифович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135793</id>
    <revision>
      <id>1307403</id>
      <parentid>932324</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T09:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11100" sha1="ns2mj6lfugpw79bbclz8oj85uwxkvp9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Удовенко Геннадий Иосифович''' ({{Lang-uk|Геннадій Йосипович Удовенко}}; [[22 июнь]] [[1931 йыл]], Кривой Рог — [[12 февраль]] [[2013 йыл]], [[Киев]]) — [[Украина]]ның сәйәси эшмәкәре, дипломат, 1994—1998 йылдарҙа Украина сит ил эштәре министры, 1997—1998 йылдарҙа [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]] 52-се сессияһы президенты.

== Биографияһы ==
Геннадий Иосифович Удовенко 1931 йылдың 22 июнендә Кривой Рогта тыуған.

1954 йылда [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киев дәүләт университетының]] халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетын тамамлай. Уңышлы студент булараҡ, Геннадий Удовенко 1952 йылда уҡ УССР-ҙың төҙөлөш материалдары сәнәғәте министрының секретаре итеп тәғәйенләнә. 1955 йылда колхоз башлығы булыр алдынан, ул УССР-ҙың төҙөлөш материалдары сәнәғәте коллегияһының секретаре булып эшләп өлгөрә. 1958 йылда колхоз башлығы вазифаһынан китеп, Геннадий Удовенко УССР Министрҙар Советына кире ҡайта.

1959 йылдан 1965 йылға тиклем Геннадий Удовенко башта беренсе секретарь, ә һуңынан УССР-ҙың сит эштәр министрлығы ҡарамағындағы халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар бүлегенең советнигы булып эшләй. Һуңынан ул алты йыл дауамында Женевала [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның секретариат бүлеге хеҙмәткәре була. 1971 йылдан 1977 йылға тиклем коллегия ағзаһы, артабан УССР сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар бүлеге начальнигы. 1980 йылға тиклем өс йыл дауамында ул [[Нью-Йорк]]та Берләшкән милләттәр ойошмаһының секретариатында Д-2 идаралығының директоры булып эшләй.

1980 йылдан [[1985 йыл]]ға тиклем Геннадий Удовенко УССР сит ил эштәре министры урынбаҫары, ә 1985 йылда ул ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе статусын ала. 1991 йылға ҡәҙәр БМО Генераль ассамблеяһының даими вәкиле. [[1992 йыл]]дың сентябрендә [[Польша]]ла Украина илсеһе итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны ул [[1994 йыл]]дың 25 авгусына тиклем, Украина сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнгәнсә башҡара. Илсе булған сағындағы иң сағыу ваҡиғаһы булып [[1997 йыл]]дың майында РФ Ҡара диңгеҙ флоты статусы буйынса [[Рәсәй]] һәм [[Украина]] араһында «Ҙур килешеүгә» ҡул ҡуйыу тора. Сит ил эштәре министрлығы башлығы вазифаһын Геннадий Удовенко дүрт йыл тирәһе биләй — 1998 йылдың 17 апреленә тиклем.

Берләшкән Милләттәр ойошмаһының Генераль Ассамблеяһында Украинаның даими вәкиле булараҡ, Геннадий Удовенко 1997 йылдың сентябренән 1998 йылдың сентябренә тиклем уның 52 -се сессияһының президенты була.

[[1990 йыл]] уртаһында Геннадий Удовенко Украинаның Халыҡ Рухы менән яҡынлаша, һөҙөмтәлә был партияның һайлау исемлегенә 3-сө һанлы партияһыҙ кандидат булып индерелә (тик 1999 йыл башында ғына Геннадий Удовенко УХР ағзаһы була). Шулай итеп, 1998 йылдың март айында парламент һайлауҙарында ул Украинаның Юғары радаһына депутат итеп һайлана.

[[1999 йыл]]дың 25 мартында Украина Халыҡ Рухы башлығы Вячеслав Чорновил вафат булғандан һуң, Геннадий Удовенко шул уҡ йылдың 31 мартында ошо партияның рәйесе вазифаһын башҡарыусы итеп һайлана. [[1999 йыл]]дың 14 майынан алып [[2003 йыл]]дың 3 майына тиклем Украинаның Халыҡ Рухы башлығы вазифаһын биләй.

[[1999 йыл]]дың 31 октябрендә Удовенко Геннадий президент һайлауҙарының беренсе турында ҡатнаша. Унда ун өстән етенсе урынды биләп, 1,22 % (319778 тауыш) йыя.

2002 йылдың март айында парламент һайлауҙарында Геннадий Удовенко «Беҙҙең Украина» партия блогы һайлаусылар исемлегенең 3-сө һан аҫтында сығыш яһай, уның составына Халыҡ Укранинаһы ла инә.

Украин сәйәси тормошоноң артҡы планына киткән Геннадий Удовенко [[2006 йыл]]дың 26 мартында парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Хәҙер инде ул «Беҙҙең Украина» һайлау исемлегенең 31-се һанлыһы була. Шулай итеп, ул Украина Юғары радаһының өсөнсө тапҡыр депутаты була.

[[2007 йыл]]дың 24 мартынан Геннадий Удовенко Украина сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы булып тора.

Рус һәм украин теленән тыш, Удовенко Геннадий [[Поляк теле|поляк]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә иркен һөйләшә.

[[2013 йыл]]дың 12 февралендә «Феофания» дауаханаһының хирургия бүлегендә 81 йәшендә үлә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжәләге Кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[2007 йыл|2007]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1226/2007 Указ Президента України № 1226/2007 від 15 грудня 2007 року «Про відзначення державними нагородами України»]{{ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;, IV дәрәжәләге кенәз Ярослав Мудрый ордены([[2005 йыл|2005]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1850/2005 Указ Президента України № 1850/2005 від 27 грудня 2005 року «Про відзначення державними нагородами України»]{{ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.podrobnosti.ua/society/2005/12/27/274174.html Ющенко наградил Удовенко орденом Ярослава Мудрого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118164414/http://www.podrobnosti.ua/society/2005/12/27/274174.html |date=2008-01-18 }}&lt;/ref&gt;, V дәрәжәләге кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[1998 йыл|1998]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=310/98 Указ Президента України № 310/98 від 17 квітня 1998 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»]{{ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* II дәрәжәләге «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[22 июнь]], [[2011 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/documents/13723.html Указ Президента України № 699/2011 від 22 червня 2011 року «Про нагородження Г.Удовенка орденом „За заслуги“»]{{ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* Украина Президентының Почёт Билдәһе ([[1995 йыл|1995]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=979/95 Указ Президента України № 979/95 від 18 жовтня 1995 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»]{{ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* Аҡ Тәре Ордены ([[Эстония]], [[2007 йыл|2007]])&lt;ref&gt;[http://www.qwas.ru/ukraine/nru/id_48900/ Геннадій Удовенко: Демократія в Естонії на високому рівні]&lt;/ref&gt;
* Бриджпорт университетының почётлы докторы ([[1997 йыл|1997]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]])
* Мюнхенда Украина ирекле университетының почётлы докторы (1997, [[Германия|ГФР]])

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной рады Украины.]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Украинаның «Ҡаҙаныштар өсөн» (Почёт Билдәһе) ордены кавалерҙары]]
[[Категория:ІІІ дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:ІV дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Украинаның 2 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Украина шәхестәре]]
[[Категория:Украина дәүләт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>ns2mj6lfugpw79bbclz8oj85uwxkvp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урал казак ғәскәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136612</id>
    <revision>
      <id>1307404</id>
      <parentid>1302178</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51316" sha1="a8u39n03adxyjr936cb76ffmtzoc2o5" xml:space="preserve">
[[Файл:Samokish_Felten_-_Ural_Cossaks.jpg|мини|400x400пкс|Урал казактары (рәссам Николай Самокиш)]]
[[Файл:482 Changes in uniforms and armament of troops of the Russian Imperial army.jpg|thumb|right|''Пиратский К. К.'' Л.-Гв. Урал Казак дивизионы һәм Урал Казак ғәскәре. 1867 йыл (Парад формһы)&lt;ref&gt;{{Книга:Перемены в обмундировании|482|Л.-Гв. Уральский Казачий дивизион и Уральское Казачье войско. 21 октября 1867. (Парадная форма).}}&lt;/ref&gt;.]]

[[Файл:055 Illustrated description of the changes in the uniforms.jpg|thumb|right|Лейб-гвардия казак полкының генерал-адъютанты, обер-офицеры һәм Урал Казак ғәскәренең ялан атлы полктарының казагы. 1883 йыл&lt;ref&gt;{{Книга:Иллюстрированное описание|55|Казачьи Войска: Генерал-Адъютант, Обер-Офицер Лейб-Гвардии Казачьего Его Величества полка и Казак полевых конных полков Уральского Казачьего войска (в обыкновенной форме). (приказы по воен. вед. 1883 г. №№ 64 и 72 )}}&lt;/ref&gt;]]
'''Урал казактары (уралец)''' йәки '''Урал казак ғәскәре''' ([[1775 йыл]]ға тиклем һәм [[1917 йыл]]дан һуң — '''Яйыҡ казак ғәскәре''') — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһындағы]] казактарҙың бер төркөмө. Урал өлкәнең көнбайышында (хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың төньяҡ-көнбайыш өлкәләрендә, һәм [[Ырымбур өлкәһе]]нең көньяҡ-көнбайыш өлөшө), Урал (1775 йылға тиклем [[Яйыҡ]]) йылғаһының урта һәм түбәнге ағымы буйлап урынлашҡан. Ғәскәр старшинлығы — 1591 йылдың 9 июленән, Яйыҡ казактарының Шамхал Тарковскийға ҡаршы Батша ғәскәре походында ҡатнашҡан осорҙан алып. Хәрби штабы — [[Уральск]] ([[1775 йыл]]ға тиклем [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығы]] тип атала). Дин буйынса: күпселеге — православие христиандары, әммә араларында старообрядсылар ҙа, мосолмандар (8 % тиклем) һәм буддистар (ламаистар) (1,5 %) ҙа була. Ғәскәри байрам, ғәскәри круг — 8 (яңы стиль буйынса 21) ноябрь, Изге Архангел Михаил көнөндә үткәрелә. 1721 йылдан алып — Хәрби коллегияһы, 1744 йылдан — Ырымбур хәрби губернаторы, 1882 йылдан Ҡаҙан хәрби округы командующийы ҡарамағында була. 1775 йылдан һуң Урал казак ғәскәре тип үҙгәртелә. 1816 йылдан алып Айырым Ырымбур корпусы составына инә&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;{{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/13837-ural-kazak-sk-re|УРАЛ КАЗАК ҒӘСКӘРЕ}}&lt;/ref&gt;.

== Символикаһы ==
Урал казактарының полк байраҡтарының береһе (1883 йылғы) ал ҡыҙыл ҡаймалы һәм Архистратиг Михаил һурәте төшөрөлгән ҡуйы күк төҫтәге туҡыманан ғибәрәт&lt;ref&gt;[http://kolchakiya.narod.ru/vexillologiya/cossacs_flags.htm Полковое знамя Уральских казачьих полков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524220721/http://kolchakiya.narod.ru/vexillologiya/cossacs_flags.htm |date=2015-05-24 }}&lt;/ref&gt;. Байраҡтарҙың береһе Австралияға алып сығыла һәм XXI быуатта Рәсәйгә кире ҡайтарыла ([[Ырымбур]]ға)&lt;ref&gt;[http://dikoepole.com/2012/09/15/znamya/ Торжественная передача Георгиевского полкового знамени Уральского казачьего войска]&lt;/ref&gt;. Яйыҡ казактары күк төҫтәге мундир һәм фуражкалар кейәләр, тирәҫтәре һәм лампастары ал ҡыҙыл төҫтә була&lt;ref&gt;[http://tzar.ru/museums/martial_chamber/kossaks Казаки в Великой войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018202752/http://tzar.ru/museums/martial_chamber/kossaks |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Боронғо тарихы ===
1584 йылда бер нисә йөҙ Дон һәм Волга буйы казактары [[Яйыҡ]] йылғаһы буйынан [[Нуғай Урҙаһы]]ның ерҙәрен баҫып алалар. Етәкселәр араһында Матвей Мещеряк һәм атаман Барабош исемдәре телгә алына. Башҡа бер версия буйынса Яйыҡ казактарының тарихы йөҙ йыл элек башланған һәм ул Дон һәм атаман Гугня менән бәйле&lt;ref&gt;[http://garshin.ru/history/russia/cossacs/ural-cossac.html Яицкие (уральские) казаки]&lt;/ref&gt;. Ул тирәлә [[Алтын Урҙа]]нан айырылып ҡалған һәм шул уҡ Яйыҡ буйҙарында мал аҫырау өсөн киң йәйләүҙәр эҙләгән ҡайһы бер татар ғаиләләре лә көн күрә. Башта был ике ҡәүем бер-береһе менән дошманлаша, әммә һуңынан аралар йомшара, казактар татар улустарынан кәләшлеккә ҡыҙҙар ала башлай. Шиғри риүәйәт һаҡланып ҡалған: буйҙаҡ тормошҡа күнеккән казактар яңы тыуған сабыйҙарҙы үлтергәндәр, ә ҡатындарын, яңы походҡа киткән саҡта, ташлап китер булғандар. Атаман Гугня беренсе булып ҡанһыҙ законға ҡаршы сыға һәм казактар унан үрнәк алып, ғаилә тормошона күнегә башлай. Легенданың реаль нигеҙе булыуы мөмкин, сөнки казактар [[XIX быуат]]ҡа тиклем сиркәүҙәрҙә Гугниха әбейе иҫтәлегенә шәм ҡуялар. Казактар күрше ҡәбиләләрҙең ерҙәрен баҫып алып көн күрә, уларҙан үс алырға теләүсе ҡәбиләләр менән әленән-әле алышырға тура килә, шуға күрә казактар ҡурсалаусы эҙләп, Михаил Федоровичтың батшалығы осоронда [[Мәскәү]]гә делегация ебәрәләр. Батшаға казактарҙың Яйыҡ буйҙарын баҫып алыуы бик мөһим булып күренә. Батша уларға Яйыҡ йылғаһының инешенән үренә тиклем ерҙәргә грамота бирә һәм кеше һанын арттырырға рөхсәт итә. Казактарҙың һаны көндән-көн арта бара, улар Каспий диңгеҙе аша Дон казактары менән ҡушылып, фарсы сауҙа судноларын ҡыйрата, диңгеҙ буйы ауылдарын талай, ҡаршы төшкәндәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Шаһ батшаға мөрәжәғәт иткәндән һуң Мәскәүҙән Донға һәм Яйыҡҡа өгөт-нәсихәтле грамоталар ебәрелә. Казактар [[Түбәнге Новгород]] аша Мәскәүгә батшаға ғәйептәрен танып киләләр. Уларҙы [[Польша]]ға һәм [[Рига]] тирәһенә ебәрәләр, ә уларҙың урынына Яйыҡҡа стрелецтарҙы алып киләләр, һуңғараҡ улар казактарға ҡушылып бер ҡәбилә булып китә.

Стенька Разин Яйыҡ казактарҙың ултыраҡтарын баҫып ала, стрелецтар үлтерелеп бөтә. Казактар балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнәләр, тоҙ сығаралар. Ғәскәр Яйыҡ ҡаласығында йыйыла торған кругка буйһона. Бөтә казактар ҙа үҙ биләмәләренә хужа булалар һәм атаман-старшиналарҙы һайлап ҡуялар.
[[Файл:Russian-Cossacks-on-March.jpg|слева|мини|300x300пкс|Казак походы]]
1591 йылдан алып урыҫ хөкүмәте Яйыҡ казактарын баҫып алынған көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә хәрби колонизациялау һағында тоталар, уларға баштараҡ ҡасаҡтарҙы ла үҙ араһына алырға рөхсәт ителә&lt;ref&gt;[http://ural-cossacks.chat.ru/page5.htm Казаки на службе Московского царя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901000548/http://ural-cossacks.chat.ru/page5.htm |date=2011-09-01 }}&lt;/ref&gt; (1891 йылда Мәскәү батшаһына хеҙмәт итеүҙең 300 йыллығы билдәләнә. Ошо уңай менән Христос Спаситель сиркәүһенә нигеҙ һалына). 1632 йылда Яйыҡ казактарының беренсе иҫәп алыуы үткәрелә, ул саҡта уларҙың һаны яҡынса 900 йән эйәһе була&lt;ref&gt;[http://planeta-imen.narod.ru/kazakiurala/perepis1632.html Яицкие казаки по переписи 1632 г.]&lt;/ref&gt;. Артабан Көньяҡ Уралға колонизациялау өсөн башҡа төрлө урыҫ булмаған халыҡ та ағыла башлай&lt;ref&gt;Назаров А. И., Очерки по истории фамилий уральских (яицких) казаков. Алматы: Комплекс, 2003. — 180 с., [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/996547172X ISBN 9965-471-72-X]&lt;/ref&gt;, араларында бигерәк тә [[Төньяҡ һуғыш]] осорондағы швед әсирҙәре төркөмө айырылып тора&lt;ref&gt;Шебалдина Г. В., Шведские военнопленные в Сибири. Первая четверть XVIII века. М., 2005. С. 166.&lt;/ref&gt;.

Яйыҡ казактары 1717 йылда кенәз Бекович-Черкасскийҙың Хиуа походында ҡатнаша, походта бик күптәр һәләк була (1723 йылғы иҫәп алыу буйынса 5000 кешенән 1500 кешенең яу яланында ятып ҡалыуы билдәле).

[[1718 йыл]]да хөкүмәт атаманды һәм уның ярҙамсыһын тәғәйенләй; казактарҙың бер өлөшө ҡасаҡ итеп иғлан ителә һәм улар элекке йәшәгән урындарына ҡайтарылырға тейеш була. [[1720 йыл]]да Яйыҡ казактары араһында боларыштар башлана, казактар батша указына буйһонорға теләмәй һәм атаманды тәғәйенләп ҡуйыуға ҡаршы сығалар. [[1723 йыл]]да болалар баҫтырыла, етәкселәре язалана, атамандарҙы һәм старшиналарҙы һайлау бөтөрөлә, ғәскәр старшина һәм ғәскәр яҡлыларға бүленә, старшиналылар — хөкүмәт яҡлы була, икенселәре элекке һайлауҙы ҡайтарыуҙы талап итә.

[[1748 йыл]]да ғәскәрҙең даими ойошмаһы (штаты) булдырыла, ғәскәр 7 полкка бүленә; ғәскәри круг тулыһынса үҙенең әһәмиәтен юғалта.
[[Файл:Battle_Cossacks_with_Kyrgyz_1826.JPG|мини|300x300пкс|Урал казактары Рәсәйҙең бөтә азиат походтарында ҡатнша.]]

=== Пугачев ихтилалы ===
Яңы тәртип менән ризаһыҙлыҡ 1772 йылғы Яйыҡ казак ихтилалының ҡабыныуына һәм һуңғараҡ Яйыҡ казактарының [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]да ҡатнашыуына сәбәпсе була. 1772 йылдың ғинуарында [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығына]] отряд менән генерал-майор фон Траубенберг һәм гвардия капитаны Дурново киләләр. Казактарҙың төрлө даулашыуҙарын һәм яҙыҡлыҡтарын тикшергәндән һуң фон Траубенберг ундай мөғәмәләгә өйрәнмәгән казактарҙы ҡайыш менән ярыуҙан да тартынмай. Казактарҙың нәфрәте сиктәренән сыға, бола башлана, хөкүмәт отрядын һәм Траубенбергтың үҙе ысын мәғәнәһендә тураҡлана, генералды яҡларға маташҡан ғәскәри атаман Тамбовцевҡа ла өлөш төшә&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/1-20/2.htm Челобитная яицких казаков имп. Екатерине II, 1772 г. 15 января 1772 г.,] текст на сайте [http://www.vostlit.info «Восточная литература»]&lt;/ref&gt;.

1772 йылдың майында Ырымбур генерал-губернаторы Рейнсдорп ихтилалды баҫтырыу өсөн карателдәр экспедицияһын ойоштора. Генерал Фрейман Пугачев генералдары И. Пономарев, И. Ульянов, [[Зарубин Иван Никифорович|И. Зарубин-Чика]] етәкләгән казактарҙы тар-мар итә һәм 1772 йылдың 6 июнендә [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығын]] баҫып ала. Артабан ихтилалдың етәкселәрен язалау үткәрелә, уларҙы ботарлайҙар, танау тишектәрҙен йолҡоп алалар, телдәрен, ҡолаҡтарын ҡырҡалар, маңлайҙарына тамғалар ҡуялар.

Ул ваҡытта крайҙа йәшенеп ҡалырлыҡ урындар байтаҡ була, боласыларҙың күбеһе шунда боҫоп ҡала. Артабан [[Екатерина II]]-нең казак кругтарын артабан ғәҙәттәгесә үткәреүҙе тыйыу тураһындағы указы сыға.
[[Файл:Mihaylovskiy_Cathedral_(Uralsk).jpg|слева|мини|280x280пкс|Уральскиҙа Архангел Михаил соборы (1741) — Пугачев ихтилалының шаһиты]]
[[Уральск|Яйыҡ ҡаласығындағы]] Архангел Михаил соборының ҡәлғәһендә комендант подполковник Симонов һәм капитан Крылов (буласаҡ мәҫәлдәр ижад итеүсе Иван Андреевич Крыловтың атаһы) етәкселегендә гарнизон булдырыла.

[[1773 йыл]]да башланған ихтилал алдағыһының дауамы ғына була, сөнки батша хөкүмәте репрессиялары менән халыҡтың ризаһыҙлығын тыйып торһа ла, беренсе яй сығыу менән ул ысын һуғышҡа әйләнә, уның барышында ихтилалға [[башҡорттар]], [[ҡаҙаҡтар]] һәм бөтә Рәсәй киңлегендәге крәҫтиәндәр ҡушыла. Ғәскәрҙә [[Екатерина II]] үлтермәгән «батша Петр Федорович» йәшеренгәне тураһында имеш-мимештәр 1773 йылдың яҙында уҡ тарала. Әлбиттә, яҡындан Пугачевты күргән казактар ысынын белгән, әммә сығышҡа әҙер булған казактарға был Пугачевтың килеп сығыуы уңайлы сәбәп кенә була. {{Врезка
  | Выравнивание = left
  | Без разрывов = 1
  | Заголовок    = ЯИЦКОМУ ВОЙСКУ
О ПОЖАЛОВАНИИ ЕГО РЕКОЮ,&lt;br /&gt;
ЗЕМЛЕЮ, ДЕНЕЖНЫМ ЖАЛОВАНЬЕМ &lt;br /&gt;
И ХЛЕБНЫМ ПРОВИАНТОМ, &lt;br /&gt;
1773 г., СЕНТЯБРЯ 17
  | Содержание   =
Самодержавного амператора, нашего&lt;br /&gt;
великаго государя Петра Федоровича&lt;br /&gt;
всероссийскаго: и прочая, и прочая, и прочая.

Во имянном моем указе изображено&lt;br /&gt;
яицкому войску: Как вы, други мои,&lt;br /&gt;
прежным царям служили до капли&lt;br /&gt;
своей до крови, дяды и оцы вошы,&lt;br /&gt;
так и вы послужити за своё отечество&lt;br /&gt;
мне, великому государю амператору&lt;br /&gt;
Петру Федаравичу. Когда вы устоити&lt;br /&gt;
за своё отечество, и ни истечет&lt;br /&gt;
ваша слава казачья от ныне и до веку&lt;br /&gt;
и у детей вашых. Будите мною,&lt;br /&gt;
великим государям, жалованы:&lt;br /&gt;
казаки и калмыки и татары. И которые&lt;br /&gt;
мне, государю императорскому&lt;br /&gt;
величеству Петру Фе(до)равичу,&lt;br /&gt;
виновныя были, и я, государь&lt;br /&gt;
Петр Федаравич, во всех винах&lt;br /&gt;
прощаю и жаловаю я вас: рякою с&lt;br /&gt;
веръшын и до усья, и землею, и&lt;br /&gt;
травами, и денижъным жалованьям,&lt;br /&gt;
и свиньцом, и порахам, и хлебныим&lt;br /&gt;
правиянтьтам.

 | Подпись = ''Я, велики государь амператор,&lt;br /&gt;
жалую вас Петр Федаравичь.''
}}
Поход 1773 йылдың 17 сентябрендә башлана, Бударин форпосынан (Көнбайыш Ҡаҙағстандың Бударин ҡалаһы) Яйыҡ ҡаласығына табан яҡынса 200 кеше юллана, улар ҡаланы яулап ала алмай, шулай ҙа ихтилалсылар яғына казактарҙың бер өлөшө күсә. «Амператор Петр» яҡлы булған казактар Пугачевтың төп хәрби көсө булараҡ уның менән бергә бер нисә еңеүгә өлгәшәләр, Ырымбурға китешләй улар Рассыпной, Нижнеозерный, [[Татищев (Ырымбур өлкәһе)|Татищев ҡәлғәләрен]], бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ — Чернореченск ҡәлғәһен, артабан — Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһен һәм Һаҡмар ҡаласығын баҫып алалар, ярты йыл дауамында[[ Ырымбур]]ҙы ҡамауҙа ҡатнашалар, был ваҡытта самозванецтың армияһы крәҫтиән отрядтары, Урал заводтары эшселәре, башҡорттар, ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар, татарҙар иҫәбенә артҡандан -арта бара. Ноябрь айында казактар [[Овчинников Андрей Афанасьевич|Овчинников]] һәм [[Зарубин Иван Никифорович|Зарубин-Чика]] етәкселегендә генерал-майор Карҙың экспедицияһының тар-мар итә.
[[Файл:Перов_Суд_Пугачева_(ГИМ).jpg|мини|300x300пкс|Василий Перов, «[[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачевтың]] хөкөмө», [[1879]], урыҫ музейы, [[Санкт-Петербург]]]]
Ошо уҡ ваҡытта Яйыҡ ҡаласығында атаман М. П. Толкачёв командованиеһы аҫтында Архангел Михаил соборы ҡәлғәһенең ҡамау башлана. 1774 йылдың ғинуар аҙағында бында атаман А. А. Овчинников отряды килә, уның артынан — Пугачёв үҙе. 20 ғинуарҙағы уңышһыҙ һөжүмдән һуң Пугачев үҙенең ғәскәреянына, Ырымбурға, китә. Ғинуар аҙағында Пугачев ҡабаттан Яйыҡ ҡаласығына килә. Казактар уны, ғәскәргә нығыраҡ бәйләү маҡсатында, йәш казак ҡыҙы Устинья Кузнецоваға өйләндерәләр, туйҙан һуң Пугачев элекке ғәскәри атаман А. Н. Бородиндың йортонда урынлаша. Пугачёв ғәскәри кругты йыя, кругта ғәскәри атаман вазифаһына Н. А. Каргинды, ә старшиналар итеп А. П. Перфильевты һәм И. А. Фофановты һайлайҙар. Ошо уҡ айҙа атаман Овчинников Яйыҡ йылғаһы тамағына, Гурьев ҡаласығына, поход эшләй, уның кремлен яулай, бай трофейҙар алып, урындағы казактар иҫәбенә отрядты тулыландыра һәм Яйыҡ ҡаласығына ҡабаттан ҡайта.
[[Файл:Pugachev_home.JPG|мини|300x300пкс|«Батша ҡайныһы» казак Кузнецовтың йорто]]
1774 йылдың мартында Татищев ҡәлғәһе янында генерал П. М. Голицын ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата, Пугачёв Бәрҙе биҫтәһенә сигенә, ҡәлғәлә ҡалған Овчинников сигенеүҙе ҡаплап тора, боеприпастары бөткәс, 300 казак менән дошман ғәскәрен йырып үтеп, Нижнеозерный ҡәлғәһенә сигенә. 1774 йылдың апрель уртаһында Овчинников, Перфильев һәм Дехтярев етәкселегендәге казактар, [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығынан]] генерал [[Мансуров Павел Дмитриевич|П. Д. Мансуров]] бригадаһына ҡаршы сыға, әммә алыш уңышһыҙ була. Овчинников ҡалған казак отрядтары менән Магнит ҡәлғәһенә табан китә һәм унда Пугачев менән осраша. Михельсон ғәскәренең эҙәрлекләүенән ҡасып, Пугачев ғәскәре [[Урал]], [[Кама]] алды, [[Волга буйы]], [[Башҡортостан]] аша үтә, юл ыңғайы [[Ҡаҙан]], [[Һарытау]], [[Камышин]] ҡалаларын яулайҙар. Ғәскәрҙә халыҡ һаны бер кәмей, бер арта.

[[Екатерина II|Екатерина Бөйөк]] Төркиә сиктәренән Суворов етәкселегендәге ғәскәрҙәрҙе Яйыҡҡа ебәрә, казактар бер-бер артлы еңелеүҙәргә дусар була. Казактарҙың башлыҡтары Пугачевты тотоп хөкүмәткә тапшырырға ҡарар сығара. [[Үҙәндәр (тарихи өлкә)|Үҙән йылғалары]] араһында улар Пугачевты хөкүмәт ғәскәрҙәренә бирәләр. Суворов шәхсән үҙе «батшанан» һорау ала һәм Мәскәүгә тиклем оҙатып бара. Яйыҡ казактары араһынан Пугачевтың иң яҡын көрәштәштәре Пугачев менән бергә язалана. Ихтилалды баҫтырғандан һуң, [[1775 йыл]]да, [[Екатерина II]] боланы оноттороу маҡсатында Яйыҡ казак ғәскәренә — Урал казак ғәскәре, Яйыҡ ҡаласығына — [[Уральск]] яңы исемдәр биреү тураһында указға ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан ғәскәр үҙенең автономлығын юғалта.

=== Урал казак ғәскәре ===
[[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&amp;Uralskogo&amp;BashkirskogoKW_1858.jpg|слева|мини|467x467пкс|1858 йылғы Ырымбур, Урал һәм Башҡорт казак ғәскәрҙәре ерҙәре картаһы]]
[[Файл:Zemly_Uralskogo_voyska_1890.jpg|слева|мини|484x484пкс|1890-сы йылғы Урал казак ғәскәре ерҙәре картаһы]]
[[Файл:Picket_Ural_Cossacks.png|слева|мини|393x393пкс|''Е. М. Корнеев''&lt;br /&gt;«Урал казактарының пикеты». 1802 йыл]]
Урал казаклығының башлығы итеп наказлы атаман һәм ғәсҡәри идаралыҡ билдәләнә. [[1782 йыл]]дан Әстерхан һәм Ырымбур генерал-губернаторы ҡарамағында була. [[1868 йыл]]ла «Ваҡытлы положение» индерелә, яңы положение буйынса Урал казак ғәскәре артабан яңы ойошторолған Урал өлкәһенең генерал-губернаторына (наказлы атаман) буйһона башлай. Урал казак ғәскәренең территорияһы 7,06 млн га тәшкил итә һәм 3 бүлеккә бүленә ([[Урал]], Лбищенск һәм Гурьев). 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 166,4 мең кеше. Урал казак ғәскәренә төрлө халыҡ вәкилдәре инә: башҡорттар, ҡалмыҡтар, урыҫтар һәм татарҙар. 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 1723 йылда — 3 мең, 1803 йылда — 29 мең, 1881—116, 1916 йылда 166 мең кеше иҫәптә тора&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1832—1867 йылдарҙа [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары|Ырғыҙ-Кәмәлек (көньяҡ-көнбайыш) башҡорттары]] Урал казак ғәскәренең башҡорт бүлеген тәшкил итәләр. 1723 ғәскәр составында 49 башҡорт булһа, 1747 йылда — 292, 1862 йылда 6095 башҡорт була&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
[[1737 йыл]]да Яйыҡ казактары Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында Илецк ҡаласығына нигеҙ һалалар. '''Илецк''' казактары Һамар тирәһенән Илек йылғаһына 1735 йылда күсерелгән старообрядсы казактарҙың ҡалдыҡтары була; Илецк казактарының дүрт станицаһы Урал казак ғәскәренең беренсе полк бүлегенә ҡарай, әммә электәр бында йәшәгән казактар уларҙы ситләтә, сөнки улар урыҫ хакимиәте ҡарары буйынса Урал бассейнына күсерелгән булған; Илецк станицалары ғәскәри общинаға алынмай һәм Түбәнге Урал йәмәғәт балыҡсылығында ҡатнашыу хоҡуғынан мәхрүм ителә.
[[Файл:Учуг.jpg|мини|300x300пкс|Урал йылғаһындағы быуа (учуг)]]
Ғәскәрҙә 19 йәштән 41 йәшкә тиклем хеҙмәт иткәндәр. Һуғыш ваҡытында ғәскәрҙә 9 атлы полк, 10 йөҙлөк, артиллерия батареяһы, 2 команда ҡатнашһа, тыныс ваҡытта ғәскәрҙә 3 атлы полк (16 йөҙлөк), эскадрон, Лейб-гвардия берләштерелгән казак полкында бер йөҙлөк һәм 2 команда (барыһы 2973 кеше) була, шулай уҡ ғәскәргә Мәскәү, Түбәнге Новгород, Ҡаҙан һәм башҡа ҡалаларҙа полиция хеҙмәтен үтәү бурысы йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Рәсәй империяһының башҡа казактары араһында Урал казактары тышҡы ҡиәфәте менән айырылған — уларҙың күбеһе һаҡал йөрөткән. Ҡоралдан — мылтыҡтар, пистолеттар, ҡылыстар, һөңгөләр ҡулланылған.

=== Ғәскәри частар ===
* 1-се Урал казак полкы
* 2-се Урал казак полкы
* 3-сө Урал казак полкы
* 4-се урал казак полкы
* 5-се Урал казак полкы
* 6-сы Урал казак полкы
* 7-се Урал казак полкы
* 8-се Урал казак полкы
* 9-се Урал казак полкы
* 10-сы Урал казак полкы

=== Ихтилалдарҙы баҫтырыу ===
Урал казак ғәскәре [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662 — 1664 йылғы Башҡорт ихтилалын]], [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1701 — 1711 йылғы Башҡорт ихтилалын]], [[Башҡорт ихтилалы (1755—1756)|1755 — 1756 Башҡорт ихтилалын]], 1830—1831 йылғы Поляк ихтилалын (1 полк), 1835 йылғы Ихтилалды, 1844 йылғы ҡаҙаҡ ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша.

=== Һуғыштарҙа ҡатнашыу ===
[[Файл:Amur_Cossaks_189x_190x.JPG|мини|319x319пкс| Йыйылма лейб-гвардия казак полкының Урал йөҙлөгө казактары]]
Урал казак ғәскәре Рәсәй алып барған барлыҡ һуғыштарҙа тиерлек ҡатнаша: 1591 йылғы Кавказ походында, 1695 һәм 1696 йылдарҙағы [[Азов походтары]]нда, 1700—1721 йыдарҙағы [[Төньяҡ һуғыш]]ында, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда, [[1788—1790 йылдарҙағы Рәсәй—Швеция һуғышы]]нда, 1806—1812 йылдарҙағы Рәсәй — Төркиә һуғышында (2 полк), 1808—1809 йылғы Рәсәй — Швеция һуғышында, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда (2 полк) һәм Рус армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит ил походтарында (4 полк), 1828—1829 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 полк), [[1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походы]]нда (2 полк), 1852 һәм 1853 Коканд походтарында, [[Ҡырым һуғышы|1853 — 1856 йылғы Ҡырым һуғышында]] (2 полк), 1860−1876 йылдарҙағы Төркөстан походтарында, 1877—1878 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 йөҙлөк), 1880 йылғы Әхәл — Текин экспедицияһында, 1904—1905 йылғы [[Рус-япон һуғышы]]нда (2 полк), 1914—1918 йылғы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]]&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Беренсе донъя һуғышы ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда ғәскәр 9 атлы полк (50 йөҙлөк), артиллерия батареяһы, гвардия йөҙлөгө, 2 команды (барыһы [[1917 йыл]]ға ҡарата 13 меңдән ашыу кеше) менән ҡатнаша.Ҡаһарманлыҡтары өсөн 5378 Урал казактары Георгий тәреләре һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

[[Октябрь революцияһы]]нан һуң Урал казактарын, башҡа Рәсәй казак ғәскәрҙәрен кеүек, фажиғәле яҙмыш көтә. Баштараҡ казактар большевиктарға һәм уларҙың дошмандарына ҡарата нейтраль позиция һаҡларйҙар, казактар үҙҙәренең эске тәртиптәрен һаҡларға тырышалар, әммә асыҡтан-асыҡ большевиктарға ҡаршылыҡ күрһәтмәйҙәр, бигерәк тә фронтовиктар, тәүге тарҡау болаларҙың башында дин һәм боронғолоҡ яҡлы булған ҡарттар торалар.

=== Граждандар һуғышы ===
Яңы власть нығынған һайын, казактар араһында ҡаршылашыу көсәйә бара. Илдә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] башлана. 1918 йылдың мартында казактар үҙҙәренең биләмәләрендә большевистик ревкомдарын тарҡаталар һәм ихтилалды баҫтырыу өсөн ебәрелгән карателдәр отрядтарын ҡыйраталар. [[1919 йыл]]да Урал йылғаһының түбәнге ағымында ғәскәр үҙҙәренең атаманын — Гурьев ҡалаһының Гурьев станицаһы казагы генерал-лейтенант В. С. Толстовты һайлай. Яңы атаман етәкселегендә казактар [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙең составына ингән Урал армияһының нигеҙен тәшкил итәләр. Әлеге ваҡиғаларҙың эпизодтары легендар совет «Чапаев» фильмында һәм Д. А. Фурмановтың ошо уҡ исемле китабында тасуирлана. Лбищенский станицаһында 25-се уҡсылар (буласаҡ Чапаев) дивизияһы штабының ҡыйратылыуы ғәскәрҙең аҙаҡҡы уңышлы алышы була. Артабан — еңелеүҙәр артынан еңелеүҙәр, ғәскәрҙең ҡалдыҡтары Урал буйлап Каспий диңгеҙенә сигенәләр. 1920 йылдың ғинуарында ҡыҙылдар Гурьевты яулап алғандан һуң Толстов етәкселегендә Урал армияһының ҡалдыҡтары артабан Кавказға, Деникинға ҡушылыр өсөн, Форт-Александровскийға бик ауыр юлды үтәләр. Ҡышҡы һыуыҡта боҙло сүл аша үтеү ҙур юғалтыуҙарға килтерә: 15 меңлек отрядтан бары тик 2 мең туңған һәм ас казактар барып етә, әммә был ваҡытҡа Рәсәйҙең көньяғында аҡтар хәрәкәте һәләкәткә осрай һәм әлеге поход бер ниндәй һөҙөмтәгә килтермәй.

Атаман Толстов етәкселегендәге 214 кешелек отряд (бер нисә генерал, офицер, казактар, ғаилә ағзалары) 1920 йылдың 4 апрелендә  [[Иран]]ға эмиграцияға китәләр, Урал армияһы ғәмәлдән сыға, ә Урал казак ғәскәре бөтөрөлә. Александровск фортынан Персияға походы тураһында В. С. Толстовтың «От красных лап в неизвестную даль» (Уралецтарҙың походы) китабында ентекле күрһәтелә, китап [[1921 йыл]]да Константинополь ҡалаһында беренсе тапҡыр нәшер ителә.  [[2007 йыл]да [[Уральск]] ҡалаһының «Оптима» нәшриәтендә ҡабаттан баҫтырыла&lt;ref&gt;[http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm Издательство «Оптима»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417002435/http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm |date=2009-04-17 }}&lt;/ref&gt;.

1930-сы йылдарҙа тыуған яҡтарында ҡалған йәки ҡайтҡан казактар большевистик репрессияларына дусар булалар. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] тергеҙгән Дон, Кубань йәки Терек ғәскәрҙәренең частарынан айырмалы рәүештә Урал ғәскәре ҡабаттан тергеҙелмәй.

== Хәҙерге заман ==
[[1990 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] [[Уральск]] ҡалаһында казак кругы үткәрелә, уның делегаттары 30 мартта «Урал ҡала казак тарихи-мәҙәни йәмғиәтен» теркәүгә өлгәшәләр. Яңыртылған казаклыҡтың беренсе етәксеһе итеп Ю. Баев һайлана. 1990 йылдың июнендә үк Мәскәүҙә үткән казактар Союзының беренсе ойоштороу кругына Урал казактары делегацияһы халыҡ депутаттарына Урал өлкәһенең бер өлөшөн Рәсәй менән ҡушыу тураһында мөрәжәғәт алып килә. 1991 йылдың 13-15 сентәбрендә Урал казактарының Урыҫ хөкүмәтенә тоғро хеҙмәт итеүенең 400-йыллығын билдәләгән байрам уҙғаралар&lt;ref&gt;[http://articlekz.com/article/5944 Казачество в современной истории Казахстана]&lt;/ref&gt;. Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстандың властары Урал казаклығының тергеҙелеүенә ҡаршы сыҡтылар. 1996 йылдың 27 ғинуарында Урал казак ғәскәренең тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә войска, атаманы — С. Иртикеев&lt;ref&gt;[http://www.yaik.ru/rus/commonage/08/ Уральское (Яицкое) казачье Войско (г. Уральск)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524213234/http://www.yaik.ru/rus/commonage/08/ |date=2015-05-24 }}&lt;/ref&gt;. Урал (Яйыҡ) казак общинаһы раҫлана. 1997 йылда Казактар Союзында тарҡаулыҡ барлыҡҡа килә. Ырымбур өлкәһенең Ташлы һәм Илецк райондарының казактары Казактар Союзы составында үҙҙәренең ойошмаһын булдыралар.

== Һаны ==
1825 йылдың башына Урал казак ғәскәрендә 28 226 кеше иҫәпләнә (ҡатын-ҡыҙ менән бергә)&lt;ref&gt;[http://passion-don.org/tribes/tribes_15.html Уральское казачье Войско. Уральские казаки в ХІХ в]&lt;/ref&gt;. 1900 йылдың башына Урал казактарының (ғаилә ағзалары менән бергә) дөйөм һаны 123 меңдән ашыу кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://uralkazak.ru/publ/publikacii/nauchnye_publikacii/k_voprosu_o_sovremennom_sostojanii_uralskogo_kazachestva_v_kazakhstane/11-1-0-6 К ВОПРОСУ О СОВРЕМЕННОМ СОСТОЯНИИ УРАЛЬСКОГО КАЗАЧЕСТВА В КАЗАХСТАНЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235837/http://uralkazak.ru/publ/publikacii/nauchnye_publikacii/k_voprosu_o_sovremennom_sostojanii_uralskogo_kazachestva_v_kazakhstane/11-1-0-6 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

== Территориаль урынлашыуы ==
'''1-се Урал хәрби бүлек''' (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)&lt;br /&gt;

'''2-се Лбищенск хәрби бүлек''' (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)&lt;br /&gt;

'''3-сө Гурьев хәрби бүлек''' (Атырау өлкәһе)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Уральск]]
* [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

# {{ВТ-ЭСБЕ|Уральское казачье войско|[[Бородин, Николай Андреевич|Бородин Н. А.]],}}
# ''[[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]]'' История Пугачёва. [http://www.rvb.ru/pushkin/01text/08history/01pugatchev/1063.htm?start=0&amp;length=all]
# ''[[Шишков, Вячеслав Яковлевич|Шишков В. Я.]]'' Емельян Пугачёв (роман) [http://www.bestlibrary.ru/catalog/shishk.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409052209/http://www.bestlibrary.ru/catalog/shishk.shtml |date=2007-04-09 }}
# ''[[Машковцев, Владилен Иванович|Машковцев В.]]'' [http://lit.lib.ru/m/mashkowcew_w_i/text_0060.shtml Золотой цветок — одолень (исторический роман).] — [[Челябинск]]: Южно-Уральское книжное издательство, [[1990]]. — 412 с. — Тираж: 30000 экз. — ISBN 5-7688-0257-6 —
# ''[[Железнов, Иосаф Игнатьевич|Железнов И. И.]]'' Уральцы (Очерки быта уральских казаков). Репринтное издание. — Уральск: Оптима, 2006. [http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417002435/http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm |date=2009-04-17 }}
# ''[[Савичев, Никита Фёдорович|Савичев Н. Ф.]]'' Уральская старина. Рассказы из виденного и слышанного (Избранные произведения).
# ''Масянов Л. Л.'' Гибель Уральского казачьего войска. — Нью-Йорк, 1963.
# ''Бородин Н. А.'' Уральские казаки и их рыболовства. — СПб., 1901
# ''Неплюев И. И.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1528Nep_RA78_5.htm Проект Неплюева о преобразовании Яицкого войска / Предисл. В. Витевский // Русский архив, 1878. — Кн. 2. — Вып. 5. — С. 5-33.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227165219/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1528Nep_RA78_5.htm |date=2013-12-27 }}

== Һылтанмалар ==

* {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/13837-ural-kazak-sk-re|УРАЛ КАЗАК ҒӘСКӘРЕ}}
* [http://gorynych.gixx.ru/ История Уральского (Яицкого) казачьего войска и Уральской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527113631/http://gorynych.gixx.ru/ |date=2018-05-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20080214000846/http://ural-cossacks.chat.ru/index.htm Оригинальная теория происхождения уральских казаков]
* [http://his95.narod.ru/oren/pugach.htm Крестьянская война 1773-75 гг.]
* [http://www.history.ru/content/view/1275/87/ Манифест Екатерины II от 19 декабря 1774 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214021403/http://www.history.ru/content/view/1275/87/ |date=2008-02-14 }} [http://www.history.ru/content/view/1275/87/ (о преступлениях казака Пугачёва)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214021403/http://www.history.ru/content/view/1275/87/ |date=2008-02-14 }}
* ''Валерий Поленов.'' [http://www.voskres.ru/army/library/polenow.htm История яицких казаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008222619/http://www.voskres.ru/army/library/polenow.htm |date=2006-10-08 }}
* [http://www.samstar.ru/document/954/ Статья о старообрядчестве в Уральском войске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129131302/http://www.samstar.ru/document/954/ |date=2017-11-29 }}
* [http://militera.lib.ru/memo/russian/gulyaev_al/ Поход на Аму-Дарью и в Текинский оазис уральских казаков в 1880—1881 годах. Сост. полк. А. Л. Гуляев. — Уральск, тип. В. И. Жаворонкова, 1882]
* [http://kungrad.com/history/pohod/ Документы и литература по истории Хивинских походов России]
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/McGahan/text6.htm История Хивинских походов России с участием яицких (уральских) казаков]
* ''Хорошхин М. П.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Ikan/text.htm Геройский подвиг уральцев. Дело под Иканом 4, 5 и 6 декабря 1864 года. Уральск, 1895]
* [http://samlib.ru/s/sanregre_a_w/ikanskajasotnja.shtml Иканская сотня]
* [http://samlib.ru/img/s/sanregre_a_w/ikanskajasotnja/index.shtml Иллюстрации к очерку Иканская сотня]
* [http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html Краткое описание уральских казаков, сосланных в 1875-77 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213220535/http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html |date=2008-02-13 }} [http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html в Каракалпакию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213220535/http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html |date=2008-02-13 }}
* [http://sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./viip/docs/10.pdf 1-й Уральский казачий полк в Первой мировой войне]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.rusk.ru/vst.php?idar=321728 Эпизоды Гражданской войны с участием уральских казаков]
* ''Назаров А. И.'' [http://www.cossackdom.com/book/nazarov_uralkazak.pdf Очерки по истории фамилий уральских (яицких) казаков. Монография.] — Алматы: Комплекс, 2003. — 180 с. — ISBN 9965-471-72-X
* [http://pohodd.ru/gal/v/starye/uralskie_kazaki/ Старые фотографии уральских казаков (Казачья фото галерея)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820192156/http://pohodd.ru/gal/v/starye/uralskie_kazaki/ |date=2010-08-20 }}
* [http://pohodd.ru/gal/v/hudogniki/uralskie_kazaki_v_risunkah/ Уральские казаки на старинных картинах (Казачья фотогалерея)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915232714/http://pohodd.ru/gal/v/hudogniki/uralskie_kazaki_v_risunkah/ |date=2014-09-15 }}
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/40 Карта земли Уральского казачьего войска из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127195636/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/40/ |date=2022-01-27 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской орды. — М.: Восточная литература 2002. — С. 346.
* Научно-популярный фильм [https://www.youtube.com/watch?v=rCuups1mhVo Казачья республика]
* [http://a-pesni.org/kazaki/ural/Ural.php казачьи песни УРАЛЬСКИЕ]
* [http://muzofon.com/search/песни%20уральских%20казаков песни уральских казаков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616180437/http://muzofon.com/search/%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8%20%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2 |date=2016-06-16 }}
* [http://www.scarb.ru/kazachi-pesni/pesni-uralskih-kazakov/ ПЕСНИ УРАЛЬСКИХ КАЗАКОВ]
* [http://cyberleninka.ru/article/n/pogranichnaya-sluzhba-yaitskih-kazakov-v-xviii-veke В.] [http://cyberleninka.ru/article/n/pogranichnaya-sluzhba-yaitskih-kazakov-v-xviii-veke А. Кузнецов Пограничная служба Яицких казаков в XVIII веке]
[[Категория:Урал казак ғәскәре]]</text>
      <sha1>a8u39n03adxyjr936cb76ffmtzoc2o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замок (ҡаралты)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137493</id>
    <revision>
      <id>1307402</id>
      <parentid>1254066</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>49075</id>
      </contributor>
      <comment>Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg</comment>
      <origin>1307402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37020" sha1="pgauqh6wdv2fy32t3mq0qr0g23rbvjc" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Chateau_Foix_kurtsik.jpg|мини|382x382пкс|Фуалағы һарай ошо исемдәге ҡалала иң бейек ҡоролма.]]
'''Замок''' ({{Lang-pl|zamek}}, {{Lang-cs|zámek}}zámek&lt;ref&gt;Ε. И. Мельников. О чешских лексических элементах в русском языке, заимствованных через посредство польского и других языков (в XIV—XIX вв). // [http://books.google.com/books?id=xto4AAAAIAAJ «Slavia», XXXVI], 1, 1967. České grafické Unie, 1967. С. 101.&lt;/ref&gt;, урта үрге немецсәнән туранан-тура тәржемә.''slōʒ'' — «бик» һәм «нығытма». Урта үрге немец һүҙе, {{lang-lat|clusa}}clusa «келә, форт, нығытма»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=77&amp;vol=2|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=77}}&lt;/ref&gt;) — бина (йәки биналар комплексы), ул үҙендә [[торлаҡ]] һәм оборона-фортификация бурыстарын яраштыра. Тәүге рәсми замоктар феодалдың үҙен һәм уның ғаиләһен нормандарҙың (викингтарҙың) һәм венгрҙарҙың һөжүменән яҡлау өсөн төҙөлә. Һүҙҙең киңәйтелгән мәғәнәһе — урта быуат Европаһында феодалдың нығытылған торлағы. Бик күп һанда замоктар беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән, һәм улар тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары булып тора.

== Функциялары ==
Феодал замогы һәм уның биҫтәләренең төп функциялары түбәндәгеләр:

* хәрби (һуғыш операциялары үҙәге, округты хәрби контролдә тотоу сараһы),
* административ-сәйәси (округтың административ үҙәге, илдең сәйәси тормошо туплана торған урын),
* мәҙәни-хужалыҡ (округтың һөнәрселек-сауҙа үҙәге, юғары элитар һәм халыҡ мәҙәниәте үҫешкән урын).

== Аныҡлаусы характеристикалары ==
[[Файл:Himeji_Castle_The_Keep_Towers.jpg|слева|мини|[[Химэдзи һарайы|Химэдзи]] замогы («Аҡ Селән һарайы») — туристар араһында Япониялағы иң популяр замоктарҙың береһе]]
 Крепостәр, кремлдәр (кирмәндәр) таш диуар менән уратып алынған Константинополь һәм Антиохия ҡалаларынан айырмалы рәүештә замоктар йәмәғәт һаҡланыуы ҡоролмаһы булмай, уларҙы урындағы дворяндар, нигеҙҙә, феодалдар төҙөй һәм уларҙың милке була.&lt;ref&gt;Liddiard (2005) — стр. 15-17&lt;/ref&gt; Шуға ярашлы замок феодал һәм уның сюзерендары өсөн тәғәйенләнә. Ленно-вассал системаһы сюзерен һәм уның вассалдары араһындағы үҙ-ара бәйләнешкә ҡоролған, унда вассалдың хәрби хеҙмәтенә алмашҡа сюзерен уға үҙенең суверенлы ерҙәрен бирә һәм унан лояллек көтә.&lt;ref&gt;Liddiard (2005) — стр. 15-17&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Herlihy (1970) — стр. 27-28&lt;/ref&gt;

Беренсе тәре походы ваҡытында көнбайыш армияларға ҡала-крепостар һәм форттар осрай, улар был ҡоролмаларҙы замоктар тип атай, әммә хәҙерге заман билдәләнеше шарттарында улар замок тип аталмай.&lt;ref&gt;Coulson (2003) — стр. 16&lt;/ref&gt; Крепость һәм замок араһындағы айырманы аңлау мотлаҡ. Замок — ғәмәлдә бер ҡоролма (бина), унда диуар, күперҙәр, торлаҡ биналары, бинаны уратып алған соҡорҙар һәм башҡа ҡоролмалар бер бөтөнгә берләштерелгән, ә крепость — башнялары булған диуар менән уратып алынған ер участкаһы.

Крепость биләмәһендә төрлө төҙөлөш ҡоролмалары (йорттар, сиркәүҙәр, келәттәр һәм башҡалар) булыуы, шулай уҡ бөтөнләй бер ҡоролманың да булмауы ла ихтимал — был осраҡта крепостной ихата тураһында һүҙ бара. Бынан тыш крепость, ҡағиҙә булараҡ, замокҡа ҡарағанда ҙурыраҡ майҙанды биләй, шуға ла биләмәһенә төрлө төҙөлөш ҡоролмаларын ултыртыу мөмкин була. 

«Замок» термины тимер быуат биналары, нығытмаларына ҡарата бик үк дөрөҫ файҙаланылмай, мәҫәлән, Дорсетелағы Дева Замогы.&lt;ref&gt;Creighton &amp; Higham (2003) — стр. 6-7&lt;/ref&gt; Замок, крепость һәм төрмә булараҡ ҡына түгел, ә рыцарҙарҙың иптәштәре менән һыйлана, күңел аса алған урыны ла була. Әлбиттә, замок оҙаҡ ваҡыт дошман көстәренән һаҡланыу урыны булып хеҙмәт итә, әммә ваҡыт үтеү менән замоктар архитектураһында эстетик биҙәлеш өҫтөнлөк ала бара, сөнки замоктың тышҡы күренеше һәм ҙурлығы — хужаһының дәрәжәһе һәм власының сағылышы&lt;ref&gt;Duffy (1979) — стр. 23-25&lt;/ref&gt;

Замоктар тик Европала ғына булған, тигән хата фекер йәшәй, [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта ла]] замоктар була, уларҙы [[Тәре яуҙары|тәре походында ҡатнашыусылар]].&lt;ref&gt;Allen Brown (1976) — стр. 2-6&lt;/ref&gt; күсереп ултырта. Был фекергә ҡапма-ҡаршы дәлил дә килтерергә була: [[Япония]]ла [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат|XVII быуаттарҙа]] замоктарға оҡшаш структуралар барлыҡҡа килә, бына уларҙың пәйҙә булыуы Европа менән бәйле түгел, уларҙың үҫеү тарихы ла бөтөнләй икенсе. Был замоктар Европа замоктарынан айырылып тора һәм бөтөнләй башҡа төрлө һөжүмдәргә ҡаршы тороу өсөн төҙөлә.

== Состав өлөштәре ==

=== Уба ===
{{See also|Мотт и бейли}}
[[Файл:Chateau-de-Gisors.jpg|мини|Убала төҙөлгән Шато де Гизор һарайы донжоны (төп башняһы)]]
Йыш ҡына ҡырсын, [[торф]], [[эзбизташ]] йәки сыбыҡ-сабыҡ менән буталған ерҙән өйөлгән уба. Уның бейеклеге күбеһенсә 5 метрҙан артмай, әммә ҡайһы берҙә бейеклек 10 метрға тиклем барып етә. Убаның өҫтөн йыш ҡына [[балсыҡ]], йәки ағас иҙән менән көпләйҙәр. Уба йомро була, ләкин нигеҙен квадратҡа яҡыныраҡ итеп йомролаталар, убаның диаметры кәм тигәндә бейеклегенән ике тапҡырға ҙурыраҡ була.

Уба башында ағас, һуңыраҡ таштан эшләнгән оборона башняһы урынлаша, уны баҡса уратып ала. Убаны һыу менән тултырылған йәки һыуы булмаған соҡор урата, соҡорҙан алыған ер һыу тирәләй өйөләп ҡуйыла, ул ҡәлғә уры тип тә атала. Башняға уба битләүенә ҡуйылған баҫҡыс һәм аҫылмалы күпер ярҙамында үтеп була.

=== Эске ихата ===
Убаны уратҡан йәки уға терәлеп урынлашҡан һәм майҙаны 2 гектарҙан артмаған ҙур эске ихата, уның эсендә шулай уҡ төрлө торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары —замок хужаһы һәм уның һаҡсыларының торлаҡтары, ат һарайҙары, тимерлек, келәттәр, кухня һәм башҡа ҡаралтылар. Тыштан ихата ҡойма менән, артабан яҡындағы һыу ятҡылығынан даими тултырылып торған һыулы соҡор һәм ҡәлғә уры менән һаҡлана. Ихатаның эсе бер нисә өлөшкә бүленә ала, йәки уба янында уға терәлеп кенә урынлашҡан бер нисә ихата булдырыла.

=== Донжон ===
Европаның феодаль замоктарының төп башняһы. Замок диуарҙарындағы башняларҙан айырмалы донжон крепостной диуар эсендә (ғәҙәттә сит кеше тиҙ арала ғына таба алмаҫлыҡ, һаҡланған ерҙә) урынлаша һәм башҡа ҡаралтылар менән бәйле булмай — уны крепость эсендә крепость тип тә атап була. Оборона объекты булыуҙан тыш донжондар ғәҙәттә феодалдарҙың торлағы хеҙмәтен дә үтәй. Шулай уҡ унда замоктың төрлө мөһим биналары — ҡорал һаҡлағыс, төп ҡоҙоҡ һәм аҙыҡ-түлек келәттәре урынлаша.

=== Крепостной диуар ===
[[Файл:France_cite_de_carcassonne_chateau_comtal2.jpg|мини|Франциялағы Каркасонда крепостной диуарҙың классик элементтарын табырға була, таш күперле һаҡлағыс соҡор, цилиндр формаһындағы башнялар, ҡапҡалар, шулай уҡ гурдиция]]
Крепостной диуарҙар — эске ихата тирәләй төҙөлгән һаҡлаусы ҡоролма. Замокты штурмлағанда баҫҡыстар менән файҙаланған һөжүм итеүселәргә ҡыйынлыҡтар тыуҙырыу өсөн диуар ярайһы уҡ бейек, ҡамау механизмдарының ҡеүәтенә ҡаршы торһон өсөн бик ҡалын булырға тейеш, сөнки XV быуаттан һөжүм ваҡытында артиллерия ла ҡулланыла башлай. Типик диуар ҡалынлығы 3 метр, бейеклеге 12 метрға етә. Ерҙе соҡоп, диуар аҫтынан һарайға эләгә алмаһындар өсөн крепостной диуар буйлатып отмоскалар һалына. Диуарҙағы башнялар замокты һаҡлаусыларға һөжүмселәрҙе даими утта тотоу мөмкинлеген бирә. Европала XIII быуатҡа тиклем диуарҙа бойницалар ҡалдырылмай, сөнки улар диуарҙың ныҡлығын кәметә, тип иҫәпләгәндәр.

=== Ур ===
{{See also|Ров}}
[[Файл:Bamberg._Schloss_Altenburg.jpg|слева|мини|175x175пкс|Альтенбург һарайы уры һәм стенаһы]]
Ҡағиҙә булараҡ, урҙар, оборона системаһының бер өлөшө булараҡ, замок тирәләй ҡаҙыла. Улар крепостной диуар аша үтеүҙе ауырлаштыра, шул иҫәптән таран йәки ҡамау башняһы кеүек ҡамау ҡоралдарына ҡаршы тора ала. Һыу тултырылған урҙың төп төғөйенләнеше — ерҙе соҡоп, диуар аҫтынан замокҡа үтеүгә юл ҡуймау. Йыш ҡына йылғаларҙы йәки башҡа һыу ятҡылыҡтарын урҙар менән тоташтырып ҡуялар, был урҙа гелән һыу булыуын тәьмин итә. Урҙың һайығауына юл ҡуймау өсөн ул даими таҙартыла. Ур аша йөҙөп сыҡмаһындар өсөн ур төбөнә ҡолғалар ҡағып та ҡуялар.

=== Ҡапҡалар ===
{{See also|Городские ворота}}Диуар менән кәртәләп алынған ҡаланан кешеләр, транспорт, тауар һәм хайуандарҙың ҡалаға инеүен һәм сығыуын контролдә тотҡан урын булһын өсөн ҡала ҡапҡалары ҡуйыла. Быларҙан тыш ҡапҡаларҙың башҡа төрлө тәғәйенләнеше лә була. Улар ваҡыты менән оборона, һаҡлау ҡоролмаһы ролен дә үтәй. Ғәҙәттә ҡапҡа төбөн һаҡсылар һаҡлай, йыш ҡына төнгөлөккә ҡапҡалар бикләнә. Ҙур ҡапҡалар ябыҡ саҡта кешеләр йәнәшәһенә ҡуйылған бәләкәй ҡапҡа аша йөрөй. Ҡапҡаларға күп һанда бикләү механизмдары ҡуйыла, ике яғына уҡтан атыу өсөн бойницалары булған башнялар төҙөлә. Ҡапҡа аша замокҡа инеү урыны ярайһы уҡ оҙон ғына араны алып тора. Был ҡапҡа аша инә алған дошманға туранан-тура уҡ ямғыры яуҙырыу өсөн эшләнә.

== Барлыҡҡа килеү һәм үҫеш тарихы ==
Тәүге замоктарҙан алда б. э. тиклем VIII—VII быуаттарҙа [[Ассирия]] биләмәһендә нығытмалар төҙөлә. [[Боронғо Рим]] архитектураһында замоктарҙың прототибын күрергә мөмкин. Ул дәүерҙә Рим императорҙарының ҡаланан ситтәге замоктары, мәҫәлән, император Диоклетиандың Салондағы (хәҙерге Сплит поместьеһы, [[Хорватия]]) замогы, нығытмалар ҡуйып һаҡлана. Боронғо Рим нығытмалары Урта быуат дәүерендәге Европа замоктары архитектураһына ярайһы уҡ ҙур йоғонто яһай. Фортификация ҡоролмалары [[Византия империяһы|Византияла]] киң таралыу ала, унан IX быуатта улар [[Көнбайыш Европа|Көнбайыш Европаға]] үтеп инә.

Феодаль тарҡаулыҡ һөҙөмтәһендә үҙ-ара һуғыштар йыш ҡуба, шуға ла феодалдың торлағы оборона бурысын да үтәргә тейеш була. Көнбайыш Европала дворян-феодалдарҙың торлағы булараҡ замоктар X быуаттан күпләп төҙөлә (П. Туберҙең терминологияһы буйынса «замокланыу» күҙәтелә)&lt;ref&gt;Ю. Л. Бессмертный. «ФЕОДАЛЬНАЯ РЕВОЛЮЦИЯ» X—XI ВЕКОВ? // [http://orbis-medievalis.ru/library/bessmertny.html#_ednref24], Вопросы истории. 1984. № 1.&lt;/ref&gt;. [[Англия]]ла замоктар төҙөлөшө [[XII быуат]]та киң таралыу ала.

Урта быуаттар дәүере тамамланыу менән замоктар үҙҙәренең иң тәүге тәғәйенләнешен — обороналау бурысын юғалта, һәм уның урынына торлаҡ булыу мәсьәләһе алғы планға күсә. Артиллерия үҫешеү менән замоктарҙың оборона функцияһы бөтөнләй юғала; замок архитектураһы һыҙаттары тик биҙәк элементы сифатында ғына һаҡлана (француз замогы Пьерфон, [[XIV быуат]] аҙағы).

 Симметрияны аныҡ күҙәтеп даими рәүештә планлаштырыу өҫтөнлөк ала бара, төп бина һарай (дворец) ролен үтәй ([[Булон замогы|Париждағы Мадрид]] замогы, XV—XVI быуаттар) йәки Белоруссиялағы Несвиж замогы (XVI быуат). XVI быуатта Көнбайыш Европала замок архитектураһы һарайҙар архитектураһы тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. [[Грузия]]ла замоктар [[XVIII быуат|XVIII быуатҡа]] тиклем әүҙем төҙөлә, сөнки оборона бурысын уларға оҙағыраҡ үтергә тура килә.

Бер феодалдың ғына милке булмайынса, рыцар орденына ҡараған замоктар ҙа була. Ундай замоктар ҙурлығы менән башҡаларҙан айырылып тора, мәҫәлән, Кёнигсберг замогы.

[[Рейн]], Луара үҙәндәрендә, [[Испания]]ла һәм [[Фәләстин|Палестинала]] ([[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәр]] замоктары) күп һанда замоктар һаҡланған.

== Рустә һәм Рәсәйҙәге замоктар ==

=== Боронғо заман осоро, урта быуаттар һәм Яңы заман ===
{{See also|Крепостные сооружения Древней Руси}} Русь дәүләтенә ҡағылышлы шуныһы иғтибарға лайыҡ: хатта феодаль тарҡаулыҡ осоронда ла замоктар төҙөлөшө киң таралмаған. Боронғо урыҫ нығытмалары, ғөмүмән бик үҙенсәлекле була: ҡала менән тығыҙ бәйләнештә булғанға күрә, улар оборона ҡоролмаларын ғына түгел, ә культ һәм торлаҡ биналарын да үҙ эсенә ала. Урыҫ ерендә ҡаланың төп һыҙаты — уны имән ҡойма йә булмаһа ағас йәки таш диуар менән уратып кәрәтәләнеүе. Ҡала ҡамалған осраҡта унда йәшәүселәр тәғәйенләнеше буйынса Европа замоктарына оҡшаш кремлгә (шулай уҡ кром йәки детинец), анығыраҡ — уның цитаделенә йәшеренә. Әммә Русь ерендә феодалдарҙың нығытылған торлағы бөтөнләй булмай. Бының сәбәптәренең береһе — лествичный хоҡуҡ: феодалдар нәҫеленең даими йәшәү урындары булмай, кенәздәрҙең күбеһе торлаҡтарын даими алмаштырып тора, шуға ла торлаҡтарын нығытма менән уратып алыу тураһында уйлап та ҡарамай. Тик Владимир Мономахтың Любечелағы замогын ([[Чернигов өлкәһе]], [[Украина]]) һәм өлөшлөтө беҙҙең көндәргәсә һаҡланған Андрей Боголюбскийҙың замогын (Боголюбово, [[Владимир өлкәһе]]) атап үтергә була. Күп һандағы монастырҙарҙы ла замок тип атап булмай, сөнки улар — крепостар.

=== Рәсәй империяһы ===
Рәсәй императорҙары XVIII быуатта оборона ҡоролмаларын төҙөү менән шөғөлләнә (мәҫәлән, Петр I һәм Санкт-Питербурх крепосы, атамаһы ундағы Петропавловск соборынан алына), әммә бындайҙар күбеһенсә монархтың шәхси резиденцияһы хеҙмәтен үтәмәй. Император крепостарының башҡалары әллә ни ҙур булмай, декоратив һәм хәрби күнекмәләр үткәреү өсөн тәғәйенләнешендә. Петр Өсөнсөнөң Ораниенбаумдағы Петерштадт һәм Павловскиҙағы Бип кресы шундайҙарҙан.
[[Файл:Bip_(4).JPG|мини|300x300пкс|Бип крепосы Мариенталь быуаһы һыуҙарындағы сағылышы]]

==== Михайлов замогы ====
XVIII быуат аҙағында Рәсәй императоры Павел Беренсе, романтик һәм мистик кисерештәргә батып һәм Европа рыцарҙары идеялары менән мауығып, [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтың]] үҙәгендә, императрица Елизавета Петровнаның Йәйге һарайы урынында (тап унда ул үҙе донъяға килә) үҙ резиденцияһы сифатында Михайлов замогын төҙөүҙе ойоштора. Европаның феодаль замоктарына оҡшатырға тырышып һәм үҙенең хәүефһеҙлеге өсөн борсолоп, император архитекторҙар менән замокҡа байтаҡ оборона һыҙаттарын өҫтәй. Рәсәй императорҙарының XVIII һәм XIX быуат резиденцияларына был бөтөнләй хас булмай. Шулай, замок бинаһы бөтә яҡтан да Фонтанка һәм Мойка йылғаларынан яһалма канал аша ағып килгән һыу менән уратып алына, һаҡланған күперҙәр төнгөлөккә күтәртеп ҡуйыла. Әммә фортификацион характерҙағы һаҡланыуҙар ярҙам итмәй, монархҡа хыянат иткән хәрби һәм һарай кешеләре императорҙы замокта үҙенең йоҡо бүләмәһендә үлтерә. 
[[Файл:Михайловский_замок_с_набережной_Фонтанки.jpg|слева|мини|300x300пкс|Фонтанканың ярынан Михайлов замогы күренеше]]
[[Файл:Saint_Michael's_Castle_Courtyard.jpg|справа|мини|280x280пкс|Замоктың ҙур ихатаһы]]
[[Файл:V.Brenna,_St.Mic.Castle_landscape_1800.jpg|слева|мини|Генераль план, В.Бренн һүрәте]]
[[Файл:Brenna_plan.jpg|мини|Замок планы]]
[[Файл:Saint_Michael's_Castle_Guardhouse.jpg|справа|мини|280x280пкс|Михайлов замогының кордегардияһы]]
Михайлов замогы, Павел Беренсе дәүерендәге Петербургтың ҡайһы бер башҡа биналары кеүек үк, (Каменноостров һарайы һәм күршеләге Иоаннов сиркәүе), [[Гатчина]]&lt;nowiki/&gt;лағы Приорат һарайы, Садовая урамындағы Воронцов һарайы Мальта капеллаһы менән бергә, тарихи ваҡиғалар һәм Павел Беренсенең ихтыяры менән, ысынлап та, Көнбайыш Европалағы рыцарлыҡтың ул ваҡыттағы ҡалдыҡтары менән бәйле булып сыға. Католик динен тотҡан боронғо Мальта ордены рыцарҙары атеистик ҡарашлы Наполеон тарафынан ҡыуылғас, Павел уларҙы Рәсәйгә саҡыра, ордендың Рәсәй приорствоһына нигеҙ һала һәм Бөйөк магистр титулына лайыҡ була.

===== Названия соседних объектов, связанные с Михайловским замком =====

== Структураһы ==
Тәүҙәрәк Европа замоктары, нигеҙҙә, ағастан төҙөлә һәм ағас ҡойма менән урытып кәртәләнә; шул ваҡытта уҡ замоктар тирәләлй крепостьной урҙар ҡаҙа башлайҙар. Киев кенәздәренең Вышгород замогы шундай замоктарҙың өлгөһө була ала. Тик [[XII быуат|XII быуаттарҙа]] ғына Көнбайыш һәм Үҙәк Европала замоктар таштан төҙөлә башлай.
[[Файл:Egeskov_Slot_spejling_Edit_2.jpg|мини|250x250пкс|Ренессанс дәүере замогы — [[Дания|Даниялағы]] Эгесколар замогы]]
Урта быуат засогыныэ төп өлөшө үҙәк башня — цитадель функцияһын башҡарыусы донжон. Оборона тәғәйенләнешенән тыш донжон феодалдың торлағы булып та тора. Төп башняла замокта йәшәүсе башҡа кешеләрҙең торлағы, шулай уҡ ошонда уҡ ҡоҙоҡ, хужалыҡ ҡаралтылары (аҙыҡ-түлек келәте һәм башҡалар) урынлаша. Донжонда ҡунаҡтар ҡабул итеү өсөн ҙур парад залы ла була. Көнбайыш һәм Үҙәк Европа, [[Кавказ]], [[Урта Азия]]&lt;nowiki/&gt;ның замоктар архитектураһында донжон элементтарын да табырға була.
[[Файл:Шверин.Замок.jpg|слева|мини|250x250пкс|Шверинда Вассершлос]]
Ғәҙәттә замоктың ҙур булмаған эске ихатаһы була, уны башнялары һәм нығытылған ҡапҡалары булған ҡалын диуарҙар урата. Артабан хужалыҡ ҡаралтыларын, ҡышҡы баҡса менән йәшелсә баҡсаһын үҙ эсенә алған тышҡы ихата урынлаша. , Замок икенсе ҡат диуар һәм крепостной ур менән уратып алына, уға тик аҫылмалы күпер аша ғына инергә мөмкин була. Урға һыу тултырыла, һәм замок һыуҙағы замокҡа әүерелә.

Башнялар араһындағы диуар майҙансыҡтары төп оборона урыны булып тора: был һөжүм итеүселәргә флангыларҙан атыу мөмкинлеген бирә. Урыҫ фортификацияһында башнялар араһындағы участкалар кәртәләр тип атала. [[Бөйөк Британия]], [[Германия|ГФР]], [[Франция]], [[Украина]] һәм [[Беларусь|Белоруссия]] биләмәләрендә бөгөнгө көнгә тиклем ошондай замоктар һаҡланған (мәҫәлән — Белоруссиялағы Мир замогы йәки Украиналағы Луц замогы).

Ваҡыт үтеү менән замоктар структураһы ла ҡатмарлаша бара; замок биләмәһенә казармалар, [[суд]], ҡорам, төрмә һәм башҡа ҡоролмалар индерелә (Франциялағы Куси замогы, [[XIII быуат]]; Германиялағы замок Вартбург замогы, XI быуат; Бөйөк Британиялағы Харлек замогы, XIII быуат).
[[Файл:Замок_Розенберг_в_Кронахе.jpg|слева|мини|250x250пкс|Крохандағы Розенберг замогы. ''Ур'' һәм тыңлау галерияһындағы вентиляция башнялары]]
Дары киң ҡулланыла башлағас, замоктар төҙөү эше лә туҡтай. Һөжүм итеүсе ғәскәр, сапёр эштәрен үткәреп, замок диуары аҫтына ҙур зарядтар һалып, диуарҙы шартлата (XVI быуатта Ҡаҙан кремелен шартлатыу). Ә ҡамауҙа ҡалғандар, стенаның шартлатырға әҙерләнеүен белеү маҡсатында, диуарҙан ситтәрәк ер аҫты галерияһын соҡоп булдыра һәм шунан дошмандың ни эшләргә йыйыныуын тыңлай.

Әммә артиллерияның үҫеше һәм уның емереү көсөнөң артыуына бәйле, замоктар оборона ҡоролмаһы булараҡ ҡулланылыуҙан туҡтай. Ҡәлғәләр — бастион һәм ревилин системалары булған ҡатмарлы инженер ҡоролмалары; Ҡәлғәләр төҙөү сәнғәте — фортификация үҫешә. Был дәүерҙә Людовик Ун дүртенсенең баш инженеры, Франция маршалы Себастьен де Вобан (1633—1707) фортификация ҡоролмаларын төҙөүҙә абруй ҡаҙана.

Замоктар нигеҙендә артабан ҡәлғәгә әүрелгән ҡоролмалар [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында дошмандың ҡораллы көстәрен тотҡарлау һәм һөжүм башлауҙарын кисектереү өсөн файҙаланыла (ҡара.: [[Брест ҡәлғәһе]]).

== Төҙөлөш ==
[[Файл:Echafaud.donjon.Coucy.2.png|мини|Франциялағы Куси замогы төҙөлөшө]]
Замок төҙөлөшө урын һайлауҙан һәм төҙөлөш материалдарын эҙләүҙән башлана. Таш замокты төҙөүгә ҡарағанда ағас замокты төҙөү арзаныраҡ та, ябайыраҡ та. Әммә күпме аҡса сарыф ителеүе тураһындағы мәғлүмәттәр беҙҙең көндәргә килеп етмәгән, еткәндәре лә король һарайҙарына ҡағыла&lt;ref&gt;McNeill (1992) — стр. 39-40&lt;/ref&gt;. Ағас замокты феодалдың крәҫтиәндәре төҙөй ала. Шуға ла бындай замоктар бик арзан хаҡҡа төшә. Урта ҙурлыҡтағы убаны 50 кеше 40 көндә үтәп ҡуя&lt;ref&gt;McNeill 1992, стр. 39-40.&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Langeais4497.jpg|слева|мини|Франциялағы Ланже замогы]]
[[Файл:Panorama_of_Malbork_Castle,_part_4.jpg|мини|Польшалағы Мариенбург замогы, донъялағы иң ҙур кирбес замок]]
Таш замоктарҙы төҙөү генә түгел, ә уны ҡарау ҙа ҡыйбатҡа төшә.


Төҙөлөш материалы урынға бәйле була: мәҫәлән, Данияла таш сығарыу урындары әллә ни юҡ, шуға күрә ундағы замоктарҙың күбеһе ағастан йәки кирбестән, Испанияла күпселек замоктар таштан, Кәнсығыш Европала иһә улар ағас ҡулланып төҙөлгәндәр&lt;ref&gt;Higham &amp; Barker 1992, стр. 84-88.&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге заманда ҡулланылышы ==
Хәҙерге заманда замоктар декоратив функцияны ғына үтәй. Ҡайһы берҙәрендә ресторандар, икенселәрендә музейҙар урынлаша. Өсөнсөләрен реставрация эштәренән һуң һаталар йәки ҡуртымға тапшыралар.

== Мәҙәниәттә замоктар ==
[[Файл:Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg|мини|200x200пкс|Синтрҙа Пена замогы]]
[[Файл:Castle_Neuschwanstein.jpg|мини|200x200пкс|XIX быуатта урта быуатты стилләштереү — [[Нойшванштайн замогы]]]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Виолле-ле-Дюк Эжен Эммануэль.'' Крепости и осадные орудия. Средства ведения войны в Средние века / Пер. с франц. Е. В. Ламановой. — М.: Центрполиграф, 2007. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-2980-2
* ''Гамильтон Томпсон А.'' Английский замок. Средневековая оборонительная архитектура / Пер. А. Л. Андреева. — М.: Центрполиграф, 2011. — 448 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-4980-0
* ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-23549-0
* ''Жарков С. В.'' Рыцарские замки, метательные машины и пушки Средневековья. — Мн.: ОДО «Друк-С», 2006. — 180 с.: ил. — ISBN 985-90037-6-9
* ''Иванов К. А.'' Средневековый замок и его обитатели. — М.: ЛЕНАНД, 2014. — 160 с.: ил. — Серия «Академия фундаментальных исследований: история». — ISBN 978-5-9710-0740-1
* ''Окшотт Эварт.'' Рыцарь и его замок. Средневековые крепости и осадные сооружения / Пер. с англ. А. А. Анваера. — М.: Центрполиграф, 2007. — 208 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-2934-5
* ''Симс Лесли.'' Замки / Пер. с англ. М. В. Жуковой. — М.: РОСМЭН, 2003. — 104 с.: ил.
* ''Шокарев С. Ю.'' Замки. Дворцы. — М.: «Мир энциклопедий» Аванта+, Астрель, 2011. — 216 с.: ил. — Серия «Самые красивые и знаменитые». — ISBN 978-5-98986-114-9

== Һылтанмалар ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Замок, укрепленное жилище|[[Аничков, Евгений Васильевич|Аничков Е. В.]]}}(рус.)
* [http://www.allcastles.ru/ Средневековые замки и крепости со всего мира. История, архитектура, фото]
* [http://allcastle.info/castle Замки мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324004118/http://allcastle.info/castle |date=2011-03-24 }}
* [http://all-castles.com/ Каталог замков]</text>
      <sha1>pgauqh6wdv2fy32t3mq0qr0g23rbvjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сидоров Георгий Маркелович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142466</id>
    <revision>
      <id>1307375</id>
      <parentid>1249409</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T19:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9830" sha1="hvpsg0xjtc0z9rwc7d6vsjivvf5d7sj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сидоров Георгий Маркелович''' ([[21 ғинуар]] [[1961 йыл]]) — инженер, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы өсөн ҡалыплашмаған ҡорамалдарҙы ғилми иҫәпләү, проектлау, эшләү һәм монтажлау өлкәһендә ғалим һәм уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы акаадемигы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2015) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты.

== Биографияһы ==
Георгий Маркелович Сидоров 1961 йылдың 21 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Таштамаҡ]] ауылында тыуған.

* [[1980 йыл|1980]]: Стәрлетамаҡ химия-технология техникумын «Химия һәм нефть һәм газ эшкәртеү заводтарын йыһазландырыу» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай һәм [[Өфө нефть институты]]на уҡырға инә;
* [[1985 йыл|1985]]: Өфө нефть институтын отличие менән тамамлай һәм «Химик производство машиналары һәм аппараттары» һөнәре буйынса инженер-механик квалификацияһы ала;
* 1985—[[1988 йыл|1988]]: Өфө резина-техник изделиелар заводында эшләй: смена мастеры, ҡалыплашмаған ҡорамалдар участкаһы начальнигы;
* 1988—[[2005 йыл|2005]]: инженер, Өфө нефть институтының «Химик технология процестары һәм аппараттары» кафедраһы ғилми хеҙмәткәре, төп ғилми хеҙмәткәре;
* [[1993 йыл|1993]]: «Разработка и внедрение энергосберегающей технологии фракционирования нефти» темаһына диссертация яҡлай, ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор А. А. Кондратьев. «Техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһе бирелә;
* [[1999 йыл|1999]]: «Разработка и внедрение энергосберегающей технологии фракционирования нефтяных смесей с использованием сложных колонн с частично связанными потоками» темаһына диссертация яҡлай. «Техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһе бирелә;
* 2005—[[2007 йыл|2007]]: «Каустик» асыҡ акционерҙар йәмғиәте баш инженерының технологиялар һәм үҫеш буйынса урынбаҫары, Стәрлетамаҡ ҡалаһы;
* [[2008 йыл|2008]]—[[2009 йыл|2009]]: Өфө трансформатор заводы проекты етәксеһе;
* 2009—[[2012 йыл|2012]]: «Каскад» фәнни-инженерҙар үҙәге директоры урынбаҫары;
* 2012: [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Нефть һәм газ технологияһы» кафедраһы профессоры.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
Профессор Г. М. Сидоров — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 38 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.

== Танылыуы ==

* [[2015 йыл|2015]]: Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә премияһы лауреаты — яҡшыртылған экологик үҙсәнлектәргә эйә булған юғары октанлы автомобиль бензины етештереүҙең инновацион, энергия һәм ресурстарҙы һаҡсыл тотоноусы технологияһын уйлап тапҡаны һәм сәнәғәттә үҙләштергәне өсөн;&lt;ref&gt;[http://static.government.ru/media/files/capx9ly73nL5SWT5h9qg4trXECkLMQnz.pdf Распоряжение Правительства Российской Федерации от 28 октября 2015 года № 2180-р] «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2015 года в области науки и техники», п. 5;&lt;/ref&gt;
* [[2004 йыл|2004]]: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы;&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/doc/ne/po.htm Указ Президента РБ от 24.03.2004 № УП-171]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «О присвоении почетного звания „Заслуженный изобретатель Республики Башкортостан“ Сидорову Г. М.»;&lt;/ref&gt;
* [[2013 йыл|2013]]: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты — «Яҡшыртылған экологик характеристикалы автомобиль бензины алыу технологияһы» эше өсөн.&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/law/vq/v6.htm Указ Президента РБ от 07.10.2013 № УП-304]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «О присуждении Государственных премий Республики Башкортостан 2013 года в области науки и техники».&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Дела и люди Уфимского нефтяного. Летопись / Под общей редакцией А. М. Шаммазова. — Уфа, Инеш, 2008. — 516 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-903622-07-8.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20190513211108/http://wiki02.ru/encyclopedia/Sidorov_Georgiy_Markelovich/t/12574 Сидоров Георгий Маркелович] на портале энциклопедии «Башкортостан»;
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/8-spisok/6618-sidorov-georgij-markelovich.html Сидоров Георгий Маркелович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224155414/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/8-spisok/6618-sidorov-georgij-markelovich.html |date=2019-12-24 }} на портале «Башкирская энциклопедия»;
* [http://enc.cap.ru/?lnk=4370&amp;t=prsn Сидоров Георгий Маркелович] на портале «Чувашская энциклопедия»;
* [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сидоров Георгий Маркелович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107141852/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-11-07 }} в Свободной энциклопедии Урала;
* [https://famous-scientists.ru/12900 Сидоров Георгий Маркелович] на портале энциклопедии «Известные учёные»;
* [http://rus-eng.org/sovr/Sidorov%20Georgij%20Markelovich.htm Сидоров Георгий Маркелович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106004709/http://rus-eng.org/sovr/Sidorov%20Georgij%20Markelovich.htm |date=2018-11-06 }} на портале «Инженеры России»;
* [https://ufacity.info/press/news/211287.html Преподаватели УГНТУ получили высокие награды.] Статья на сайте столицы Республики Башкортостан ufacity.info.

[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең уйлап табыусылары]]
[[Категория:Рәсәй инженерҙары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:21 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ауырғазы районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>hvpsg0xjtc0z9rwc7d6vsjivvf5d7sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Синицын Василий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143659</id>
    <revision>
      <id>1307377</id>
      <parentid>1057276</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T20:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9949" sha1="2574ijmsh27s1vvkuje5rdoj8iufqcg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Синицын Василий Иванович''' ([[12 декабрь]] [[1918 йыл]] — [[14 октябрь]] [[1971 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, гвардия капитаны. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).

== Биографияһы ==
Василий Иванович Синицын&lt;ref&gt;В некоторых источниках приводится вариант написания фамилии ''Синицин''&lt;/ref&gt; 1918 йылдың (икенсе мәғлүмәттәр буйынса [[1920 йыл]]&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|150030477|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=44|лист=57—59}}&lt;/ref&gt;) 12 декабрендә {{ТУ|Өфө губернаһы}} Стәрлетамаҡ өйәҙе  Мәләүез ауылында&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез]] ҡалаһы&lt;/ref&gt; тыуған.

Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәптең 7 синыфын тамамлаған. [[Ташкент]] ҡалаһында заводта слесарь булып эшләй.

[[1939 йыл]]да Башҡорт АССР-ының Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 1940 йылда кесе авиация белгестәренең Балашов мәктәбен тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында [[1941 йыл]]дың 26 июненән.

[[1941 йыл]] — кесе сержант, 50-се алыҫ араға осоусы авиадивизияһы 81-се уҡсылар авиацияһы полкының уҡсы радисы.

[[1942 йыл]] — старшина, 5-се гвардия алыҫ араға осоусы авиация полкының һауа радист уҡсыһы.

[[1945 йыл]] — кесе лейтенант, Севастополь полкы 5-се гвардия бомбардировка авиацияһының эскадрилья бәйләнеше начальнигы.

Һуғыштан һуң В. И. Синицын СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1953 йылда Юғары осоу-тактика мәктәбен тамамлай.

[[1953 йыл]]дың ноябренән капитан В. И. Синицын — запаста. [[Брянск өлкәһе]]нең Новозыбков ҡалаһында йәшәй. Ҡала элемтә бүлеге начальнигы була, ҡала хәрби комиссариатында эшләй.

1971 йылдың 14 октябрендә вафат була. Новозыбков ҡалаһында ерләнгән.

== Батырлығы ==
«5-се гвардия бомбардировка авиацияһы полкының эскадрилья элемтәһе начальнигы (11-се гвардия бомбардировка авиацияһы дивизияһы, 1-се гвардия бомбардировка авиацияһы корпусы, 18-се һауа армияһы) гвардия кесе лейтенанты Синицин Василий 1945 йылдың апреленә ДБ-3, ИЛ-4 самолеттарында мөһим хәрби-сәнәғәт үҙәктәрен бомбаға тотоу өсөн дошмандың алыҫ тылына 365 хәрби осош яһай (шуларҙың 332-һе төндә), һауа һуғышында шәхсән өс дошман самолетын бәреп төшөрә».

Бомбардировщик экипажы тарафынан дошманға зыян килтерелә:

* дошман [[Самолёт|самолеты]] юҡ ителә — 3;
* ерҙә самолеттар юҡ ителә— 41;
* [[танк]]тар юҡ ителә — 48;
* йөк автомашиналары юҡ ителә— 131;
* яғыулыҡ келәттәре юҡ ителә — 10;
* боеприпастар менән складтар юҡ ителә— 11;
* тимер юл депоһы емерелә — 3;
* пакгауз станцияһы емерелә— 4;
* тимер юл эшелондары яндырыла — 8;
* тимер юл полотноһы сафтан сығарыла — 31;
* аэродромда ангарҙар емерелә — 4;
* кисеүҙәр емерелә — 3;
* зенит артиллерия нөктәләре баҫтырыла — 20;
* прожекторҙар баҫтырыла — 20.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия кесе лейтенанты Синицын Василий Ивановичҡа [[Ленин ордены]] һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 8670) тапшырылып, [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Советтар Союзы Геройы исеме бирелеп,[[Ленин ордены]] һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла— СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусында Указы&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|47215936|title=Указ Президиума Верховного Совета СССР|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046|дело=192|лист=6}}.&lt;/ref&gt;, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] — алыҫ араға оса торған авиацияның 1943 йылдың 24 октябрендә № 0595/н бойороғо&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|22572157|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=2513|лист=3, 85, 86}}.&lt;/ref&gt;, 1942 йылдың 31 декабрендә 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] — 1941 йылдың 5 ноябрендә Көньяҡ фронт хәрби советының 019/н-сы һанлы ҡарары, миҙалдар.

== Хәтер ==
* Новозыбков ҡалаһында В. И. Синицын йәшәгән йортҡа Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған&lt;ref name=&quot;ww.mbuknkm&quot;&gt;[http://www.mbuknkm.narod.ru/vasiliy-ivanovich-sinitsyn.html Василий Иванович Синицын].&lt;/ref&gt;.
* 1971 йылдың 9 декабрендә хеҙмәтсәндәр депутаттарының Новозыбков ҡала Советы башҡарма комитеты ҡарары менән Новозыбков ҡалаһының Нижняя урамы В. И. Синицын урамы тип үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;ww.mbuknkm&quot; /&gt;.
* 1974 йылдың 17 сентябрендә Новозыбков ҡалаһында Синицын Василий Ивановичтың ҡәберендә аҡ мәрмәрҙән һәйкәл асыла&lt;ref name=&quot;ww.mbuknkm&quot; /&gt;.
* 1975 йылда [[Мәләүез]] ҡалаһының Бельская урамы Синицын урамы итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;[http://мелеуз-цбс.рф/_ld/0/23_cAr.pdf Улица имени Василия Синицына]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;100 000 экз.&lt;/span&gt; — ISBN 5-203-00536-2.
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979. — Кн. 4.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11277-sinitsyn-vasilij-ivanovich}} {{V|11|12|2018}}
* {{Warheroes|id=2131}}
* [http://topreferat.znate.ru/docs/index-13805.html?page=201 Подвиги их — бессмертны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185915/http://topreferat.znate.ru/docs/index-13805.html?page=201 |date=2016-03-04 }}.
* [https://web.archive.org/web/20190518050740/http://wiki02.ru/encyclopedia/Sinicyn_Vasiliy_Ivanovich/t/12610 Синицын Василий Иванович].
* [http://put-okt.com/history/33-podvig-vash-bessmerten-imeni-zhit-v-vekah.html Подвиг ваш бессмертен, имени — жить в веках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714233821/http://put-okt.com/history/33-podvig-vash-bessmerten-imeni-zhit-v-vekah.html |date=2014-07-14 }}.

[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]</text>
      <sha1>2574ijmsh27s1vvkuje5rdoj8iufqcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спивак Александр Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143766</id>
    <revision>
      <id>1307383</id>
      <parentid>1214011</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T22:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97206" sha1="4ivelb6gsxn0kjeru0skpvwlt6q9cho" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Спивак Александр Иванович''' ([[17 ноябрь]] [[1923 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[2007 йыл]]) — тау инженеры-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] ректоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1972), профессор (1972). [[РСФСР]]‑ҙың (1974) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1980). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Спивак Александр Иванович 1923 йылдың 17 ноябрендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны Михайловка ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]]) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Спивак Иван Иванович, [[1894 йыл]]да тыуған, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғышында ҡатнашҡан, һуңынан тимер юлда кочегар булып эшләгән, крәҫтиән хужалығы менән шөғөлләнгән, [[колхоз]]сы булған. [[1931 йыл]]дан алып 20 йыл алмашһыҙ колхоз рәйесе булып эшләгән. Уның хеҙмәте Георгий тәреләре, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән билдәләнгән.

Александр Ивановичтың әсәһе Спивак Юлия Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Якимюк), 1894 йылда тыуған, колхозсы, хужабикә булған. Биш балаһын тәрбиәләгән; Александр Иванович өлкән балаһы була. Уның ҡусты һәм һеңлеләре:

* Ҡустыһы Владимир (1925—1944). Гурьев хәрби-пехота училищеһын тамамлаған, 1944 йылдың беренсе яртыһында Карпат өсөн һуғыштар барышында һәләк була;
* Һеңлеһе Надежда, уҡытыусы булып эшләгән;
* Һеңлеһе Валентина, медицина институтын тамамлаған, педиатр булып эшләгән;
* Ҡустыһы Виталий, мәктәптән һуң,техник училищены тамамлаған.

1930 йылда ғаилә БАССР-ҙың Благовар районындағы 9-сы Алкино ауылына күсеп килә. 1931—1935 йылдарҙа Александр [[Община (Благовар районы)|Община]] ауылында башланғыс мәктәптә уҡый, унан һуң Иваненково ауылында тулы булмаған [[Троицкий (Благовар районы)|Троицкий]] урта мәктәбенә бишенсе класҡа килә. 1938 йылда мәктәптең 7 синыфын Маҡтау грамотаһы менән тамамлай, Александр Спивак конкурста бер урынға 9 кеше янында имтихан тотоп, Өфө геолог-разведка техникумына уҡырға инә.

=== Профессиональ эшмәкәрлеге йылъяҙмаһы ===
* [[1938 йыл|1938]]—[[1941 йыл]]: Өфө геолог-разведка техникумында уҡыуы;
* 1941 йылдың ноябре: Ҡыҙыл Армияға мобилизациялана һәм [[Бәләбәй]]ҙә урынлашҡан 113-сө авиация эскадрильяһына курсант булып уҡырға ебәрелә. Теоретик һәм практик әҙерлек үтә, У-2 самолетында оса ;
* [[1943 йыл]]дың ғинуары: төнгө осоштарға әҙерлек өсөн Икенсе айырым авиаэскадрильяға күсерелә (Салъян ҡалаһы, Әзербайжан ССР-ы);
* 1943 йылдың авгусы: уҡыуын дауам итеү өсөн бомбардировка авиацияһы пилоттарын әҙерләүсе Хользунов исемендәге [[Гәнжә|Кировобад]] хәрби авиация лётчиктар училищеһына ебәрелә;
* [[1947 йыл]]дың июне: старшина дәрәжәһендә демобилизациялана;
* 1947: техникумда уҡыуын дауам итә;
* [[1948 йыл]]: Өфө геолог-разведка техникумын тамамлап, «техник-геофизик» һөнәре буйынса диплом ала;
* 1948—[[1953 йыл]]: Өфө нефть институтында «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү» һөнәре буйынса уҡый (тау-нефть факультеты, быраулау кафедраһы). Ҡыҙыл диплом һәм «Нефть промыслаһы эштәре буйынса тау инженеры» квалификацияһын ала;
* 1953—[[1956 йыл]]: И. М. Губкин исемендәге [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|Мәскәү нефть институтында]] маҡсатлы аспирантурала уҡыуы. Ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор Леонид Александрович Шрейнер;&lt;ref&gt;[http://library.ruslan.cc/authors/шрейнер-леонид-александрович/ Шрейнер Леонид Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013184402/http://library.ruslan.cc/authors/%D1%88%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%80-%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2016-10-13 }} на сайте Электронной библиотеки «Научное Наследие России»;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gubkin.ru/faculty/oil_and_gas_development/chairs_and_departments/drilling_wells/history.php Краткая история кафедры бурения нефтяных и газовых скважин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117021910/http://www.gubkin.ru/faculty/oil_and_gas_development/chairs_and_departments/drilling_wells/history.php |date=2015-11-17 }} на официальном сайте РГУНиГ им. И. М. Губкина;&lt;/ref&gt;
* [[1954 йыл]]—[[1955 йыл]]: И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтының нефть һәм газ скважиналарын быраулау кафедраһында ассистент.
* 1956—[[1959 йыл]]: Өфө нефть институтының быраулау кафедраһында өлкән уҡытыусы;
* [[1958 йыл]]: «Техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай;
* 1959—[[1962 йыл]]: Өфө нефть институтының быраулау кафедраһы доценты;
* [[1960 йыл]]: Юғары аттестация комиссияһы ҡарары менән «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» кафедраһы буйынса доцент ғилми дәрәжәһенә раҫлана;
* 1962—[[1964 йыл]]: Өфө нефть институтының Тау-нефть факультеты деканы;
* 1964—[[1972 йыл]]: Өфө нефть институтының уҡытыу эштәре буйынса проректоры;
* май 1972: «Техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн Мәскәү нефть институтында диссертация яҡлай. Темаһы: «Исследование абразивности осадочных горных пород применительно к изнашиванию вооружения шарошечных долот» (һөнәре — «Трение и износ в машинах»);
* 1972: «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» кафедраһы буйынса профессор ғилми дәрәжәһенә раҫлана. Өфө нефть институтының «Тау тоҡомдары, тупраҡ, нигеҙ һәм фундаменттарҙың механикаһы» кафедраһы мөдире вазифаһына конкурс буйынса һайлана;
* 1972—[[1975 йыл]]: СССР Юғары уҡыу йорттары министрлығы тарафынан нефть, газ һәм химия Милли институтының совет белгестәре коллективы менән етәкселек итеү өсөн Алжирға (Бумердес ҡалаһы) ебәрелә.
* 1975—[[1976 йыл]]: Өфө нефть институтының «Тау тоҡомдары, тупраҡ, нигеҙ һәм фундаменттарҙың механикаһы» кафедраһы мөдире;
* 1976—[[1994 йыл]]: Өфө нефть институты ректоры;
* 1994: ректор советнигы, Өфө дәүләт нефть техник университетының «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» кафедраһы профессоры.

== Юғары уҡыу йорттары структураһы үҫешенә индергән өлөшө ==
Профессор А. И. Спивак Өфө нефть институты составында фәнни мәктәптәрҙең үҫешенә, профессор-уҡытыусылар составының нығыныуына ҙур өлөш индерә. Уның декан вазифаһында әүҙем эшләүе арҡаһында Тау-нефть факультетының фәнни-тикшеренеү һәм уҡыу-методик базаһының кимәле күтәрелә.

А. И. Спивактың проректор вазифаһында эшләгән осорҙа уның башланғысы һәм туранан-тура ҡатнашлығы менән институтта илдең төрлө төбәктәрендәге нефть сығарыу, нефть эшкәртеү һәм нефть һәм химия предприятиелары менән хеҙмәттәшлеккә ныҡлы нигеҙ һалына, институттың материаль-техник лаборатория базаһын нығытыу, уҡыу процесын камиллаштырыу буйынса күп һанлы саралар уңышлы индерелә, бөтә уҡытыу формалары буйынса күп яңы һөнәрҙәр асыла, яңы кафедралар, уҡыу һәм ғилми лабораториялар ойошторола, студенттар контингенты һиҙелерлек арттырыла, профессор-уҡытыусылар составының квалификацияһы планлы рәүештә күтәрелә, институтта ғилми дәрәжәләр тапшырыу буйынса беренсе Совет эшләй башлай. 1968—1969 йылдарҙа институт составында өс яңы факультет: етештереү процестарын автоматлаштырыу, инженер-иҡтисади һәм төҙөлөш факультеттары ойошторола.

Профессор А. И. Спивактың ректорлыҡ йылдары — юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһының интенсив үҫеше һәм һәм кадрҙар потенциалының нығыныу осоро. Ошо ваҡыт эсендә архитектура-төҙөлөш факультетының биналар комплексы, тау-нефть факультетының корпусы, ике күп фатирлы торлаҡ йорто төҙөлә. 1976 йылда уҡыу-лаборатория корпустарының, дөйөм ятаҡтарҙың һәм Өфө нефть институтының башҡа ҡоролмаларының дөйөм майҙаны 116.000 м² тәшкил итә. (73.000 Өфөлә һәм 43.000 Стәрлетамаҡ, Октябрьский һәм Салауатта). 1994 йылдың 1 июленә уҡыу-лаборатория базаһының дөйөм майҙаны 180.000 м², ә студенттар ятағының — 54.000 м² тәшкил итә (бер студентҡа 10 м²— илдә иң юғары күрһәткестәрҙең береһе) Ғилми мәктәптәр интенсив үҫешә; кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса биш махсуслашҡан Совет ойошторола, был ғилми эште алып барыу буйынса һәм институтта уҡытыусылар составының квалификацияһын күтәреүҙә киң мөмкинлектәр аса.

1980 йылдар аҙағы — 1990 йылдар башы — бөтә ил өсөн кеүек үк, юғары уҡыу йорто өсөн иң ҡатмарлы осорҙарҙың береһе. А. И. Спивактың ҙур ойоштороу һәләте арҡаһында институт коллективына иҡтисади реформаларҙың ауырлығын күтәреп сығыуға мөмкин була. Уҡыу йорто берҙәм система булып һаҡланып ҡала, шул уҡ мәлдә нефть һәм газ комплексы предприятиелары өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙең төп үҙәге булараҡ уның ҡеүәтен үҫтереүгә өлгәшә.

Ректор А. И. Спивактың шәхси ҡаҙанышы булып юғары уҡыу йортоноң статусын күтәреү тора: 1993 йылдың 22 ноябрендә Өфө нефть институты Өфө дәүләт нефть техник университеты итеп үҙгәртелә (ӨДНТУ). ӨДНТУ-ла был ваҡытҡа кандидатлыҡ һәм докторлыҡ ғилми дәрәжләренә дәғүә итеү өсөн диссертациялар яҡлау буйынса 6 махсуслашҡан совет эшләй. 1994 йылдың июленә ҡарата профессор-уҡытыусылар составында 712 кеше иҫәпләнә, шуларҙан Рәсәй фәндәр академияһының 1 ағза-корреспонденты, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының 2 академигы, 68 фән докторҙары, профессорҙар тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта А. И. Спивактың ректорлыҡ эшмәкәрлеге башланған мәлдә, 1976 йылда, институтта 18 фән докторы, профессорҙар иҫәпләнә

== Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге ==
Профессор А. И. Спивактың фәнни эштәре деформацияланыусы ҡаты есемдең механикаһына, тау тоҡомдарының емерелеүҙә һәм деформацияла барлыҡҡа килгән механик процестарға ҡарай. Фундаменталь тикшеренеүҙәр нигеҙендә А. И. Спивак тарафынан эшләнгән: төрлө формалағы иденторҙарҙы ҡулланып тау тоҡомдарының емерелеү механизмдары; скважиналар быраулаған ваҡытта тау тоҡомдарының абразив емерелеү һәләтен өйрәнеүгә энергетик ҡараш; тау тоҡомдары емереүсе ҡоралдарҙың ныҡлылығының теоретик нигеҙҙәре; майлау йәки һыуытыу тәьмин иткән йыуыу шыйыҡсаларына төрлө физик-химик составтағы присадкаларҙы ҡулланыу практикаһы.

1982—2000 йылдарҙа профессор А. И. Спивак «Быраулау», «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү», «Нефть һәм газ үткәргестәрҙе, нефть базаһын, нефть һәм газ һаҡлағыстарҙы төҙөү һәм эксплуатациялау» һөнәрҙәре буйынса докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған Советтың рәйесе булып тора. Александр Иванович бик күп халыҡ-ара нефть һәм газ конгрестарының ҡатнашыусыһы.

Юғары уҡыу йорттарында эшләүенең беренсе йылдарында ла Өфө дәүләт нефть техник университетының етәксе вазифаларында ла Спивак Александр Иванович, талантлы педагог һәм лектор булараҡ, уҡытыусы эшен уңышлы башҡара һәм студенттар һәм коллегалары араһында хаҡлы рәүештә абруй ҡаҙана.

Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылдарында профессор А. И. Спивак 22 кандидат һәм 2 техник фәндәр докторы әҙерләп сығара&lt;ref name=&quot;Музей&quot;&gt;[http://museum.rusoil.net/спивак-александр-иванович Спивак Александр Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906000942/http://museum.rusoil.net/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BA-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-09-06 }} на сайте Образовательного центра «Музей истории УГНТУ»;&lt;/ref&gt; Александр Ивановичта уҡыған күп инженер һәм аспиранттар республиканың ҙур предприятие етәкселәре, билдәле ғалимдар, профессорҙар, Өфө дәүләт нефть техник университетының кафедра мөдирҙәре булып китә.

== Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре ==
Профессор А. И. Спивак — 250-нән ашыу баҫманың авторҙашы, улар араһынан 22 дәреслек, уҡыу әсбаптары, монографиялар, 43 уйлап табыуҙар. Ике дәреслеге француз һәм ҡытай теленә тәржемә ителгән. А. И. Спивактың фәнни эштәре араһынан иң билдәлеләре:
{{Hider|title = ''Монографиялары, дәреслектәре,докладтары, уйлап табыуҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
=== Монографиялары, дәреслектәре, уҡыу әсбаптары&lt;ref&gt;Электронный каталог Российской государственной библиотеки;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Электронный каталог Оренбургской областной библиотеки им. Н. К. Крупской;&lt;/ref&gt; ===

# '''М'''еханические и абразивные свойства горных пород / ''Л. А. Шрейнер, О. П. Петрова, В. П. Якушев, А. И. Спивак'' и др. Под общей редакцией проф. ''Л. А. Шрейнера''. — Москва, Гостоптехиздат, 1958. — 201 с.;
# '''С'''путник буровика. Справочник / ''В. О. Белорусов, А. И. Спивак''. — Москва, Гостоптехиздат, 1960. — 227 с.;
# '''Р'''ациональная эксплуатация талевых канатов при бурении глубоких скважин. [Справочник (брошюра)] / Москва, Недра, 1966;
# '''М'''еханика горных пород (применительно к процессам разрушения при бурении скважин) [Учебник для студентов, обучающихся по специальности «Технология и комплексная механизация разработки нефт. и газовых месторождений»] / ''А. И. Спивак, А. Н. Попов''. — '''1'''-е издание. — Москва, Недра, 1967. — 192 с. — 7400 экз. '''М'''еханика горных пород. [Учебник для вузов по специальности «Бурение нефтяных и газовых скважин»] / ''А. И. Спивак, А. Н. Попов''. — '''2'''-е издание, переработанное и дополненное. — Москва, Недра, 1975. — 200 с. — 7000 экз. '''Т'''о же (нa французском языке): Mécanique des roches / Алжир, Бумердес, Издательство Национального института нефти, газа и химии, 1974;
# '''Т'''ехнология бурения нефтяных и газовых скважин. [Учебник для студентов специальности «Машины и оборудование нефтяных и газовых промыслов» вузов] / ''М. Я. Беркович, М. Р. Мавлютов, А. И. Спивак'' и др. Под общей редакцией доц. ''А. И. Спивака''. — Москва, Недра, 1969. — 407 с. — 6800 экз. '''Т'''о же (нa французском языке): Technologie du forage des puits de petrole de gaz / Москва, Высшая школа, 1971;
# '''А'''бразивность горных пород [Монография] / ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1972. — 240 с.;
# '''В'''ременное руководство по оценке абразивности осадочных горных пород / Сост. ''А. И. Спивак, А. Н. Попов, Г. В. Конесев''. — Министерство нефтяной промышленности СССР, Уфимский нефтяной институт, Отраслевая лаборатория бурения. — Москва, [б. и.], 1972. — 76 с.;
# '''С'''правочник инженера по бурению (Глава: Абразивные свойства горных пород) / Коллектив авторов (автор главы — ''А. И. Спивак''). Под редакцией ''В. И. Мищевича, Н. А. Сидорова''. — Том I. — Москва, «Недра», 1973. — 519 с.;
# '''Р'''езультаты научных исследований в области повышения качества продукции и эффективности производства предприятий нефтяной, газовой и нефтеперерабатывающей промышленности Башкирии. Тезисы докладов республиканской научно-технической конференции / Редколлегия: ''А. И. Спивак'' (ответственный редактор) и др. — Уфа, [б. и.], 1977. — 208 с.;
# '''С'''остояние научно-исследовательских работ в решении проблем по комплексным программам нефтегазовой промышленности. Тезисы докладов / Редколлегия: ''А. И. Спивак'' (ответственный редактор) и др. — Уфа, [б. и.], 1979. — 188 с.;
# '''Р'''азрушение горных пород при бурении скважин. [Учебник для нефтяных вузов и нефтепромысловых факультетов др. вузов, изучающих курс «Разрушение горных пород при бурении скважин»] / ''А. И. Спивак, А. Н. Попов''. — '''3'''-е издание, переработанное и дополненное. — Москва, Недра, 1979. — 239 с. — 4200 экз. — (Заглавие 2-го издания: Механика горных пород). '''Р'''азрушение горных пород при бурении скважин. [Учебник для нефтяных вузов по специальности «Бурение нефтяных и газовых скважин»] / ''А. И. Спивак, А. Н. Попов''. — '''4'''-е издание, переработанное и дополненное. — Москва, Недра, 1986. — 207 с. — 4700 экз. '''Р'''азрушение горных пород при бурении скважин. [Учебник для нефтяных вузов по направлению «Технология и разработка полезных ископаемых», специальность «Бурение нефтяных и газовых скважин»] / ''А. И. Спивак, А. Н. Попов''. — '''5'''-е издание. — Москва, Недра, 1994. — 260 с. — ISBN 5-247-03512-7;
# '''П'''ротивоизносные и смазочные свойства буровых растворов / ''Г. В. Конесев, М. Р. Мавлютов, А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1980. — 145 с. — 1700 экз.;
# '''Г'''идроаэромеханика в бурении. Учебное пособие / ''А. Х. Мирзаджанзаде, А. И. Спивак, М. Р. Мавлютов, В. Ф. Галиакбаров''. — '''1'''-е издание. — Уфа, УНИ, 1981. — 217 с. '''Г'''идроаэромеханика в бурении. Учебное пособие / ''А. Х. Мирзаджанзаде, А. И. Спивак, М. Р. Мавлютов''. — '''2'''-е издание, дополненное и переработанное. — Уфа, УНИ, 1984. — 238 с.;
# '''А'''ктуальные проблемы нефти и газа. Тезисы докладов / Башкирское областное правление НТО нефтяной и газовой промышленности им. И. М. Губкина, Уфимский нефтяной институт. — Редколлегия: ''А. И. Спивак'' (отв. ред.) и др. — Уфа, УНИ, 1984. — 114 с.;
# '''В'''ведение в специальность. Учебное пособие / ''А. Х. Мирзаджанзаде, А. И. Спивак''. — Уфа, УНИ, 1985. — 166 с.;
# '''О''' квантово-магнитной теории гравитации и принципах управления антигравитацией (левитацией) / Г''. И. Васильев, А. И. Спивак''; Уфимский нефтяной институт. — Уфа, УНИ, 1990. — 47 с.;
# '''С'''мазочное действие сред в буровой технологии / ''Г. В. Конесев, М. Р. Мавлютов, А. И. Спивак, Р. А. Мулюков''. — Москва, Недра, 1993. — 271 с. — 1100 экз. — ISBN 5-247-02614-4;
# '''У'''фимский государственный нефтяной технический университет. Выпускники УГНТУ (УНИ). [Научно-биографический сборник]. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1997. — 198 с. — ISBN 5-247-03759-6;
# '''У'''фимский государственный нефтяной технический университет. Доктора наук, профессора УГНТУ. [Научно-биографический сборник]. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1997. — 351 стр. — ISBN 5-247-03747-2;
# '''У'''фимский государственный нефтяной технический университет. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. Под общ. ред. проф. ''А. М. Шаммазова''. — Москва, Недра, 1998. — 269 с. — ISBN 5-247-03802-9;
# '''З'''аписки ректора / ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 2002. — 82 с. — ISBN 5-8365-0103-3;
# '''Т'''ехнология бурения нефтяных и газовых скважин. Учебник для студентов вузов, обучающихся по специальности «Бурение нефтяных и газовых скважин» направления подготовки дипломированных специалистов «Нефтегазовое дело» / ''А. Н. Попов, А. И. Спивак, Т. О. Акбулатов'' и др. Под общей редакцией проф. ''А. И. Спивака''. — Москва, Недра, '''2003'''. — 508 с. — ISBN 5-8365-0129-7. '''Т'''ехнология бурения нефтяных и газовых скважин. Учебник для студентов вузов, обучающихся по специальности «Бурение нефтяных и газовых скважин» направления подготовки дипломированных специалистов «Нефтегазовое дело» / ''А. Н. Попов, А. И. Спивак, Т. О. Акбулатов'' и др. Под общей редакцией проф. ''А. И. Спивака''. — Москва, Недра, '''2004'''. — 1000 экз. — 508 с. — ISBN 5-8365-0208-0. '''Т'''ехнология бурения нефтяных и газовых скважин. Учебник для студентов высших учебных заведений, обучающихся по специальности «Бурение нефтяных и газовых скважин» направления подготовки дипломированных специалистов «Нефтегазовое дело» / ''А. Н. Попов'' и др. Под общей редакцией ''А. И. Спивака, Л. А. Алексеева''. — Москва, Недра, '''2007'''. — 507 с. — ISBN 978-5-8365-0297-3.

=== Доклад материалдары һәм мәҡәләләре ===

# Установка для определения абразивных свойств горных пород. — Новости нефтяной техники (нефтепромысловое дело), № 2, 1957;
# Некоторые вопросы абразивности горных пород. — Доклады научной конференции УНИ, Башгосиздат, 1957;
# Абразивность раздробленных минералов, горных пород и утяжелителей. (В соавторстве с профессором ''Л. А. Шрейнером''). — Азербайджанское нефтяное хозяйство, № 4, 1958;
# Абразивность утяжелителей, применяемых в бурении. — Труды УНИ, вып. III, Башкнигоиздат, 1960;
# Некоторые вопросы бурения с очисткой воды газообразными агентами. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 5, 1962;
# Исследование энергетического баланса процесса разрушения горных пород при бурении шарошечными долотами. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 8, 1962;
# Влияние скорости вращения на износ долот и на энергетические затраты при бурении. — Нефтяное хозяйство, № 9, 1962;
# О динамическом взаимодействии зуба шарошечного долота с породой. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 1, 1963;
# О характере износа в зависимости от соотношения между твердостью горных пород и твердостью поверхности изнашиваемых ими сталей и сплавов. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 3, 1963;
# Работа долот № 8 в Башкирии. — Бурение, № 1, 1963;
# Анализ методов отработки талевых канатов длиной, много превышающей длину оснастки на предприятиях треста «Туймазабурнефть». — Бурение, № 2, 1965;
# Изучение износа сталей и твердых сплавов при трении о горные породы с помощью профилографа. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 1, 1965;
# Анализ режима турбинного бурения скважин. — Бурение, № 5, 1965;
# К вопросу о распределении скоростей скольжения и удельных нагрузок по венцам шарошечных долот. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 9, 1965;
# О статическом и динамическом методах вдавливания штампа для определения механических свойств горных пород. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 11, 1965;
# О некоторых конструктивных факторах, влияющих на работоспособность талевых канатов при бурении скважин. — Изв. вузов «Нефть и газ, Баку, № 12, 1965;
# О статическом и динамическом методах определения механических свойств горных пород. — Б. «Вибрационное разрушение горных пород», Труды МИНХиГП им. И. М. Губкина, вып. 63, Москва, «Недра», 1966;
# Механические свойства горных пород нефтяных месторождений Пермской области. — Сб. «Механические свойства горных пород при вдавливании и их практическое применение», ВНИИОЭНГ, Москва, 1966;
# Некоторые результат изучения износа закаленных сталей при трении о горные породы. — Машины и нефтяное оборудование, № 2, 1966;
# Абразивное изнашивание стали при трении о горные породы. — Изв. вузов «Горный журнал», г. Свердловск, № 2, 1967;
# О коэффициентах трения сталь — горная порода. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 3, 1967;
# Об определении угла закручивания бурильной колонны от реактивного момента турбобура. — Изв. вузов  «Нефть и газ», Баку, № 5, 1967;
# Влияние различных добавок к воде на износ долотной стали при разрушении горных пород. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 8, 1967;
# Об оценке абразивности горных пород. — Нефтяное хозяйство, № 1, 1968;
# Определение угла закручивания бурильной колонны при наклонно-направленном бурении с помощью укороченных турбобуров. — Бурение, № 4, 1968;
# Влияние мощности трения и её составляющих на износ стали при разрушении горных пород. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 3, 1968;
# Энергоемкость разрушения горных пород при статическом и динамическом вдавливании штампа. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 6, 1968;
# О моментоемкости долот при турбинном бурении. - Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 7, 1968;
# О выборе профиля наклонной скважины. - Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 8, 1968;
# К влиянию физико-химических свойств промывочных сред на износ долотных сталей. — Материалы докладов научной конференции по проблеме «Принципы разведки и разработки глубокозалегающих месторождений нефти и газа», г. Ивано-Франковск, 1968;
# К вопросу определения долговечности вооружения шарошечных долот. — Материалы докладов Всесоюзной научно-технической конференции по долговечности и надежности в нефтяной и газовой промышленности, Баку, 1968;
# Исследование влияния различных сред на скорость абразивного износа стали и твердость сплава при разрушении горных пород. — Материалы докладов Всесоюзной научно-технической конференции по долговечности и надежности в нефтяной и газовой промышленности, Баку, 1968;
# К выбору материала для изготовления долот. — Материалы докладов Всесоюзной научно-технической конференции по долговечности и надежности в нефтяной и газовой промышленности, Баку, 1968;
# О влиянии охлаждающей способности промывочных жидкостей и воздуха на абразивный износ долотной стали. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 5, 1969;
# О преподавании общенаучных дисциплин в нефтяном вузе. — Материалы научного и научно-методического симпозиума нефтяных вузов СССР, Баку, 1969;
# Методика и экспериментальные установки для изучения абразивности горных пород. — Сб. «Вопросы разрушения горных пород и технология бурения скважин», Труды УНИ, вып. VII, 1969;
# Влияние режима реализации мощности на скорость абразивного износа стали при разрушении горных пород. — Сб. «Вопросы разрушения горных пород и технология бурения скважин», Труды УНИ, вып. VII, 1969;
# Абразивный износ долотной стали и твердого сплава в различных средах. — Сб. «Вопросы разрушения горных пород и технология бурения скважин», Труды УНИ, вып. VII, 1969;
# Об использовании результатов изучения износа вооружения долот для оценки абразивности горных пород. — Труды УНИ, вып. VII, 1969;
# Коэффициенты трения при разрушении горных пород в различных средах. — Труды УНИ, вып. VII, 1969;
# О причинах вынужденных продольных колебаний в режиме динамического нагружения вооружения шарошечных долот. — Труды УНИ, вып. VII, 1969;
# Исследование работы вооружения шарошечных долот по показателям твердости. — Машины и нефтяное оборудование, № 2, 1970;
# Изучение абразивности горных пород комплексным лабораторно-промысловым методом. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 3, 1970;
# О смазочной способности среды абразивном износе долотной стали. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 6, 1970;
# Абразивная способность горных пород в различных средах. — Материалы республиканской научно-технической конференции работников нефтяной промышленности Башкирии, Уфа, 1970;
# Повышение долговечности и работоспособности породоразрушающего инструмента с применением добавок в промывочные жидкости. — Материалы докладов Всесоюзной научной конференциипо проблеме «Повышение эффективности разведочного бурения», Алма-Ата, 1971;
# Особенности оценки абразивности горных пород применительно к условиям работы шарошечных долот. — Материалы докладов Всесоюзной научной конференции по проблеме «Повышение эффективности разведочного бурения», Алма-Ата, 1971;
# О распределении напряжений в горной породе при вдавливании элементов вооружения долот с цилиндрической поверхностью. — Нефтяное хозяйство, № 10, 1971;
# О коэффициентах трения при вращении бурильной колонны. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 11, 1971;
# Влияние среды на износ долотных сталей. — Сб. «Исследования по физико-химии контактных взаимодействий», Уфа, 1971;
# К оценке абразивности терригенных горных пород. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 2, 1972;
# Особенности кинематики взаимодействия вооружения долот с горной породой при разбуривании терригенных отложений. — Бурение, № 2, 1972;
# К вопросу о комбинированной работе шарошек с лопастью, вооруженной подвижными зубьями. — Сб. «Вопросы технологии бурения скважин и механики разрушения горных пород», Труды УНИ, вып. XI, Уфа, 1972;
# К оценке температуры рабочей поверхности инструмента при разрушении горной породы. — Труды УНИ, вып. XI, Уфа, 1972;
# Экспериментальное исследование контактного термического сопротивления «металл-порода». — Труды УНИ, вып. XI, Уфа, 1972;
# К вопросу о моделировании изнашивания элементов вооружения буровых долот. — Труды УНИ, вып. XI, Уфа, 1972;
# Повышение эффективности бурения введением смазывающих добавок в глинистый раствор. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 10, 1972;
# Классификация по абразивным свойствам осадочных горных пород. — Сб. «Вопросы бурения скважин и добычи нефти и газа», Труды УНИ, вып. VIII, Уфа, 1972;
# К оценке абразивности терригенных горных пород. — Сб. «Машины и оборудование для бурения и эксплуатации нефтяных и газовых скважин», Труды УНИ, вып. VIII, Уфа, 1972;
# Особенности напряженного состояния в горной породе под зубом долота при одновременном действии нормальной и касательной нагрузок. — Материалы республиканской научно-технической конференции по проблемам нефтяной и газовой промышленности, Уфа, 1973;
# О нагрузках на элемент вооружения шарошечных долот, возникающих при разрушении горных пород. — Материалы республиканской научно-технической конференции по проблемам нефтяной и газовой промышленности, Уфа, 1973;
# Теплообмен на границе раздела породоразрушающий инструмент твердый сплав (ВК-15) и горная порода в вакууме. — Материалы республиканской научно-технической конференции по проблемам нефтяной и газовой промышленности, Уфа, 1973;
# Методика и некоторые результаты экспериментального изучения абразивного износа элементов вооружения шарошечных долот. — Материалы республиканской научно-технической конференции по проблемам нефтяной и газовой промышленности, Уфа, 1973;
# Рентгенографическое исследование зоны повышенной травимости стали 20ХНЗА. —  Материалы республиканской научно-технической конференции по проблемам нефтяной и газовой промышленности, Уфа, 1973;
# Особенности работы элемента вооружения шарошечного долота при разрушении горных пород. — В сб. «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1973;
# К выбору промывочных жидкостей для повышения работоспособности долот. Изучение влияния проскальзывания на показатели работы твердосплавных элементов вооружения шарошечных долот. — Материалы докладов на республиканской конференции «О результатах научных исследований в области разработки, добычи,транспорта и переработки нефти и газа в Башкирии», Уфа, 1975;
# Оценка работоспособности шарошечно-лопастного долота с подвижными зубьями и лопасти. — Материалы докладов на республиканской конференции «О результатах научных исследований в области разработки, добычи, транспорта и переработки нефти и газа в Башкирии», Уфа, 1975;
# Экспериментальное изучение энергетики взаимодействия элементов вооружения шарошечных долот. — Материалы докладов на республиканской конференции «О результатах научных исследований в области разработки, добычи, транспорта и переработки нефти и газа в Башкирии», Уфа, 1975;
# Рентгенографическое исследование фазового состава долотной стали и его изменения при изнашивании. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 2, 1975;
# Выбор рациональных типов долот по данным бурения опорно-технологических скважин. - Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. II, Уфа, 1975;
# Влияние скольжения на энергетику взаимодействия элементов вооружения долот с горной породой. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 5, 1976;
# Исследования повышения долговечности опор шарошечных долот. — Межвузовский сб. «Глубинное оборудование для бурения и эксплуатации скважин», вып. 28, Уфа, 1976;
# Изучение сил, действующих на зуб долота в процессе разрушения горной породы. — Межвузовский сб. «Глубинное оборудование для бурения и эксплуатации скважин», вып. 28, Уфа, 1976;
# Перспективы применения добавок противоизносных ПАВ в буровой. — «Нефтяное хозяйство», № 7, 1976;
# Изучение противоизносных и смазывающих свойств промывочных жидкостей при разрушении высокоабразивных горных пород. — Межвузовский сб. «Бурение и эксплуатация нефтяных и газовых скважин», Пермь, 1976;
# Влияние скольжения на энергетику взаимодействия элементов вооружения долот с горной породой. — Изв. вузов «Нефть и газ», Баку, № 5, 1976;
# Влияние шага и притупления фрезерованных зубьев трехшарошечных долот на показатели их работы. — Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. III Уфа, 1976;
# Экспериментальное изучение изнашивания стальных элементов вооружения шарошечных долот. — Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. III, Уфа, 1976;
# Влияние геометрических параметров вооружения штыревых долот на показатели их работы. — Межвузовский сб. «Глубинное оборудование для бурения и эксплуатации скважин», вып. 29, Уфа, 1977;
# Реализация энергии при взаимодействии зуба долота с горной породой. — Межвузовский сб. «Глубинное оборудование для бурения и эксплуатации скважин», вып. 29, Уфа, 1977;
# Планирование эксперимента при исследовании абразивности горных пород. — Труды КраснодарНИИнефть «Геология, бурение и разработка нефтяных месторождений», Москва, ВНИИОЭНГ, 1977;
# Повышение эффективности использования и снижение расхода нефти в эмульсионных буровых растворах. — «Проблемы нефти и газа Тюмени», № 34, Тюмень, 1977;
# Влияние радиуса сферы твердосплавных зубьев на показатели их работы при разрушении горных пород. — «Результаты научных исследований в области повышения качества продукции», материалы докладов, Уфа, 1977;
# Влияние последовательности поражения породы на показатели работы элементов вооружения шарошечных долот. — Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. IV, Уфа, 1977;
# Влияние осевых люфтов подшипников на утеску смазки из герметизированной опоры шарошки. — Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. IV, Уфа, 1977;
# Выделение режимных пачек и группировка площадей для анализа работы долот. — Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. IV, Уфа, 1977;
# Повышение противоизносных свойств растворов добавками отходов контактной очистки масел. — Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. IV, Уфа, 1977;
# Экспериментальные исследования зависимости начального угла взаимодействия элементов вооружения долота и высоты выступов на забое от определяющих факторов. — Межвузовский сб. «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», вып. V, Уфа, 1978;
# Экспериментальное изучение совместного влияния основных параметров взаимодействия зубьев долот с горной породой на сопротивление внедрению. — Труды 2-й Всесоюзной конференции «Процессы разрушения горных пород и пути ускорения бурения скважин», Уфа, 1978;
# Исследование различных добавок к промывочным жидкостям для снижения абразивного износа породоразрушающего инструмента. — Труды 2-й Всесоюзной конференции «Процессы разрушения горных пород и пути ускорения бурения скважин», Уфа, 1978;
# Исследование износа вооружения долот ИСМ. — Труды 2-й Всесоюзной конференции «Процессы разрушения горных пород и пути ускорения бурения скважин», Уфа, 1978;
# Повышение эффективности разрушения горных пород шарошечно-лопастными долотами с подвижными зубками. — Труды 2-й Всесоюзной конференции «Процессы разрушения горных пород и пути ускорения бурения скважин», Уфа, 1978;
# Совершенствование вооружения шарошечно-лопастных долот при бурении твердых и абразивных пород. — Труды 2-й Всесоюзной конференции «Процессы разрушения горных пород и пути ускорения бурения скважин», Уфа, 1978;
# О нагрузке на элемент вооружения шарошечного долота со смещенными осями. — Материалы докладов «Состояние НИР в решении проблем по комплексным программам нефтегазовой промышленности», Уфа, 1979;
# О тепловом расширении битумоминеральных композиций. — Инженерно-физический журнал, Минск, том XXXVII, № 5, 1979;
# Долговечность тампонажного камня в условиях сероводородной агрессии. — Газовая промышленность, № 12, 1979;
# 0 несущей способности гидростатической осевой опоры турбобура. — Межвузовский сб. «Повышение надежности оборудования для бурения и эксплуатации нефтяных и газовых скважин», Уфа, 1980;
# Экспериментальное исследование кинетики и динамики работы вооружения серийных шарошечных долот. — Межвузовский сб. «Повышение надежности оборудования для бурения и эксплуатации нефтяных и газовых скважин», Уфа, 1980;
# Совершенствование фрезерованного вооружения шарошечных долот. — Нефтяное хозяйство, № 10, 1980;
# Регулирование процесса твердения растворов при высоких температурах. — Материалы докладов 2-й Всесоюзной школы по коллоидной химии, Дрогобыч, 1981;
# Критерии оценки коррозионной стойкости тампонажных материалов в условиях сероводородной агрессии. — Реферат доклада на XII Менделеевском съезде, Москва: «Наука», 1981;
# О некоторых особенностях изменения физических параметров промытого пласта при обработке бурового раствора химическими реагентами. — Материалы докладов конференции «Проблемы использования химических средств с целью увеличения нефтеотдачи пластов», Уфа, 1981;
# Теплофизические свойства коллекторов нефтяных залежей Урало-Поволжья. — Материалы докладов конференции «Проблемы использования химических средств с целью увеличения нефтеотдачи пластов», Уфа, 1981;
# Повышение долговечности шарошечных долот улучшением качества смазок опор. — Материалы докладов конференции «Проблемы нефти и газа», Уфа, 1981;
# Рентгеновское изучение влияния ПАВ на структурное и фазовое состояние горных пород. — Материалы докладов конференции «Проблемы нефти и газа», Уфа, 1981;
# Особенности зависимости электропроводности промывочных жидкостей от типа химической обработки. — Материалы докладов конференции «Проблемы нефти и газа», Уфа, 1981;
# Аналитическое исследование гидравлических параметров многоступенчатой гидростатической осевой опоры забойного двигателя. — Материалы докладов конференции «Проблемы нефти и газа», Уфа, 1981;
# Проблема качественного цементирования низкотемпературных скважин. — Материалы докладов конференции «Предупреждение и ликвидация осложнений при бурении глубоких скважин», Красноярск, 1982;
# Разработка конструкций и испытание уплотнения шарошки для средних и высоких частот вращения долот. — Машины и нефтяное оборудование, № 6, 1982;
# Определение обобщенных показателей сопротивления горных пород разрушению элементами вооружения шарошек и долотами в целом. — Сб. «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1982;
# Перспективы повышения сопротивления разрушению твердосплавных зубков путём установки их с наклоном. — Сб. «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1982;
# Особенности износа опорных долот и его взаимосвязь с показателями бурения. — Сб. «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1982;
# Особенности влияния ингибирующих добавок на электропроводность промывочных жидкостей. — Материалы докладов «Проблемы использования химических средств с целью увеличения нефтеотдачи пластов», Уфа, 1983;
# К регламентированию свойств промывочных жидкостей в условиях Западной Сибири. — Сб. «Геофизические исследования нефтяных скважин Западной Сибири», Уфа, 1983;
# Бурение скважин при полном поглощении бурового раствора. — НТС «Бурение», вып. 9, 1983;
# Снижение теплонапряженности работы опор шарошечных долот с целью повышения эффективности их отработки. — Материалы докладов конференции по динамике, прочности и надежности нефтепромыслового оборудования, Баку, 1983;
# Экспериментальное исследование работоспособности гидростатической осевой опоры турбобура. — Материалы докладов конференции по динамике, прочности и надежности нефтепромыслового оборудования, Баку, 1983;
# Проблемы экологии при бурении скважин на море. — Материалы докладов конференции «Проблемы научных исследований в области изучения и освоения Мирового океана», Владивосток, 1983;
# К расчету бурового снаряда. — Межвузовский НТС «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», Уфа, 1984;
# Новые смазки для герметизированных опор шарошечных долот. — Нефтяное хозяйство, № 11, 1984;
# Совершенствование вооружения шарошечных долот применительно к условиям бурения с промывкой глинистыми растворами повышенной плотности. — Материалы докладов конференции «Нефть и газ Западной Сибири», Тюмень, 1985;
# Механизм влияния дисперсных смазочных материалов на износостойкость долотных сталей. — Материалы докладов конференции «Коллоидная химия нефти и нефтепродуктов», Уфа, 1985;
# Исследование работоспособности пластичных смазок в негерметизированных опорах. — Межвузовский НТС «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», Уфа, 1985;
# Теоретическое обоснование результатов экспериментов по магнитному взаимодействию элементов бурового снаряда. — Межвузовский НТС «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», Уфа, 1985;
# К вопросу теории магнитного взаимодействия элементов бурового снаряда. — Межвузовский НТС «Технология бурения нефтяных и газовых скважин», Уфа, 1985;
# Резервы оптимизации формы и относительного размещения вооружения шарошек. — Материалы докладов конференции «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1985;
# Повышение буримости горных пород улучшением триботехнических свойств промывочных жидкостей. — Материалы докладов конференции «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1985;
# Слово берет вуз. — Природа и человек, № 12. 1985;
# Повышение стойкости опор шарошечных долот при бурении глубоких скважин. — Сб. ВНИИОЭНГ, Москва, 1986;
# Явление антигравитации в системе магнитов, находящихся в гравитационном поле. — «Депонированные рукописи», № 10, о/о 928, 1987;
# Аналитическая оценка скорости пуска геофизических приборов в обсаженные наклонно-направленные скважины. —  Межвузовский НТС «Промывка и крепление скважин», Уфа, 1987;
# К вопросу теории работы магнитной ловушки бурового снаряда. — Межвузовский НТС «Промывка и крепление скважин», Уфа, 1987;
# Смазка для шпиндельных турбобуров. — Материалы докладов конференции «Проблемы нефти и газа», 1988;
# Физико-химические основы поиска и применения понизителей твердости горных пород. — Материалы докладов конференции «Механика горных пород при бурении», Грозный, 1988;
# К расчету градиента давления гидроразрыва пористых горных пород. — Материалы докладов конференции «Механика горных пород при бурении», Грозный, 1988;
# Применение изваестково-кремнеземлистых композиций для повышения качества крепления скважин. — Доклады Международной конференции по геохимическим и химико-физическим вопросам разведки и добычи нефти и газа, г. Сольнок (Венгрия), 1988;
# Кольматирующие безглинистые полимер-солевые буровые растворы для вскрытия продуктивных пластов. — Доклады Международной конференции по геохимическим и химико-физическим вопросам разведки и добычи нефти и газа, г. Сольнок (Венгрия), 1988;
# Актуальные направления использования физико-химии смазочного действия сред в буровой технологии. — Доклады Международной конференции по геохимическим и химико-физическим вопросам разведки и добычи нефти и газа, г. Сольнок (Венгрия), 1988;
# Изменение субструктурных параметров долотной стали при абразивном изнашивании. — Материалы докладов конференции «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1990;
# Снижение изгибающих нагрузок на зубки путём их асимметричного выполнения. — Материалы докладов конференции «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1990;
# О взаимосвязи производительности шарошечных долот с несущей способностью граничных слоев смазок подшипников опор. — Материалы докладов конференции «Разрушение горных пород при бурении скважин», Уфа, 1990;
# Разработка смазочных материалов для тяжелонагруженных узлов трения в буровой технологии. — Доклады Международной конференции по проблемам бурения нефтяных и газовых скважин, Чехословакия, 1990.

=== Уйлап табыуҙары ===

# Прибор для определения угла закручивания бурильной колонны. — Авторское свидетельство № 211472 от 06.12.1967 с приоритетом от 09.03.1965;'''Документ с данным номером отсутствует'''
# .                                   '''— Авторское свидетельство № '''273593''' от 03.06.1970 с приоритетом от 20.05.1969; Т. Штефан, П. Ф. Даценко , Б. С. Гребенюк (54) УСТРОЙСТВО ДЛЯ СМАЗКИ ШАРНИРОВ ШПИНДЕЛЕЙ -А где в этом изобретении Спивак А.И. ????'''

# Установка для испытания вооружения долота на износ. — Авторское свидетельство № 376550 от 15.01.1973 с приоритетом от 21.10.1972;
# Шпиндель забойного двигателя. — Авторское свидетельство № 415348 от 18.10.1973 с приоритетом от 17.05.1972;
# Стенд для испытания герметизирующих устройств шарошечных долот. — Авторское свидетельство № 662838 от 22.01.1979 с приоритетом от 05.10.1976;
# Гидравлический забойный двигатель. — Авторское свидетельство № 666928 от 15.02.1979 с приоритетом от 01.08.1977;
# Лубрикатор забойного двигателя. — Авторское свидетельство № 819292 от 05.12.1980 с приоритетом от 11.12.1978;
# Шарошка бурового долота. — Авторское свидетельство № 825835 от 04.01.1981 с приоритетом от 04.12.1978;
# Воздушная транспортная система. — Авторское свидетельство № 885087 от 03.08.1981 с приоритетом от 06.12.1978;
# Вяжущее. — Авторское свидетельство № 893946 от 01.09.1981 с приоритетом от 26.03.1980;
# Устройство для регенерации компонентов бурового раствора. — Авторское свидетельство № 899840 от 21.09.1981 с приоритетом от 05.05.1980;
# Наддолотный лубрикатор. — Авторское свидетельство № 918415 от 17.12.1981 с приоритетом от 04.06.1980;
# Уплотнение опоры шарошечного долота. — Авторское свидетельство № 929808 от 21.01.1982 с приоритетом от 14.03.1978;
# Способ обжига сырьевой смеси. — Авторское свидетельство № 973496 от 14.07.1982 с приоритетом от 29.04.1980;
# Сырьевая смесь для получения вяжущего. — Авторское свидетельство № 975631 от 21.07.1982 с приоритетом от 24.04.1981;
# Устройство для смазки герметизированной опоры. — Авторское свидетельство № 976010 от 21.07.1982 с приоритетом от 04.05.1981;
# Смазочная и противоизносная добавка к буровой воде. — Авторское свидетельство № 977468 от 03.08.1982 с приоритетом от 17.06.1981;
# Тампонажный материал. — Авторское свидетельство № 981582 от 16.08.1982 с приоритетом от 01.08.1979;
# Способ обработки призабойной зоны нагнетательной скважины. — Авторское свидетельство № 1019073 от 21.01.1983 с приоритетом от 04.05.1981;
# Плунжер для плунжерного лифта. — Авторское свидетельство № 1020568 от 01.02.1983 с приоритетом от 25.01.1982;
# Способ определения электрического сопротивления пласта. — Авторское свидетельство № 1038913 от 03.05.1983 с приоритетом от 19.04.1982;
# Плунжер для плунжерного лифта. — Авторское свидетельство № 1040124 от 10.05.1983 с приоритетом от 25.01.1982;
# Устройство для разрушения твердых материалов высоконапорными струями жидкости. — Авторское свидетельство № 1045657 от 01.06.1983 с приоритетом от 19.02.1982;
# Плунжер для плунжерного лифта. — Авторское свидетельство № 1087653 от 22.12.1983 с приоритетом от 25.01.1982;
# Буровой снаряд. — Авторское свидетельство № 1089472 от 22.09.1983 с приоритетом от 24.02.1982;
# Смазка для герметизированных масло-наполненных опор шарошечных долот. — Авторское свидетельство № 1104144 от 22.03.1984 с приоритетом от 23.12.1982;
# Буровое долото. — Авторское свидетельство № 1104231 от 22.03.1984 с приоритетом от 02.06.1982;
# Устройство для осевой разгрузки турбины турбобура. — Авторское свидетельство № 1152305 от 22.12.1984 с приоритетом от 05.11.1982;
# Плунжер для эксплуатации скважин. — Авторское свидетельство № 1160106 от 08.02.1985 с приоритетом от 19.12.1983;
# Способ переработки карбонатов. — Авторское свидетельство № 1161693 от 16.02.1985 с приоритетом от 25.01.1982;
# Способ осушения грунта. — Авторское свидетельство № 1173810 от 15.04.1985 с приоритетом от 26.12.1983;
# Смазка для опор шарошечных долот. — Авторское свидетельство № 1177339 от 08.05.1985 с приоритетом от 02.12.1983;
# Способ упрочнения пористого грунта. — Авторское свидетельство № 1198995 от 15.08.1985 с приоритетом от 05.11.1983;
# Газлифтный плунжер. — Авторское свидетельство № 1236164 от 08.02.1986 с приоритетом от 27.08.1984;
# Плунжер для плунжерного лифта. — Авторское свидетельство № 1254199 от 01.05.1986 с приоритетом от 03.09.1984;
# Наддолотный гидроэлеватор. — Авторское свидетельство № 1276799 от 15.08.1986 с приоритетом от 05.03.1985;
# Газлифтный подъёмник для скважинных труб. — Авторское свидетельство № 1283439 от 15.09.1986 с приоритетом от 13.08.1985;
# Способ регулирования водоотдачи бурового раствора. — Авторское свидетельство № 1337751 от 15.05.1987 с приоритетом от 07.01.1986;
# Промывочная жидкость. — Авторское свидетельство № 1379303 от 08.11.1987 с приоритетом от 26.03.1986;
# Наддолотный гидроэлеватор. — Авторское свидетельство № 1543040 от 15.10.1989 с приоритетом от 09.03.1988.
}}

== Наградалары һәм бүләктәре ==
* 1986: [[Октябрь Революцияһы ордены]];&lt;ref&gt;Орденский знак № 110055. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 20 августа 1986 г.;&lt;/ref&gt;
* 1985: 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;&lt;ref&gt;Орденский знак № 325850. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 11 марта 1985 г.;&lt;/ref&gt;
* 1981: [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;]]
* 1971: «Почёт Билдәһе» ордены;&lt;ref&gt;Орденский знак № 714564. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 10 августа 1971 года;&lt;/ref&gt;
* 1970: «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл айҡанлы. Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы;
* 1946: «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы;
* 1965: «Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә егерме йыл» миҙалы;
* 1975: «Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» миҙалы;
* 1985: «Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә ҡырҡ йыл» миҙалы;
* 1995:&quot;Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл&quot; миҙалы;
* 2005: «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 60 йыл» миҙалы;
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы;
* 1968: «СССР Ҡораллы Көстәренә 50 йыл» миҙалы;
* 1978: «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл» миҙалы;
* 1988: «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» миҙалы;
* 1999: Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты;
* 1974: РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре;
* 1998: РФ хөкүмәтенең Почёт грамотаһы;
* 1973: «Юғары белем биреү өлкәһендәге эштә юғары уңыштары өсөн» билдәһе;
* 2003: Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены;&lt;ref&gt;Орденский знак Б № 075. Указ Президента Республики Башкортостан от 15 октября 2003 г.&lt;/ref&gt;
* 1967: БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техник эшмәкәре;
* 1985: БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы;
* 1998: Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Почёт грамотаһы;
* 1980: СССР-ҙың почётлы нефтсеһе;
* 1995: Тәбиғи фәндәр Рәсәй академияһының почётлы академигы (тау-металлургия секцияһы);
* 1991: Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почётлы академигы (нефть һәм газ буйынса бүлексәһе);
* 1994: Төҙөлөш комплексының почётлы академигы;
* 1995: Төмән нефть һәм газ дәүләт университетының почётлы профессоры;
* 2000: Украин нефть һәм газ академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы;
* «Рәсәй иҡтисадын һәм фәндәрҙе тергеҙеү эштәрендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» Петр I миҙалы (РАЕН).

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1950—1952: Өфө нефть институтының ВЛКСМ комитеты секретары, ВЛКСМ-дың Черниковка ҡала комитеты ағзаһы;
* 1957—1959: Өфө нефть институтының берләштерелгән профсоюз комитеты рәйесе;
* 1959—1961: Өфө нефть институтының партбюро секретары (төп эшенән айырылмай);
* 1977—1990: Өфө ҡала Советы депутаты;
* 1982: СССР профессиональ союздарының XVII съезы делегаты.

== Ғаиләһе, буш ваҡыты ==
* Беренсе ҡатыны — Батаева Пелагея Григорьевна (1925), белеме буйынса шәфҡәт туташы, Өфө нефть институтының китапханаһында эшләгән.
** Тәүге никахынан улы — Спивак Владимир Александрович (1948), Өфө авиация институтын тамамлаған.
*** Ейәнсәре — Ольга Владимировна, Өфө нефть техник университетын тамамлаған.
* Икенсе ҡатыны — Стриженова Нина Федоровна, Мәскәү нефть институтын тамамлаған. Иҡтисад фәндәре кандидаты, 1953 йылдан Өфө нефть институтында өлкән уҡытыусы, иҡтисад кафедраһы доценты булып эшлгән.
** Икенсе никахтан ҡыҙы — Масловская Елена Александровна (Спивак; 1958 йылда тыуған), Өфө нефть техник университетын тамамлаған. Техник фәндәр кандидаты, И. М. Губкин исемендәге [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]ның нефть һәм газ технологияһы кафедраһы доценты.
*** Ейәнсәре Зинаида, ейәне Александр

Александр Иванович бәшмәк йыйырға яратҡан, йәйен дә, ҡышын да балыҡ тотоу менән мауыҡҡан.

== Әҙәбиәт ==
# Кто есть кто в нефтяной и газовой промышленности СНГ (справочник) / Составитель ''К. С. Басниев'' и др. — Москва, [б. и.], 1992. — 358 с. — 2000 экз. — ISBN 5-87664-005-0;
# Башкортостан. Краткая энциклопедия / Главный редактор ''Р. З. Шакуров''. — Уфа, Башкирская энциклопедия, 1996. — 672 с. — ISBN 5-88185-001-7;
# Башкирских нефтяников славные имена (биографические данные) / Составители: ''А. Ш. Сыртланов, Е. Н. Сафонов, Е. Н. Самойлов'' и др. — Уфа, РИЦ АНК «Башнефть», 1997. — 647 с. — 4000 экз. — ISBN 5-901004-06-X;
# Кто есть кто в нефтяном комплексе России / Санкт-Петербург, Корвет, 1997. — 816 с. — 3000 экз. —ISBN 5-88100-010-2;
# Уфимский государственный нефтяной технический университет. Выпускники УГНТУ (УНИ). [Научно-биографический сборник]. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1997. — 198 с. — 630 экз. — ISBN 5-247-03759-6;
# Уфимский государственный нефтяной технический университет. Доктора наук, профессора УГНТУ. [Научно-биографический сборник]. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1997. — 351 стр. — 600 экз. — ISBN 5-247-03747-2;
# Уфимский государственный нефтяной технический университет. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. Под общ. ред. проф. ''А. М. Шаммазова''. — Москва, Недра, 1998. — 269 с. — ISBN 5-247-03802-9;
# Российская академия естественных наук. Энциклопедия / ''А. И. Мелуа''. Под редакцией ''О. Л. Кузнецова''. — Издание 2-е, дополненное. — В 2-х томах. — Т. 2. — Санкт-Петербург, Гуманистика, 2000. — 576 с.;
# Инженеры Урала. Энциклопедия / Российская инженерная академия. Уральское отделение; главный редактор ''Н. И. Данилов'' и др. — Екатеринбург, Уральский рабочий, 2001. — 694 с. — ISBN 5-85383-203-4;
# Руководители Уфимского нефтяного института — Уфимского государственного нефтяного технического университета / ''Д. Л. Рахманкулов, Ф. Н. Латыпова, Ф. Ш. Вильданов, Р. М. Мазитов''. — Москва, Интер, 2008. — 271 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-98761-023-7;
# Башкирская энциклопедия (в 7 т.) / Главный редактор ''М. А. Ильгамов''. — Т. 6: Советы народного хозяйства — У. — Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2010. — 543 с. — ISBN 978-5-88185-071-5.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://enc-dic.com/enc_biography/Spivak-aleksandr-ivanovich-15695.html Спивак, Александр Иванович] в Большой биографической энциклопедии;
* [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Спивак_Александр_Иванович Спивак Александр Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108114854/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-11-08 }} в Свободной энциклопедии Урала;
* [http://www.anrb.ru/blog/Item/1240/25 Спивак Александр Иванович] на официальном сайте Академии наук Республики Башкортостан;
* [https://web.archive.org/web/20190510004855/http://wiki02.ru/encyclopedia/Spivak_Aleksandr_Ivanovich/t/12947 Спивак Александр Иванович] в электронной энциклопедии «Башкортостан»;
* [http://1biografia.ru/nauka/nefteaniki/5836-aleksandr-ivanovich.html Александр Иванович Спивак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081312/http://1biografia.ru/nauka/nefteaniki/5836-aleksandr-ivanovich.html |date=2016-03-04 }} на сайте 1biografia.ru.

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 60 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:17 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:20 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты ректорҙары]]</text>
      <sha1>4ivelb6gsxn0kjeru0skpvwlt6q9cho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стариков Алексей Маркович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143884</id>
    <revision>
      <id>1307385</id>
      <parentid>1057477</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T22:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6382" sha1="f4047ezmh41wpbkqx6p49ypxgnrtmns" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Стариков Алексей Маркович ''' ([[30 март]] [[1909 йыл]], {{ТУ|Барнаул|}} — [[14 март]] [[1984 йыл]], [[Өфө]]) — төҙөүсе, дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1946—1970 йылдарҙа — Өфөләге «Башнефтезаводстрой» тресының идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның дүртенсе (1955—1959) һәм етенсе (1967—1971) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).

1921—1945 йылдарҙа — Ҡаҙағстанда.

Уның етәкселегендә [[Башҡортостан]]да Өфө һәм Ишембай нефть эшкәртеү, Өфө химик һәм Өфө электр лампалары заводтарында цехтар һәм ҡоролмалар төҙөлә. «[[Ишембайнефть]]» һәм «[[«Аксаковнефть»|Аксаковнефть]]» нефть промыслаһы идаралығы, торлаҡ йорттар төҙөкләндерелә. 

Өфө быяла-сүс заводы, Шаҡша ҡасабаһында кирбес заводы (хәҙер Өфө биҫтәһе), «Башжелезобетон» берекмәһенең индустриаль комплексы, Ҡарламан шәкәр заводы, Ҡыйғы ҡош комбинаты, Иглин май заводы, ауыл ерендә объекттар, балалар йорто, институт корпустары, мәҙәниәт һарайҙары, һаулыҡ һаҡлау объекттары төҙөлә. 

== Биографияһы ==
[[1921 йыл]]да хеҙмәт эшмәкәрлеген Барнаулда һыу ташыусы-батрак булып башлай. [[1924]]—[[1925 йыл]]дарҙа — Барнаул ҡала советының коммуналь хужалығында балта оҫтаһы уҡыусыһы. 1925—[[1929 йыл]]дарҙа — Риддер ҡалаһында төрлө ойошмаларҙа балта оҫтаһы (1926 йылда — Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Риддер ҡалаһында «Полиметалл» комбинатының тау-металлургия төҙөлөш контораһы). [[1930 йыл]]да Риддер төҙөлөшө рәйесе урынбаҫары, [[1933]]—[[1936 йыл]]дарҙа Риддер төҙөлөшө комитеты рәйесе, 1936—1939 йылдарҙа — Риддер комбинатының торлаҡ төҙөлөшө начальнигы. [[1939]]—[[1940 йыл]]дарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ы урман сәнәғәтенең халыҡ комиссары урынбаҫары, 1940—1945 йылдарҙа — «Тонзаготсбыт» тресы идарасыһы, «Казахстаннефтестрой» (Гурьев) тресы идарасыһы . [[1945]]—[[1946 йыл]]дарҙа — «Башнефтезавод» 1-се тресының төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы, 1946—1970 йылдарҙа — Өфөләге «Башнефтезаводстрой» тресының идарасыһы. [[1970 йыл]]дан — Өфө нефть институтының капиталь төҙөлөш буйынса проректоры.

1931—1933 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Капиталь төҙөлөш буйынса ете йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының [[1966 йыл]]дың [[11 август|11 авгусы]]ндағы указы менән А. М. Стариковҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Өс [[Ленин ордены]] (1948, 1958, 1966), ике [[ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, 1957)  һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

== Хәтер ==
А. М. Стариков иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Өфөнөң Калинин урамындағы 5-се һанлы йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190514135443/http://wiki02.ru/encyclopedia/Starikov_Aleksey_Markovich/t/13062 Стариков Алексей Маркович] в энциклопедии «Башкортостан»;
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/3350-starikov-aleksej-markovich Стариков Алексей Маркович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405235046/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/3350-starikov-aleksej-markovich |date=2016-04-05 }} в Башкирской энциклопедии.

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Барнаулда тыуғандар]]
[[Категория:14 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1984 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]</text>
      <sha1>f4047ezmh41wpbkqx6p49ypxgnrtmns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149067</id>
    <revision>
      <id>1307396</id>
      <parentid>1062862</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6568" sha1="gfopbruc3e07s3w1fore0p9zsmfpy84" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы''' — ҙур [[Тверь]] ҡалаһының өҫтәмә белем биреү учреждениеһы. БЫл һарай [[Тверь өлкәһе]] һәм [[Тверь]] ҡалаһындағы иң эре күп профилле белем биреү учреждениеһы булып тора. Хәҙерге ваҡытта балалар ижади коллективтарында 3 500 самаһы уҡыусы бала тәрбиәләнә, һарай хеҙмәт коллективында 155 кеше иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.tver.ru/news/daily/688/ Балалар Һәм Йәштәр Ижады Һарайында Юбилейын Билдәләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120801071249/http://www.tver.ru/news/daily/688/ |date=2012-08-01 }}&lt;/ref&gt;.

Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы социаль-мәҙәни һәм белем биреү үҙәге булараҡ, ҡалала ҙур ихтыяж менән файҙалана. [[2008 йыл|2008 йылдағы]] Бөтә [[Рәсәй]] өҫтәмә белем биреү учреждениелары араһындағы конкурс һөҙөмтәләре буйынса Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы Үҙәк Федераль округында 1-се урынды биләй,
ә һарай педагогтарының ике белем биреү авторлыҡ программалары Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.


Был һарай Тверҙең Үҙәк районында Дарвин үткәүелендәге 3-сө йортта урынлашҡан. Һарай янында Балалар паркы урынлашҡан.

== Тарих ==
Калинин ҡалаһының пионерҙар һарайы [[1939 йыл|1939 йылдың 12 мартында]] асылған. [[1979 йыл]]да уның яңы бинаһы төҙөлә, бинаның дөйөм майҙаны — 8367 кв. м. Унда төрлө түңәрәктәр һәм мәҙәни саралар өсөн 63 бүлмә бар, оҫтахана,
киноконцерт һәм спорт залдары, танц-фойе, обсерватория, планетарий, музей һәм китапхана урынлашҡан.

[[1992 йыл]]да Пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы Балалар һәм йәштәр һарайы тип, ә [[2000 йыл]]да — Балалар һәм йәштәр ижады һарайы тип атала (ДТДМ).
[[Файл:Тверской_Дворец_творчества_Детей_и_Молодёжи.jpg|мини|Һарай тәрбиәләнеүсеһе]]

== Һарай структураһы ==

=== Мәктәпкәсә белем биреү бүлеге ===
* Математик логика
* «Играем пальчиками» — ҡулдарҙың ваҡ моторикаһын үҫтереү
* «Буратино» — театрлаштырылған эшмәкәрлек
* Ритмика
* Дөйөм физик әҙерлек
* Модельер
* Инглиз теле (түләүле төркөмдәр)
* Тирә-яҡ мөхит менән танышыу
* Логик фекерләүҙе үҫтереү
* Телмәр үҫтереү

=== Музыкаль тәрбиә бүлеге ===
* Автор йыр студияһы
* «Русичи» — фольклор ансамбле (вокал, хореография, музыка ҡоралдары)
* «Галактика» — йәштәр гитара студияһы
* «Йондоҙлоҡ» — вокал ансамбле
* «Kantabile»- академик вокал
* «Әкиәт» — музыка театры
* «Ривьера» — гитара музыкаһы студияһы
* «Тверь фанфарҙары» — һорнайсылар ансамбле
* «Дефиле-парад» — барабансы ҡыҙҙар ансамбле
* Тынлы оркестр
* Балалар вокал ансамбле
* «Ласточка» — гармониялы үҫеш төркөмө (түләүле төркөмдәр)

.

=== Физик культура, спорт һәм туризм бүлеге ===
* Өҫтәл теннисы
* «Путь к красоте» — художестволы гимнастика
* «Каскад» — спорт акробатикаһы коллективы
* «Ритм радости» — бейеү коллективы
* Дзюдо
* «Эдельвейс» — фитнес-студия
* Ҡаяға менеү элементлы спорт туризмы
* «Коммандос» — хәрби-патриотик клуб
* Дөйөм физик әҙерлек
* Дартс-клуб
* Фитнес, тренажер залдары (түләүле төркөмдәр)

=== Нәфис тәрбиә бүлеге ===
* «Ультрамарин» — һынлы сәнғәт студияһы
* «Романтик» — өлгөлө бейеү театры (конкурс нигеҙендә)
* «Амадей» — балалар музыка театры (конкурс нигеҙендә)
* «Локон плюс» — имидж-бөҙрәхана сәнғәт студияһы
* «Данс Сити» — хәҙерге заман бейеү студияһы (конкурс нигеҙендә)
* Спорт бейеү мәктәбе (конкурс нигеҙендә)
* «Мистерия» — балалар театр-студияһы (түләүле төркөмдәр)
* Һынлы сәнғәт студияһы (түләүле төркөмдәр)
* Хореографияның база нигеҙҙәре (түләүле төркөмдәр)

=== «Содружество» лидерҙар мәктәбе ===
* Клуб «Аралашыу психологияһы»
* Йәш журналистар клубы
* Ял ойоштороу клубы
* Вожатыйҙар клубы

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==
[https://web.archive.org/web/20190404075132/http://dtdm69.ru/ Сайт Тверского Дворца творчества детей и молодежи]
[[Категория:Мәҙәниәт]]
[[Категория:Тверь ҡалаһының һарайҙары һәм мәҙәниәт йорттары]]</text>
      <sha1>gfopbruc3e07s3w1fore0p9zsmfpy84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Торма Йожеф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149529</id>
    <revision>
      <id>1307400</id>
      <parentid>1212326</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T05:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8281" sha1="bnu98qhqymm10jmlhji5d1imsbdbrej" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Торма Йожеф''' ({{lang-hu|Torma József}}) — ([[5 ноябрь]] [[1943 йыл]], Кечкемет, [[Венгрия]] — [[23 апрель]] [[2000 йыл]], [[Будапешт]]), [[Венгрия|венгр төркиәтсеһе]]. Филология фәндәре докторы (1998). Бер нисә тел, шул иҫәптән башҡорт телен белгән.

== Биографияһы ==
1967 йылда [[Венгрия]]ла Сегед университетын тамамлаған.

1969 йылдан алып (өҙөклөктәр менәнн) Аҙыҡ‑түлек сәнәғәте институтында уҡыта.

1986 йылдан — Сегед ҡалаһында Медицина университетында һәм Сит телдәр институтында мөдир булып эшләй.

1991 йылдан башлап [[Төркиә]]лә — [[Истанбул]] ҡалаһында Венгрияның генераль консулы, 1992 йылдан — [[Анкара]]ла советник вазифаларын башҡара.

1994 йылдан [[Урта Азия]] республикаларында һәм Ҡаҙағстанда Венгрияның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе булып тора&lt;ref&gt;Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

Торма Волга буйында, [[Финляндия]]ла, [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]да, [[Кавказ]]да һәм [[Молдова]]ла эш сәфәрҙәрендә [[төрки  халыҡтар]]ы тормошон, телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнә&lt;ref&gt;ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]&lt;/ref&gt;.

1978 йылда [[Башҡортостан]]ға килә: [[БДУ]]‑ла башҡорт лингвистикаһы, диалектологияһы һәм Ислам хоҡуғы тарихы буйынса лекция курстарын тыңлай, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институында топонимик, диалектологик материалдар менән эшләй.

1981 йылда башҡорт диалектологияһы буйынса магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1984 йылдан алып этнография, диалектология һәм фольклор материалдарын йыйыу өсөн Башҡортостанға, [[Ырымбур өлкәһе]]нә ғилми тикшеренеүҙәр маҡсаты менән килә, йыйылған материалдар нигеҙендә башҡорт һүҙҙәренең этимологияһы, антропонимика, демонология, йола ризыҡтары һәм башҡалар буйынса хеҙмәттәр яҙа&lt;ref&gt;Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

1990 йылда [[Өфө]]лә төркиәтсе-ғалим [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең]] 100 йыллыҡ юбилейында уның ғилми мираҫы тураһында сығыш яһай&lt;ref&gt;ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]&lt;/ref&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт яҙған.
* Башҡорт халыҡ медицинаһы буйынса «Утҡа әйтәм» авторы (1997; Ф.Ғ.Хисамитдинова менән авторҙаш).
* &quot;Башҡорт әҙәбиәтенең ҡыҫҡаса хрестоматияһы&quot;н төҙөүсе (1979; икеһе лә — венгр телендә).
* Тарихи ҡарашҡа нигеҙләнгән башҡорт теленең диалекттары классификацияһы.
* Статьи по тюркской этнографии и башкироведению. Уфа, 2005.&lt;ref&gt;Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Торма Йожеф//Башкортостан//главная энциклопедия объявления[http://wiki02.ru/encyclopedia/Torma_Yozhef/t/14160 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123617/http://wiki02.ru/encyclopedia/Torma_Yozhef/t/14160 |date=2019-04-13 }}]&lt;/ref&gt;

== Тәржемәләре ==
* [[Мостай Кәрим|М.Кәримдең]] «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесын венгр теленә тәржемә итә (1979)

== Хәтер ==
Тарих, тел һәм әҙәбиәт институы бинаһы диуарында уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2002)&lt;ref&gt;Торма Йожеф [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413123618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13508-torma-jozhef |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;.Унда «В этом здании в 1977—1992 годах вел научные исследования известный тюрколог, специалист по башкирскому языкознанию и культуре, венгерский ученый доктор Иожеф Торма (1943—2000 гг.)» тип яҙылған.&lt;ref&gt;ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]&lt;/ref&gt;.Таҡтаташты асыу тантанаһына ғалимдың улы Тамаш Торма ла килә&lt;ref&gt;ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]&lt;/ref&gt;

2000 йылда «Ғилем» нәшриәтендә венгр ғалимына бағышланған «Венгерский тюрколог Йожеф Торма» тигән библиографик китап донъя күрә&lt;ref&gt;Вышла книга о докторе Йожефе Торма[http://www.bashinform.ru/news/113853-vyshla-kniga-o-doktore-yozhefe-torma/]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Венгрҙар]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* «A tuznek mondom!» (A Baskir nepi orvoslas magikus elemeinek mai rendszere): монография. Budapest, 1997. 156 p. (соавт. Торма Йожеф).
* Йожеф Торма. «Утҡа әйтәм» (Башҡорт халыҡ медицинаһы буйынса) — Өфө, 1997 — (авторҙаш Ф.Ғ.Хисамитдинова)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/13508-torma-jozhef}}{{V|27|10|2019}}
* ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМА[https://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html]

[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Венгрия этнографтары]]
[[Категория:Венгрия филологтары]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]
[[Категория:Венгрия төркиәтселәре]]</text>
      <sha1>bnu98qhqymm10jmlhji5d1imsbdbrej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сөләймәнов Рим Солтан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154533</id>
    <revision>
      <id>1307393</id>
      <parentid>1214090</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7251" sha1="gb0h4amndfsifp4bptdt7j8ijfnv2he" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сөләймәнов Рим Солтан улы''' ([[3 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-инженер, хужалыҡ эшмәкәре. 1986—2012 йылдарҙа «Газпром добыча Уренгой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Рәсәйҙең Тау академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1998), [[СССР]]‑ҙың газ сәнәғәте (1984) һәм [[Рәсәй]]ҙең яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт (1987), Ленин комсомолы премиялары (1981) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1979), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1996) ордендары кавалеры

== Биографияһы ==
Рим Солтан улы Сөләймәнов 1949 йылдың 3 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы]] ауылында тыуған. КПСС ағзаһы.

[[1971 йыл]]дан — хужалыҡ эштәрендә, шул иҫәптән [[1971]]—[[2019 йыл]]дарҙа — тау инженеры, «Игримгаз» газ промыслоһы идаралығында төрлө вазифаларҙа, «Надымгазпром» производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, «Төмәнгазпром»-дың «Уренгойгаздобыча» ВПО-һы директорының производство буйынса урынбаҫары, С. А. Оруджев исемендәге Уренгой производство берекмәһенең генераль директоры, Уренгойгазпром&quot; яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры, &quot;Газпром добыча Уренгой&quot;яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры була.

ЗСНГК-ның тиҙ үҫешен тәьмин итеү өсөн Медвежий һәм Уренгой газ ятҡылыҡтарын проектлау, анализлау һәм идара итеү ысулдарын камиллаштырған өсөн 1981 йылда техника өлкәһендә [[Ленин комсомолы премияһы]]на лайыҡ була.

Уренгой газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе тиҙләтеүҙе тәьмин иткән фәнни-техник ысулдар уйлап тапҡын һәм ҡулланылышҡа индергән өсөн 1987 йылда СССР дәүләт премияһына лайыҡ була.

Криолитозонаның ҡеүәтле газ транспортлау системаһының ышаныслылығын һәм хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса фәнни нигеҙ булдырған һәм техник ҡарарҙар комплексын индергән өсөн 2000 йылда РФ дәүләт премияһына лайыҡ була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1979)
* Дуҫлыҡ ордены (1996)
* 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999)
* РФ-ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе(1998)
* «Көнбайыш Себер ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм нефть-газ комплексын үҫтергәне өсөн» миҙалы
* «Рәсәй таусыһы» алтын билдәһе
* «Участник строительства газопровода „Уренгой — Помары — Ужгород“ газ үткәргесен төҙөүҙә ҡатнашыусы» билдәһе
* «Рәсәй иҡтисады лидеры — 2003» почет билдәһе
* СССР газ сәнәғәтенең почетлы хеҙмәткәре (1984)
* РФ яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре (1998)
* ЯНАО һәм Яңы Уренгой ҡалаһы муниципаль берәмегенең почетлы гражданы.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11845-s-l-jm-nov-rim-soltan-uly}}{{V|30|12|2020}}   
* [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сулейманов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922193012/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-09-22 }}
* [http://www.newurengoy.ru/pages/17.html Сулейманов Рим Султанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016095413/http://www.newurengoy.ru/pages/17.html |date=2018-10-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20210620031512/https://neftegaz.ru/persons/332740-suleymanov-rim/ Сулейманов Рим Султанович]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ауырғазы районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>gb0h4amndfsifp4bptdt7j8ijfnv2he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154891</id>
    <revision>
      <id>1307380</id>
      <parentid>1062524</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6947" sha1="n4pk54jewlaaqp236mvq44u5er74ypg" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] ([[15 август]] [[1931 йыл]] — [[7 ноябрь]] [[2006 йыл]]) — халыҡ йырсыһы.

== Биографияһы ==
Иншар Әхмәҙулла улы Солтанбаев 1931 йылдың 15 авгусында [[Башҡорт АССР-ы|БАССР-ҙың]] [[Ейәнсура районы]] [[Башҡорт Үргене]] ауылында тыуған.

Атаһы ла, әсәһе лә йырға маһир кешеләр була. Атаһынан күргән уҡ юнған, тигәндәй, бәләкәй Иншар Иҫәнғолда ете йәшендә үк күмәк кеше араһында йырлай. Арба өҫтөндә [[Урал (йыр)|«Урал» йырын]] башҡара ул. Иншарҙың йырҙарҙы махсус өйрәнергә ваҡыты ла, форсаты ла булмай, хәтерем яҡшы ине, йырҙарҙы ишетһәм, шундуҡ отоп ала инем, тип һөйләгән ул [[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы|Юлай Ғәйнетдиновҡа]] биргән интервьюһында. 1954 йылда Өфөлә һуғыштан һуң тәүге тапҡыр үткәрелгән фестивалдә ҡатнашып, лауреат исеменә лайыҡ була.

Шул уҡ йылда урман хужалығы өлкәһендә эшләр өсөн Өфөгә уҡырға килә, әммә ул уҡыу йортонда әлеге бүлек ябылған булып сыға. Иншар ауылына кире ҡайтмай, авиация заводы янында һөнәрселек училищеһында уҡый, уны ҡыҙыл диплломға тамамлай һәм заводта 1956 йылға тиклем эшләй. Әсәһе ауырып китеү сәбәпле ауылға ҡайтырға тура килә, урмансы булып эшләй. Үҙешмәкәр концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. Район етәкселәре һәләтле егетте уҡырға барырға өгөтләйҙәр. Бик күп кеше араһынан Иншар Солтанбаевты һайлап Мәскәүгә ебәрәләр, әммә музыкаль белеме булмағас, уға [[Мәскәү]]ҙәге консерватория янындағы училищела 2 йыл уҡырға ҡушалар. Егет [[Өфө]]гә ҡайта һәм бында [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на уҡырға инә. Техникумды тамамлай алмай, сөнки көсөргәнешле күнегеүҙәрҙән һуң тауышы «ултыра»&lt;ref&gt;{{YouTube|JPAeI6CPjMc|logo=1}} Хазина. Султанбаев Иншар&lt;/ref&gt;.

[[Иҫәнғол]]да мәктәптә йыр уҡытыусыһы булып эшләй, артабан Әбйәлилдә тормош ҡороп, урмансы булып хеҙмәт итә. 1968 йылдан алып [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар]] ауыл музыка мәктәбендә, 1971 йылдан — Ейәнсура район мәҙәниәт йорто директоры (һәм ойоштороусыһы), 1974—1991 йылдарҙа һәм 1994—1996 йылдарҙа Әбйәлил район ҡулланыусылар союзының әҙерләү контораһында эшләгән.

Матур тембрлы тауышҡа, әҫәрҙең музыкаль драматик образын төшөнөү һәләтенә эйә булған. Репертуарында — [[Бейеш (йыр)|«Бейеш»]], [[Буранбай (йыр)|«Буранбай»]], [[Каруанһарай (йыр)|«Каруанһарай»]], [[Сибай (йыр)|«Сибай»]], [[Урал (йыр)|«Урал»]] һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙары. Мәҫәлән, «Сибай» башҡорт халыҡ йырын ҡурайҙа башҡарыусылар араһында Иншар Солтанбаевтың оҫта уйнауы менән һоҡланмау мөмкин булмаған&lt;ref&gt;[http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.html Шәһиәхмәттең «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031111030/http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.html |date=2019-10-31 }}&lt;/ref&gt;

'''Ҡаҙаныштары'''

[[1957 йыл]]да [[Мәскәү]] ҡалаһында үткән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале, Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙары (Мәскәү, [[Өфө]]; икеһе лә — [[1972]], республика ауыл үҙешмәкәр сәнғәт ([[1961]]), [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндың]] тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған үҙешмәкәр сәнғәт ([[1970]]) смотрҙары, үҙешмәкәр сәнғәт ([[1972]]), БАССР ҡулланыусылар кооперацияһы үҙешмәкәр сәнғәт коллективтары ([[1981]]; бөтәһе лә — Өфө) фестивалдәре лауреаты&lt;ref&gt;{{БЭ2013|/index.php/component/content/article/8-statya/12871-soltanbaev-inshar-khm-ulla-uly}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда Әбйәлил районы [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылында уның исемендәге призға башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсы булдырылған.

Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы [[2006 йыл]]дың [[7 ноябрь|7 ноябрендә]] Башҡортостандың Әбйәлил районы Асҡар ауылында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Видеояҙмалар ==
# {{YouTube|JPAeI6CPjMc|logo=1}} Хазина. Султанбаев Иншар
# [https://vk.com/feed?z=video204023402_456239155%2F166798754c564a154d%2Fpl_post_-36676061_258346 Солтанбаев Иншар - Буранбай]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|93170}}{{V|17|08|2021}}  
* [http://cibaicacan.hop.ru/schajxmat10.html Шәһиәхмәттең «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:15 августа тыуғандар]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>n4pk54jewlaaqp236mvq44u5er74ypg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усманов Ғәлимйән Усман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160912</id>
    <revision>
      <id>1307406</id>
      <parentid>955048</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T11:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5662" sha1="qssezqk7mmxf8w0jqq1thdzasw27mq3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Усманов Ғәлимйән Усман улы''' — (18.06.1880—10.05.1974), педагог, мәғариф эшмәкәре. 1904—1905 йылғы рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949). Сығышы менән ошо райондың Иҫке Һынны ауылынан.

== Биографияһы ==
Ғәлимйән Усман улы Усманов 1880 йылдың 18 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Һынны Илсембәт (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Иҫке Һынны) ауылында тыуған.

1904—1905 йылғы рус-япон һуғышында ҡатнаша.

1910 йылда «Ғосмания» мәҙрәсәһендә белем алған.

Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнаша.

1917 йылда Өфө ҡалаһында педагогик курстар тамамлай.

1939—1940 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында уҡый.

== Хеҙмәт юлы ==
1910—1914 йылдарҙа Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ишембәт ауылында (хәҙер — БР-ҙың Ғафури районы Толпар ауылы) үҙе асҡан яңы методлы мәктәбендә мөғәллим булып эшләй. Дини мәҙрәсәләрҙә белем юлын башлаған уҡыусылар бындай мәктәптәрҙә донъяуи ғилем (тәбиғи-төгәл фәндәрҙе өйрәнә) менән таныша.

[[1917 йыл]]дан һуң мәғариф системаһы үҙгәрә. Уҡыу йорттары халыҡ милке тип иғлан ителгән һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты (Наркомпрос) ҡарамағына бирелә.

1920-се йылдарҙа Бәләбәй кантонының Бүздәк улусында мәктәптәр ойоштороусы, уҡытыусы һәм директор. Эшенә мөкиббән бирелгән, эҙләнеүсән педагогтың хеҙмәтен мәғариф етәкселеге, ата-әсәләр йәмәғәтселеге, шулай уҡ белемгә ынтылыусы халыҡ ҡатламы ыңғай баһалай.
  
{{comment|Грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү|ликбез}} буйынса Бөтөн башҡорт ғәҙәттән тыш комиссияһы 1921 йылда «Бөтә грамоталы халыҡты грамотаһыҙҙарҙы уҡытыуға мәжбүри йәлеп итеү тураһында» ҡарар ҡабул иткән. Башҡорт ауылдарында ла ликбез пункттары асыла, һәм Усманов Ғәлимйән Усман улы ла был изге һәм мөһим эштән ситтә ҡалмаған.

1932—1952 йылдарҙа БАССР-ҙың Благовар районы Күсәрбай урта мәктәбенең тәүге директоры. 

Оҫта етәксе, мәғариф өлкәһендә барлыҡҡа килгән бөтә яңылыҡ менән ихлас ҡыҙыҡһынған һәм тәжрибәлә һынап ҡараған остаз коллегаларын уҡыусыларға төплө белем биреүгә әйҙәп торған.
 
Күсәрбай урта мәктәбен тамамлаусылар араһында дәүләт эшмәкәрҙәре (Нәбиуллин Вәли Нәби улы - 1955-1963 йй. БАССР Министрҙар Советы рәйесе, унан алда - ауыл хужалығы министры, ВЛКСМ өлкә комитеты секретары), фән докторҙары, техник юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары, өс яҙыусы - Ғабдрахманов Рәйес, Ғайсин Әхмәт, Шаһбазов Зөлфәт, атҡаҙанған агроном исемен йөрөтөүселәр, хеҙмәт батырҙары бар. 

Ул йылдарҙағы сығарылыш уҡыусылары Күсәрбай мәктәбен ҙур ғорурлыҡ һәм рәхмәт һүҙҙәре менән хәтерләй.   

Ғәлимйән Усман улы Усманов 1974 йылдың 10 майында вафат булған.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Ленин ордены кавалеры (1949)
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949)

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==
* Развитие школьного образования Республики Башкортостан в XX веке. Уфа, 2001;
* Алмаев Р. З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008.

== Һылтанмалар ==
* [http://shola-kuch.my1.ru/publ/ Иҫке Күсәрбай мәктәбенең мәҡәләләр каталогы]
* [https://web.archive.org/web/20190929172803/http://wiki02.ru/encyclopedia/Usmanov_Galimyan_Usmanovich/t/14841 Усманов Ғәлимйән Усман улы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>qssezqk7mmxf8w0jqq1thdzasw27mq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфәров Валерий Фидан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160965</id>
    <revision>
      <id>1307391</id>
      <parentid>1208868</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T01:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5226" sha1="n7bqzkpfpehwfk4khjd0gzs79vhja85" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәфәров Валерий Фидан улы''' ([[21 июнь]] [[1950 йыл]]) — ғалим-архитектор, педагог. [[1979 йыл]]дан Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы.

== Биографияһы ==
Валерий Фидан улы Сәфәров [[1950 йыл]]дың 21 июнендә хәҙерге Хабаровский крайы Таскан ауылында тыуған.

[[1973 йыл]]да [[Мәскәү]] архитектура институтын тамамлай.

== Хеҙмәт юлы ==
Мәскәү архитектура институтын тамамлағандан һуң, «Башкиргражданпроект» институтының архитекторы булып хеҙмәт юлын башлай.

[[1978 йыл]]дан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы.

[[1979 йыл]]дан Өфө нефть институты уҡытыусыһы.

Шуның менән бер рәттән «БашНИИстрой» институтында ла эшләй.

Тарих фәндәре кандидаты (2000)

[[2007]]—[[2012]] йылдарҙа институттың баш архитекторы булып эшләне.

[[1974]] й. — Белорет, Мәләүез ҡалалары ҡала төҙөлөшө һәм биҫтәләрендә төҙөлөш проекттары авторы.

[[1975]] й. — Өфө ҡалаһы Инорс-4 биҫтәһен яңынан тергеҙеү реконструкция буйынса проекттар әҙерләй.

[[1976]] й. — Зәй ҡалаһының (Татарстан) ентекле планировкаһын төҙөй.

[[1977]] й. — Өфө ҡалаһы Инорс-1 биҫтәһенең,

[[2001]] й. — Нефтекамск ҡалаһының 1-се биҫтәһенең

[[2002]] й. — «Ҡариҙел» кварталының,

[[2004]] й. — Култубан Баймаҡ районы Күлтабан ауылының комплекслы төҙөлөшөнөң

[[2006]] й. — [[Өфө ҡалаһы]] Аҡназаров урамының бөтә кварталдары проекттары авторы.

Фәнни тикшеренеү темалары [[Башҡортостан]]да ҡала төҙөлөшө тарихына бағышланған.

Юғары уҡыу йорттары өсөн 6 уҡыу ҡулланмаһы авторы.

Шулай уҡ графика һәм һынлы һүрәт сәнғәте өлкәһендә лә живопись ижад итә. [[1996 йыл]]да [[Өфө]]лә персональ күргәҙмәһе ойошторолдо.

Уҡыусылары араһында хәҙерге көндә коллегаһы — К. А. Донгузов.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡабүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1992)
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2010)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://niistroy.ru/ «БашНИИстрой» — Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө буйынса Баш институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622100932/http://niistroy.ru/ |date=2020-06-22 }}
* [https://www.dissercat.com/content/goroda-bashkortostana-vo-vtoroi-polovine-xvi-xx-vv-istoriko-arkhitekturnyi-aspekt Диссертация «Города Башкортостана во второй половине XVI—XX вв.: Историко-архитектурный аспект», 2000]
* [https://web.archive.org/web/20200216125619/http://wiki02.ru/encyclopedia/Safarov_Valeriy_Fidanovich/t/12271 Башҡортостан. Сәфәров Валерий Фидан улы]
* [http://rusoil.net/faculty/95 Сайт УГНТУ. Архитектура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623023311/http://rusoil.net/faculty/95 |date=2020-06-23 }}
* [https://professorrating.org/professor.php?id=143827#gsc.tab=0 Рейтинг профессора Сафарова Валерия Фидановича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622151119/https://professorrating.org/professor.php?id=143827#gsc.tab=0 |date=2020-06-22 }}


[[Категория:Хабаровск крайында тыуғандар]]
[[Категория:21 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторҙары]]</text>
      <sha1>n7bqzkpfpehwfk4khjd0gzs79vhja85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сура Рәсүлев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171338</id>
    <revision>
      <id>1307387</id>
      <parentid>1282878</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T23:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6929" sha1="ls5advr1m5rvedx86wkvbbf3fmczynr" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Сура Рәсүлев''' ({{lang-ru|Серюй (Сюрей, Чюри) Расулев}}; [[1739 йыл]] — [[17 февраль]] [[1774 йыл]]) — 1771—1773 йылдарҙағы Польша походы старшинаһы, Емельян Пугачев етәкселегендәге [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Салауат Юлаев]]тың көрәштәше.

== Биографияһы ==
[[Гвоздикова Инга Михайловна|И. М. Гвоздикова]] һәм [[Таймаҫов Салауат Усман улы|С. У. Таймасов]] буйынса, Сура Рәсүлев 1739 йылда [[Себер даруғаһы]] [[Әйле]] улусы [[Рәсүл]] ауылында тыуған, ә «Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии» йыйынтығы авторҙары яҙыуынса, ул [[Уҫы даруғаһы]] [[Ғәйнә]] улусының поход старшинаһы булған.

Ул 3 мең башҡорт ғәскәре составында 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/polskiy_pohod/t/11074 Польский поход 1771—1773г.] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Польша]]ла күрһәткән хәрби батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн генерал-аншеф [[Бибиков Александр Ильич|А. И. Бибиков]] тарафынан поход старшинаһы исеме бирелә.

1774 йылдың ғинуар айы башында үҙенең 50 кешенән торған командаһы менән [[Салауат Юлаев]] отрядына килеп ҡушыла. 1774 йылдың ғинуар айында [[Красноуфимск]] ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. 23-24 ғинуар айы көндәрендә [[Пермь провинцияһы]]ның үҙәге булған [[Көңгөр]] ҡалаһын дүрт мең кеше менән ҡамайҙар&lt;ref&gt;[https://salavatyulaev.ru/ Восстание Башкир. Салават Юлаев. Осада Кунгур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124112550/https://salavatyulaev.ru/ |date=2020-11-24 }}&lt;/ref&gt;. Көңгөр өсөн барған һуғышта Салауат Юлаев яралана&lt;ref&gt;.[https://vatandash.rbsmi.ru/articles/ «Башкиры России. Берег солнца — Аргаяш.» Рашид Хакимов, кандидат исторических наук.&quot;Ватандаш&quot;№ 12,2018 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603143120/https://vatandash.rbsmi.ru/articles/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;. Ул Сура Рәсүлевтың батырлығын һәм осҡорлоғон юғары баһалап, уға өс меңлек ғәскәр менән етәкселек итеүҙе тапшыра. Сура ғәскәр башлығы өсөн иң уңайлы урын — Сабарка ауылын һайлай. [[Мальцев Михаил Еремеевич|М. Е. Мальцев]] Көңгөргә яңынан һөжүм итергә һәм батша ғәскәренә ҡаршы торорға һорап, Сура Рәсүлевҡа мөрәжәғәт итә. Ләкин ул М. Е. Мальцев отрядының һуғыш хәрәкәттәре өсөн әҙерлекһеҙ һәм тәртиптең насар булыуын аңлап, уның менән берләшеүҙән баш тарта. 1774 йылдың 1 февралендә Мальцев [[Зарубин Иван Никифорович|Иван Зарубинға]] Сура Рәсүлевты хыянатлыҡта ғәйепләп донос ебәрә. Зарубиндың секретары И. И. Сухонников тарафынан Сура Рәсүлев һәм [[Собханғол Килтәков]] ҡулға алына, Соҡсон заводында һаҡ аҫтына ҡуйыла. 4 февралдә Көңгөрҙән килгән А. И. Бибиковтың һуғыш командаһы заводты ҡулға төшөрә. Шул уҡ көндө Пермь провинцияһы канцелярияһында Сура Рәсүлев менән Собханғол Килтәковтан һорау алалар һәм 17 февралдә А. И. Бибиковтың бойороғо буйынса уларҙы аҫып үлтерәләр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр }}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор     = [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]
 |заглавие   = Башкиры и башкирские предводители в Крестьянской войне 1773-1775 годов. Исторические очерки
 |ссылка    = 
 |ответственный = 
 |место     = Уфа
 |издательство = Башк. энцикл.
 |год      = 2020
 |том      =
 |страниц    = 536
 |страницы   = 485—487
 |isbn     = 978-5-88185-484-3
}}

== Һылтанмалар ==
* {{СЮЭ|53070|Чюри Расулев}}
* [https://vatandash.rbsmi.ru/articles/ «Башкиры России. Берег солнца — Аргаяш.» Рашид Хакимов, кандидат исторических наук.&quot;Ватандаш&quot;№ 12,2018 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603143120/https://vatandash.rbsmi.ru/articles/ |date=2021-06-03 }}
* [https://www.istmira.ru/razlichnoe/vosstanie-1773/ С.Таймасов. Восстание 1773—1775г г.г.в Башкортостане. Уфа. «Китап» — 2000 г.376стр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123184535/https://www.istmira.ru/razlichnoe/vosstanie-1773/ |date=2022-01-23 }}

{{Портал|Шәхестәр|Башҡорттар}}

[[Категория:Учалы районында тыуғандар]]
[[Категория:1774 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:Бар конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:XVIII быуатта язаланғандар]]</text>
      <sha1>ls5advr1m5rvedx86wkvbbf3fmczynr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталин премияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174357</id>
    <revision>
      <id>1307384</id>
      <parentid>1219282</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T22:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24151" sha1="0b1g614oep81hnkmvfu4lz3nf5uqguw" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сталин премияһы (Сталин исемендәге премия)''' ({{lang-ru|Ста́линская пре́мия (Пре́мия имени Ста́лина)}}) — [[1940 йыл|1940]]—[[1955 йыл]]дарҙа [[фән]] һәм [[техника]], хәрби белем, [[әҙәбиәт]] һәм [[сәнғәт]] өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары, етештереү эше алымдарын камиллаштырыу өсөн [[СССР]] граждандарын дәртләндереүҙең юғары формаларының береһе.

[[1966 йыл]]да булдырылған [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһына]] тиңләштерелгән.
[[Файл:Stalin_Prize_Medal_Stamp_1946_original.JPG|справа|мини|239x239пкс|Сталин премияһы лауреаты миҙалы (почта маркаһында)]]
[[Файл:Medal_of_the_USSR-1953._CPA_1717.jpg|справа|мини|254x254пкс|«Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Сталин премияһы лауреаты миҙалы почта маркаһында]]

== Премия булдырыу ==
Сталин премиялары (тәүҙә улар Сталин исемендәге Премиялар тип аталған) СССР Халыҡ комиссарҙары советының [[:ru:СНК СССР|(СНК СССР]]) ике ҡарары менән булдырыла:

# «Сталин исемендәге премия һәм стипендия булдырыу тураһында» ҡарар [[1939 йыл]]дың [[20 декабрь|20 декабрендә]] И. В. Сталиндың 60 йәшен билдәләү айҡанлы ҡабул ителә. Унда былай тиелә: «Иосиф Виссарионовичтың алтмыш йәшен билдәләү айҡанлы СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарар итә: фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә йыл һайын бирелә торған Сталин исемендәге 16 премия (һәр береһе 100 мең һум күләмендә) булдырырға: 1) физика-математика фәндәре, 2) техник фәндәр, 3) химия фәндәре, 4) биология фәндәре, 5) ауыл хужалығы фәндәре, 6) медицина фәндәре, 7) философия фәндәре, 8) иҡтисад фәндәре, 9) тарих-филология фәндәре, 10) юридик фәндәр, 11) музыка, 12) һынлы сәнғәт, 13) скульптура, 14) архитектура, 15) театр сәнғәте, 16) кинематография». Шул уҡ ҡарар менән йыл һайын иң яҡшы уйлап табыу, шулай уҡ хәрби белемдәр өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштар өсөн (ҙурлығы буйынса ошондай уҡ күләмдә) бирелә торған ун — беренсе дәрәжә (100 мең һум), егерме — икенсе (50 мең һум) һәм утыҙ өсөнсө дәрәжә (25 мең һум күләмендә) премия ғәмәлгә индерелә&lt;ref name=&quot;12_1939&quot;&gt;Постановление СНК СССР об учреждении премии и стипендии имени Сталина. // [[Правда (газета)|Правда]]. 1939. № 351 (21 декабря).&lt;/ref&gt;.
# «Әҙәбиәт буйынса Сталин исемендәге премияларҙы булдырыу тураһында» ҡарар [[1940 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] ҡабул ителә. Унда «Әҙәбиәт өлкәһендә күренекле әҫәрҙәр өсөн йыл һайын тапшырыла торған һәр береһе 100-әр мең һум күләмендә Сталин исемендәге 4 премия булдырыу тураһында» ҡарар ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта дүрт премия шиғриәт, проза, драматургия һәм әҙәби тәнҡит өлкәләрендә бирелә тип билдәләнелә&lt;ref name=&quot;2_1940&quot;&gt;Постановление СНК СССР об учреждении премий имени Сталина по литературе. // Правда. 1940. № 32 (2 февраля).&lt;/ref&gt;.

Тапшырылған премиялар һаны һәм уларҙың күләме һуңынан бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Тәүге тапҡыр ул [[1940 йыл]]дың [[20 декабрь|20 декабрендә]] була, ул ваҡытта СССР Халыҡ комиссарҙары советы ''«Фән, уйлап табыу, әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса Сталин премияларын биреү тәртибен үҙгәртеү тураһында''» ҡарар ҡабул итә, уға ярашлы фән һәм сәнғәт өлкәһендәге премиялар һаны 100-әр мең һумлыҡ өс премияға һәм 50-шәр мең һумлыҡ биш премияға тиклем арттырыла (әҙәбиәт өлкәһендәге дүрт номинацияла һәр береһе буйынса 100 мең һумлыҡ өс премия билдәләнә)&lt;ref name=&quot;12_1940&quot;&gt;Правда. 1941. 12 января.&lt;/ref&gt;.

Өҫтәүенә, [[1949 йыл]]да «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» Халыҡ-ара Сталин премияһы булдырыла.

== Премия тапшырыу тәртибе ==
Сталин премияларын тапшырыу тәртибе [[1940 йыл]]дың [[20 март]]ында ВКП (б) Үҙәк Комитетының Политбюроһы ултырышында раҫланған ''&quot;Фән, хәрби белем, уйлап табыу, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә күренекле эштәр өсөн Сталин исемендәге премиялар тапшырыу тәртибе тураһында &quot;'' СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;3_1940&quot;&gt;Правда. 1940. № 92 (2 апреля).&lt;/ref&gt;. Уға ярашлы премия биреү СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан башҡарыла. Лауреаттар кандидатураһы СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы ике махсус комитет тәҡдим итә:

* Сталин премиялары буйынса фән, хәрби белем һәм уйлап табыу өлкәһендәге комитет
* Сталин премиялары буйынса әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге комитет.

Ҡарарға ярашлы, комитеттар 15 октябргә тиклем Сталин премияһына дәғүә иткән эштәрҙе ҡабул итеүҙе тамамларға һәм 1 декабрҙән дә һуңға ҡалмайынса СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советына үҙ тәҡдимдәрен тапшырырға тейеш була.

Премияларға дәғүә итеүгә шул йылда тамамланған яңы эштәр генә күрһәтелергә тейеш, тип билдәләнә. Ағымдағы йылдың 15 октябренән 1 декабренә тиклем тамамланған эш йәки уйлап табыу киләһе йылда премияға дәғүә итеүгә рөхсәт ала. СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советының [[1940 йыл]]дың [[20 декабрь|20 декабрендәге]]&lt;ref name=&quot;12_1940&quot;&gt;Правда. 1941. 12 января.&lt;/ref&gt; ҡарары был тәртипте үҙгәртә, премияны һуңғы йылдағы эштәргә генә түгел, һуңғы 6-7 йылдағыларға ла бирергә рөхсәт ителә, бер үк ваҡытта премиялар күләме арттырыла. Сталин премиялары буйынса комитеттарҙан тәҡдим индереү ваҡыты [[1941 йыл]]дың [[15 ғинуар]]ына тиклем оҙайтыла.

Фән һәм хәрби белем өлкәһендәге эштәр, шулай уҡ уйлап сығарылған әйберҙәрҙе тасуирлау машинкала йәки типография ысулы менән баҫылған 3 данала, әҙәби, музыкаль әҫәрҙәр һәм архитектура ҡоролмалары проекттары — бер данала, ә ҡалған сәнғәт әҫәрҙәре төп нөсхәлә тәҡдим ителергә тейеш була. Театр сәнғәте һәм кинематография өлкәһендә эштәр өсөн премияларҙы баһалау һәм тапшырыу, 1940 йылдың 30 мартындағы ҡарарға ярашлы, тәҡдим ителгән материалдар (пьесалар, сценарийҙар, макеттар һәм башҡалар) нигеҙендә, шулай уҡ кинофильмдар һәм театр постановкалары күрһәтеү нигеҙендә баһаланған.

Сталин премияһы йыл һайын бирелә һәм был [[лауреат]] тарафынан индерелгән юғары ғилми, мәҙәни, инженер йәки ойоштороу-техник өлөштө таныу билдәһе була. [[1941 йыл]]да иғлан ителгән премия лауреаттары кандидатураларын һайлап алыу айырыуса ентекле башҡарылған. Күптәр әйтеүенсә, И. В. Сталин кандидаттарҙы үҙенең исемендәге премияға һайлап алыуға һәм раҫлауға ныҡлы иғтибар бүлгән, йыш ҡына уны биреү тураһында мәсьәләне үҙе генә хәл иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://arzamas.academy/materials/978|title=Краткий путеводитель по Сталинской премии|author=Венявкин, Илья|date=|work=Arzamas|accessdate=2016-01-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Премия тарихы ==
Сталин премияһы фонды уның гонорарҙарынан һәм эш хаҡынан финансланыуы тураһындағы хәбәрҙәр бер нисек тә раҫланмай, ә киң таралған «миф» булып тора. Сталин нәшриәттәрҙән гонорар алмаған — улар туранан-тура дәүләт бюджетына китеп торған&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/12/11/v-1939-godu-postanovleniem-sovnarkoma-byla-uchrezhdena-stalinskaia-premiia.html В 1939 году постановлением Совнаркома была учреждена Сталинская премия — Российская газета]&lt;/ref&gt;.

1942—1943 йылдарҙа лауреаттар барыһы ла тиерлек (бәлки бөтәһе лә) премияға алған аҡсаны Оборона фондына [[:ru:Фонд обороны|Фонд обороны]] күсерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://him.1september.ru/articlef.php?ID=200501108|title=…академики А. Е. Арбузов, С. С. Наметкин и А. Е. Порай-Кошиц внесли 200 тыс. рублей на приобретение вооружения для Красной Армии из Государственной премии, которой были удостоены в 1943 г.|accessdate=2013-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729191104/http://him.1september.ru/articlef.php?ID=200501108|archivedate=2013-07-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729191104/http://him.1september.ru/articlef.php?ID=200501108 |date=2013-07-29 }}&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 1944—1945 йылдарҙа Сталин премиялары бирелмәй, сөнки ул матди ярҙам өсөн тип тәғәйенләнгән булған. [[1943 йыл]]дың [[8 сентябрь|8 сентябрендә]] Сталин премияһы лауреаты тигән Почёт билдәһе булдырылған.

Ҡайһы берәүҙәр премияны хәйриә маҡсаттарына тотонған&lt;ref&gt;[www.litmir.net/br/?b=68576&amp;p=104 В. Ф. Войно-Ясенецкий передал 130 тыс. рублей из полученной им в 1946 премии первой степени «на помощь сиротам, жертвам фашистских извергов»]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ комиссарҙары советының (МС) ''13.03.1941; 14.03.1941; 15.03.1941; 10.04.1942; 11.04.1942; 19.03.1943; 23.03.1943; 26.01.1946; 26.06.1946; 6.06.1947; 1.04.1948; 20.04.1948; 29.05.1948; 2.06.1948; 8.04.1949; 9.04.1949; 3.03.1950; 8.03.1950; 1951; 1952'' ҡабул ителгән Сталин премияһына лайыҡ булғандар тураһындағы ҡарарҙары аҡса суммаһын күрһәтеп, төрлө өлкәләге ваҡытлы матбуғат баҫмаһында баҫылған. 1951—1952 йылдарҙа уларҙың аныҡ датаһы күрһәтелмәй. 1953—1955 йылдарҙағы ҡарарҙар, күрәһең, дәүләт сере булараҡ, баҫылмағандыр. Шулай уҡ баҫылып сыҡҡан исемлектәрҙә улар тураһында башҡа сығанаҡтарҙа булған лауреаттар күрһәтелмәгән.

== Премия үҙенсәлеге ==
Премия ҡаҙаныштар тупланмаһы буйынса түгел, ә аныҡ эш һәм ҡаҙаныштар өсөн бирелә. Ул тап матди стимул кеүек уйланылған булғанлыҡтан, башлыса урта йәштәгеләргә йә хатта йәштәргә бирелгән. Премияға награда сифатында, ғәҙәттә, орден бирелгән.

Сталин премияһы лауреаттарына билдәле бер күләмдә: транспортта бушлай йөрөү, балаларын юғары уҡыу йортонда бушлай уҡытыу кеүек ташламалар ҡаралған булған.

== Премия менән күп тапҡыр бүләкләнеүселәр ==
Сталин премиялары һаны буйынса абсолют рекорд ҡуйыусы — 7 премия алған авиаконструктор С. Ильюшин [[:ru:Ильюшин, Сергей Владимирович|С. В. Ильюшин]].

Алты тапҡыр лауреаттар — кинорежиссерҙар ''А. Пырьев'' һәм ''Ю. Я. Райзман'', кинорежиссёр-документалист ''И. П. Копалин'', актёр һәм режиссёр ''П. Охлопков'', яҙыусы һәм шағир [[Симонов Константин Михайлович|К. М. Симонов]], композитор [[Прокофьев Сергей Сергеевич|С. С. Прокофьев]], артист [[Боголюбов Николай Иванович|Н. И. Боголюбов]], авиаконструкторҙар ''А. С. Яковлев, А И. Микоян, М. И. Гуревич''.

== Премияны бөтөрөү ==
[[1953 йыл]]дың мартында И. В. Сталин вафат булған, 1955 йылдан Сталин премияһы бирелмәй башлай. СССР Министрҙар Советының ҡайһы бер инженерҙарға һәм конструкторҙарға беренсе совет водород бомбаһын төҙөү менән бәйле Сталин премияларын биреү тураһында һуңғы ҡарары 1955 йылдың 24 февралендә сыҡҡан (ул бөтөнләй йәшерен була, 2009 йылда баҫылып сыҡҡан)&lt;ref&gt;[http://elib.biblioatom.ru/text/atomny-proekt-sssr_t3_kn2_2009/go,314/ Постановление СМ СССР № 377-228сс «О присуждении Сталинских премий, представлении к награждению орденами и выдаче денежных премий инженерно-техническим работникам за разработку прибора „Вибратор“ типа „РД-2“». 24 февраля 1955 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412094040/http://elib.biblioatom.ru/text/atomny-proekt-sssr_t3_kn2_2009/go,314/ |date=2021-04-12 }} // Атомный проект СССР: документы и материалы : [в 3 т.] / Под общ. ред. Л. Д. Рябева. — 1998—2010. Т. 3. Водородная бомба, 1945—1956. Кн. 2 / Гос. корпорация по атом. энергии «Росатом»; сост.: Г. А. Гончаров (отв. сост.), П. П. Максименко. — 2009. — 596, [2] с.&lt;/ref&gt;.

Әммә был йылдан һуң да бик йәшерен ҡарар сығарылған булыуы мөмкин, сөнки ҡарарҙа телгә алынмаған бер нисә ғалим һәм инженерҙың биографияһында 1955 йыл өсөн Сталин премияларын алыу тураһында әйтелә.

КПСС-тың XX съезынан һуң башланған Сталиндың шәхес культын бөтөрөү буйынса кампания барышында [[1956 йыл]]да Сталин премияһын алмаштырған [[Ленин премияһы]] булдырыла.

[[1966 йыл]]да булдырылған [[СССР Дәүләт премияһы]] Сталин премияһына тиңләштерелә. 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Сталин премияһы лауреаттары дипломдарын һәм билдәләрен СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты дипломдары һәм почёт билдәләренә алмаштыра ала.

2-се баҫма [[Ҙур совет энциклопедияһы|Ҙур совет энциклопедияһының]] 40-сы томында (1955 йылдың 20 июлендә нәшер итеүгә ҡултамға ҡуйылған) «Сталин премияһы» мәҡәләһе юҡ, ә алдараҡ сыҡҡан томдарҙа уға һылтанма бар.

Фәнни, белешмә әҙәбиәттә һәм дәреслектәрҙә [[Сталин премияһы]] исемен [[СССР Дәүләт премияһы]]на алмаштыралар, уның һәм уның лауреаттары тураһында мәғлүмәт әҙ генә һәм ситләтеп бирелә.

Бындай күренеш йыш ҡына хәҙерге баҫмаларҙа ла осрай.

== Лауреаттар ==

=== Фән өлкәһендәге лауреаттар (1941—1943) ===

=== Фән өлкәһендәге лауреаттар (1946—1952) ===

=== Ифрат ҙур кимәлдәге уйлап табыу һәм етештереү эше алымдарын камиллаштырыу өлкәһендәге лауреаттар ===

=== Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премия лауреаттары ===

== Ҡыҙыҡлы факт ==
Лауреаттар араһында һуңынан репрессияланған Н. Вознесенский, П. Я. Мешик, В. Л. Зускин һәм премия бирелгәнгә тиклем репрессияланған яҙыусы А. Рыбаков (Аронов), архиепископ Лука (Войно-Ясенецкий) һәм башҡалар була.

Сталин премияһы лауреаты исеменән мәхрүм ителгәндәр: Серго Берия&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22363 Лишение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022185810/http://istmat.info/node/22363 |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;, [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]], [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] һәм башҡа лауреаттар.

== Әҙәбиәттә ==
Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы менән Всеволод Кочетовтың «Журбины» повесы персонажы — модельщик Виктор Журбин «Жускив-1» станогын уйлап сығарған өсөн бүләкләнгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.librius.net/b/8462/read|title=Журбины (fb2) &amp;#124; librius.net|accessdate=2013-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[«Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн»  Халыҡ-ара Сталин премияһы]]
* [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]]
* [[Ленин премияһы]]
* [[Рәсәй Федерацияһы дәүләт премияһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* «Сталинские премии: две стороны одной медали»: Сб. документов и художественно-публицистических материалов / Сост. В. Ф. Свиньин, К. А. Осеев. — Новосибирск: Изд-во «Свиньин и сыновья», 2007. — 880 с. — [[:ru:Special:BookSources/9785985020502|ISBN 978-5-98502-050-2]].
* [https://web.archive.org/web/20121127205516/http://lit.1september.ru/2003/09/11.htm Сталинские премии]
* ''Янышев (Сарсембаев) А. С.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=26415587 Государственное премирование в отечественном публично-поощрительном механизме: возникновение, становление и развитие до 1991 года // Вестник Уральского финансово-юридического института. № 3(5). 2016]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.spsl.nsc.ru/win/spislaur.htm Список ученых СО АН, лауреатов Ленинской, Сталинской и Государственной премии]
* [https://web.archive.org/web/20140712212318/http://www.all-about-msu.ru/next.asp?m1=honored&amp;str=index-3.htm Преподаватели МГУ — лауреаты Сталинской и Государственной премий]
* ''Максакова О. С.'' [https://web.archive.org/web/20161115124735/http://samara.rgantd.ru/activity/articles/4909/ Из истории о дипломе, удостоверении и Почётном знаке лауреата Сталинской премии]
* ''[[:ru:Тихонов, Виталий Витальевич|Тихонов В. В.]]'' [http://gefter.ru/archive/20036 Сталинская премия как инструмент конструирования общей истории народов СССР]

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Иосиф Сталин]]
[[Категория:Алфавит буйынса наградалар]]
[[Категория:Сталин премияһы]]</text>
      <sha1>0b1g614oep81hnkmvfu4lz3nf5uqguw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Румер Юрий Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180125</id>
    <revision>
      <id>1307364</id>
      <parentid>1285461</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24955" sha1="02sf0qqcu1pollfu8t6sr3ppr6qjd57" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юрий Борисович Румер''' (тыуғанда атайының исеме — ''Борухович'';1901, Мәскәү — [[1985 йыл|1985]] Новосибирск) — совет физик-теоретигы, [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]], оптика һәм квант механикаһы буйынса белгес.

== Биографияһы ==
[[Файл:Yuri_Rumer_c1915.jpg|слева|мини|263x263пкс|Юрий Румер 1915—1917 йылдар тирәһе]]
[[Файл:Yuri_Rumer_1920s.jpg|справа|мини|287x287пкс|Юрий Румер 1920-се йылдарҙа]]
[[Файл:Yuri_Rumer_1938.jpg|справа|мини|210x210пкс|Архив-енәйәт эше № 23711-ҙән фото. Апрель 1938]]
Юрий Румер 1901 йылдың 28 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә беренсе гильдия сауҙагәре Борух Хаимович (Борис Ефимович) Румер (1858—1929)&lt;ref&gt;[https://www.iis.nsk.su/files/book/file/rumer.pdf Юрий Борисович Румер (открытый архив СО РАН)]&lt;/ref&gt; һәм Анна Юрьевна Сегалова&lt;ref&gt;[http://www.os.x-pdf.ru/20fizika/313667-21-otkritiy-arhiv-ran-yuriy-borisovich-rumer-fizika-vek-rossiyskaya.php Открытый архив Сибирского отделения РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510024934/http://www.os.x-pdf.ru/20fizika/313667-21-otkritiy-arhiv-ran-yuriy-borisovich-rumer-fizika-vek-rossiyskaya.php |date=2019-05-10 }}: В свидетельстве о рождении, выданном московским раввином [[Мазе, Яков Исаевич|Я. И. Мазе]] указываются родители: Борух Хаимович Румер и Анна Юрьевна Румер, в девичестве Сегалова.&lt;/ref&gt; ғаиләһендә тыуған. Уның ағалары — Румер Осип — билдәле тәржемәсе, шағир һәм полиглот, һәм Исидор Румер (1884—1935), филолог. Ике туған ағайы (әсәһе яғынан) — филолог Брик Осип Максимович. Атаһы 1910 йылда «Богатырь» акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелгән Мәскәү резина мануфактура ширҡәтенең идара ағзаһы һәм идарасы директоры була, ә 1920 йылдан яғыулыҡ тармаҡтары төҙөү буйынса Юғары коллегияның тәьмин итеү бүлеге мөдире вазифаһында, яғыулыҡтың Төп идаралығында һәм Халыҡ хужалығы Юғары Советының Үҙәк тәьминәте сауҙа идаралығында эшләй.

1918 йылда реаль мәктәпте тамамлағандан һуң Ю. Б. Румер [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]на уҡырға инә. 1924 йылда университетты тамамлай&lt;ref name=&quot;ИСАП&quot;&gt;[http://elib.biblioatom.ru/text/istoriya-sovetskogo-atomnogo-proekta_v1_1998/go,28/ Предыстория … в автобиографиях учёных // История советского атомного проекта. Вып. 1. — М.: Янус-К, 1998. — ISBN 5-8037-0006-1. — С. 28—31.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026103325/http://elib.biblioatom.ru/text/istoriya-sovetskogo-atomnogo-proekta_v1_1998/go,28/ |date=2021-10-26 }}&lt;/ref&gt;. 1927—1932 йылдарҙа Германияла [[Гёттинген университеты]]нда стажировкала була, унда Макс Борндың ассистенты булып эшләй, квант химияһы (күп атомлы молекулаларҙың химик бәйләнештәренең квант теорияһы) менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;''Евгений Беркович'' [https://www.nkj.ru/archive/articles/41525/ Наши в Европе. Советские физики и «революция вундеркиндов»] // [[Наука и жизнь]], 2021, № 6. — с. 52-70&lt;/ref&gt;. 1929 йылда ул [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]на арналған тәүге ғилми хеҙмәтен яҙа&lt;ref name=&quot;ИСАП&quot; /&gt;; 1932 йылда молекулаларҙың ҡануни структуралары буйынса фундаменталь асыш яһай.

1932 йылдың сентябрендә Мәскәүгә ҡайтҡас, Ю. Б. Румер [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның теоретик физика кафедраһы доценты була, ә 1933 йылдың ғинуарында профессор вазифаһын ала. Румерҙы Э. Шрёдингер һәм Л. И. Мандельштам тәҡдим итәләр; 1933 йылдың 5 авгусында Л. Мандельштам, И. Тамм һәм Б. Гессен шулай билдәләйҙәр:
{{Цитата башы}}
Уның сағыу талантының мөһим үҙенсәлеге булып фекер оригиналлеге һәм ҡыйыулығы тора. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы, яҡтылыҡтың квант теорияһы, квант электродинамикаһы өлкәһендә идеяһы буйынса бик ҡыҙыҡлы һәм үҙенсәлекле хеҙмәттәр авторы. Уның квант химияһы буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәре иң лайыҡлыһы булып тора. Ул эшләгән ысулдарҙы был өлкәлә эшләүсе барлыҡ тикшеренеүселәр ҙә киң ҡуллана…&lt;/blockquote&gt;

МДУ профессоры Ю. Б. Румер етәкселегендә башҡалар менән бер рәттән һуңыраҡ билдәле ғалимдар булып киткән М. В. Волькенштейн, И. В. Кузнецов, М. А. Ковнер үҙҙәренең диплом эштәрен башҡаралар. Тәүҙә квант химияһы өлкәһендә эшләүен дауам итә, 1935 йылдан радиоактивлыҡ һәм ядро физикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәргә күсә; 1935—1938 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Физика институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, Мәскәү университеты профессоры булып ҡала.

1938 йылдың апрелендә Мәскәүҙә Арбатта Ю. Б. Румер үҙенең тыуған көнөн билдәләр өсөн дуҫтары менән юлға сыҡҡанда «халыҡ дошманы Ландауҙың булышсыһы булараҡ» ҡулға алына. Уның менән бергә Л. Д. Ландау һәм М. А. Корец Сталинға ҡаршы листовка авторҙары булараҡ ҡулға алыналар. Омск ҡалаһы янындағы Куломзино биҫтәһендә урынлашҡан ЦКБ-29-ға эшкә ебәрелә; самолёттарҙа [[:ru:Флаттер (авиация)|флаттер]] һәм [[:ru:Эффект шимми|шимми]] менән бәйле иҫәпләүҙәр менән шөғөлләнә. 1946 йылда Таганрогҡа күсерелә, Р. Л. Бартини төркөмөндә эшләй, ул яңы транспорт самолетын эшләү проекты менән етәкселек иткән була. Төрмә срогын тулыһынса үтә&lt;ref&gt;[http://znaniya-sila.narod.ru/intoknow/itk000_18.htm Война. Шарага. Рассказы Румера], Я. Пархомовский.&lt;/ref&gt;.

Шул ваҡытта ғәмәлдә булған указға ярашлы, 58-се статья буйынса хөкөм ителгәндәр тағы ла биш йыл «хоҡуҡтан мәхрүм итеүгә» дусар ителәләр, Румер Енисейскигә һөргөнгә ебәрелә. 1948 йылдан 1950 йылға тиклем Ю. B. Румер Енисейск уҡытыусылар институтында (һуңыраҡ Лесосибир педагогия институты тип үҙгәртелә) физика-математика кафедраһы профессоры булып эшләй. 1950 йылда Новосибирск ҡалаһына күсеп килә, унда ике йыл дауамында осраҡлы аҡса эшләп осон осҡа ялғап йәшәй, сөнки һөргөндәге кеше булараҡ юғары уҡыу йорттарына һәм ғилми учреждениеларға эшкә алыуҙан баш тарталар. 1953 йылда һөргөн срогы тамамланғандан һуң СССР Фәндәр академияһының Көнбайыш Себер бүлексәһенә өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһына эшкә алына.

1954 йылдың аҙағында Ю. Б. Румер СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһынан уның эше 1954 йылдың 10 июлендә яңынан ҡаралыуы, СССР Юғары суды Хәрби коллегияһының 1940 йылдың 29 майындағы хөкөм ҡарары яңы асылған шарттар буйынса юҡҡа сығарылыуы һәм эш туҡтатылыуы тураһында таныҡлыҡ ала.

Новосибирск педагогия институтында уҡыта. 1953 йылдан 1957 йылға тиклем Ю. Б. Румер — Новосибирскиҙа СССР Фәндәр академияһының Көнбайыш Себер бүлексәһенең техник физика кафедраһы мөдире. 1957 йылда СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһенең радиофизика һәм электроника институты директоры итеп тәғәйенләнә, ул Новосибирскиҙа беренсе физика институты була. 1964 йылда институт ярымүткәргесле физика институты менән берләштерелә. Ю. B. Румер күпмелер ваҡыт Математика институтында, ә һуңынан СССР Фәндәр академияһының Ядро физикаһы институтында (1967 йылдан — сектор етәксеһе) эшләй.

Күп йылдар дауамында Ю. Б. Румер берҙәм ялан теорияһын төҙөүгә үҙ ҡарашын ентекләп эшләй. Һығымта яһап, бишоптика буйынса бер нисә эш әҙерләй, уларҙа электромагнит ҡыры, арауыҡ-ваҡыт үлсәмен бишкә тиклем киңәйтеп, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы схемаһына индерелә. 1949—1959 йылдарҙа Эксперименталь һәм Теоретик Физика журналында пятиоптика буйынса 10 хеҙмәт баҫтырып сығара, шулай уҡ алынған теоретик һөҙөмтәләрҙе дөйөмләштереүсе монография баҫтыра. Әммә был хеҙмәттәр физик берләшмәлә, шул иҫәптән Румерҙың яҡын дуҫы Л. Д. Ландауҙа ла ҡыҙыҡһыныу уятмай.

[[Новосибирск дәүләт университеты]]нда 20 йыл тиерлек педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1972 йылда хаҡлы ялға сыға.

1985 йылдың 1 февралендә вафат була, Новосибирскиҙа, Академҡаласыҡ янында Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

== Хәтер ==

=== Хәтирәләр ===
[[Файл:Cherbuzinskoye_cemetery3041.jpg|слева|мини|270x270пкс|Новосибирсктың Көньяҡ зыяратында Румер ҡәбере]]
&lt;blockquote&gt;
 … ↑ Академҡаласыҡтың Жемчужная урамында урынлашҡан иң ғәжәп ҡуртымға алыусы (бында мин субъектив булыуым ихтимал, әммә тағы ла сағыуыраҡ миҫал тапмайым) ‹ … физик-теоретик, профессор Юрий Борисович Румер. Ул йәшәгән осорҙа уның йортоноң подвалында теоретик физика лабораторияһы урынлашҡан була, ул махсус «уның өсөн» булдырыла, һәм иртә менән ул шунда өй кейемендә һәм тәпешкәләрҙә, ә ҡайһы саҡта ҡулына сүп-сар һауыты тотоп инә. Румер легендар шәхес була — Эйнштейндың үҙенең маҡтауына лайыҡ булған берҙән-бер ватан ғалимы, уны Көнбайыштың күп кенә эре ғалимдары шәхсән белә, Гёттингенда Макс Борн менән ике йыл ярым бергә эшләй, йәш сағында Маяковский менән аралаша һәм Лили Брик менән дуҫ була, ә Осип Брик уның ике туған ҡустыһы була, Л. Ландауҙың дуҫы була, уның менән бергә «Сағыштырмалыҡ теорияһы нимә ул?» тигән китап авторҙашы була һәм бер үҡ көндө уның менән бергә ҡулға алына, унда камерала бөтә беренсе төн буйы «математика тураһында һөйләшәләр», «шарашка»ла А. Н. Туполев һәм С. П. Королев менән бер камерала ултыралар, Р. Бартини менән бергә эшләйҙәр. «Бишенсе» һәм хатта «алтынсы» үлсәмле, ҙур аҡыллы һәм һөйкөмлө кеше. Иҫәпһеҙ-һанһыҙ телдәрҙе белә, «шарашка»ла үҙенең камералашы венгрға венгр телендә физика һәм математика буйынса университет курсын уҡый.

 «Известия»ның себер хәбәрсеһе Л. Синкарев, Академҡаласыҡта булып, былай тип яҙа: «Мин студенттар менән уратып алынған профессор Ю. Б.  Румерҙан ситкә тайпылам һәм алға үткәреп ебәрәм... &quot;Дима!  — Румерҙың аптыраған тауышын ишетәм. —  «Һеҙ  Аполлинерҙы тәржемәлә уҡыйһығыҙмы ни?!»
&lt;ref&gt;[http://academgorodock.livejournal.com/13723.html Главы истории Сибакадемстроя.]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== Мемориаль таҡтаташ ===
[[Новосибирск]] ҡалаһының Үҙәк районында Фрунзе урамындағы 1960 йылдан 1964 йылға тиклем ғалим эшләгән 13-сө ҡаты есем химияһы институты бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

== Хеҙмәттәре ==
* ''Румер Ю. Б., Фет А. И.'' Теория унитарной симметрии. — М.: Наука, 1970.
* ''Румер Ю. Б., Фет А. И.'' Теория групп и квантованные поля. — М.: Наука, 1977.
* ''Ландау Л. Д., Румер Ю. Б.'' Что такое теория относительности. 3-е, доп. — М.: Сов. Россия,1975.
* ''Румер Ю. Б., Фет А. И..'' Группа Spin(4) и таблица Менделеева ТМФ, 1971, 9:2. — С.203—210.
* ''Дмитриев В. Ф., Румер Ю. Б.'' Алгебра O(2,1) и атом водорода ТМФ, 1970, 5:2, С.276—280.
* ''Румер Ю. Б.'' Оптико-механическая аналогия // УМН, 8:6(58). — 1953. — С.55—69.
* ''Румер Ю. Б.'' Исследования по 5-оптике. — Гос. изд-во технико-теорет. лит-ры, 1956.
* ''Румер Ю. Б., Рывкин М. Ш.'' Термодинамика, статистическая физика и кинетика. — 2-е изд., испр. и доп. — Новосибирск: Изд-во Носиб. ун-та, 2000. — 608 с. — ISBN 5-7615-0383-2.
* Термодинамика плоской дипольной решётки. — УФН, 1954. — Т.53. — № 2. — С.245-284.
* Термодинамика плоской дипольной решётки Изинга-Онсагера (совместно с А.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Дыхне) — УФН, 1961, Т.75. — № 1. — С.101—115.
* Thermodynamik des ebenen Ising-Onsager-Dipolgitters (A.M.Dychne) — Fortschr.Phys., 1961. — Bd.9. — № 10. — S.509—525.
* Термодинамические средние для бесконечной плоской решётки Изинга. ЖЭТФ, 1964. — Т.47. — № 1. — С.278—293.
* Фазовые переходы второго рода у бозе-газа. — ДАН СССР, 1955. — Т.100. — № 5. — С.887—888.
* Отрицательные и предельные температуры. — ЖЭТФ, 1960, т.38, № 6, с.1899—1902.
* Совместно с В. Л. Покровским Замечания к теореме Паули о связи спина со статистикой. — ЖЭТФ, 1956. — Т.31. — № 2(8). — С.578—580.
* Quantenchemie mehratomiger Molekule. — Nachrichten von der Ges. der Wiss. Zu Gottingen. Math.-Phys. Klasse, 1930, № 3, s.277—284. (zusammen mit W.Heitler).
* Quantentheorie der chemischen Bindung fur mehratomige Molekule. — Z. Phys., 1931, Bd. 68, s.12—41 (zusammen mit W.Heitler).
* Eine fur die Valenztheorie geeignete Basis der binaren Vektorinvarianten. Nachrichten von der Ges. der Wiss. Zu Gottingen. Math.-Phys. Klasse, 1932, № 5, s.498—504. (zusammen mit E. Teller, H. Well).
* Zur Theorie der Shinvalenz. Nachrichten von der Ges. der Wiss. Zu Gottingen. Math.-Phys. Klasse, 1932, № 4, s.337—341.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nsu.ru/assoz/rumer/biog/works.htm#|title=Работы Ю. Б. Румера|accessdate=2010-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830164131/http://www.nsu.ru/assoz/rumer/biog/works.htm#|archivedate=2007-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830164131/http://www.nsu.ru/assoz/rumer/biog/works.htm |date=2007-08-30 }}&lt;/ref&gt;


== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''И. Ф. Гинзбург, М. Ю. Михайлов, В. Л. Покровский'' [http://ufn.ru/ru/articles/2001/10/n/ Юрий Борисович Румер (к 100-летию со дня рождения)], УФН. — октябрь 2001. — Т. 171. — № 10
* [http://www.prometeus.nsc.ru/acquisitions/13-12-10/cont01.ssi Юрий Борисович Румер: физика, XX век] / ред. А. Г. Марчук; авт.-сост. И. А. Крайнева и др. — Новосибирск: АРТА, 2013. — 591 с.
* ''Абрикосов А. А.'' Академик Л. Д. Ландау: Краткая биография и обзор научных работ. — М.: Наука, 1965.
* ''Кемоклидзе М. П.'' Квантовый возраст. — М: Наука, 1989.
* ''Конопельченко Б., Паташинский А., Рютова М.'' Квантовый возраст. [К восьмидесятилетию со дня рождения Ю. Б. Румера.] // За науку в Сибири. — 1981. — 23 апреля.
* ''Ливанова А. М.'', Л. Д. Ландау. — М.: Знание, 1978.
* ''Ливанова А. М.'' Физики о физиках. — М.: Молодая гвардия, 1968.
* Юрий Борисович Румер. К восьмидесятилетию со дня рождения. ''[[Барков Лев Митрофанович|Л. М. Барков]], В. Н. Байер, А. И. Вайнштейн, Я. С. Дербенёв, В. Г. Зелевинский, С. Г. Попов, Д. Д. Рютов, В. А. Сидоров, А. Н. Скринский, И. Б. Хриплович, Б. В. Чириков.'' // За науку в Сибири. — 1981. — 23 апреля.
* ''Пархомовский Я.'' «Война, шарага, рассказы Румера…» // Наука и жизнь. — 1991. — № 6.
* ''Рютова-Кемоклидзе М. П.'' «Приезжайте, Эйнштейн Вас примет…» // «Сибирские огни». — 1989. — № 1-2.
* ''Шмутцер Э.'' Теория относительности: Современное представление. Путь к единству физики. — М.: Мир, 1981.
* The Born-Einstein letters: Correspondence between Albert Einstein and Max and Hedwig Born from 1916 to 1955 with commentaries by Max Воrn.- L.: Mac-Millan, 1971.
* ''M. Ryutova-Kemoklidze'' The quantum generation.: Springer, 1995.
* People and things (Yurii Borisovich Rumer). — CERN courier. — 1981. — V. 21. — № 5. — P. 210.

== Һылтанмалар ==
* ''М. А. Ковнер'' [http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/viet/1997/4/108-114.pdf Хәтирәләр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241114013633/https://ihst.ru/projects/sohist/papers/viet/1997/4/108-114.pdf |date=2024-11-14 }} [http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/viet/1997/4/108-114.pdf Минең уҡытыусы репрессиялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241114013633/https://ihst.ru/projects/sohist/papers/viet/1997/4/108-114.pdf |date=2024-11-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20101104024603/http://www.nsu.ru/assoz/rumer/biog/main.htm Ю. Биография Б Был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең Румера]
* [http://prometeus.nsc.ru/science/schools/rumer/ Ю. Б Румер проект «ннц академияһы өфө фәнни мәктәптәре менән» Бүлексәһе МЕНӘН ӨФӨ ГПНТБ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=OM44gjpXnEU Ю. Б Румер проект «Ғилми Эврик кафе»]
* [http://www.prometeus.nsc.ru/science/schools/rumer/biblio/page3.ssi Профессор ю. б библиографик хеҙмәттәр өсөн румера йыл 1970—2010]
* [http://7iskusstv.com/2014/Nomer1/Krajneva1.php биографик очерк журнала «Ете сәнғәте тураһында» Ю. Б Румер]
* [http://bessmertnybarak.ru/Rumer_Yuriy_Borisovich/ Ю. Б Румер проектҡа «үлемһеҙ барак» бер енәйәт эше материалдары менән]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:СССР физиктары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Новосибирскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1985 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>02sf0qqcu1pollfu8t6sr3ppr6qjd57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүриәлә граждандар һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181794</id>
    <revision>
      <id>1307388</id>
      <parentid>1300547</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T00:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403385" sha1="sfx6hvjzjvgqvg596go8nbvqiehgrqv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сүриәлә граждандар һуғышы''' — 2011 йылдың яҙында [[Сүриә]] территорияһында локаль граждандар ҡаршы тороуы булараҡ башланған һәм Бәшәр Асад&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt; режимына ҡаршы ихтилалға әйләнгән күп яҡлы, күп кимәлле ҡораллы конфликт&lt;ref name=&quot;drought&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2015/03/03/science/earth/study-links-syria-conflict-to-drought-caused-by-climate-change.html Henry Fountain. Researchers Link Syrian Conflict to a Drought Made Worse by Climate Change // The New York Times, March 2, 2015]&lt;/ref&gt;. Ваҡыт үтеү менән, уға төбәктең төп дәүләттәре генә түгел, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар, хәрби-сәйәси төркөмдәр һәм донъя йөҙөндәге державалар йәлеп ителде.

Конфликттың төп ҡатнашыусылары — президент Башар Асад яғында сығыш яһаусы даими ҡораллы һәм хәрбиләштерелгән формированиелар (Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәре, Милли оборона көстәре һ.б.), «уртасыл» Сүриә оппозицияһының формированиелары (Ирекле Сүриә армияһы, ғәрәп сөнни ҡәбилә берләшмәләре), курд регионалсылары (төбәкселәре — халыҡ үҙоборона отрядтары, Сүриә демократик көстәре), һәм шулай уҡ үҙ ирке менән сит илдәрҙән килгән күп һанлы ислам һәм йыһат террорсы группировкалары (Ислам дәүләте — ИГ) ан-Нусра фронты — хәҙерге ваҡытта «Хайят Таһрир аш-Шәм» һ. б.) һәм башҡалар.

Бәхәс яҡтары башҡа дәүләттәрҙән хәрби ярҙам ала: Рәсәй һәм Иран хөкүмәт көстәренә ярҙам күрһәтә, ә Сүриә оппозицияһы көнбайыш державаларынан, Төркиәнән һәм Фарсы ҡултығы монархияларынан ярҙам ала. Хөкүмәт яғында шулай уҡ Иран тарафынан булдырылған, уҡытылған һәм ҡоралланған сит ил хәрби формированиелары сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2013/05/27/iraqis/ К защите режима Асада подключились иракские шииты]&lt;/ref&gt;. Конфликтҡа сит ил дәүләттәре һәм ойошмалары байтаҡ йәлеп ителеүе арҡаһында бер төркөм эксперттар уны төбәк державалары араһындағы һуғыш тип баһалай&lt;ref&gt;[http://www.washingtontimes.com/news/2014/feb/26/proxy-war-between-iran-saudi-arabia-playing-out-in/?page=all Proxy war between Iran, Saudi Arabia playing out in Syria]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salon.com/2013/09/06/these_6_players_made_syria_a_proxy_war_partner/ 6 major players who turned Syria into a proxy war nightmare]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/may/23/kofi-annan-syrians-regional-proxy-wars|title=Kofi Annan: Syrians pay with their lives while regional powers wage proxy wars|date=2014-05-23|accessdate=2014-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|title = War in Syria: The Proxy Element|date = 2013-07-11|publisher = Oxford Research Group|access-date = 2014-06-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161008173905/http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|archivedate = 2016-10-08}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың мартында «Ғәрәп яҙы» тулҡынында башланған хөкүмәткә ҡаршы сығыштар Сүриәнең төрлө ҡалаларында күләмле сыуалыштарға килтерҙе, шул уҡ йылдың йәйендә үк киң күләмле ҡораллы конфликтҡа әйләнде. Оппозицияның төп талаптары 1962 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрөүҙе һәм илдә демократик үҙгәртеп ҡороуҙар үткәреүҙе күҙ уңында тотҡан президент Башар Асадтың отставкаһын үҙ эсенә алды.

Тәүҙә хәрби хәрәкәттәр хөкүмәт армияһы менән «Ирекле Сүриә армияһы» (ССА) ойошмалары араһында алып барыла. Сүриә оппозицияһының төп ойошмаһы ул осорҙа хөкүмәткә ҡаршы фракциялар ингән Сүриә милли советы булған. Әммә һуңынан оппозиция сафтарында тарҡалыш була — Сүриә Курдистаны территорияһында үҙ власть органдарын (Юғары курд советы) ойошторған курд ойошмалары уның составынан тәүгеләрҙән булып сыға, ә 2013 йылда радикаль ислам төркөмдәре &quot;Ислам фронты&quot;н ойоштора.

Баш күтәреүселәр рәтендәге тарҡалыу арҡаһында автоматлаштырылған тәьминәт системаларының позициялары ярайһы уҡ түбәнәйә, һәм донъяуи оппозиция икенсе планға күсә. Хөкүмәт көстәренә ҡаршы тороуҙа ислам төркөмдәре төп роль уйнай башлай, улар араһында «Фронт ан-Нусра» (Әл-Ҡаиданың Сүриә бүлексәһе) һәм «Ислам дәүләте» (ИГ) террористик ойошмалары һуғышҡа һәләтлеләрҙән һанала.

Ислам дәүләтенең һөжүм итеүе һәм 2014 йылдың йәйендә Сүриә менән Ираҡтың ярайһы ҙур биләмәләрен террорсылар баҫып алыуы АҠШ-тың һәм уның союздаштарының Сүриәгә хәрби интервенцияһына килтерҙе. 2014 йылдың сентябренән алып улар Сүриәлә исламсыларҙың позицияларына авиаудар эшләне, шулай уҡ «уртасыл оппозиция» отрядтарын ҡораллындарҙы һәм өйрәтте. 2015 йылдың 30 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Һауа-йыһан көстәре Сүриәлә президент Башар Асад менән килешеү буйынса дәүләт ғәскәрҙәре тығыҙ координацияла хәрби операция башланы. 2015 йылдың октябрендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Сүриәләге халыҡ-ара коалиция ярҙамында «Ислам дәүләте» менән көрәшеү маҡсатында үҙәген үҙоборона ғәскәрҙәре тәшкил иткән Сүриә демократик көстәре хәрби альянсы ойошторола&lt;ref name=&quot;reuters_12_Oct_2015&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |title=«New Syrian rebel alliance formed, says weapons on the way» |access-date=2020-01-14 |archive-date=2015-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |date=2015-11-14 }}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылға конфликт барышында 220 меңгә яҡын кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;. Һуғыш Европа миграция көрсөгөнөң төп сәбәптәренең береһе була, һөҙөмтәлә Сүриә ҡасаҡтары күпләп һәләк була. Бәхәс ҡаты хәрби хәрәкәттәр, торама пункттарҙы тәртипһеҙ утҡа тотоу, күмәк кеше үлтереү һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы бик күп хәрби енәйәттәр менән характерлана. Ил иҡтисадына һәм инфраструктураһына ғәйәт ҙур зыян килтерелә.

2016 йылдың төп ваҡиғаһы — Алеппо өсөн алышта хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уларҙың союздаштарының уңыштары. Сүриәнең төньяғында дүрт йыл буйына был стратегик ҡаланың көнсығыш яртыһын контролдә тотҡан оппозицион отрядтар ҡыйратылды. Оппозиция тарафынан контролдә тотолған башҡа Сүриә ҡалаларынан (иң элек Хомс һәм Хама) айырмалы рәүештә, уларҙы ҡамауҙар оҙаҡ айҙарға һуҙылды һәм хөкүмәт көстәре маҡсаттарына тик хәлдән тайҙырыу тактикаһы (аҙыҡ-түлек, өҫтәмә һәм боеприпастарҙан мәхрүм ителгән оппозиция отрядтары ҡаланан китергә ризалашты) буйынса ғына өлгәште. Алепполағы алыштарҙың башланыуы Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең оппозиция көстәре менән ҡаршы тороуындағы хәлде ҡыйыу рәүештә үҙгәртә&lt;ref name=&quot;год2016&quot; /&gt;.

Хөкүмәт армияһының уңыштарынан тыш, 2016 йыл тағы ике принципиаль үҙгәреш килтерҙе. Беренсенән, Сүриәләге низағҡа яңы ҡатнашыусы килеп ҡыҫылды — Төркиә Сүриәнең төньяғына ғәскәрҙәр индерҙе. Операцияның рәсми маҡсаты «Ислам дәүләте» террорсыларына ҡаршы көрәш тип иғлан ителһә лә, ысынында иһә Анкараның төп дошманы 2016 йылдың мартында Төркиә сиге буйында үҙҙәренең автономияһын иғлан иткән Сүриә курдтары ине&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.interfax.ru/world/596212
 |title       = СМИ сообщили об отходе военных РФ из района предполагаемой операции Турции в Сирии
 |publisher   = [[Интерфакс]]
 |date        = 2017-01-19
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.
Икенсенән, 2016 йылдың майында Пальмираның хөкүмәт ғәскәрҙәренең Пальмираны азат итеүе төп символға әүерелеп, «Ислам дәүләтенең» позицияларын ярайһы уҡ ҡаҡшатҡан. Күрше Ираҡта 2016 йылда «Ислам дәүләте» ғәйәт ҙур биләмәләр юғалтты: хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Эль-Фаллуджды һәм Рамадиҙы ИГ-нан азат итте. Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Халыҡ-ара коалиция йыл аҙағына тиклем Ираҡтың «хәлифәт баш ҡалаһы» — Мосулға һөжүмен тамамлай алманы. АҠШ ярҙам иткән &quot;Сүриә демократик көстәре&quot;нең Сүриәнең «хәлифәт баш ҡалаһы» — Раккаға һөжүме кәмене. Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауҙа мауығыуынан файҙаланып, декабрь башында Ислам дәүләте формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала алды&lt;ref name=&quot;пальм&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Георгий Степанов, Максим Юсин, Сергей Строкань
 |url         = https://www.kommersant.ru/doc/3168768
 |title       = Халифат зашел с тыла
 |publisher   = «Коммерсантъ»
 |date        = 2016-12-11
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;. Әммә был «Ислам дәүләтенең» ваҡытлыса, локаль уңышы ғына булды&lt;ref name=&quot;год2016&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Максим Юсин, Георгий Степанов 
 |url         = https://www.kommersant.ru/doc/3184804
 |title       = Границы ИГ стали короче
 |publisher   = Газета «Коммерсантъ», №244
 |date        = 2016-12-30
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йыл Сүриәләге хәлгә киҫкен үҙгәрештәр алып килде. 2015 йылда Сүриәлә, шулай уҡ Ираҡта ҙур биләмәләрҙе контролдә тотҡан «Ислам дәүләте» төркөмөн тар-мар итеү йылдың төп йомғағы булды. Ислам дәүләтен тар-мар итеү Рәсәйгә 2017 йылдың аҙағында Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең операцияһын туҡтатыу тураһында иғлан итергә мөмкинлек бирҙе. Ә хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлау тыныслыҡҡа килтермәгән — Сүриә оппозицияһы һәм уға булышлыҡ итеүсе тышҡы көстәр, әгәр власть башында Бәшәр Асад ҡалһа, һуғыштан һуңғы аяҡҡа баҫыуҙа ҡатнашырға йыйынмауы тураһында белдереүен дауам итте&lt;ref name=&quot;kommersant.ru1&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями» // «Коммерсантъ», 29.12.2017]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың уртаһына ҡарата, Ислам дәүләте университеты боевиктары Сүриәнең көньяғында Даръа провинцияһындағы ҙур булмаған биләмәләрҙе, шулай уҡ Әл-Букамаль һәм Дейр-эз-Зор ҡалалары араһында Евфраттың көнсығыш ярындағы бер нисә тораҡ пунктты контролдә тотҡан. ИГ Хомс һәм Дейр-эз-Зор провинциялары тоташҡан ерҙә, Хомс һәм Эс-Сувейда провинциялары сигендә, Сүриә сүлендәге ике анклавта ла һаҡланған&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/26/07/2018/5b598c759a7947312c10a2c2 Теракт-напоминание: что атака в Сирии говорит о состоянии ИГ // РБК, 26.07.2018]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың башында Төркиәнең Юғары көстәре Төркиә биләмәһендә әҙерләнгән Сүриә милли армияһы отрядтары менән берлектә «Операция „Оливковая ветвь“» «Зәйтүн ботағы» хәрби операцияһын уҙғарҙы, һөҙөмтәлә март уртаһына Африка ҡалаһы һәм эргә-тирәләге район уларҙың контроленә күсте. Йыл дауамында Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре, хөкүмәт берләшмәләре һәм союздаштар Сүриәнең үҙәгендәге, көньяғындағы һәм көньяҡ-көнбайышындағы ҙур биләмәләр өҫтөнән контролде тергеҙҙе, ҡораллы оппозицияның бик күп анклавтарын бөтөрҙө. 2017 йылда Рәсәй, Төркиә һәм Иран аралашсылығы һөҙөмтәһендә ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының берәүһе, Идлиб провинцияһын һәм Хама провинцияһының төньяҡ райондарын үҙ эсенә алған биләмә, генә 2018 йылдың аҙағына Сүриә биләмәһендә ҡалды. Был зона Төркиә Ҡораллы Көстәренең контроль-күҙәтеү постары һәм бер-береһе менән көнәркәш булған төркөмдәр («Хайят Таһрир әш-Шам» (ХТШ), «Джебхат Таһрир Сүриә» һ.б.) тарафынан контролдә тотола.

Этник яҡтан Алеппо провинцияһының төньяҡ өлөшөндә курд райондарын курд формированиеларына ҡаршы бер нисә хәрби операция һөҙөмтәһендә Төркиә тарафынан финанс ярҙамы күрһәтелгән һәм ҡоралландырылған Төркиә армияһы подразделениелары һәм Сүриә милли армияһы отрядтары баҫып ала.

АҠШ тарафынан ойошторолған һәм финансланған Сүриәнең төньяҡ провинцияларының курд райондары (төньяҡ-Көнсығыш Сүриәнең үҙ иғлан ителгән Сүриә Курдистаны Автономиялы хакимиәте) «Сүриә демократик көстәре» контролендә булды. Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә автономиялы хакимиәте шулай уҡ ғәрәп-сөнни ҡәбиләләре һәм ҡыйратылып бөтмәгән ИГ ғәскәре ярсыҡтары һаҡланған Дейр-эз-Зор провинцияһының бер өлөшөн һәм Эр-Ракка провинцияһының Евфрат аръяғы тип йөрөтөлгән көньяҡ өлөшөндәге объекттарҙы контролдә тотто&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/opinions/politics/03/04/2018/5ac377619a79471670e7b823 Константин Труевцев. Сирийская тройка: как Россия балансирует между Турцией и Ираном // РБК, 03.04.2018]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың октябрендә, Төркиә армияһының Сүриәнең төньяғына сираттағы баҫып инеүе һөҙөмтәһендә, Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә Автономиялы хакимиәте менән килешеү буйынса, курдалар күҙәтеүендәге биләмәгә Сүриә-Төркиә сигенә сыҡҡан Сүриә хөкүмәт ғәскәрҙәре индерелде. Үҙ-үҙеңде яҡлаусы курд отрядтары сиктән 30 километр алыҫлыҡтағы зонанан сығарыла. Был зонала хәүефһеҙлекте Төркиә армияһы менән берлектә зонала патруллек иткән Рәсәй хәрби полицияһы тәьмин итә.

ИГ көстәренең ҡалдыҡтары һуңғы ваҡытта асыҡ ҡораллы бәрелештәрҙән ҡасып, партизандар һуғышы ысулына иҫәп тота. Баш күтәреүселәр һуғышын алып барыу өсөн иң уңайлы урын (бәлки, ИГ-ны тергеҙергә маташыу) Сүриә-Ираҡ сигенең ике яғына ла яҡын райондар булыр, тип уйлай эксперттар&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;.

2020 йылдың 31 мартына ҡарата Сүриә ҡораллы көстәре — ил биләмәһендә 63,57 %, СДС — 25,57 %, баш күтәреүселәр төркөмдәре (шул иҫәптән ХТШ) Төркиәлә — 9,72 %; ИГ — 1,14 %.

2011 йылдан халыҡ-ара берләшмә Сүриәлә сәйәси көйләүгә ирешергә маташты. Сүриә властары һәм оппозицияның төрлө вәкилдәре араһында һөйләшеүҙәр ҡатнашыусылар составы менән айырылып торған төрлө форматтарҙа үтте. Америка Ҡушма Штаттары Женева процесының өҫтөнлөгөн талап итә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй, Төркиә һәм Иран Астанала һөйләшеүҙәр алып барыу процесын хуплай&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/21/08/2018/5b7be5b99a79472b39cd284f В ООН опровергли слова Лаврова о «секретной директиве» по Сирии // РБК, 21.08.2018]&lt;/ref&gt;. &lt;!-- Начало работы конституционного комитета --&gt;

Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙы һәм 3 398 852 бала була. Күпселек ҡасаҡтар Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (яҡынса 952 мең), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (яҡынса 252 мең) дәүләттәрендә урынлашҡан. 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән бик аҙыраҡ зыян күргән 412 ауылда яҡынса 1,5 миллион урынлыҡ ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews Информационный бюллетень Центра по примирению враждующих сторон и контролю за перемещением беженцев (26 декабря 2018 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423180710/http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews |date=2021-04-23 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70 % емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/07/2018/5b51fbb69a79470f0f21c0cb Минобороны раскрыло содержание разговора Путина с Трампом о Сирии // РБК, 20.07.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/08/2018/5b7aa2849a7947dc5f4395b8 Власть инвестиций: почему Россия добивается возвращения беженцев в Сирию // РБК, 20.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара ойошмалар ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан бар яҡтарҙы ла, шул иҫәптән Сүриә хөкүмәте, ИГИЛ, оппозиция баш күтәреүселәр төркөмдәрен, Рәсәйҙе&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|title=Russia accused of war crimes in Syria at UN security council session|newspaper=The Guardian|access-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401192517/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Төркиәне&lt;ref name=amnesty1&gt;{{cite web |title=Damning evidence of war crimes by Turkish forces and allies in Syria |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/syria-damning-evidence-of-war-crimes-and-other-violations-by-turkish-forces-and-their-allies/ |website=Amnesty International |date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt; һәм АҠШ етәкләгән коалицияны кеше хоҡуҡтарын етди боҙған һәм&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |title=US-led strikes on Raqqa may amount to war crimes, Amnesty says |first1=Angela |last1=Dewan |first2=Hillary |last2=McGann |date=5 June 2018 |publisher=CNN |access-date=5 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605205903/https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |archive-date=5 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;күп кеше үлтергән өсөн ғәйепләй&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |title=As Atrocities Mount in Syria, Justice Seems Out of Reach |first1=Anne Barnard, Ben |last1=Hubbard |first2=Ian |last2=Fisher |date=15 April 2017 |work=The New York Times |access-date=18 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517192038/https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |archive-date=17 May 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Конфликттың тәүшарты ==
Илдәге оҙаҡҡа һуҙылған һәм ҡан ҡойошло граждандар һуғышына сәйәси, иҡтисади, социаль, дини һәм башҡа факторҙарҙың тап килеүе булышлыҡ итә. 1963 йылдан алып 2011 йылға тиклем илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән, һәм биш кешенән торған йәмәғәт йыйылыштары тыйылған. Хәүефһеҙлек көстәре тотҡарлау һәм ҡулға алыу буйынса киң вәкәләттәргә эйә булған. 2000 йылғы Дамаск яҙынан һуң демократик үҙгәрештәр көтөлөүенә ҡарамаҫтан, Бәшәр әл-Асад, киң хәбәр ителеүенсә, бер ниндәй яҡшыртылыуҙарҙы ла тормошҡа ашыра алмай. 2011 йылғы ихтилал башланыр алдынан баҫылып сыҡҡан Хьюман Райтс Вотчтың отчётында билдәләнеүенсә, ул власҡа килгән мәлдән алып кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлде ярайһы уҡ яҡшырта алмаған. Социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек Хафез әл-Асад үҙ ғүмеренең һуңғы йылдарында ирекле баҙар сәйәсәтен башлағандан һуң ярайһы уҡ арта һәм Бәшәр әл-Асад власҡа килгәндән һуң көсәйә. Хеҙмәт күрһәтеү секторына баҫым яһау тормошҡа ашырылған сәйәсәт ил халҡының әҙселегенә, нигеҙҙә хөкүмәт менән бәйләнеше булған кешеләргә һәм Дамаск һәм Алеппо сөнни сауҙагәрҙәре синыфы ағзаларына ғына файҙа килтерҙе. 2010 йылда Сүриәнең эске тулайым продукты Сахаранан көньяҡҡараҡ урынлашҡан Африка илдәре менән генә (Нигерия һәм унан түбәнерәк) сағыштырырлыҡ, һәм йыллыҡ үҫеш темпы 3,39 % Ливан кеүек башҡа үҫешеүсе күршеләренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк — йән башына ни бары 2834 доллар тәшкил итте. Шулай уҡ илдә бигерәк тә йәштәр араһында эшһеҙлектең юғары кимәле күҙәтелде. Һуғыш башында хөкүмәт менән ризаһыҙлыҡ Сүриәнең Дараа һәм Хомс кеүек ярлы ҡалалар, шулай уҡ ярлыраҡ райондарында, башлыса консерватив сөнниҙәр араһында, бик көслө була.

2006/2007 йылдарҙа Сүриәнең ауыл хужалығы, артабан өс йыл дауамында һаҡланған, иҫ киткес ҡоролоҡҡа дусар булды{{ref+|В некоторых источниках говорится, что засуха сохранялась до 2011 года|group=&quot;К&quot;}}, уның йоғонтоһо Сүриә властарының ауыл хужалығы производствоһы үҫешен стимуллаштырыу буйынса күп йыллыҡ сәйәсәтен көсәйтте, был һыу ресурстарының кәмеүенә һәм ерҙәрҙең бушауына килтерҙе. Тәүге йылда уҡ ҡоролоҡтан төньяҡ-көнсығыш төбәктәрҙәге, бөтә илде иген менән тәьмин итеүсе, Сүриә ауыл хужалығы производствоһының өстән ике өлөшөн тәьмин иткән ауыл хужалығы предприятиелары бөлгөнлөккә төштө. Сүриәнең ауыл хужалығының эске тулайым продукцияһы 25%-тан (2003) 17 %-ҡа тиклем (2008) кәмене. 2008 йылда хөкүмәткә 1990 йылдар уртаһынан алып тәүге тапҡыр сит илдәрҙән бойҙайҙы күпләп һатып алырға тура килде. Бер йылда бойҙайға, дөгөгә һәм мал аҙығына хаҡтар ике тапҡырҙан ашыуға артҡан. Ваҡ һәм урта хәлле игенселәрҙең, малсыларҙың етештереү күләме нулгә тиклем кәмегән. 2010 йылдың февраленә ҡоролоҡ һәм мал аҙығына хаҡтарҙың артыуы менән бәйле, бөтә малдар тиерлек юҡҡа сығарылды&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;.

2000 йылда атаһын президент вазифаһында алмаштырған Бәшәр Асад иҡтисадты либералләштереү буйынса башҡа саралар иҫәбендә фермерҙарға яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек һатып алыуға субсидияларҙы ҡыҫҡартты. Көндәр ҡоро тороуға ҡарамаҫтан, ҡарар кире ҡағылмағанлыҡтан, был ауыл хужалығындағы хәлде тағы ла киҫкенләштерҙе&lt;ref name=&quot;drought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pnas&quot;&gt;[http://www.pnas.org/content/112/11/3241 Colin P. Kelley, Shahrzad Mohtadi, Mark A. Cane, Richard Seager, Yochanan Kushnir. Climate change in the Fertile Crescent and implications of the recent Syrian drought // Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, vol. 112 no. 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830231854/http://www.pnas.org/content/112/11/3241 |date=2018-08-30 }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда әле Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярымай халыҡара хәрәкәте, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә 800 мең самаһы кеше йәшәүен тәьмин итерлек аҡсаһын (средство) юғалтҡан, ә 2010 йылда, БМО баһалауы буйынса, миллионға яҡын кеше аслыҡ сигенә еткән, тип хәбәр иткәйне&lt;ref name=&quot;finam&quot;/&gt;.

Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаты ҡоролоҡҡа ҡаршы тора алмаған ауыл райондарынан күмәк халыҡ Дамаск, Алеппо, Дейр-эз-Зор һәм башҡа ҡалаларға ағылды&lt;ref name=&quot;finam&quot;&gt;[https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 Сирию истощает не только война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414163950/https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 |date=2021-04-14 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙҙәренең йәшәү урындарын ҡоролоҡ арҡаһында ҡалдырып китергә мәжбүр булған Сүриә халҡының иҫәбе 1,5 миллион менән баһалана. Уларҙың күпселеге демографик үҫеш (∼2,5 %) һәм Ираҡ ҡасаҡтарының ағылыуы (2003—2007 йылдар осоронда 1,2-1,5 миллион) менән бәйле көсөргәнешлек кисергән ҡала ситтәренә күсенде. 2010 йылға ил эсендә күскән кешеләр һәм Ираҡ ҡасаҡтары Сүриә ҡала халҡының 20 % самаһын тәшкил итә. Әгәр 2002 йылда Сүриәлә ҡала халҡы 8,9 миллион тәшкил итһә, 2010 йыл аҙағына ул 13,8 миллионға тиклем, йәғни бер ярым тапҡырҙан ашыуға артҡан&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;. Башҡа сығанаҡтар аңлатыуынса, ҡала халҡы иҫәбенең артыуы ниндәйҙер кимәлдә Сүриә эсендә тоҡанған низағҡа булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;finam&quot;/&gt;.

Сүриә ҡалаларында законһыҙ биләмәләр, өйкөм, инфраструктураһы үҫешмәгән, эшһеҙлек һәм енәйәтселектең юғары кимәле менән, властар тарафынан яҙмыш ҡосағына ташланған халыҡ протест кәйефен тыуҙырған ояға әүерелде. Шулай итеп, оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында башланған эске миграция халыҡ ризаһыҙлығының артыуына булышлыҡ иткән тағы бер нисә фактор — эшһеҙлек, коррупция һәм социаль тигеҙһеҙлек, уйланылмаған иҡтисади сәйәсәт һәм булған ресурстарҙы ҡулланыу эҙемтәләре менән бергә, шулай уҡ Асадтың ғәҙәттән тыш хәлдәргә аҡрын һәм һөҙөмтәһеҙ реакцияһы йоғонтоһон тағы ла көсәйтте&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;.

Байтаҡ сығанаҡтарҙа әйтелеүенсә, «ғәрәп яҙының» (Мысырҙа һәм Туниста идара итеү режимдарының ҡолатылыуы) сәйәси партияларҙың тотороҡһоҙлоғо үҙенең революцион йоғонтоһо арҡаһында халыҡтың ризаһыҙлығы һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы проблемалар власть һәм хәрби структураларҙа, 1963 йылдан һаҡланып ҡалған ғәҙәттән тыш хәл режимы, репрессиялар һәм махсус хеҙмәттәрҙең көсһөҙлөгө, һүҙ иреклегенең һәм башҡа шәхси азатлыҡтарҙың булмауы, барса тулы властың ил президенты һәм Ғәрәп социалистик яңырыу партияһының (БААС) юғары етәкселеге ҡулында тупланыуы, иҡтисади һәм сәйәси коррупция, дини ҡаршылыҡтар, курд проблемаһы һәм башҡалар халыҡтың ризаһыҙлығы (халыҡтың 12 % тирәһе) һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы кеүек проблемалар тыуҙырҙы&lt;ref name=&quot;Top10&quot;&gt;{{cite web|url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|title=Top ten reasons for the uprising in Syria|author=Primoz Manfreda|date=|work=|publisher=middleeast.about.com|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HSKlFFsg?url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|archivedate=2013-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Демченко&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.perspektivy.info/oykumena/vostok/sirija_dva_goda_v_tupike_2013-06-03.htm|title=Сирия: два года в тупике|author=Александр Демченко|date=2013-06-03|work=|publisher=perspektivy.info|accessdate=2013-06-17|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot;&gt;''Мовсесян В. А.'' Предпосылки конфликта в Сирии в 2011 г. // Регион и мир, 2017, # 1.&lt;/ref&gt;. 2000 йылда власҡа килгәс, Бәшәр Асад либераль реформалар башлай. Илдә асыҡ ижтимағи-сәйәси дискуссиялар (форумдар) башланды, уларҙа Сүриә интеллигенцияһының йөҙҙәрсә вәкиле ҡатнашты, күләмле сәйәси амнистия иғлан ителде, «Мосолман туғандар» йәнләнде. Уларҙың эшмәкәрлеге 1982 йылдан алып тыйылды (Сүриә етәкселеге «Мосолман ҡәрҙәштәре» вәкилдәре һәм башҡа оппозиция сигендәге төркөмдәр менән бәйләнештәр булдырҙы). Әммә «Дамаск (Сүриә) яҙы» тип аталған осор тиҙ тамамланды, быға Сүриә етәкселегенең күпселек ағзаларының Бәшәр Асад уларҙы атаһынан, Хафез Асадтан, «мираҫлаштырып алған» позицияһы булышлыҡ итте. Бойондороҡһоҙ киң мәғлүмәт сараларында президент Хафез Асад идара иткән осорҙо ҡаты тәнҡитләй башлағас, Бәшәр Асад Сүриәнең эҙмә-эҙлекле демократлаштырыу һәм реформалар юлы буйлап барасағын, әммә күмәк халыҡ фекерен белдермәгән айырым кешеләрҙең талаптарын үтәмәйәсәген белдерҙе&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Шуның менән бергә Сүриәләге социаль-иҡтисади хәл Мысыр һәм Тунис менән сағыштырғанда яҡшы яҡҡа айырылып торҙо. 2010 йылға Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Сүриәлә йән башына эске тулайым продукт 4800 доллар тәшкил итте, эске тулайым продукт үҫеше — 2,3 %, эшһеҙлек кимәле — өлкәндәр араһында 20 % (йәғни Испаниялағы кеүек үк) һәм йәштәр араһында 30 % (Туниста йәштәрҙең 50 % эшһеҙ ине). Сүриә йәмғиәтенә юғары белем кимәле (15 йәштән өлкән грамоталы кешеләрҙең өлөшө ир-егеттәрҙә 86 % һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 73,6 % етә) хас, ғүмер оҙонлоғо 70 йәшкә етә&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot; /&gt;.

Бер нисә сығанаҡта граждандар һуғышының тышҡы факторҙары сифатында Европа баҙарын тәьмин итеү өсөн Сүриә биләмәһе аша үткәргес торба һалыу мөмкинлеге өсөн тәбиғи газ менән тәьмин итеүселәр араһында көрәште атайҙар. Төп ҡыҙыҡһыныусан яҡ булып Катар тора, ул ошо төбәк аша газ экспортын яйға һалырға тырыша. Конфликтта үҙҙәренең газын тотороҡло экспортлау менән ҡыҙыҡһынған Иран, Европа һатыу баҙарының өлөшөн һаҡлап ҡалырға теләүсе Рәсәй һәм, дөйөм алғанда, Европаға оҙатыуҙарҙы диверсификациялауҙы хуплаусы, сит ил компаниялары ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.armedforcesjournal.com/pipeline-politics-in-syria/|title=Armed Forces Journal – Pipeline politics in Syria|publisher=www.armedforcesjournal.com|accessdate=2016-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|title=Трубопроводные интриги вокруг Сирии|author=Dmitriy|publisher=geo-politica.info|accessdate=2016-02-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|archivedate=2016-03-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

The Wall Street Journal журналы корреспонденттары Нур Малас һәм Кэрол Ли тикшеренеүҙәре — Америка Ҡушма Штаттары президенты Барак Обама хакимиәте Сүриә власы вәкилдәре араһында хәрби түңкәрелеш яһарға һәм президент Бәшәрҙе ил етәкселегенән ситләтеүгә булышлыҡ итергә әҙер кешеләрҙе эҙләү маҡсатында йәшерен консультациялар улар араһында тикшереү алып барған хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Фәҡәт 2012 йылдың йәйенә, Америка хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған стратегияһы тормошҡа ашмағас ҡына, Америка Ҡушма Штаттары баш күтәреүселәргә ярҙамға күсә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Пильщиков, Иван
 |url         = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2553496
 |title       = WSJ: США безуспешно пытались осуществить в Сирии военный переворот
 |publisher   = [[ТАСС]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.kommersant.ru/doc/2884283
 |title       = WSJ: США годами пытались осуществить в Сирии военный переворот
 |publisher   = [[Коммерсантъ]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://txt.newsru.co.il/press/24dec2015/syria_wsj_101.html
 |title       = Wall Street Journal: США поддерживают тайные контакты с режимом Асада, который пытались свергнуть
 |publisher   = [[NEWSru.co.il]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихи сығанаҡтар ==
{{Сражения и операции Гражданской войны в Сирии}}
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии}}

=== Граждандар протесының башы ===
{{См. также|Гражданские протесты в Сирии (2011)|Осада Хомса}}
Сүриәлә 2011 йылдың март уртаһында ойошторолған тәүге күмәк протест акциялары тәүҙә киңерәк төбәк хәрәкәте — &quot;ғәрәп яҙы&quot;ның бер өлөшө генә ине. Ул ваҡытҡа оҡшаш сығыштар [[Бахрейн]]да, [[Мысыр]]ҙа, [[Йемен]]дә, [[Ливия]]ла һәм [[Тунис]]та үткән&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/demonstrations_erupt_across_syria_as_unrest_sweeps_on_1_1532879|work=The Scotsman|date=2011-03-18|accessdate=2011-11-12|title=Demonstrations erupt across Syria as unrest sweeps on}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2689101&amp;tid=95994 Сирия: все началось с растоптанного платка старейшины] // [[Вести.ру]], 20 ноября 2015&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштар башланырҙан бер ай элек Facebook селтәрендә &quot;Асыу көнө&quot;нә — Дамаскиҙа һәм Алеппола ил президенты Бәшәр Асадҡа ҡаршы күмәк демонстрациялар ойошторорға саҡырыусы «Сүриә революцияһы-2011» тигән яңы төркөм барлыҡҡа килде. 15 мартта бер нисә йөҙ кеше социаль селтәрҙәргә шылтыратып, Дамаскиҙағы урамдарға сыҡты. Һынау тотоусылар 1963 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыуҙы, шәхси, сәйәси һәм иҡтисади азатлыҡты тергеҙеүҙе, коррупцияны бөтөрөүҙе талап итте&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. Икенсе көндө тағы бер демонстрация үтте, унда ҡатнашыусылар сәйәси тотҡондарҙы азат итеүҙе талап итте&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html В Сирии прошли антиправительственные демонстрации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053522/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 15 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated9&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html Полиция в Сирии применила дубинки против демонстрантов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053619/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 16 марта 2011&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|left|300px|Сүриә халҡының этноконфессиональ составы]]
Өс көндән Даръала (Иордания сигендәге ҡала) ихтилал башлана. Полиция башбаштаҡлығына ҡаршы протест акцияһы бәрелешеү һәм ҡан ҡойоу менән тамамланды — өс кеше урында һәләк булды һәм тағы берәүһе йәрәхәттәрҙән вафат булды. Мәрхүмдәрҙе ерләү яңы тәртипһеҙлектәргә килтерҙе. Артабанғы көндәрҙә дәғүәселәр идара итеүсе Баас партияһы офисын, Суд һарайын, полиция участкаларын яндырҙы, Хафез Асад һәйкәлен мәсхәрәләгән&lt;ref name=&quot;Демченко&quot; /&gt;. Баш ҡаланың бер өлөшө протест белдереүселәр контроленә күсте, ә унда урынлашҡан мәсет ялан госпитале итеп үҙгәртелде. Унда йәрәхәтләнеүселәр һәм күҙ йәше ағыусы газ ҡулланыу һөҙөмтәһендә зыян күргән демонстранттар килтерелде&lt;ref&gt;[http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ В сирийском городе Даръа третьи сутки продолжаются народные волнения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305212030/http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Урындағы мәсет имамы тирәләй төркөмләшкән, Сүриәлә тыйылған «Мосолман туғандар» ойошмаһы ағзалары властарға ҡаршы көрәште ойоштороуҙы үҙ өҫтөнә алған.

Сәйәси мобилизация ҡоралдарының береһе — ҡала мигранттарының йәштәр мөхитендә үҙен күрһәткән — иҡтисади яҡтан юлға һалынмаған, маргиналь иҡтисади һәм сәйәси хәлдәре менән ҡәнәғәт булмаған һәм был йәһәттән идара итеү режимын ғәйепләгән ғәрәп ҡәбиләләренән сыҡҡан йәш быуын факторы. Тоҡом үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хәмә, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған

Быуын үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хама, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Оппозиция сығыштары Сүриәнең башҡа ҡалаларында ла үтте. Туниста һәм Мысырҙа уңышлы революциялар менән илһамланған оппозицияның һынауҙары полиция менән бәрелешкән&lt;ref name=autogenerated14&gt;[http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ В Сирии 20 человек погибли в столкновениях демонстрантов с силами правопорядка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531222917/http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ |date=2011-05-31 }} / euronews&lt;/ref&gt;, вандализм акттары, ут төртөү менән оҙатылған&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html Демонстранты в сирийском Туфасе подожгли здание горкома правящей партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053950/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 26 марта 2011&lt;/ref&gt;.

Тәүге ҡорбандар барлыҡҡа килә&lt;ref name=autogenerated11&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html Дамаск подтвердил гибель 12 человек в Латакии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054032/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 27 марта 2011&lt;/ref&gt;. Сүриә президенты протестанттарҙың талаптарын өлөшләтә хаҡлы тип таныны, һәләк булғандарҙың ғаилә ағзалары алдында ғәфү үтенде. 29 мартта хөкүмәт отставкаға китте&lt;ref name=autogenerated6&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml Правительство Сирии ушло в отставку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116120804/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml |date=2014-01-16 }} // «РБК» от 29 марта 2011&lt;/ref&gt;, Асад премьер-министрын алмаштырҙы һәм 20 апрелдә 48 йыл ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрҙө&lt;ref name=autogenerated14 /&gt;&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html В Сирии отменён режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }} / «Новая Политика» от 20 апреля 2011&lt;/ref&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, көс ҡулланыу дауам итә. 21 апрелдә Хомста билдәһеҙҙәр генерал Або эль-Теллави менән Ияда Харфушты һәм уларҙың ғаиләләрен үлтерә&lt;ref name=autogenerated17&gt;[http://www.mignews.com/news/disasters/world/210411_221154_58820.html Двух сирийских генералов с семьями порезали на куски]&lt;/ref&gt;. Был енәйәттәр менән бергә ҡалала һәм уның тирә-яғында ҡораллы боевиктар тарафынан ҡылынған тотош һөжүмдәр, диверсиялар һәм үлтереүҙәр серияһы бара.

Сүриә властары оппозицияға ҡаршы көс ҡулланып көрәшеү ысулдарын ҡулланыуға бәйле 9 майҙа Сүриәгә ҡаршы санкциялар индерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/05/10/sanc/ Евросоюз ввёл санкции против Сирии] // [[Lenta.ru]], 10 мая 2011&lt;/ref&gt;.

Ул арала хөкүмәт көстәре менән протестта ҡатнашыусылар араһында ҡораллы бәрелеш ҡорбандарының һаны даими арта бара: июндә Джиср-эш-Шугуре хәрби операция барышында 120-гә яҡын полиция хеҙмәткәре һәләк була. Уның артынан Хама ҡалаһында 142 кешенең ғүмере өҙөлдө&lt;ref name=autogenerated18&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/2011731183142996341.html 'Scores dead' as Syrian tanks storm Hama] // «Al Jazeera», 31 Jul 2011&lt;/ref&gt;. Башҡа ҡалаларҙа ла ҡорбандар булған.

Протестар дауам иткәнлектән, Сүриә хөкүмәте сыуалыштарҙы баҫтырыу сараһы сифатында танкыларҙы һәм снайперҙарҙы йәйелдергән. Айырыуса хәүефле райондарҙа һыу һәм электр уты һүндерелгән, хәүефһеҙлек көстәре он һәм аҙыҡ-түлекте конфискациялаған&lt;ref name=&quot;News.sky.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.sky.com/home/world-news/article/15985647|title=Video, Syria: Troops Storm Damascus Suburb And Arrest Hundreds Of People|work=Sky News|date=2011-05-05|accessdate=2011-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=freshviolence&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html |title=Fresh Violence Hits Syrian Town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-05-03}}&lt;/ref&gt;. Сүриә армияһы Даръа, Дума, Банияс, Хама, Хомс, Алеппо, Талкал, Идлиб, Растан, Джиср-эш-Шугур, Дейр-эз-Зор, Забадани, Латакия һәм башҡа ҡалаларҙы ҡамай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html?ref=tw |title=Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold |work=Huffington Post |date=2012-01-16|accessdate=2012-01-20|first=Nausheen |last=Husain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610|title=Helicopters open fire to disperse Syrian protesters|first=Khaled Yacoub|last=Oweis|date=2011-06-10|agency=Reuters|accessdate=2017-09-29|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/20115765059910917.html |title=Syrian Tanks Enter 'Protest Hub' Baniyas |work=Al Jazeera |accessdate=2011-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540 |title= Syrian army tanks 'moving towards Hama' |work=BBC News |date=2011-05-05|accessdate=2012-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/201151722757252901.html |title='Dozens killed' in Syrian border town|work=Al Jazeera|date=2011-05-17 |accessdate=2011-06-12}}&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштарҙы баҫтырыу өсөн армияны ҡулланыу хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең буйһонмауына һәм дезертирлығына килтерә&lt;ref name=defect&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html |title='Defected Syria security agent' speaks out |work=Al Jazeera |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Ricky |last=Kreitner |url=http://www.businessinsider.com/syrian-army-turned-helicopter-on-defecting-soldiers-2011-6 |title=Syrian Army Turned Helicopter Gunships On Defecting Soldiers |work=Business Insider |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |title=Al Jazeera airs call by defecting Syrian officer |agency=Reuters |date=2011-06-07 |accessdate=2011-06-21 |archivedate=2011-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |date=2011-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Властар, шулай ҙа, дезертирлыҡ факттарын таныуҙан баш тарта һәм «ҡораллы бандалар»ҙы тәртипһеҙлектәр ойотороуҙа ғәйепләй&lt;ref name=crackdown&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201161064328691559.html |title=Syrian army starts crackdown in northern town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-06-12}}&lt;/ref&gt;.

29 июлдә полковник Рияд Асад етәкселегендә бер нисә Сүриә офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә Ирекле Сүриә армияһын (ССА) төҙөү тураһында белдерелә. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт сығарыла&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=2011-07-29|accessdate=2011-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/69NZHSDi5?url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|archivedate=2012-07-23}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың йәйендә Сүриә оппозицияһы тәүге тапҡыр берләшергә маташты. 23 августа Истанбулда ''Сүриә милли күсмә советы'' ойошторолдо, ул һөргөндәге Сүриә хөкүмәте ролен уйнарға тейеш ине. Уның эшмәкәрлеге, шулай ҙа, төрлө оппозиция төркөмдәре лидерҙарының шәхси амбицияларына һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бәйле булып сыҡты.

Июль аҙағында Бәшәр Асад хәлгә контролде тергеҙеү маҡсатында армия подразделениеларын бер нисә ҡалаға, шул иҫәптән Дейр-эз-Зорға индерергә бойороҡ бирҙе. Ғәскәрҙәр индереү һәм протеста ҡатнашыусыларға ҡаршы репрессиялар һөҙөмтәһендә ҡан ҡойоуға һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусыларҙың ҡораллы ҡаршылығы башланыуға килтерә. Сүриә армияһынан дезертирҙар ҡушылған Сүриә оппозицияһы отрядтары һәм ҡәбилә берләшмәләре илдең бөтә территорияһында хөкүмәт көстәренә ҡаршы ҡораллы кампания башлай. Йыл аҙағына баш күтәреүселәр Ирекле Сүриә армияһы байрағы аҫтында берләшә, һәм уларҙың хәрби хәрәкәттәре ойошҡан төҫ ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bigmir.net/world/610834-Fotogalereya-Vooryjeni-do-zybov-Fotosessiya-siriiskih-povstancev-dlya-mejdynarodnih-reporterov|title=Фотогалерея: Вооружены до зубов. Фотосессия сирийских повстанцев для международных репортёров|accessdate=2013-01-21}}&lt;/ref&gt;.

Урындарҙа властар ҡанһыҙлыҡҡа ҡан түгеп яуап бирә. Бөтә Сүриәлә Джиср-эш-Шугурға һөжүм башлау менән хөкүмәт подразделениеларының ҡанһыҙлығы тураһында хәбәрҙәр тарала башлаған. Башҡа ҡалаларҙы ла штурм менән алалар. Хомста һәм Идлибала тоталь таҙартыу һәм хәрби операциялар урынына властар «Мухабарата» һәм махсус тәғәйенләнештәге отряд көсө менән нөктәле операциялар үткәреүгә курс алды&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.

Хәлдең киҫкенләшеүе Сүриәгә йыл һайын 6 миллиард долларға тиклем килем килтергән туристик секторҙың юҡҡа сығыуына килтерҙе&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
&lt;!--
Ноябрь 2011 года:
* Монархии Персидского залива ввели против Сирии ряд санкций. Санкции включали прекращение операций с сирийским центробанком и замораживание государственных активов, приостановку авиасообщения с Сирией, а также запрет на въезд в страны — члены ЛАГ ряду сирийских чиновников. Кроме того, Лига ввела торговое [[эмбарго]] (до начала конфликта почти 60 % сирийского экспорта шло в арабские страны и 25 % импорта поступало оттуда)&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
* [[Евросоюз]] ввёл дополнительные [[Экономические санкции|санкции]] против Сирии&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/11/28/syria/ ЕС ввёл против Сирии финансовые санкции] // LENTA.RU, 28 ноября 2011&lt;/ref&gt;, поступления от продажи нефти составляют до трети доходов бюджета страны, именно этот источник ЕС перекрыл&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.--&gt;
&lt;!--
В конце 2011 года повстанцы временно установили контроль над рядом населённых пунктов провинции Идлиб.--&gt;

Израильская газета «[[Гаарец]]» в конце декабря сообщила со ссылкой на разведывательные источники, что за период с марта по декабрь 2011 года не менее 10 тыс. сирийских военнослужащих самовольно покинули свои части. Младшие офицеры и солдаты — как правило, [[сунниты]], составляющие большинство населения страны и костяк протестного движения, — бежали из правительственной армии целыми подразделениями, в то время как высшее армейское руководство и старшие офицеры продолжали сохранять верность президенту&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/12/21/farewell/ От Башара Асада сбежали 10 тысяч военнослужащих] // [[Лента. Ру]]&lt;/ref&gt;.

Декабрь аҙағында «Гаарец» Израиль гәзите разведка сығанаҡтарына һылтанып хәбәр итеүенсә, 2011 йылдың мартынан декабргә тиклемге осорҙа Сүриәнән кәмендә 10 мең хәрби хеҙмәткәр үҙ белдеге менән киткән. Кесе офицерҙар һәм һалдаттар, ҡағиҙә булараҡ, ил халҡының күбеһен һәм протест хәрәкәте арҡа үҙәген тәшкил иткән сөнниҙәр, хөкүмәт армияһынан тотош подразделениелар булып ҡаса, ә юғары армия етәкселеге һәм өлкән офицерҙар президентҡа тоғролоҡто һаҡлауын дауам иткән.

2011 йыл аҙағында, Ливияла Ливия лидеры Муаммар Каддафиҙың йыртҡыстарса үлтерелеүенә килтергән Фарсы ҡултығы дәүләттәренең интервенцияһы тамамланғас, Сүриәләге Асад дошмандарында Сүриә хөкүмәтенең оҙаҡламай емерелеүен һиҙемләү тойғоһо барлыҡҡа килгән. Әммә Иран һәм Рәсәй ярҙамы менән «домино» һөҙөмтәһе килеп сыҡмай&lt;ref name=&quot;гл1&quot;&gt;[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. Глава 1. Сирийское государство во второй половине XX — начале XXI веков]&lt;/ref&gt;.

=== Көс ҡулланыуҙың икенсе тулҡыны ===
{{главная|Осада Хомса}}
2011 йылдың декабре Дамаскиҙа ҙур теракт менән билдәләнде&lt;ref name=autogenerated28&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20111223/524559544.html Жертвами взрывов в Дамаске стали 44 человека] // РИА «Новости», 23 декабря 2011&lt;/ref&gt;.

2011—2012 йылдар сигендә хөкүмәт көстәре оппозицияға ҡаршы танкылар һәм артиллерия ҡуллана башлай&lt;ref name=autogenerated29&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html Танки обстреливают жилые кварталы сирийского Хомса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202023500/http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html |date=2012-02-02 }} // «Росбалт», 26 декабря 2012&lt;/ref&gt;. Бәшәр Асадтың «һуңғы көндәрҙә ойошҡан заговор»ҙы тиҙ арала еңеү тураһындағы белдереүенә ҡарамаҫтан, хәрби хәрәкәттәр дауам иткән&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2012/01/11/narodnye-volneniya-v-stranakh-arabskogo-mira/prezident-sirii-vpervye-za-vse-vremya Президент Сирии впервые за всё время беспорядков выступил на митинге] // KM.RU&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated16&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/01/120106_rn_ban_ki_moon_voice_concern_syria.shtml Генсек ООН осудил взрыв в Дамаске, унёсший жизни 25 человек, BBC Russian]&lt;/ref&gt;, боевые действия продолжились&lt;ref name=autogenerated30&gt;[https://lenta.ru/news/2012/02/07/homs/ Сирийские власти возобновили обстрелы Хомса] // LENTA.RU, 7 февраля 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated19&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/02/10/blame/|title=Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-03-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 10 ғинуарында «Джебхат ан-Нусра» исламсылар төркөмөн ойоштороу тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителде — «Аллаһ ҡанундарының үҙ еренә килеүе» һәм «мосолмандар өсөн суд көнө хәҙер Дамаскиҙа» тигән видеомөрәжәғәт таратылды. Был мәҡәләнән һуң бер нисә ай дауамында үлемселәрҙең һөжүме, мина ҡуйылған автомобилдәрҙең шартлауы, Идлиб, Дейр-эз-Зор, Алеппо һәм Дамаскиҙа хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр тураһында видеоматериалдар донъя күрә. Төркөмдөң төп маҡсаты — Сүриәлә исламдың ролен күтәреү һәм артабан «Хәлифәт әл-Шам» ислам дәүләтен төҙөү. Төркөм ойоштороуға «Джебхат ан-Нусра» етәксеһе Әбү Мөхәмәт әл-Джуляниҙың Сүриәнән Ираҡтағы Америка ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан кешеләр менән күп айлыҡ һөйләшеүҙәре булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;консол&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Ирекле Сүриә армияһы (ССА) Дамаск провинцияһындағы Забадани ҡалаһы өҫтөнән контроль булдыра алды. 21 ғинуарҙа махсус тәғәйенләнештәге отрядтар даими ғәскәрҙәр менән көсөргәнешле бәрелештәрҙән һуң баш ҡала янындағы Дума ҡалаһын баҫып ала&lt;ref name=&quot;alarabiya&quot;&gt;[https://english.alarabiya.net/articles/2012/01/21/189650.html Syrian deserters seize town of Douma northeast of Damascus, scores killed]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=douma&gt;[https://lenta.ru/news/2012/01/22/douma/ Сирийские повстанцы захватили пригород Дамаска]&lt;/ref&gt;. Әммә был уңыштар ҡыҫҡа ваҡытлы булды, һәм торама пункттар күпмелер ваҡыттан һуң хөкүмәт көстәре контроленә ҡайта, ә һәләк булыусылар һәм әсирҙәр араһында йышыраҡ осраҡта Ливиянан Афғанстанға тиклем төрлө дәүләттәр граждандары табылды.

Март башында хөкүмәт ғәскәрҙәре, күп көнлөк артиллерия утын тотҡандан һуң, Хомс ҡалаһын, 13 мартта Идлибты штурм менән ала&lt;ref name=autogenerated32&gt;[https://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб] // Lenta.ru от 13 марта 2012&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең уңыштары Алепполағы именлек көстәре биналарын шартлатыу кеүек теракттар фонында үҫә барған&lt;ref&gt;[http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126105030/http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html |date=2021-01-26 }}&lt;/ref&gt;. Хәрби хәрәкәттәр һәм теракттар тыныс халыҡтың һәләк булыуына килтергән.

=== Тыныс юл менән көйләргә тырышыу ===
{{главная|План Аннана по Сирии}}
2012 йылдың 12 апрелендә Сүриәлә килешеү иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта властар, ҡалаларҙа «ҡораллы төркөмдәр» яғынан теләһә ниндәй һөжүмгә ҡаршы торорға әҙер булған ғәскәрҙәр ҡалдырыуы хаҡында иғлан итте&lt;ref name=autogenerated20130111-1&gt;{{cite web|date=2012-04-11|url=https://lenta.ru/news/2012/04/11/attack/|title=Сирийская армия начала штурм двух городов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated26&gt;{{cite web|date=2012-04-12|url=https://lenta.ru/news/2012/04/12/still/|title=Наблюдатели объявили о начале перемирия в Сирии|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;. Килешеү башланғандан бирле өс көн үткәс, Сүриәгә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының беренсе күҙәтеүселәр төркөмө килде&lt;ref name=autogenerated33&gt;[https://rg.ru/2012/04/19/soglashenie-anons.html Сирия и ООН подписали соглашение о работе миссии наблюдателей] // «Российская газета», 19 апреля 2012&lt;/ref&gt;.

8 майҙа Сүриә Халыҡ советына һайлауҙар үтә. Ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр улар күп партиялы нигеҙҙә үтте. Сүриә дәүләтенең «етәксе һәм йүнәлтеүсе көсө» статусынан мәхрүм ителгән Баас партияһы башҡа партиялар менән тиң хоҡуҡтағы һайлауҙарҙа ҡатнашты&lt;ref name=autogenerated21&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html В Сирии завершились парламентские выборы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620041302/http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html |date=2012-06-20 }} // Росбалт&lt;/ref&gt;. Победу одержал блок «Национальное единство», сформированный партией Баас&lt;ref name=autogenerated22&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=795158 Госдеп США: выборы в Сирии смехотворны] // Вести&lt;/ref&gt;. Баас партияһы ойошторған «Милли берҙәмлек» блогы еңеү яуланы.

Татыулыҡ иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, бәрелештәр дауам итте. 19 майҙа Дейр-эз-Зор ҡалаһында теракт була, 25 майҙа — Хулала ҡан ҡойош; «Шабиха» хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм хөкүмәт боевиктары тарафынан язалау операцияһы барышында 108 кеше, шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, үлтерелә, 300-ҙән ашыу кеше яралана. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Хулалала күмәк кеше үлтергән өсөн Сүриә властарын бер тауыштан хөкөм итте&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/08/16/hula ООН назвала ответственных за резню в Хуле]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Reuters529&gt;{{Cite news |url= https://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |title= Most Houla victims killed in summary executions: U.N. |author= Nebehay, Stephanie |date= 2012-05-29 |agency= Reuters |accessdate= 2012-05-29 |archiveurl= https://www.webcitation.org/6838u6v39?url=http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |archivedate= 2012-05-30 |deadurl= no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530210559/http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |date=2012-05-30 }}&lt;/ref&gt;. [[Совет Безопасности ООН]] единогласно осудил сирийские власти за массовые убийства в Хуле&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2012/sc10658.doc.htm Security Council Press Statement on Attacks in Syria] // UN&lt;/ref&gt;.

31 майҙа Сүриә ирекле армияһы вәкиле полковник Ҡассим Саадеддин Сүриә хөкүмәтенә ультиматум тәҡдим итте&lt;ref name=autogenerated20&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/05/120530_syria_rebels_deadline.shtml Сирийские повстанцы выдвинули ультиматум Асаду] // «Русская служба BBC» от 31 мая 2012 года&lt;/ref&gt;. Сүриә буйынса утты тулыһынса туҡтатыуҙы күҙ уңында тотҡан Кофи Аннандың тыныс юл менән көйләү планы юҡҡа сыға&lt;ref name=autogenerated15&gt;[http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ ООН: Сирія як ніколи близька до громадянської війни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606043628/http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ |date=2012-06-06 }} // Euronews, 31.05.2012&lt;/ref&gt;.

Яҡтарҙың ҡара-ҡаршы тороуына тышҡы көстәр йәлеп ителгән булып сыға. Сүриә Ирандан ҡорал ала һәм уның ҡораллы көстәре Сүриә хөкүмәте яғында конфликтта ҡатнаша тигән хәбәрҙәр менән бергә&lt;ref name=autogenerated24&gt;{{cite web|date=2012-05-16|url=https://lenta.ru/news/2012/05/16/syrianrebels/|title=Сирийские повстанцы начали получать иностранную помощь|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated25&gt;[https://lenta.ru/articles/2012/05/17/newturn/ Lenta.ru: Ближний Восток: Интернациональный долг]&lt;/ref&gt;, Фарсы ҡултығының нефть монархиялары Сүриә баш күтәреүселәрен финанслай һәм ҡоралландыра башлауы тураһында мәғлүмәт тарала&lt;ref name=&quot;alarabiya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;guardian120528&quot; /&gt;. МИД РФ признал факт поставок российского оружия сирийскому правительству, однако, ссылаясь на оборонительный характер поставляемых вооружений, настаивал на их законности&lt;ref name=&quot;ria.ru&quot;&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120514/648920563.html РФ поставляет оружие в Сирию на законных основаниях — замглавы МИД РФ] // РИА, 14/05/2012&lt;/ref&gt;.

== Конфликт барышы ==
{{Главная|Хронология гражданской войны в Сирии}}
{{также|Конфликт в Сирийском Курдистане}}
[[Файл:Syrnumbered.png|400px|right]]
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|Картала &lt;br&gt; һаны
!scope=&quot;col&quot;|Русса&lt;br&gt; атамаһы
!scope=&quot;col&quot;|Ғәрәпсә&lt;br&gt; атамаһы
!scope=&quot;col&quot;|Халҡы
!scope=&quot;col&quot;|Ҡала
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|1.|| [[Дамаск]]|| align=&quot;center&quot; | دمشق ||{{formatnum:4500000}} || [[Дамаск]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|2.|| [[Дамаск (мухафаза)|Риф Дамаск]]|| align=&quot;center&quot; | ریف دمشق||{{formatnum:2235000}}||[[Дамаск]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|3.|| [[Эль-Кунейтра (мухафаза)|Эль-Кунейтра]]|| align=&quot;center&quot; | القنيطرة||{{formatnum:69000}}||[[Эль-Кунейтра]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|4.|| [[Даръа (мухафаза)|Даръа]]|| align=&quot;center&quot; | درعا||{{formatnum:858000}}||[[Даръа]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|5.|| [[Эс-Сувайда (мухафаза)|Эс-Сувайда]]|| align=&quot;center&quot; | السويداء||{{formatnum:304000}}||[[Эс-Сувайда]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|6.|| [[Хомс (мухафаза)|Хомс]]|| align=&quot;center&quot; | حمص||{{formatnum:1561000}}||[[Хомс]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|7.|| [[Тартус (мухафаза)|Тартус]]|| align=&quot;center&quot; | طرطوس||{{formatnum:720000}}||[[Тартус]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|8.|| [[Латакия (мухафаза)|Латакия]]|| align=&quot;center&quot; | اللاذقية||{{formatnum:891000}}||[[Латакия]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|9.|| [[Хама (мухафаза)|Хама]]|| align=&quot;center&quot; | حماه||{{formatnum:1416000}}||[[Хама]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|10.|| [[Идлиб (мухафаза)|Идлиб]]|| align=&quot;center&quot; | ادلب||{{formatnum:1288000}}||[[Идлиб]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|11.|| [[Халеб (мухафаза)|Халеб (Алеппо)]]|| align=&quot;center&quot; | حلب||{{formatnum:4120000}}||[[Халеб|Халеб (Алеппо)]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|12.|| [[Эр-Ракка (мухафаза)|Эр-Ракка]]|| align=&quot;center&quot; | الرقة||{{formatnum:811000}}||[[Эр-Ракка]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|13.|| [[Дейр-эз-Зор (мухафаза)|Дейр-эз-Зор]]|| align=&quot;center&quot; | دير الزور||{{formatnum:1040000}}||[[Дейр-эз-Зор]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|14.|| [[Эль-Хасака (мухафаза)|Эль-Хасака]]|| align=&quot;center&quot; | الحسكة||{{formatnum:1225926}}||[[Эль-Хасака]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|}

=== 2012 ===
{{Also|Бои в Алеппо|Осада Хомса}}
Июнь башында Сүриә баш күтәреүселәре хәрби советының рәсми вәкиле майор Сами әл-Курди оппозицияның хөкүмәт көстәре менән татыулыҡты дауам итеүҙән баш тартыуын иғлан иткәйне&lt;ref name=autogenerated27&gt;[http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html Повстанцы Сирии официально отказались от перемирия с властями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017083310/http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html |date=2012-10-17 }} // comments.ua, 5.06.2012&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм оппозиция араһында бәрелештәр Даръа һәм Идлиб провинцияларында йәйелә. Reuters агентлығы Латакия провинцияһындағы ауыр алыштар хаҡында хәбәр иткәйне. Сит ил агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, хөкүмәт көстәре Хомс һәм Дамаск ҡалаларының оппозиция контролдә тотҡан райондарына, шулай уҡ Кфар Зита ҡалаһына (Хама провинцияһы) ингән&lt;ref name=&quot;svoboda05-06-12&quot; /&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун Әл-Күбейр ауылында тыныс халыҡты күпләп үлтереү айҡанлы ҡәтғи белдереү менән сығыш яһаны һәм «бындай ваҡиғалар Асад режимын законлылыҡтан мәхрүм итә», тип белдерҙе. Ул Кофи Аннаның тыныс планы үтәлмәүен таныны һәм Сүриәгә тулы масштаблы '''граждандар һуғышы''' янауы хаҡында иҫкәртте. Оппозиция раҫлауынса, һөжүмде &quot;шабиха&quot;ның хөкүмәт яҡлы хәрби формированиелары яһаған. Был ваҡытҡа Хоула ауылында 108 кешене үлтергән тигән шул уҡ «шабиха» формированиелары шик аҫтына ҡуйылыуына ике аҙна ла үтеп өлгөрмәй&lt;ref name=&quot;svoboda120608&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24608073.html|title=Сирия: «Хезболла» и Иран благодарят Россию|date=2012-06-08|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Сүриәгә тышҡы интервенцияға мандат бирмәйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;svoboda120608&quot; /&gt;.

БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу операциялары буйынса генераль секретары урынбаҫары, Сүриәлә БМО күҙәтеүселәренең миссияһы башлығы Эрве Ладсу Сүриәлә граждандар һуғышы барыуын таныны, өҫтәүенә хөкүмәт илдең ҡайһы бер ҡалаларын һәм тотош өлкәләрен күптән контролдә тотмай, ә оппозицияға ҡаршы хәрби авиация һәм һөжүм вертолёттары ҡулланыла&lt;ref name=autogenerated3&gt;[https://lenta.ru/articles/2012/06/14/newturn/ И.Яковина. Уровнем выше]&lt;/ref&gt;.

Ике яҡтан да көс ҡулланыу һәм ҡанһыҙлыҡ киң таралғас, Көнбайыш Бәшәр Асад режимын халыҡ-ара кимәлдә яҡлауҙы туҡтатыуҙы һәм уны илдең әлеге етәкселегенең кемгә булһа ла власты тапшырырға һәм ирекле эмиграцияға сығырға мәжбүр итеүҙе маҡсат итеп ҡуйып, Рәсәйгә баҫымды көсәйтте. Американың Дәүләт секретары Һиллари Клинтон, Сүриәгә ихтилалды баҫтырыу өсөн ҡорал ҡайтарта, шуның арҡаһында низағ ҡупты, тип Рәсәйҙе ғәйепләй&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;. Рәсәйгә баҫымдың көсәйеүе менән бер үк ваҡытта Көнбайыштың көсләп ҡыҫылыуға бара алыуына дәлилдәр барлыҡҡа килде — Франция Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советына Асадты тыныслыҡҡа мәжбүр итергә тәҡдим итте&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

2012 йылдың июнендә Женевала тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙең тәүге раунды башланып торған хәрби хәрәкәттәр фонында үтте, һәм ул бер ниндәй ҙә һиҙелерлек һөҙөмтәләр бирмәне. Тыныс һөйләшеүҙәрҙең емерелеүе ҡораллы конфликтты артабан көсәйтеүгә килтерҙе. «Сүриә ирекле армияһы» алған оҙайлы ял уға көстәрен туплау һәм үҫтереүҙән тыш, эре масштаблы хәрби операциялар өсөн кәрәк-яраҡтар һәм тәьмин итеү предметтарын туплау мөмкинлеген бирҙе. Һуғыш хәрәкәттәренең киңәйеүе хөкүмәтте 2012 йылдың июленән удар авиацияны файҙалана башларға мәжбүр итте&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

22 июндә Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре Сүриә территориаль һыуҙары өҫтөндәге һауа киңлегендә RF-4E төрөк разведка самолётын бәреп төшөрҙө&lt;ref name=autogenerated34&gt;{{cite news|url=https://regnum.ru/news/polit/1544646.html|title=Сирия подтвердила, что сбила турецкий истребитель|publisher=[[ИА REGNUM]]|date=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506131002/https://regnum.ru/news/polit/1544646.html |date=2022-05-06 }}&lt;/ref&gt;. Төркиә, Төньяҡ Атлантика килешеүенең 4-се статьяһына һылтанып, Сүриә хөкүмәт авиацияһы өсөн Сүрия өҫтөндә осоуҙар тыйылған зона урынлаштырыуҙы талап итте, ләкин был тәңгәлдә блок буйынса үҙенең союздаштарынан хуплауға өлгәшмәне. Төркиә, ошо инцидентҡа ССА-ға ғына түгел, шулай уҡ был осорҙа һуғышта һиҙелерлек роль уйнай башлаған төрлө исламсы отрядтарға ярҙамын арттырыуы менән яуап бирә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта 30 июндә Женевала Сүриә көрсөгөнә арналған халыҡ-ара конференция үтте («Женева-1»). Унда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советының, Евросоюздың, шулай уҡ бер нисә яҡын көнсығыш дәүләттәренең (Төркиә, Ираҡ, Кувейт һәм Катар) биш даими ағзаһы вәкилдәре ҡатнашты. Сүриә вәкилдәрен саҡырманылар. Конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Ғәрәп дәүләттәре лигаһының махсус илсеһе Кофи Аннан конфликттың бөтә яҡтары вәкилдәре инә алырлыҡ күсмә совет ойошторорға тәҡдим итте&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=835180&amp;tid=95994|title=Мировые державы обсудят ситуацию в Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=835254&amp;tid=95994|title=Сергей Лавров остался доволен декларацией по Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=837317&amp;tid=95994|title=Женева: нежданное единодушие по сирийскому вопросу|publisher=Vesti.ru|date=2012-07-01}}&lt;/ref&gt;.

Оппозиция баҫып алған, хөкүмәт контроле аҫтында булмаған райондарҙан тыш, июлгә Сүриә биләмәһендә курдтар тупланып йәшәгән райондарҙа курдтар автономияһының ойошторолоуы асыҡтан-асыҡ күренә. Был райондарҙа хөкүмәт көстәре ҡыҫҡартылғандан һуң, курдтар территориларында үҙидара ойоштора. Шуның менән бергә хөкүмәт менән йәшерен килешеү буйынса курдтарға ҡаршы ҙур хәрби операциялар алып барылманы. Курдтар ҡораллы нейтралитет позицияһын биләй, Сүриә ирекле армияһының һәм башҡа баш күтәреүселәрҙең үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәгә инмәүен талап итә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Al Jazeera]]'', 12 июлдә Эрбилдә (Ираҡ Курдистаны) Сүриә курдтарының алдынғы хәрби-сәйәси көстәре — «Демократик союз» партияһы һәм Курд милли советы араһында килешеүгә ҡул ҡуйылды, шуның менән ысынында Юғары курд советы (курд. ''Desteya Bilind a Kurd, DBK'') идаралыҡ иткән Сүриә Курдистанының суверенитеты иғлан ителә. 2 августа Демократик үҙгәрештәр өсөн милли координация комитеты Сүриә Курдистанында Асад режимын ҡолатыу һәм төбәктең курд хакимиәте (курдтар менән конфликтҡа инмәгән хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡалған Әл-Ҡамышлы һәм Әл-Хасаканан тыш) контроленә күсеүе тураһында иғлан ителә{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Июль уртаһында Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәрен һәм 12 июлдә Тремсех ауылында (Хама провинцияһы) булған сираттағы күмәк, 200-ҙән ашыу кеше, һәләк булыуында &quot;шабиха&quot;ның хөкүмәт ҡарамағындағы хәрби формированиеларын ғәйепләне. Сүриә властары, ауылда террорсылар төркөмө ҡамалып, армия подразделениелары һөжүме барышында «күп һанлы экстремистар» үлтерелде, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;dw130712&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BE-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5-%D0%B7%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0/a-16094792|title=Сирийская оппозиция сообщила о самой жестокой расправе за время конфликта|date=2012-07-13|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы «эске ҡораллы конфликт» тип баһаланы (быға тиклем Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән ҡораллы баш күтәреүселәр араһындағы бәрелеш тип ҡарай&lt;ref name=&quot;dw140712&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D0%B2-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%85%D0%B5-%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/a-16098512|title=В Тремсехе жертвами расправы стали сирийские оппозиционеры|date=2012-07-15|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;).

Был мәлгә ауыл ерендә, айырыуса Төркиә сиге янында, Идлиб провинцияһында, хөкүмәт контроленә буйһонмаған тотош райондар барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/07/11/likelibya/ На севере Сирии появился аналог Бенгази]&lt;/ref&gt;. 15 июлдә Дамаскиҙа оҙайлы алыштар башланды. Баш күтәреүселәр ҡаланың бер нисә районын баҫып ала. Меңәрләгән кеше йорттарынан ҡасырға мәжбүр булған. Хөкүмәт ғәскәрҙәре 4 авгусҡа ғына баш ҡаланы контролдә тота алды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/08/04/damascus/ Сирийская армия отбила у повстанцев Дамаск]&lt;/ref&gt;.

18 июлдә, Дамаск өсөн һуғыштың ҡыҙған мәлендә, «Ирекле Сүриә армияһы» исламсылар («Лива әл-Ислам» төркөмө, уны Сүриә хөкүмәте ойошторған һәм Захран Аллуш етәкләгән) менән берлектә Дамаскиҙа милли именлек советының штаб-фатирында шартлау ойоштора, уның маҡсаты — Сүриә етәкселеген юҡ итеү. Һөҙөмтәлә Сүриәнең оборона министры генерал Дауд Раджиха һәм уның урынбаҫары генерал Әсеф Шәүҡәт (Бәшәр Асадтың кейәүе), көрсөккә ҡаршы комитет башлығы һәм элекке оборона министры Хәсән ат-Төркмәни һәм эске эштәр министры Мөхәммәт әш-Шаар һәләк булды&lt;ref name=&quot;гл1&quot; /&gt;. Сирия көс ведомстволарының башҡа юғары дәрәжәле хеҙмәткәрҙәре лә зыян күрҙе&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html|title=При взрыве в Дамаске погиб министр обороны Сирии|publisher=[[РБК]]|date=2012-07-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020929/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html |date=2012-07-20 }}&lt;/ref&gt;. Артабан юғары етәкселеккә, хәрби хеҙмәткәрҙәргә, һуңынан хөкүмәт раҫлаған райондарҙа тыныс халыҡҡа ҡаршы ҙур диверсиялар һәм теракттар Сүриәлә көндәлек ысынбарлыҡҡа әүерелде&lt;ref name=&quot;гл1&quot; /&gt;.

Һәләк булған Дауыт Раджихиҙы алмаштырған Сүриәнең яңы оборона министры итеп генерал Фәхед Джасем әл-Фредж тәғәйенләнде, ул Сүриә армияһының Генераль штабын етәкләне&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/07/18/newminister/ Убитому министру обороны Сирии нашли замену]&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ билдәле булыуынса, Сүриә вице-президенты Фарух Шараа теракттан һуң вазифаһын ҡалдырған, оппозицияға ҡушылған һәм Иордания биләмәһенә ҡасып киткән&lt;ref&gt;[http://tass.ru/spravochnaya-informaciya/587779 Вице-президент Сирии Фарук Шараа. Справочная информация // ИТАР-ТАСС, 18 августа 2012 года]&lt;/ref&gt;. Тағы ла бер юғары вазифа биләгән Сүриә эшмәкәре, бер нисә провинцияның элекке губернаторы һәм Сүриәнең Ираҡтағы илсеһе Наваф Фарес оппозиция яғына күскән. Ул президент Бәшәр Асадтың режимының химик ҡорал ҡулланырға әҙер булыуын белдерҙе, һәм раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, бындай ҡорал Хомста ҡулланылған да инде&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/07/120717_ru_s_syria_damascus_fight.shtml Сирия: в Дамаске ожесточились бои, говорит оппозиция // Би-би-си, 17 июля 2012 года]&lt;/ref&gt;.

Июлдә «Ирекле Сүриә армияһы» Алеппо провинцияһының төньяҡ райондарында оппозиция биләгән хөкүмәт көстәренең уңышһыҙ һөжүменән һуң контрһөжүмгә күсте. Сүриә ирекле армияһы отрядтары, Алеппоның үҙендә протест белдереүселәр менән эшен яраштырып, был эшлекле үҙәктең байтаҡ өлөшөн һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урын биләгән ҡаланы контролгә ала. Алеппоның христиан һәм курд райондары ла оппозиция контролендә була&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2012-07-23|url=https://lenta.ru/news/2012/07/23/haleb/|title=Сирийские повстанцы начали наступление на Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Идлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә -

В конце июля правительственные силы развернули крупномасштабное наступление на удерживаемые оппозицией районы Алеппо, задействовав авиацию, артиллерию и элитные части&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. В результате боёв серьёзно пострадал внесённый в список всемирного наследия [[Аль-Мадина (рынок)|крытый рынок]]&lt;ref&gt;[http://www.kyivpost.com/content/world/fighting-in-aleppo-starts-fire-in-medieval-souks-313673.html Fighting in Aleppo starts fire in medieval souks] // kyivpost.com&lt;/ref&gt;. Июль аҙағында хөкүмәт көстәре, авиацияны, артиллерияны һәм элиталы частарҙы файҙаланып, оппозиция һаҡлап ҡалған Алеппо райондарына һөжүм йәйелдерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән ябыҡ баҙар етди зыян күрә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡаланың бер өлөшөн азат итеүгә һәм оппозицияның һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә, шунан һуң ҡала өсөн барған һуғыш оҙаҡ йылдарға һуҙылған позиция һуғышына әүерелә. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Иҙлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә -
Ә 2013 йылдың ғинуар башында штурмлауҙа танкылар һәм артиллерия ҡулланған исламсылар тулыһынса баҫып ала. Һуңынан был бөтә Идлиб провинцияһы хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уның административ үҙәгенең юғалтыуына килтерә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Июль-август айҙарында Алеппо өсөн алыштарҙан һуң яҡтар араһындағы көстәрҙең яңы тигеҙләнеше конфликтты халыҡ-ара көйләргә маташыуҙарҙың яңынан башланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. Сүриә хөкүмәте башлыҡтарының уңыштары фонында 16 сентябрҙә Сүриә премьер-министры Ваил әл-Халҡи һуғыш аҙағына яҡынлашыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=908506&amp;tid=95994 Обстановка в Сирии: власти предрекают конец войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated31&gt;{{cite web|date=2012-04-07|url=https://lenta.ru/news/2012/04/07/100dead/|title=В годовщину создания партии Асада в Сирии убито 100 человек|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;.

27 сентябрҙә Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыйратҡан Алеппоға яңы һөжүм башланыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[https://radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 Сирийская оппозиция начинает масштабное наступление в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701052418/http://www.radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 |date=2014-07-01 }} // Радио «Маяк»&lt;/ref&gt;, ләкин 9 октябрҙә Сүриә баш күтәреүселәре илдең иң ҙур ҡалалары — Дамаск менән Алеппоны тоташтырған төп шоссела урынлашҡан Мааррет-эн-Нууман ҡалаһын һуғыш менән ала. Был ҡала ҙур стратегик әһәмиәткә эйә, сөнки тап уның аша Алеппоға өҫтәмә көстәр йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{cite web|date=2012-10-09|url=https://lenta.ru/news/2012/10/09/keycity/|title=Повстанцы перерезали сообщение между Дамаском и Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;. Көҙ көнө «Джебхат ән-Нусра» отрядтары Алеппо районында аэропорттарҙы алырға маташа. Йыл аҙағына уларҙы бикләүгә өлгәшә, был төбәктәге хөкүмәт көстәре өсөн хәлде ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Декабрь башында Анталияла (Төркиә) «Ирекле Сүриә армияһы» конференцияһы үтте, унда 260 ялан командирынан тыш, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция һәм ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәре вәкилдәре ҡатнашты. Уларҙың баҫымы аҫтында тарҡау баш күтәреүселәр көстәрен берләштерергә тырышты. 15 декабрҙә бында Юғары хәрби совет (Юғары хәрби командование) ойошторола. 2012 йылдың июлендә Сүриә армияһының бригада генералы Сәлим Идрис Юғары хәрби совет штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Юғары хәрби совет ҙур ҡораллы отрядтарҙың хәрәкәтен көйләйәсәк һәм яугирҙарҙы әҙерләүҙе ойоштороуҙы, тәьмин итеүҙе һәм финанслауҙы үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип фаразлана. Алдағылары кеүек үк, был тырышлыҡ уңыш килтермәй&lt;ref name=&quot;гл2&quot;&gt;[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. Авторский коллектив: М. С. Барабанов, А. Д. Васильев, С. А. Денисенцев, А. В. Лавров, Н. А. Ломов, Ю. Ю. Лямин, А. В. Никольский, Р. Н. Пухов, М. Ю. Шеповаленко (редактор). С предисловием С. К. Шойгу и послесловием С. В. Лаврова. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. — 184 с. Глава 2. Крах «системы Сайкса-Пико» и начало гражданской войны в Сирии]&lt;/ref&gt;. Отрядтарҙың күбеһе, элекке кеүек үк, ҡорал һәм боеприпастар һатып алғанда үҙ ресурстарына ғына таянырға мәжбүр булды. Шуның менән Юғары хәрби советтың йоғонтоһо һәм власы байтаҡҡа ҡаҡшаны.

=== 2013 ===
Ғинуарҙа курд отрядтары (YPG) Сүриә Курдистанының нефтле райондарын тулы контролдә тотоу буйынса операция башлаған. Бер нисә көн барған һуғыштан һуң хөкүмәт ғәскәрҙәре Дамаскиҙан берәй ярҙам көтөп ала алмайынса сигенергә мәжбүр була&lt;ref&gt;«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2748&amp;z=en&amp;cure=1009 Al-Maʿbada: YPG gains control of oil field]». ''KurdWatch'', 3 февраля 2013 года.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Март башында Сүриәнең төньяҡ-көнсығышындағы нефть сығарыу индустрияһының хәҙер курд контроле аҫтында булыуы тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;Wladimir van Wilgenburg «[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/power-vacuum-oil-fields-syria-kurdish-militia-pyd.html Syrian Kurdish Militia Takes Over Oil Fields]». ''Al-Monitor'', 7 марта 2013 года.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

9 апрелдә «Ираҡ Әл-Ҡаидәһе» (Ираҡ Ислам дәүләте, ИГИ) лидеры Әбу Бакр әл-Бағдади «Ираҡ һәм әл-Шама Ислам дәүләте» (әл-Шам — Сүриәнең боронғо тарихи атамаһы), ИГИ һәм &quot;Ан-Нусра Фронты&quot;ның &quot;Әл-Ҡаидә&quot;гә Сүриә ислам террористик төркөмөнөң «Джебхат ан-Нусра» (Jabhat al-Nusrah li-Ahl al-Sham, «Фронт ан-Нусра») «изге һуғыш» (йыһат) алып барыу маҡсатында ҡушылыуы хаҡында иғлан итә. Ираҡ «әмире» Әл-Бағдади Ираҡта, Сүриәлә, ә һуңынан Ливанда «йыһат» менән етәкселек итергә ниәтләүе хаҡында белдерҙе. ИГИ үҙен «Ираҡ һәм Сүриәнең Ислам дәүләте» (икенсе версия буйынса, «… һәм Левант», «… вә әш-Шам») тип атай башланы&lt;ref name=&quot;консол&quot;&gt;[http://www.fssb.su/research/research-reviews/393-konsolidaciya-islamistov-v-sirii.html Сводка по Сирии: консолидация исламистов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227000955/http://www.fssb.su/research/research-reviews/393-konsolidaciya-islamistov-v-sirii.html |date=2017-12-27 }} // [[Межрегиональный общественный фонд содействия стратегической безопасности]], 11.04.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130730/953102991.html «Аль-Каида» взяла ответственность за серию крупных терактов в Ираке.] // [[РИА Новости]], 30.07.2013&lt;/ref&gt;. Әммә был хәл ИГИЛ менән «Әл-Ҡаидә» (Айман аз-Завахири йөҙөндә) араһында ыҙғыш тыуҙырҙы, ИГИ вәкилдәрен Ираҡҡа ҡайтырға саҡырҙы. Һөҙөмтәлә &quot;Әл-Ҡаидә&quot;нең Сүриәләге «законлы вәкиле» тип «Ән-Нусра фронты» иғлан ителде&lt;ref&gt;Сергей Мануков [https://expert.ru/2013/11/11/al-kaidovskaya-vojna/ «Аль-Каидовская» война.] // [[Эксперт (журнал)|Журнал «Эксперт»]], 11.11.2013&lt;/ref&gt;.

Майҙан башлап курд отрядтары (YPG), конфликтта «өсөнсө көс» ролендә сығыш яһаусы Сүриә ирекле армияһы боевиктарына һәм исламсыларға ҡаршы әүҙем көрәшә. 24 июлгә Сүриә курдтары Дерик (Эль-Маликия), Серкание (Рас-эль-Айн), Дирбеси (Эд-Дарбасия) һәм Гирке-Леге (Эль-Мабада) ҡалаларын баҫып ала.

23 майҙа Сүриә оппозицияһы лидеры Муаз әл-Хәбиб Сүриә президенты Әшәр Асадҡа 20 көн эсендә власты вице-президент Фәрүҡ Шаранға йәки хөкүмәт башлығы Вәли әл-Халҡиға тапшырыуҙы талап итеп мөрәжәғәт итте. Уның талабы үтәлһә, Асадҡа, яҡынса 500 кешене алып, Сүриәнән китергә рөхсәт ителәсәк, тип өҫтәне ул&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|title=Оппозиция даёт Асаду три недели|accessdate=2013-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gquz2Lfb?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|archivedate=2013-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609123403/http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html |date=2013-06-09 }}&lt;/ref&gt;. Был белдереү Сүриә хөкүмәте көстәренең уңыштары һәм АҠШ-тың баш күтәреүселәргә ярҙамды арттырыу тураһында белдереүҙәре нигеҙендә яңғыраны&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c303/745512.html Вашингтон пригрозил увеличить поддержку сирийской оппозиции, если Башар Асад не пойдёт на сотрудничество] // ТАСС&lt;/ref&gt;.

Майҙа Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идрис баш күтәреүселәр отрядтарының тарҡалыуын һәм Юғары хәрби советтың уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тота алмауын таныны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|title=Конфликт в Сирии: «блицкриг» Салима Идриса|last=Ферсович|first=Вадим|date=2013-06-18|publisher=[[Голос России]]|lang=ru|accessdate=2013-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224092031/http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/ |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

18 майҙан 5 июнгә тиклем Ливан сигенән 15 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Кусейр ҡалаһын ҡораллы оппозиционерҙарҙан азат итеү буйынса даими Сүриә армияһы подразделениелары һәм «Хезболла» отрядтары ҡатнашлығында ғәскәри операция ойошторолдо. Операцияға 7 мең Сүриә һалдаты һәм 2 мең «Хезболла» боевигы йәлеп ителә. Алыштар һөҙөмтәһендә ҡала юҡҡа сыға. Сүриә, Иран һәм Ливан киң мәғлүмәт саралары фетнәселәр яғында 1000-гә яҡын кеше үлтерелгән, 200-ҙән ашыуы әсирлеккә алынған тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|title=Аль-Кусейр. Долгожданный триумф Башара Асада|accessdate=2013-06-06|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608161304/http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html |date=2013-06-08 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;!--
Британская [[The Independent]] сообщила, что в конце сентября 2013 года представители командования ССА провели секретную встречу с представителем сирийского правительства. Переговоры базировались на следующих позициях:
* переговоры ведутся напрямую и без внешних посредников;
* стороны подтверждают готовность не наносить ущерб частной и государственной собственности;
* стороны признают необходимость прекращения боевых действий с последующим переходом к политическому урегулированию конфликта и к работе над созданием политических структур демократического сирийского государства&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/01/159839.html|title=Сирийская оппозиция начала переговоры с правительством Асада|accessdate=2013-10-01}}&lt;/ref&gt;.--&gt;

29 сентябрҙә башлыса Дамаск янында хәрәкәт иткән 50 баш күтәреүселәр төркөмө «Джейш әл-Ислам» («Ислам армияһы») исемле яңы төркөмгә берләшеүе тураһында иғлан итә&lt;ref name=&quot;fp1oct&quot;&gt;{{Cite news|title = The Army of Islam Is Winning in Syria|url = https://foreignpolicy.com/2013/10/01/the-army-of-islam-is-winning-in-syria/|work = Foreign Policy Magazine|date = 2013-10-01|accessdate = 2015-05-08}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябренә &quot;Ислам армияһы&quot;на 60 ҡораллы отряд инә&lt;ref name=&quot;aawsat12Nov&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 «Syria: Jaysh Al-Islam rejects Geneva II conference»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115173809/http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 |date=2013-11-15 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында, «Джейш әл-Ислам» һәм иң радикаль йыһатсыларҙан — «Ән-Нусра фронты» һәм ИГИЛ-дан тыш, Оло Дамасктың исламсы баш күтәреүселәр төркөмдәре берләштерелгән оператив командование ойоштороу тураһында иғлан иткәйне. Һуңыраҡ Аджнад әл-Шам Ислам союзын төҙөү тураһында иғлан ителә&lt;ref name=ceip4march&gt;{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54750|title=The Ajnad al-Sham Islamic Union|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=2014-03-04|accessdate=2015-12-17}}&lt;/ref&gt;.

14 ноябрҙә Сүриәнең иң ҙур «Демократик союз» партияһы (PYD) Сүриәнең курд райондарында Эл-Ҡамышлы ҡалаһында хакимиәт үҙәген булдырып, күсмә хөкүмәт төҙөргә ниәтләүҙәре хаҡында иғлан итте&lt;ref&gt;Дарья Цилюрик «[http://www.ng.ru/world/2013-11-14/7_kurdistan.html Сирийский Курдистан шагнул к автономии]». ''[[Независимая газета]]'', 14.11.2013.&lt;/ref&gt;.

Декабрҙә «Wall Street Journal» гәзите Америка хакимиәтендәге сығанаҡтарға һылтанып, Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идристың Баб эл-Хауа тирәһендәге хәрби базаны Төркиә сигендә «Ислам фронты» боевиктары баҫып алғас, Сүриәнән ҡасып китеүе тураһында хәбәр итә. Был базала Сүриә Ирекле Армияһының штаб-фатиры, шулай уҡ ҡорал һәм боеприпастар һаҡланған келәттәр урынлашҡан булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/12/164853.html|title=Командующий Сирийской свободной армии бежал из Сирии в Катар|date=2013-12-12|publisher=[[9 Канал Израиль]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}&lt;/ref&gt;.

Ҡораллы оппозиция лидерының ҡасыуы ул осорҙа «Ирекле Сүриә армияһы» боевик-исламсылар ҡыҫымы аҫтында еңелеүгә дусар булыуының иң асыҡ дәлиле булды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|title=WSJ: Исламисты вынудили лидера прозападных сирийских повстанцев бежать из страны|date=2013-12-12|publisher=[[Голос Америки]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}&lt;/ref&gt;.

=== 2014 ===
21 ғинуарҙа Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында административ үҙәге Эл-Ҡамышлы ҡалаһында урынлашҡан Джазира (Jazira Canton) үҙидара кантонын ойоштороу тураһында иғлан ителде&lt;ref&gt;http://rwww.kurdishquestion.com/insight-research/dossiers/kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava/91-kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava.html{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

22 ғинуарҙа Монтрё ҡалаһында (Швейцария) берлектәге Рәсәй һәм Америка башланғысы буйынса Сүриә көйләүе буйынса яңы конференция үтте, унда бәхәс башланғандан алып тәүгә Сүриә хөкүмәте һәм оппозиция делегациялары бер өҫтәл артында осрашты. Ләкин конференция бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне&lt;ref name=&quot;сирия&quot;&gt;[http://tass.ru/info/3675016 Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года]&lt;/ref&gt;.

{{TODO}}

=== 2015 ===
Идлиб провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре Джиср-эш-Шугур үткәүеле аша Сүриәнең төп диңгеҙ портын — илдең төньяҡ баш ҡалаһын һәм ҙур иҡтисади үҙәген тоташтырған стратегик шоссе буйында урынлашҡан ауылдарҙы 2015 йылдың яҙына тиклем үҙ контроле аҫтында тотто. 28 мартта хөкүмәткә ҡаршы көстәр менән провинцияның баш ҡалаһы Идлиб ҡалаһы үҙ контроленә алынды. Май аҙағына Ән-Нусра фронты төркөмө провинцияның бөтә биләмәһен контролгә алды&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб]&lt;/ref&gt;. Идлибты юғалтыу Алеппоны ауыр хәлгә ҡуйҙы һәм Латакиҙың төньяғына, Сәхл-әл-Габ үҙәненә, республика президенты Бәшәр Асад яҡлылар йәшәгән алавит һәм христиан ауылдарына юл асты&lt;ref name=&quot;идлиб&quot;&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6777332 Турция пытается остановить наступление сирийской армии в Идлибе // ТАСС, 19.08.2019]&lt;/ref&gt;.

20 майҙа Сүриә армияһы яугирҙары ИГ-ның һөжүм итеүсе отрядтары баҫымы аҫтында Дамаскиҙан 240 саҡрым алыҫлыҡтағы Пальмира ҡалаһын ташлап китә. Ғәскәрҙәр, Хомс һәм Дамаск шоссеһын тотоп, ҡала ситендә оборона позицияларын биләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title = СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру|author = |url = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1983646|work = |date = }}&lt;/ref&gt;.

Пальмираны баҫып алғандан һуң, террорсылар хөкүмәт көстәренә ярҙам итеүсе 400-450-гә тиклем кешене үлтергән.

Ислам дәүләте (ИГ) берләшмәләре июнь башында Дамаскиҙан Хомсҡа һәм Латакияға илткән төп юлда урынлашҡан Хассия ҡалаһына яҡынлаша һәм, хәбәр итеүҙәренсә, хөкүмәт ғәскәрҙәре өсөн потенциаль хәүеф тыуҙырып, ҡаланан көнбайышҡа ҡарай позицияларҙы ҡулға төшөрә.

25 июндә Сүриә территорияһында Ислам дәүләте (ИГ) отрядтары Айн-эль-Ғәрәпкә һәм Эль-Хасаҡа ҡалаһы районының хөкүмәт ғәскәрҙәре тотоп торған райондарына һөжүм итеп, ике мәртәбә һөжүм яһай. Әл-Хасаҡта уҙған ИГ операцияһы 60 мең тыныс йәшәүсе халыҡтың ҡасып китеүенә килтерә.

2015 йылдың июлендә, Америка Ҡушма Штаттары раҫлауынса, махсус тәғәйенләнеш бүлеге «Әбү-Саяф» ислам дәүләтенең «финанс директоры» өйөндә Төркиә чиновниктарының ИГ ағзалары менән туранан-тура бәйләнешен иҫбатлаған.

7 сентябрҙә ИГ боевиктары хөкүмәт ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған һуңғы «Джазал» нефть ятҡылығын баҫып ала.

9 сентябрҙә Абу-Духур (Идлиб провинцияһы) авиабазаһы «Джейш әл-Фатх» төркөмө боевиктары ҡулына күсә. Авиабазаны яулап алғандан һуң Сүриә хәрбиҙәре провинциянан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла.&lt;ref&gt;[http://rg.ru/2015/07/26/asad-site.html Асад рассказал о причинах неудач сирийской армии] // РГ, 26.07.2015&lt;/ref&gt;

30 сентябрҙә Рәсәй Һауа-космос көстәре самолеттары Хмеймим авиабазаһынан, Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса, хөкүмәткә ҡаршы тороусы формированиелар тупланан урындарға бомба ташларға тотона.&lt;br&gt;
Октябрь башында, Рәсәй авиацияһының боевиктар инфраструктураһына бер аҙналыҡ һөжүменән һуң, Сүриә армияһы райондарҙы һәм торлаҡ пункттарҙы төрлө ҡораллы төркөмдәрҙән азат итеү маҡсатында киң һөжүм башлай&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26443.4/3313764/ Вооружённые силы Сирийской Арабской республики начали широкомасштабное наступление] // КП&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында Сүриә армияһы, Эль-Тайба ҡалаһын азат итеп, Хама менән Идлиб араһындағы стратегик юлға контроль урынлаштырҙы&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/head/31851920/ сирийская армия освободила город Эль-Тайба] // 5 ноября 2015&lt;/ref&gt;.

; Алеппоға һөжүм итеү
{{главная|Бои в Алеппо}}
15 октябрҙә Рәсәй авиацияһы ярҙамында Сүриә Ғәрәп Республикаһы Ҡораллы Көстәре һәм хөкүмәт яҡлы формированиелар Алеппоның стратегик әһәмиәтле ҡалаһына һөжүм итә башлай. 16-19 октябрҙә Сүриә армияһы яугирҙәре Алеппоға инеү урыны янындағы ҙур биләмәне үҙ контроле аҫтына ҡайтарҙы. Шул уҡ ваҡытта ИГ көстәре бер нисә стратегик йүнәлешкә контрһөжүм яһаны&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/27329945.html Войска Асада атаковали силы оппозиции, тем временем «Исламское государство» атаковало войска Асада] // РС/РСЕ, 28 окт 2015&lt;/ref&gt;.

3 ноябрҙә Сүриә хөкүмәте Дамаск-Алеппо трассаһын контролдә тота, бер көндән трассала автомобиль хәрәкәте тергеҙелә.

17 ноябрҙә президент Путин Сүриәлә Рәсәй авиацияһы һөжүмен көсәйтеүҙе талап итте. Был хәл Федераль именлек хеҙмәте рәйесе Александр Бортниковтың Мысырҙағы Сирай ярымутрауы күгендә А321 Рәсәй лайнеры һәләкәтенә теракт сәбәпсе булыуы хаҡында хәбәр иткәндән һуң булды&lt;ref name=&quot;вывод16&quot;&gt;[http://tass.ru/spec/syria Из России с поддержкой. КАК РОССИЙСКИЕ ВОЕННЫЕ ПОМОГАЛИ БОРОТЬСЯ С ТЕРРОРИСТАМИ В СИРИИ // Спецпроект ТАСС]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 20 ноябренә операцияға йәлеп ителгән авиация төркөмөн 69 фронт һәм алыҫ авиацияһы самолёттары тәшкил итте&lt;ref name=&quot;x2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/480611|title=Российская авиагруппировка в Сирии увеличена в два раза|publisher=Интерфакс|date=2015-11-20}}&lt;/ref&gt;.
 
24 ноябрҙә Сүриә-Төркиә сигендә Рәсәй Су-24 бомбардировщигын төрөк самолёты F-16 бәреп төшөрә. Бер пилот һәләк булған, икенсеһен Сүриә хәрбиҙәре ҡотҡарған. Ошо хәлдән һуң Рәсәй Федерацияһының Төркиә менән мөнәсәбәттәре 2016 йылдың 27 июнендә Реджеп Тайип Эрдоган Рәсәй алдында ғәфү үтенгәнгә тиклем туҡтатыла.

=== 2016 ===
2016 йылдың башында Сүриәгә ярҙам итеү халыҡ-ара төркөмө рәйестәштәре — Рәсәй һәм АҠШ — «Ислам дәүләте», «Джебхат ан-Нусра» һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы террорсы ойошмалар тип таныған башҡа террористик ойошмаларҙан тыш, ҡораллы оппозиция төркөмдәре менән килешеү тураһында башланғыс менән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. 27 февралгә ҡарай төндә утты туҡтатыу режимы үҙ көсөнә инә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/trend/truce_Syria_26022016/ Перемирие в Сирии // РИА Новости, 26 февраля 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/infografika/20160226/1380699923.html Перемирие в Сирии: условия и координационный центр] // РИА Новости, 26 февраля 2016&lt;/ref&gt;. Дошман яҡтарының ярашыуын Хмеймим авиабазаһындағы Рәсәй Координация үҙәге, Амманда (Иордания) Америка ярашыу үҙәге һәм Женевала эшсе төркөм тәьмин итә&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

Был килешеү дошман яҡтары араһында һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итергә тейеш ине. Ул шулай уҡ Сүриә армияһына үҙәк Сүриәлә «Ислам дәүләте» формированиеларына ҡаршы көрәшкә тупланырға мөмкинлек бирҙе. Бының өсөн ил үҙәгенең сүл райондарына һуғышҡа һәләтле Сүриә формированиеларының береһе — «Юлбарыҫтар», «Сүл ыласындары», диңгеҙ пехотаһы һәм башҡалар күсерелә. Унда улар Сүриә армияһының 18-се бронетанк дивизияһы частары ярсыҡтары һәм Ирандан ташланған «Фатимиюн» дивизияһынан яңы хазарейҙар отряды (ираҡ һәм үҙ теләктәре менән килгән афған шиғисыларынан Иранда формалашҡан) менән ҡушылған. Операцияға йәлеп ителгән көстәрҙең дөйөм иҫәбе 6 меңдән ашыу кеше була&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

14 мартта президент Владимир Путин Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығара башларға бойороҡ бирҙе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта|url=http://tass.ru/politika/2738218|date=2016-03-14|publisher=ИТАР-ТАСС}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated333&gt;[http://ria.ru/syria_mission/20160314/1389738481.html Путин: Россия выполнила задачи в Сирии], РИА Новости (14 марта 2016)]&lt;/ref&gt;; Шул уҡ ваҡытта Тартуста хәрби-диңгеҙ базаһы һәм «Хмеймим» авиация базаһының «элекке режимда эшләүен» дауам итеүе билдәләнде&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/2738218 Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта] // ТАСС, 14 марта 2016&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығарыу тураһында ҡарарҙы, Оборона министрлығы алдына ҡуйылған бурыстарҙың тулыһынса үтәлеүенән сығып, президент Путин Сүриә яғы менән килешеү буйынса ҡабул итә. Һөжүм итеү авиацияһының төп көстәрен Сүриәгә сығарыу менән бер үк ваҡытта Рәсәйҙең яңы Ми-28Н һәм Ка-52 вертолёттары күсерелә&lt;ref name=lenta16&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/03/16/oyvey/|title=В Сирии заметили новейшие российские вертолеты Ми-28Н и Ка-52|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=17-3-2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/500588 Самолет Руслан доставит из Сирии три вертолета ВКС ]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Northern Syria - Rojava october 2016.png|400px|thumb|Сүриә Курдистаны, 2016]]
16 мартта Сүриәнең төньяҡ өлөшөн (Сүриә Курдистаны, йәки Рожава) контролдә тотҡан «Демократик союз» курд партияһы биләгән территорияла Төньяҡ Сүриә Федерацияһын булдырыу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/498901 Курды в Сирии объявили о создании федеративного региона // Интерфакс, 17 марта 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Төркиә киң мәғлүмәт саралары, хәрби сығанаҡтарға һылтанып, әгәр улар ИГ-ға ҡаршы ойошторолған һөжүм барышында Сүриәнең төньяғында Американың Хәрби һауа көстәре ярҙамында үҙҙәренең милли именлеге фекеренсә, Азаз — Джераблус &quot;ҡыҙыл һыҙат&quot;ынан үтһә, Төркиә армияһы курд көстәренә ҡаршы ут асасағын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/kurdy/?sphrase_id=27039 Турции придётся свыкнуться с новой реальностью на своих южных рубежах // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 01.04.2016]&lt;/ref&gt;.

6 мартта Пальмираны (хәҙерге ғәрәп исеме Тадмор) азат итеү буйынса операция башлана. Уны әҙерләүҙә Рәсәй хәрби советниктары әүҙем ҡатнаша. Һөжүм итеүсе ғәскәрҙәргә ҡеүәтле авиация һәм артиллерия ярҙамы ойошторола. Рәсәй төркөмөнөң өлөшләтә сығарыла башлауына ҡарамаҫтан, Пальмира тирәһендә Рәсәй махсус операциялар көстәре хәрби хеҙмәткәрҙәре эшләүен дауам итә, ә Сүриә ғәскәрҙәре позицияһында Рәсәй хәрби советниктары була. Рәсәй Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, ошо районда &quot;Ислам дәүләте&quot;нең 4 меңгә яҡын башкиҫәре (боевик) булып, ҡоралланыуында 25-тән кәм булмаған танк һәм БМП, 20-нән ашыу берәмек көбәкле һәм реактив артиллерия, 40-тан ашыу миномёт, 100-гә яҡын ПТРК, шулай уҡ 50-нән ашыу ауыр ҡоралдар тейәлгән внедорожник автомобилдәр булған&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

23 мартҡа хөкүмәт ғәскәрҙәре Пальмираның үҙенә килеп, унан һуңғы тәүлектә өҫтөнлөк иткән бейеклектәргә контроль урынлаштырҙы. ИГ боевиктарының ҡалала һәм элекке авиабазала оборонаны һаҡлап ҡалыу ниәте уңышһыҙ булып сыға, һәм улар үлемгә хөкөм ителгән төркөмдәр ҡаплауы ярҙамында сигенә башлай. 27 мартта, ҡаланың айырым кварталдарын таҙартыу һәм ҡалған боевиктарҙы бөтөрөү әле ике көн дауам итһә лә, Пальмираны азат итеү тураһында иғлан ителә. Пальмираға Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса ҡаланы һәм тарихи мираҫ объекттарын минанан таҙартыуҙа ярҙам итеү өсөн РФ Ҡораллы Көстәренең Халыҡ-ара минаға ҡаршы үҙәгенең йыйылма отряды ебәрелә. Шунда уҡ эшләүсе белгестәрҙе яҡлау өсөн Рәсәй хәрбиҙәре һәм хәрби техникаһы урынлаштырыла&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

29 мартта Сүриә оппозицияһының һөйләшеүҙәр буйынса (ВКП) юғары комитеты Сүриә властарын утты туҡтатыу режимын боҙоуҙа һәм президент Асадты отставкаға ебәреү тураһында мәсьәләне тикшерергә теләмәүҙә ғәйепләп, һөйләшеүҙәр процесында ҡатнашыуын туҡтатты.

5 апрелдә Алеппола боевиктар хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһында килешеүҙе боҙа һәм реактив ракета ҡулайламаларынан Шәйех-Мәҡсүд биҫтәһен ут аҫтына тота&lt;ref&gt;Как сообщает сирийское государственное агентство [[SANA]]&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә 10 кеше һәләк булған, тағы 50-нән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған. Боевиктар шулай уҡ Алеппо янында Су-22 САВВС самолетын бәрҙергән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/05/04/2016/570391899a794737c80dc312|title=Сирийские правозащитники сообщили о сбитом под Алеппо военном самолёте|publisher=РБК|accessdate=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;.

Килешеү режимы тарҡала башланы — 22 апрелдә ВКП Бәшәр Асадҡа асыҡтан-асыҡ йыһат иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/3008035 Ъ-Власть — Между Раккой и Алеппо]&lt;/ref&gt;. 28 апрелдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сүриә буйынса махсус вәкиле Стаффан де Мистура Рәсәй һәм Америка президенттарын Владимир Путинды һәм Барак Обаманы Сүриәлә «саҡ тере» утты туҡтатыу режимын һаҡлау буйынса саралар күрергә саҡырҙы&lt;ref&gt;[https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ Спецпосланник ООН в Сирии просит Путина и Обаму принять меры по сохранению перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201042928/https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ |date=2017-12-01 }} // Rambler News Service, 28.04.2016&lt;/ref&gt;.

24 майҙа «Сүриә демократик көстәре» Ислам дәүләтенең «баш ҡалаһы» Раккаға һөжүм башланыуы хаҡында иғлан иттеләр. Унда курд үҙоборона отрядтары (YPG), Сүриә оппозиция төркөмдәре, шулай уҡ ассирия, әрмән һәм төркмән отрядтары инә. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Мәскәү «Сүриә демократик көстәре» тырышлыҡты тупларға әҙер. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Үҙәк командованиеһы башлығы генерал Джозеф Вотел 21 майҙа йәшерен рәүештә Сүриәнең төньяғында, «Демократик союз» ойошторған райондарҙа булғандан һуң өс көн үткәс башланды. Был визит Америка махсус тәғәйенләнештәге отряд ярҙамында курдтар тормошҡа ашырған Раккаға һөжүмдең башы булараҡ Америка хакимиәте тарафынан ойошорола&lt;ref name=&quot;гонка&quot; /&gt;.

30 майҙа Төркиәнең хөкүмәте, курд хәрәкәтен бөтөрөү өсөн ИГ-ға ярҙам күрһәткәндә, Америкаға Сүриәнең төньяғында ИГ-ға ҡаршы уртаҡ операция үткәрергә тәҡдим итте, тик унда курдтар ҡатнашмаҫҡа тейеш. Был тәҡдим бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне&lt;ref name=&quot;гонка&quot; /&gt;.

3 июнгә ҡарай төндә Сүриә ғәрәп армияһы Раккаға, шул уҡ исемдәге провинцияның төпкөлөнә бер нисә саҡрымға үтеп, һөжүм йәйелдерҙе&lt;ref name=&quot;гонка&quot;&gt;[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/nastuplenie-na-rakku-chem-zavershitsya-gonka/?sphrase_id=27039 Наступление на Ракку: чем завершится гонка за овладение городом? // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 08.06.2016]&lt;/ref&gt;.

Июндә Төркиә һәм Рәсәй 2015 йылдың 24 ноябрендә Сүриә-Төркиә сигендә Төркиә Хәрби-һауа көстәре бәреп төшөргән Су-24 бомбардировщигы менән бәйле хәл арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеү буйынса аҙымдар эшләне. Төркиә Президенты Реджеп Тайип Эрдоган Владимир Путин ҡабул иткән ғәфү үтенеү һүҙҙәрен еткерҙе, унан һуң Рәсәй яғы хеҙмәттәшлекте боҙа башланы. Августа Рәсәй һәм Төркиәнең хәрби ведомстволары араһында 2017 йылдың ғинуарында Сүриәләге операция барышында авиация осоштарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм инциденттарға юл ҡуймау тураһында меморандумға ҡул ҡуйыу менән тамамланған әүҙем һөйләшеүҙәр башланды.

Билдәле ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, 2016 йылдың авгусына тыныс процесҡа «уртасыл» оппозиция көсө менән раҫланған 310 тораҡ пункт ҡушылған&lt;ref&gt;[http://ria.ru/syria/20160730/1473251571.html В Сирии число населённых пунктов, поддерживающих перемирие, выросло до 310] // РИА Новости, 30 июля 2016&lt;/ref&gt;. Ҡорал тапшырғандан һуң ошо ҡалаларҙа йәшәүселәр Рәсәй Оборона министрлығының гуманитар конвойҙары алып килгән аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителә башлай&lt;ref&gt;[http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy/ Российский военный погиб в Сирии, защищая гуманитарный конвой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726012519/http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy |date=2016-07-26 }} // ИА «Оружие России», 20 июня 2016&lt;/ref&gt;.

24 августа Төркиә Сүриә биләмәһендә Ирекле Сүриә армияһы менән берлектә 5 мең км² саҡрым биләмәне таҙартыу, Джераблус һәм Эль-Баб ҡалаларын террорсыларҙан азат итеү һәм был биләмәлә ҡасаҡтарҙы урынлаштырыу өсөн хәүефһеҙлек зонаһы булдырыу маҡсатында ИГ боевиктарына ҡаршы «Ефрат ҡалҡаны» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте. Бынан тыш, Төркиә Сүриәнең төньяғында Африн һәм Манбидж кантондарының берләшеүенә юл ҡуймау маҡсатын ҡуйған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3337920 Турция готова провести военную операцию в Сирии. Анкара обвиняет сирийских курдов в новых артиллерийских обстрелах // «Коммерсантъ», 28.06.2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3071717 Турция предъявила Сирии «Щит». Военная операция Анкары нашла понимание в Вашингтоне и не нашла — в Москве // «Коммерсантъ», 25.08.2016]&lt;/ref&gt;. Декабрь уртаһында Төркиә ғәскәрҙәре Эль-Баб ҡалаһынан «Ислам дәүләте» боевиктарын бәреп төшөрөргә маташып ҡараны һәм тере көсөндә һәм техникаһында юғалтыуҙар кисерҙе, шуға күрә һөжүмде туҡтатырға һәм Рәсәйгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә мәжбүр булды&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3214405?from=doc_vrez Дружественному огню не дают разгореться // Газета «Коммерсантъ», 10.02.2017]&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың мартында Төркиә етәкселеге Сүриәлә ҡуйылған маҡсаттарға өлгәшеү хаҡында белдерҙе һәм үҙ ғәскәрҙәрен сығара башланы. Бынан тыш, Төркиә үҙенең союздаштарына Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге халыҡ-ара террорға ҡаршы коалиция буйынса Манбидж һәм Ракка ҡалаларын «Ислам дәүләте» боевиктарынан азат итеүҙә ҡатнашырға ниәтләнеүе хаҡында хәбәр итте. Әммә Сүриә демократик көстәренең нигеҙен тәшкил иткән курд ополчениеһы отрядтарын операцияға йәлеп итеү Анкарала киҫкен кире реакция тыуҙыра, һәм Төркиә, «террорсылар менән бер ҡасан да уртаҡ операциялар үткәрмәйәсәкмен», тип белдереп, үҙ ғәскәрҙәрен оҙатыуҙан баш тартты&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

9 сентябрҙә Швейцарияла Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Лавров менән Американың дәүләт секретары Джон Керри Сүриә буйынса күп баҫҡыслы план тураһында килешеүгә өлгәште. Ул, атап әйткәндә, ете көнгә утты туҡтатыу режимын индереүҙе, оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең ыҙанлауҙы, ҡаршылыҡһыҙ гуманитар инеүҙе тәьмин итеү өсөн Кастелло юлы районында демилитаризацияланған зона булдырыуҙы үҙ эсенә алды.

Утты туҡтатыу режимы 12 сентябрҙә көсөнә инде, ләкин күп һанлы ҡағиҙә боҙоуҙарға бәйле бер аҙнанан уҡ туҡтатыла.

17 сентябрҙә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Коалицияның Дейр-эз-Зорға авиаудары һөҙөмтәһендә 60-тан ашыу Сүриә хәрби хеҙмәткәре һәләк булды һәм 100-гә яҡын кеше яраланды. Был хәл менән ҡала ситендә Сүриә авиабазаһын ҡамауҙа тотҡан ИГ формированиелары шунда уҡ файҙаланған.

19 сентябрҙә Алеппоның эргә-тирәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм Сүриә Ҡыҙыл Ярымай йәмғиәтенең берлектәге гуманитар конвойына һөжүм яһала, һөҙөмтәлә кәм тигәндә 18 кеше һәләк була. АҠШ был хәл өсөн Рәсәйгә һәм Сүриә властарына яуаплылыҡ йөкмәтә&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

Америка менән Рәсәйҙең үҙ-ара ғәйепләүҙәре утты туҡтатыу тураһындағы килешеүҙә ҡаралған йөкләмәләрҙе үтәүгә лә бәйле булды. Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Америка Ҡушма Штаттары уртаса оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең таралып ултырыу процесын оҙаҡҡа һуҙа. Американың Дәүләт департаментында Рәсәйҙе сәйәси көйләүгә өлгәшеү өсөн Сүриә хөкүмәтенә кәрәкле баҫым яһамауҙа ғәйепләнеләр&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.
3 октябрҙә Американың Дәүләт департаменты Сүриәлә хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу режимын дауам итеү маҡсатында Рәсәй менән булдырылған ике яҡлы бәйләнеш каналдарында ҡатнашыуҙы туҡтатыу тураһында белдерҙе һәм ошо илдә тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙе туҡтатты. Шул уҡ ваҡытта операция ваҡытында ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау өсөн Америка хәрбиҙәренең РФ Оборона министрлығы менән бәйләнеш каналдарын файҙаланыуы дауам итәсәк, тип белдерелде&lt;ref name=&quot;приос&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3674974 «У всех иссякло терпение»: Вашингтон разорвал контакты с Москвой по Сирии // ТАСС, 04.10.2016]&lt;/ref&gt;.

19 сентябрҙә «Джебхат ан-Нусра» төркөмө Алеппоның көньяҡ-көнбайыш ситенә һөжүм ойоштора&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/09/19/ceasefire_over/ Сирийская армия заявила о прекращении перемирия] // Лента.ру, 19 сентября 2016&lt;/ref&gt;.

22 сентябрҙә хөкүмәт армияһы оппозиция контроле аҫтында булған Алеппо райондарына һөжүм башлай. Декабрь уртаһында Алеппо тулыһынса хөкүмәт ҡораллы көстәре контроленә күсә. Сүриә хөкүмәте менән оппозиция араһында Рәсәй хәрбиҙәре аралашсылығы менән төҙөлгән килешеү шарттары буйынса, ҡорал һалыуҙан баш тартҡан боевиктарҙы Идлибҡа сығарғандар&lt;ref name=&quot;идлиб&quot; /&gt;.

14 ноябрҙә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың Американың һайланып ҡуйылған президенты Дональд Трамп менән һөйләшеүе барышында «беренсе һанлы дөйөм дошманға — халыҡ-ара терроризмға һәм экстремизмға ҡаршы көрәштә көстәрҙе берләштереү кәрәклеге тураһында» килешеүгә өлгәшелде һәм Сүриәлә көрсөктө бергәләп көйләү мәсьәләләре тикшерелде&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/news/53255 Телефонный разговор с избранным президентом Соединённых Штатов Америки Дональдом Трампом]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың аҙағында иғлан ителгәнсә, Рәсәй оборона министрлығы ике ай буйына Төркиә аралашсылығы аҫтында Сүриә хөкүмәте власы йоғонтоһо таралмаған (отрядтарҙың дөйөм һаны — 60 меңдән ашыу боевик) Сүриәнең үҙәк һәм төньяҡ өлөшө биләмәләренең ҙур өлөшөн контролдә тотҡан Сүриә оппозицияһы лидерҙары менән һөйләшеүҙәр алып барҙы. Ошо һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәте һәм ҡораллы оппозиция араһында 2016 йылдың 29 декабренән утты туҡтатыу режимын индереүҙе һәм Сүриә көйләүе буйынса тыныс һөйләшеүҙәргә күсеүҙе күҙ уңында тотҡан килешеүҙәргә өлгәшелде. Сүриәлә яңы тыныслыҡ килешеүе режимына ҡушылмаған оппозиция отрядтары «Ислам дәүләте» һәм «Джебхат ан-Нусры» радикалдарына тиңләштереләсәк. Утты туҡтатыу режимына контроллек итеү һәм тыныс көйләү буйынса йөкләмәне өс ил: Рәсәй, Иран һәм Төркиә үҙ өҫтөнә алды. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы мөрәжәғәт итте. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы президент Путинға Рәсәй көстәренең һәм сараларының бер өлөшөн Сүриәнән сығарыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итте һәм быға ризалыҡ алды. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең «халыҡ-ара терроризмға ҡаршы көрәште дауам итеүе, Сүриә законлы хөкүмәтенә терроризмға ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеүе һәм, һис шикһеҙ, Тартуста һәм Хмеймим аэродромында Рәсәй ҡораллы көстәрен базалау пункттарын үҫтереү буйынса килешеүҙәрҙе үтәүе» билдәләнде&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3185321 Перемирительная сила. Россия и Турция приглашают сирийское правительство и вооруженную оппозицию к столу переговоров] // «Коммерсантъ», 29.12.2016&lt;/ref&gt;.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Рәсәй авиатөркөмөнөң ҡыҫҡартылыуы Су-24М һәм, бәлки, Су-34 бомбардировщиктарының төп өлөшөн сығарып, артабан уларҙы Су-25СМ штурмовиктарына алмаштырыуҙы күҙ уңында тота ине. Авиатехника һаны, шул иҫәптән вертолёттар ҙа, ҡыҫҡартыу йомғаҡтары буйынса 30-35 берәмек самаһы тәшкил итергә тейеш ине. Төньяҡ Алеппола һәм Эль-Баб провинцияһында, артабан Хомс һәм Хама провинцияларында, һөжүм барышында хөкүмәт ойошмаларына ярҙам күрһәтеү кәрәклеге менән бәйле, Су-24М штурмлаусылары Сүриәгә күсерелә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3189292 Россия прошла боевое сокращение // Газета «Коммерсантъ», 13.01.2017]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың аҙағына ҡарата, Урта диңгеҙ буйында Сүриә яры буйында «Адмирал Кузнецов» (уның бортында — 14 Су-33 һәм МиГ-29К истребителе), «Бөйөк Пётр» атом крейсеры, (Новороссийскиҙан Тартусҡа сүриә экспресы йөк һәм ҡорал ташыған) «Минск», «Георгий Победоносец» һәм «Николай Фильченков» ҙур десант караптары, шулай уҡ «Мираж» кесе ракета катеры бар ине.

Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауға албырғауы менән файҙаланып, декабрь башында ИГ формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала&lt;ref name=&quot;пальм&quot;/&gt;.

=== 2017 ===
2017 йылдың 6 ғинуарында Рәсәй Оборона министрлығы президент Владимир Путиндың САР-ға ғәскәрҙәр төркөмөн ҡыҫҡартыу тураһында ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/01/06/sar/ Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР]&lt;/ref&gt;, «Адмирал Кузнецов» ауыр авиаташыусы крейсер етәкселегендә Төньяҡ флот караптарының Сүриәнән сығып китеүе тураһында иғлан итте. «Адмирал Кузнецов» авиаһәүәҫкәренең Урта диңгеҙ буйында булыу осоронда ике истребителдең: МиГ-29КР (14.11.16) һәм Су-33 (5.12.16) һауа юғалтыуҙары теркәлгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/12/05/su33/ В Минобороны подтвердили потерю Су-33 при посадке на «Адмирал Кузнецов»] // Лента.ру&lt;/ref&gt;.

18 ғинуарҙа Рәсәй һәм Төркиә Хәрби-һауа көстәренең Сүриәлә Су-24М һәм Су-34 фронт бомбардировщиктары, шулай уҡ Төркиәнең F-16 һәм F-4 ВВС экипаждары менән бергә Су-25СМ штурмлаусылары Әл-Баб ҡалаһы тирә-янында «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы тәүге берлектәге операцияһы башланды&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3195700?from=doc_vrez Военные самолёты нашли общую цель] // «Коммерсантъ», 19.01.2017&lt;/ref&gt;.

Ғинуарҙа вазифаға эйә булған Дональд Трамп үҙенең бурыстарының береһе итеп &quot;Ислам дәүләте&quot;н еңеүҙе иғлан итте. Шуның менән бәйле ул Рәсәй менән Ислам дәүләтенә ҡаршы көрәштә үҙ-ара эш итергә әҙер булыуы хаҡында белдерҙе, әммә Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге ике халыҡ-ара террорға ҡаршы коалицияның үҙ-ара эш итеүе күп осраҡта мөмкин булған хәлдәргә юл ҡуймау өсөн телефон каналдарын файҙаланыу менән сикләнде&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями»] // «Коммерсантъ», 29.12.2017&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
Апрель башында Трамп Сүриә властарына Идлибала химик һөжүм өсөн яуаплылыҡ йөкмәтте, уның һөҙөмтәһендә 80-дән ашыу кеше һәләк булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3262968  «Варварская атака режима Асада не должна остаться безнаказанной». Дональд Трамп назвал химатаку в Идлибе «печальным днем для России»] // Коммерсант.ru, 06.04.2017&lt;/ref&gt; һәм Сүриәнең Эш-Шайрат авиабазаһына (Хомс провинцияһы) һөжүм итергә бойороҡ бирҙе. Һөҙөмтәлә Урта диңгеҙ акваторияһынан авиабазаға Америка хәрби караптары 59 «Томагавк» ҡанатлы ракетаһын осорҙо. Рәсәй властары был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атаны һәм күпмелер ваҡытҡа Сүриәләге операциялар барышында АҠШ-та килешелгән ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау һәм авиация осоуҙарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тураһында Меморандумдың ғәмәлгә ашырылыуын туҡтатты.

Май аҙағында оппозиция төркөмдәре Хомс ҡалаһынан сигенә.

Июндә Сүриәнең көньяҡ райондарында деэскалация һәм ''деэскалация зоналары'' булдырыу тураһында Америка-Рәсәй килешеүҙәре эшләнде. Шул саҡта уҡ, Американың «Сүриә демократик көстәре» менән Сүриә ғәрәп армияһының (САА) &quot;Ислам дәүләте&quot;нә ҡаршы киң күләмле һөжүме шарттарында, Рәсәй менән Америка Ҡушма Штаттары араһында Евфрат йылғаһын (йылғаның һул ярына һөжүм итеүселәр) һәм Сүриә демократик көстәре араһында бүлеү линияһы сифатында билдәләү тураһында килешеүгә өлгәшелде&lt;ref name=&quot;виток&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/15/02/2018/5a83fa169a79476fb19e3029 Новый виток войны: как победа над ИГ изменила сирийский конфликт] // РБК, 15.02.2018&lt;/ref&gt;.

5 сентябрҙә Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең алдынғы отряды Дейр-эз-Зора ҡалаһын ҡамауҙы өҙҙө.&lt;br&gt;
6-14 октябрҙә Сүриә армияһы Дейр-эз-Зор мөхтәриәте — Меядин ҡалаһы биләмәһендә ИГ-ның төп терәк пунктын үҙ контроленә аҫтына ала.
3 ноябрҙә Дейр-эз-Зор тулыһынса ИГ-нан азат ителә.

Шул уҡ ваҡытта «Сирия демократик көстәре» Евфраттың һул, төньяҡ-көнсығыш яры буйлап һөжүмен дауам итә. Сентябрь-октябрь айҙарында Рәсәй хәрбиҙәре ярҙамында Сүриә ғәрәп армияһы Евфрат аша сыҡты һәм Хишам һәм Табия газ ятҡылыҡтары тирәһендә 20 саҡрым самаһы киңлектәге һәм 5 саҡрым самаһы тәрәнлектәге плацдармды яуланы&lt;ref name=&quot;виток&quot; /&gt;.
&lt;!--
По словам командующего группировкой войск РФ в Сирии генерала Сергея Суровикина, за время завершающей наступательной операции сирийских правительственных сил при поддержке российских ВКС и сил специальных операций, длившейся 227 суток и завершившейся к началу декабря, российские и сирийские военные ликвидировали более 32 тыс. боевиков и уничтожили 394 единицы бронетехники, что позволило освободить около 1 тыс. населённых пунктов, 78 нефтегазовых полей и два месторождения фосфатных руд. Он уточнил, что за время наступления было сделано 6956 самолёто-вылетов и более 7 тыс. вертолётных. К концу операции в Сирии находилось несколько десятков боевых самолётов (штурмовики Су-25СМ, фронтовые бомбардировщики Су-24М и Су-34, истребители МиГ-29СМТ, Су-30СМ и Су-35С) и вертолётов (в частности, боевые Ка-52, Ми-35М, Ми-24П)&lt;ref name=&quot;вывод&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3494094 Нет повода не выйти. Российские военные приступили к завершению операции в Сирии] // «Коммерсантъ», 12.12.2017&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
--&gt;

2017 йылдың ноябрендә &quot;Сүриәлә һуңғы ике йылдағы эш&quot;кә йомғаҡ яһап, президент Владимир Путин Рәсәй, Төркиә һәм Ирандың деэскалация зоналары булдырыуын иң мөһим һөҙөмтә тип атаны. Уларҙы булдырыу тураһында килешеүҙәр 2017 йылдың ғинуарында ошо өс дәүләт менән тәҡдим ителгән Астанала (Ҡаҙағстан) һөйләшеүҙәр процесы барышында әҙерләнде. Ваҡиғаларҙың артабанғы үҫеше күрһәтеүенсә, 2017 йылдың аҙағына Сүриәләге ваҡиғаларҙы көйләүҙең яңы этабына күсеү Рәсәй дипломатияһының Яҡын Көнсығыштағы төп бурысы булды. Был этап хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлауҙы һәм Сүриә-ара диалогты башлауҙы күҙ уңында тота. Унда милли һәм дини төркөмдәрҙе күберәк йәлеп итеү күҙаллана&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

Үҙенең хәрби операцияһын тамамлауы тураһында иғлан итеп, Рәсәй Сочиҙа ''Сүриә халыҡтары конгресы''н уҙғарырға тәҡдим итте. Ноябрь аҙағында Сочиҙа Рәсәй, Төркиә һәм Иран президенттарының осрашыуы үтте; саммит алдынан Сочиға Сүриә президенты Бәшәр Асад килде һәм уның Владимир Путин менән һөйләшеүҙәре уҙҙы, унда тыныс тормошҡа күсеү осоро сценарийҙары тикшерелде&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;/&gt;.

=== 2018 ===
{{Main|Хронология гражданской войны в Сирии (2018)}}
20 ғинуарҙа Төркиәнең Юғары суды Төркиәнең «Ирекле Сүриә армияһы» менән берлектә «Зәйтүн ботағы» операцияһын башланы, уның маҡсаты — Африн районынан курд формированиеларын ҡыҫырыҡлап сығарыу. Операция мартта уңышлы тамамланды.

30 ғинуарҙа Сочиҙа 1,5 мең делегат ҡатнашлығында Сүриә милли диалогы конгресы үтте. Унан һуңғы йыл дауамында Сүриәнең яңы төп законын әҙерләү өсөн конституция комитетын ойоштороу дауам итте. 18 декабрҙә «Астана өсәүе» (Рәсәй, Төркиә һәм Иран) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының конституция комитетына вәкилдәр кандидатуралары исемлеген тапшырҙы, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус илсеһе Стаффан де Мистура «инклюзив, ышаныс тыуҙырыусы һәм баланслы конституция комитетын» булдырыу юлында өҫтәмә консультациялар көтөләсәген белдерҙе&lt;ref name=&quot;итог2018&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3834867?from=doc_vrez У Сирии списки не сходятся. России, Турции и Ирану не удалось согласовать состав конституционного комитета республики] // «Коммерсантъ» № 234 от 19.12.2018&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың ғинуарында Сүриә хөкүмәте Рәсәй Һауа-йыһан көстәре булышлығында 2017 йылдың декабрь аҙағында башланған ҡораллы «Джебхат ан-Нусра» төркөмөнә һәм Идлиб провинцияһының көньяғында (Сүриәнең төньяҡ-көнбайышы) һәм Хама провинцияһындағы башҡа радикаль төркөмдәргә һөжүмде дауам итте&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Боевики почувствовали угрозу и собрались|url=https://lenta.ru/news/2018/01/07/ugroza/|accessdate=2018-01-08}}&lt;/ref&gt;.

Харастала, Дамасктың көнсығыш тирә-янында, Сүриә ғәрәп армияһы (САА) һәм радикаль төркөмдәр («Әхрар әш-Шам», «Тахрир әш-Шам» һәм «Файлак ар-Рахман») араһында позиция һуғыштары бара
!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste Сирия потеряла ещё одного генерала: в чём сложность и значение деблокирования базы в Харасте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713142230/https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste |date=2018-07-13 }}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref name=&quot;:0odin&quot;&gt;{{Cite news|title=Сирийская армия отбила окруженную базу под Дамаском|url=https://lenta.ru/news/2018/01/08/bazapoddamaskom/|accessdate=2018-01-08}}&lt;/ref&gt;. Танктар һәм артиллерия ҡулланып аяуһыҙ һуғыштар барышында ике яҡ та ҙур юғалтыуҙар кисерә; мәҫәлән, 7 ғинуарҙа яу барышында алынған яраларҙан бригада генералы Хәйдер Хәсән вафат була&lt;ref&gt;[https://ria.ru/syria/20180108/1512234423.html Сирийская армия прорвала окружение военной базы под Дамаском]&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh САА удалось прорвать окружение военной базы под Дамаском]&lt;/ref&gt;--&gt;.

7-һенән 8-се февралгә ҡаршы төндә иррегуляр хөкүмәт көстәре Хашам ҡалаһында Американың Юғары суды яғынан ут сығыуға дусар була.

2018 йылдың йәйе аҙағына Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре Рәсәй һәм Иран ярҙамында 2017 йылда ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының өсәүһен: Сүриәнең көньяҡ-көнбайышында (Эс-Сувейда, Даръа һәм Эль-Кунейтра провинциялары биләмәләренең бер өлөшө), Дамаск тирәләй (Көнсығыш Гута) һәм Хомс һәм Хама провинциялары сигендә контролдә тотто. 2012 йылдан алып илдең баш ҡалаһы тәүге тапҡыр ҡораллы оппозиция һәм йыһатсылар яғынан илдең баш ҡалаһын утҡа тотоуҙан туҡтаны. «Ислам дәүләте» ҡарамағында булған Сүриә сүлендәге һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярындағы ике биләмәнән тыш, Сүриә властары үҙҙәренә Төркиә (илдең төньяҡ-көнбайышында Идлибтың деэскалация зонаһы) һәм АҠШ (төньяҡ-көнсығыш) ҡарамағындағы биләмәләрҙе лә ҡайтара алды&lt;ref name=&quot;итог2018&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3842711 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании] // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018&lt;/ref&gt;.

Август башында Рәсәй хәрби полицияһы булышлығында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Көньяҡ Сүриә менән Израиль баҫып алған Голлан бейеклектәре араһында Әл-Кунейтра үткәүелен күҙәтеү буйынса көстәре подразделениелары (СООННР) күсерелде. Рәсәй хәрбиҙәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тыныслыҡ урынлаштырыусылары менән бергә патрулгә сыҡты. Бында Рәсәй хәрби полицияһы батальоны ойошторолдо һәм 1974 йылда утты туҡтатыу тураһында Израиль-Сүриә килешеүенә ярашлы Әл-Кунейтра киҫелешендә сик аша сығыу эшен яңыртыу өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын булдырыу маҡсатында айырма һыҙығы буйлап 8 күҙәтеү посын йыһазландырыу башланды. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы был районда эшмәкәрлеген туҡтатҡан һәм 2014 йылдың сентябрендә, «Джебхат ан-Нусры» боевиктары Фиджинан 45 тыныслыҡ урынлаштырыусыны урлағандан һуң, үҙенең көсөн сығарған&lt;ref&gt;[https://free-news.su/politika/30719-rossijskie-voennye-i-mirotvorcy-oon Российские военные и миротворцы ООН взяли под контроль сирийско-израильскую границу // Free news, 03.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Сүриә армияһының һәм хөкүмәт ойошмаларының Идлиб провинцияһына ҙур күләмле һөжүмгә әҙерләнеүе — Сүриәләге хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиеларҙың һуңғы анклавы һөҙөмтәһендә август-сентябрь айҙарында Американың Сүриәгә хәрби баҫымын көсәйтте&lt;ref&gt;[https://free-news.su/voennye-konflikty/30999-svodka-siriya-17avgusta18 Обзор карты боевых действий, оперативная сводка по Сирии 17.08.2018 // Free news, 17.08.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/04/09/2018/5b8dc5f69a7947a9f7d368e7 Трамп предостерёг Россию от «серьёзной гуманитарной ошибки» в Сирии // РБК, 04.09.2018]&lt;/ref&gt;. Рәсәй властары, үҙ яғынан, Идлибта ҡораллы оппозицияны террорсыларҙан айырырға һәм граждандар өсөн хәүефте кәметеп, һуңғыларына ҡаршы операция ойошторорға кәрәклеген ныҡышты. Нәҡ Идлибта, Рәсәй властары раҫлауынса, боевиктар провокация әҙерләгән — Көнбайыш илдәренең Сүриәгә һөжүм итеү өсөн файҙаланырлыҡ химик һөжүм инсценировкаһын ойошторорға йыйынғандар. Сүриә властарының химик ҡоралды ҡулланған осраҡта АҠШ-тың күпләп һөжүм итергә әҙер булыуы тураһында Bloomberg агентлығы хәбәр итте&lt;!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1092551-siriya-itogi-za-sutki-na-27-avgusta-06-00-korabli-vmf-rf-pribyli-v-sar-ssha-vedut-nezakonnuyu-dobychu-nefti-v-deir-ez-zore Сирия итоги за сутки на 27 августа 06.00 // Федеральное агентство новостей (ФАН)]&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/25/08/2018/5b80a3f79a7947ce57dcb4e2 Bloomberg узнал о предупреждении от Болтона о готовности ударить по Сирии // РБК, 25.08.2018]&lt;/ref&gt;. Ошо хәбәрҙәр нигеҙендә Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында хәл киҫкенләште&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/08/2018/5b86b1d49a794798c35a0c36 Лавров призвал уничтожить террористический «гнойник» в Сирии // РБК, 29.08.2018]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Оборона министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, 25 августа Урта диңгеҙгә 28 Tomahawk ҡанатлы ракета менән америка эсминецы USS Ross ингән. Улар хәрәкәт иткән радиуста Сүриә биләмәһенә һөжүм итеү мөмкинлеген бирә. Был ваҡытҡа Фарсы ҡултығында ошоға оҡшаш 56 ракета менән USS Sullivans барлыҡҡа килгәйне инде, Катарҙағы хәрби базаға 24 JASSM ҡанатлы ракета урынлаштырылған В-1В стратегик бомбардировщигы күсерелде. Шулай итеп, Сүриәгә күпләп һөжүм итеү өсөн ҡанатлы ракеталар йөрөтөүселәр төркөмө кәрәкле һанға етә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3725448 Сирия приведена в повышенную боеготовность. США стягивают в регион носители крылатых ракет // Коммерсант, 28.08.18]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/27/08/2018/5b83f5999a79476c4c71442d?from=materials_on_subject Минобороны сообщило о подготовке США удара по Сирии с моря и с воздуха // РБК, 27.08.2018о]&lt;/ref&gt;. Рәсәй хәрби-диңгеҙ көстәре, үҙ яғынан, 26 авгусҡа конфликт ваҡытында бында иң ҡеүәтле төркөм ойошторҙо&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8489699a79470c7dbfccc7 Россия развернула у берегов Сирии самую мощную группировку кораблей // РБК, 28.08.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8594ff9a794752d78d1e4b // НАТО сочло значительной российскую эскадру у берегов Сирии // РБК, 28.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Алдан хәбәр ителгәнсә, был районға Сүриә хөкүмәте көстәре позицияларына һөжүм башлауы халыҡ-ара коалиция янауы менән бәйле караптар ебәрелгән&lt;ref&gt;[https://free-news.su/analitika/31258-v-shage-ot-vojny В шаге от войны // Free news, 29.08.2018]&lt;/ref&gt;. Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Сирияға һөжүм ҡылыуҙа Америкаға ҡушылырға ниәтләүе хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/10/09/2018/5b96adab9a79472530a2ee68 Болтон пообещал «более мощный» ответ на применение химоружия в Сирии // РБК, 10.09.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b98ebc59a794724087318d8 Меркель допустила возможность присоединения Германии к удару по Сирии // РБК, 12.09.2018]&lt;/ref&gt;.
Көсөргәнешлек 17 сентябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары араһында һөйләшеүҙәр йомғаҡтары буйынса Идлиб провинцияһындағы хәлде тотороҡландырыу һәм Сүриә ғәскәрҙәре менән ҡораллы оппозицияның тоташҡан һыҙығы буйлап демилитаризацияланған зона булдырыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйылғандан һуң кәмей&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ba095359a79474fadd79f72 Иран заявил о предотвращении войны в Сирии благодаря дипломатии // РБК, 18.09.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bab9dae9a79474421e74b67 Трамп поблагодарил Россию и Сирию за остановку наступления в Идлибе // РБК, 26.09.2018]&lt;/ref&gt;.

18 сентябргә ҡарай төндә Израилдәге Хәрби һауа көстәренең дүрт F-16 истребителе Латакия ҡалаһы янындағы Сүриә объекттарына һөжүм иткән. Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре ЗРК С-200 ярҙамында һөжүмде ҡағырға тырышып, был ваҡытта Хмеймим авиабазаһына ултырырға ингән Ил-20М Рәсәй радиоэлектрон разведка һәм радиоэлектрон көрәш самолётын бәреп төшөргән. Борттағы 15 кешенең һәммәһе лә һәләк булған. Рәсәй Оборона министрлығы үҙ белдереүендә Рәсәй самолётының һәләк булыуы өсөн ғәмәлдә Урта диңгеҙ яғынан бәләкәй бейеклектә сәпкә һуғыу маҡсатында осоп ингән яуаплылыҡ йөкмәтте Рәсәй самолёты менән ышыҡланып, һәм Сүриә һауа оборонаһы уты аҫтына ҡуйыу яуаплылығын Израиль самолёттарына йөкмәтте&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3745164 Цель случайных обстоятельств. Российский Ил-20 стал жертвой отражения израильского налета на Сирию // Коммерсантъ, 19.09.2018]&lt;/ref&gt;.
Килеп тыуған хәлгә бәйле Рәсәй етәкселеге ҡыҫҡа ваҡыт эсендә С-300 зенит ракета комплекстарын Сүриәгә ҡуйырға һәм Сүриә берләшмәләре команда пункттарында Сүриә ПВО-һының бөтә көстәре һәм саралары менән үҙәкләштерелгән идара итеүҙе тәьмин итеү, һауа хәленә мониторинг алып барыу һәм оператив маҡсатлы күрһәтмә биреү өсөн Рәсәйҙең автоматлаштырылған идара итеү системаларын ҡуйырға ҡарар итте. Бынан тыш, Сүриәгә яҡын райондарҙа Урта диңгеҙ акваторияһы өҫтөндә спутник навигацияһын, борттағы РЛС-ты һәм Сүриә биләмәһенә һөжүм иткән сит дәүләттәрҙең хәрби авиацияһы элемтә системаларын радиоэлектрон баҫыу ҡулланылыуы хаҡында белдерелде&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3751681 Вся Сирия укроется за С-300. Россия нашла адекватный ответ на гибель экипажа Ил-20 // Коммерсантъ, 25.09.2018]&lt;/ref&gt;.

25 сентябрҙә Хмеймим авиабазаһына ике Ил-76 хәрби-транспорт самолёты менән күп функциялы ҡамасаулау станциялары — киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса — килтерелде, ул РЭБ «Красуха-4» (борттағы радиолокаторҙарҙы, элемтә системаларын, спутник навигацияһын баҫтырыу һәм осоу аппараттары менән идара итеү өсөн файҙаланыла) һәм Р-330Ж «Житель» (элемтә спутник станцияларына оронсоҡтар ҡуйыу), шулай уҡ, ихтимал, «Дивноморье» РЭБ универсаль комплекстары килтерелә&lt;ref&gt;[https://free-news.su/interesnoe/31800-rossiya-usilila-gruppirovku-reb Россия разворачивает в Сирии дополнительную группировку РЭБ // Free news, 25.09.2018]&lt;/ref&gt;.

3 октябрҙә Рәсәйҙең оборона министры Сергей Шойгу Рәсәйҙең Именлек советына С-300 зенит комплекстарын Сүриәгә килтереүҙең тамамланыуы хаҡында хәбәр итте. РБК сығанаҡтары белдереүенсә, һүҙ С-300ПМУ-2 дивизионы — 200 саҡрымға тиклем алыҫлыҡтағы самолёттарға һәм 40 саҡрымғаса алыҫлыҡтағы бәләкәй һәм урта алыҫлыҡтағы баллистик ракеталарға ҡаршы тора алған С-300ПМ-2 «Фаворит» комплексының экспорт варианты хаҡында бара&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/02/10/2018/5bb3aad99a794778cb211b06 Шойгу отчитался о доставке в Сирию комплексов С-300 // РБК, 03.10.2018]&lt;/ref&gt;.

Комплекстар Сүриәнең Израиль, Ливан, Иордания һәм Ираҡ менән сигендә йәйелдереләсәк.

19 ноябрҙә Сүриә армияһының генераль штабы Сафа вулкан яйлаһы — илдең көньяғында Эс-Сувейда провинцияһында «Ислам дәүләте» террор төркөмө боевиктарының һуңғы терәге янында күп аҙналыҡ хәрби операция тамамланыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c04a7cc9a7947a12348fe54 Минобороны сообщило об уничтожении более 270 боевиков ИГ в Сирии // РБК, 03.12.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bf313239a7947f670ca07d7 Cирийские военные заявили о взятии «последнего оплота» ИГ на юге страны] // РБК, 19.11.2018&lt;/ref&gt;.

Президент Трамп әйтеүенсә, «Ислам дәүләте» террористик төркөмөн юҡ итеү менән бәйле 19 декабрҙә Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығара башлауҙары хаҡында иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта Америка Ҡушма Штаттары хакимиәтендә союздаштар менән берлектә «радикаль ислам террорсыларын сик аша үтеп инеүҙең төрлө алымдарын, финанслауҙы, ярҙамды, биләмәләренән яҙҙырырға» йүнәлтелгән эште дауам итергә ниәтләүҙәре тураһында белдерҙеләр&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3835831 Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018]&lt;/ref&gt;.

28 декабрҙә Сүриә ғәрәп армияһы подразделениелары Алеппонан 85 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Сүриәнең төньяғындағы Манбидж ҡалаһына инеп, уның өҫтөндә милли флаг күтәрҙе. Был ҡала күбеһенсә 2016 йылдың июнендә ҡаланы «Ислам дәүләте» террористик төркөмөнән азат иткән курд отрядтары вәкилдәренән торған Манбидж Хәрби советы контролендә була. Дональд Трамп Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарыу тураһында белдергәс, курдтар, Төркиә баҫҡынынан һаҡлау гарантияһы менән, Манбиджд ҡалаһын һәм уның тирә-йүнен Сүриә властарына алмашҡа бирергә ризалашты&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3848164 Cирийская армия взяла под контроль курдский город Манбидж // Коммерсант.ru, 28.12.2018]&lt;/ref&gt;.
{{TODO}}

=== 2019 ===
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2019)}}
2019 йылдың '''ғинуар'''ында «Халыҡ оборонаһы көстәре» (YPG) Сүриә хөкүмәте менән Сүриәнең төньяҡ төбәктәрендә хәлде яйға һалыу тураһында килешеүгә ярашлы Манбидж ҡалаһынан (Алеппо провинцияһының төньяғы) үҙенең отрядтарын сығара башланы&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5972273 СМИ: свыше 400 курдских бойцов покинули Манбидж] // ТАСС, 02.01.2019&lt;/ref&gt;. Рәсәй хәрби полицияһы Манбидж ҡалаһы янында Сүриә-Төркиә сиге буйлап хәүефһеҙлек зонаһын һәм хәрби формированиеларҙың күсеп йөрөүен тикшерергә тотондо&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3849528?from=hotnews Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией] // Коммерсантъ, 08.01.2019&lt;/ref&gt;.

Идлибтың деэскалация зонаһында террористик әүҙемлектең үҫеше (Идлибта төрөк яҡлы формированиеларын ҡыҫырыҡлай алған «Хайат Тахрир әш-Шам» террористик төркөмдөң әүҙемләшеүе)&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3876850 «Мы хотим, чтобы американская оккупация прекратилась». Замглавы МИД РФ Сергей Вершинин о ситуации в Сирии // «Коммерсантъ» от 08.02.2019 ]&lt;/ref&gt;) Америка Ҡушма Штаттары ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң, Сүриә территорияһында хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә бәйле мәсьәләләр Рәсәй һәм Төркиә президенттарының '''23 ғинуарҙа''' Мәскәүҙә үткән осрашыуын талап итте. Һөйләшеүҙәрҙә Идлибтағы террористик отрядтарға ҡаршы Сүриә-Рәсәй операцияһын үткәреү, шулай уҡ Конституция комитетын ойоштороу мөмкинлеге тураһында мәсьәләләр тикшерелде, унда ҡатнашыусылар Сүриәнең буласаҡ сәйәси системаһының контурын әҙерләргә тейеш&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3861465 Сирии обещана безопасность без Америки. Москва и Анкара договариваются об урегулировании после ухода США // Газета «Коммерсантъ» № 12 от 24.01.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3860490 Президенты Путин и Эрдоган сверят ответы на сирийский вопрос. На переговорах в Москве обсудят обстановку, сложившуюся после вывода американских войск // Газета «Коммерсантъ» № 11 от 23.01.2019]&lt;/ref&gt;. «Хайат Тахрир әш-Шам» («Джебхат ан-Нусра» һәм уның союздаштары) ғинуар айында Төркиә яҡлаған уртаса төркөмдәр менән һуғышта еңеү яулап, үҙ позицияларын нығытты һәм Идлиб провинцияһы биләмәһенең 70%-тан ашыуын контролдә тота (һуңғыраҡ баһалар буйынса, «Хайат Тахрир әш-Шам» провинцияһының 80-90 % тиклемге территорияны контролдә тота ала). «Джебхат ан-Нусра» ауыр ҡоралдар тапшырыуҙан һәм үҙенең боевиктарын 2018 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Төркиә президенттары төҙөү тураһында килешелгән демилитарлаштырылған зона биләмәһенән сығарыуҙан баш тарта.

'''14 февралдә''' Сочиҙа Сүриә көрсөгөнә арналған Рәсәй, Төркиә һәм Иран саммиты үтте. Владимир Путин, Реджеп Тайип Эрдоган һәм Хәсән Роухани 2018 йылдың 7 сентябрендә үткән һуңғы осрашыуҙан алып Сүриәләге хәлдең үҫешенә йомғаҡ яһаған берлектәге белдереү ҡабул итте. Яҡтар «Сүриә Ғәрәп Республикаһының суверенитетын, бойондороҡһоҙлоғон, берҙәмлеген һәм территориаль бөтөнлөгөн яҡлауҙы» һыҙыҡ өҫтөнә алды. Рәсәй, Төркиә һәм Иран «террорсылыҡа ҡаршы көрәш һылтауы менән „ерҙә“ яңы ысынбарлыҡтарҙы» булдырырға тырышыуҙарҙы кире ҡаҡты һәм Сүриәнең суверенитетын, территориаль бөтөнлөгөн, шулай уҡ күрше илдәрҙең милли именлеген тарҡатыуға йүнәлтелгән сепаратист пландарға ҡаршы торҙо. Саммитта Идлиб деэскалация зонаһындағы хәл ҡаралды, &quot;Хайат Тахрир әш-Шам&quot;дың ошо райондағы позицияларын көсәйтергә тырышыуҙарына борсолоу белдереп, был башланғыстарға һөҙөмтәле ҡаршы торорға һүҙ беректерелде&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/6118002 Лидеры России, Турции и Ирана подтвердили приверженность целостности Сирии // ТАСС, 14.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''16 февраль''' ИГ боевиктары тере ҡалҡан сифатында файҙаланған 3 меңдән ашыу тыныс халыҡты Әл-Бағуз тораҡ пунктында террорсылар әсирлегенән ҡотҡарҙы. '''15 февраль''' ИГ отрядтарының ҡалдыҡтары Сүриә демократик көстәренең уларҙы Әл-Бағузда уратып алған ғәрәп-курд отрядтарына бирелә. Күпселеге сит ил ялсыларынан торған ҡорал һалған террорсыларҙы, һаҡ аҫтында Ҡамышлы ҡалаһы тирәһендәге (Хасек провинцияһы) төрмәгә алып киләләр&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6125275 СМИ: свыше 3 тыс. мирных жителей покинули последний форпост ИГ на востоке Сирии] // ТАСС, 16.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''19 февраль''' Дошман яҡтарын яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә хөкүмәте менән берлектә Джлеб һәм Джебель-әл-Гураб тораҡ пункттарында Сүриә граждандарын «Эр-Рукбан» ҡасаҡтар лагерынан сығарыу өсөн гуманитар коридорҙар асты. Риф Дамаск провинцияһында ҡасаҡтар лагерҙарында һәм ҡасаҡтарҙы ваҡытлыса урынлаштырыу үҙәктәрендә урындар әҙерләнде&lt;ref&gt;[https://tass.ru/obschestvo/6132693 Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья] // ТАСС, 19.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''21 февралдә''' The Washington Post гәзите хәбәр иткәнсә, Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Д. Трамп хакимиәтенең америка хәрбиҙәрен сығарғандан һуң Сүриәлә ҡалыу үтенесен кире ҡаҡты. Америка хакимиәте халыҡ-ара коалиция буйынса союздаштарына Сүриә-Төркиә сиге һәм Төркиә, Сүриә курдтарын бүлеү һыҙығы буйлап 20 саҡрым самаһы арауыҡта (32 саҡрым самаһы) хәүефһеҙлек зонаһында патруллек итеү өсөн күҙәтеү көстәрен булдырыуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Америкалағы Европалағы союздаштарҙың ҡурҡыуы Америка Ҡушма Штаттарының Сүриәнән киткәндән һуң «Сүриә демократик көстәренә» һөжүм итеүҙән баш тартыу тураһында Төркиә менән килешеү төҙөлмәүенә бәйле. Әлеге ваҡытта Сүриәлә Америка хәрбиҙәренән тыш халыҡ-ара коалиция сиктәрендә Франция һәм Бөйөк Британия хәрби хеҙмәткәрҙәре урынлаштырылған, улар, Америка хәрби хеҙмәткәрҙәре кеүек үк, тикшереү алып бара, шулай уҡ Сүриә демократик көстәрен ойоштороуға өйрәтә һәм кәрәкле матди-техник йыһазландырыу менән тәьмин итә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/21/02/2019/5c6e38c19a7947153c58739f WP узнала об отказе коалиции оставаться в Сирии после ухода США] // РБК, 21.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''22 февралдә''' Аҡ йорттоң рәсми вәкиле Сара Сандерс Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарғандан һуң унда 200 самаһы кеше иҫәпләнгән ҙур булмаған тыныслыҡ урынлаштырыу контингенты ҡаласағын хәбәр итте&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2019/5c6f57aa9a79477304ef67c5 США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''22 февралдә''' Reuters агентлығы Рәсәй Президенты хакимиәтенән Дональд Трамп хакимиәтенең юғары дәрәжәле чиновнигына һылтанып, Америка Сүриәлә 400 хәрби хеҙмәткәрҙе ҡалдырыуы тураһында хәбәр итте: 200 хәрби хеҙмәткәре Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында халыҡ-ара коалиция буйынса Европалағы союздаштары менән бергә — хәүефһеҙлек зонаһында (уларҙың һаны 800-ҙән 1500-гә тиклем кеше) һәм тағы 200 — Эт-Танфела халыҡ-ара коалицияның хәрби базаһында урынлашасаҡ&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2019/02/22/794922-reuters-ssha-sirii Reuters узнало о решении США оставить в Сирии 400 военных // Ведомости, 22.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''23 мартта''' АҠШ Сүриәлә Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында «Ислам дәүләте» ҡулындағы һуңғы биләмәгә контроль урынлаштырыуы тураһында рәсми белдерҙе. Америка Президенты Дональд Трамп, Сүриәлә Америка хәрби контингентын ҡыҫҡартыу мәсьәләһенә кире ҡайтып, Сүриәлә 2,5 мең Америка хәрби хеҙмәткәренең 600-гә яҡыны ҡалыуы ихтимал, тип белдерҙе. Бөтә белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, Сүриәнән сығарылған Америка хәрби контингенты тураһында рәсми мәғлүмәттәр юҡ. Бынан тыш, Рәсәй сығанаҡтары шәхси хәрби компаниялар (ЧВК) иҫәбенә уның артыуын билдәләй. Әйтәйек, 2019 йылдың июль аҙағында Рәсәй Федерацяһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Сергей Рудская Сирияла Америка ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы һаны 3,5 меңдән ашыу тәшкил итеүен хәбәр итте&lt;ref name=&quot;чвк&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4054213 Террористы набираются сил. Пентагон согласился с оценками Москвы об угрозе «Исламского государства» // Газета «Коммерсантъ» № 140 от 08.08.2019]&lt;/ref&gt;

'''Март''' аҙағынан Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл ҡатмарлаша башланы, ике яҡ та бер-береһен 2018 йылдың 17 сентябрендә Сочиҙа ҡул ҡуйылған хәлде тотороҡландырыу тураһында меморандумды боҙоуҙа ғәйепле тип атаны&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4053156 Боевики выпустили по базе Хмеймим три снаряда // Коммерсантъ, 06.08.2019]&lt;/ref&gt;.

'''20 апрель''' Рәсәй вице-премьеры Юрий Борисов Сүриә президенты Бәшәр Асад менән осрашыу йомғаҡтары буйынса, Рәсәй Урта диңгеҙ буйындағы Сүриә ике төп портының береһен — Тартус портын 49 йылға ҡуртымға алыу тураһында килешеү төҙөргә ниәтләй, тип белдерҙе. Шунда уҡ Рәсәй флотының берҙән-бер сит ил базаһы урынлашҡан. 2017 йылдың башында Рәсәй һәм Сүриә Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотын Тартус портында 49 йылға урынлаштырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы. 2017 йылдың аҙағында президент Владимир Путин Тартус портында матди-техник тәьминәт пункты биләмәһен киңәйтеү буйынса Сүриә менән килешеү төҙөү тураһындағы законға ҡул ҡуйҙы&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/04/2019/5cbb568f9a7947c4970edebe#ws Борисов анонсировал контракт на аренду сирийского порта Тартус на 49 лет // РБК, 20.04.2019]&lt;/ref&gt;.

'''20 апрелдән''' һуң Идлиб деэскалация зонаһында Сүриә һәм Рәсәй авиацияһыларының бомбаға тотоуы йышайҙы. Рәсәй авиацияһы был районда Сүриә Хәрби һауа көстәре операцияһына март башында уҡ ҡушылды. Идлиб зонаһы менән сиктәш булған ауылдарҙы һәм Хмеймим авиабазаларын утҡа тотҡан райондарға башлыса сәпкә тоҫҡап атты&lt;ref name=&quot;Нападение&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3962487 Деэскалация перешла в нападение. Ситуация на севере Сирии вновь резко обострилась // Газета «Коммерсантъ» № 78 от 07.05.2019]&lt;/ref&gt;.

Идлиб зонаһы буйынса сентябрь килешеүе шарттарын үтәмәүгә һәм Сүриә властарының был район өҫтөнән контролде ҡайтарырға теләүенә ҡарамаҫтан, Рәсәй вәкилдәре күләмле операция өсөн ваҡыт килеп етмәгән әле тип раҫлауын дауам итте&lt;ref name=&quot;Нападение&quot; /&gt;.

'''Май''' башында Идлибтың деэскалация зонаһы тирәһендә хәл киҫкенләште. Айҙың тәүге яртыһында Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяғында исламсыларға ҡаршы һөжүм операцияһы башҡарҙы. Республика Ҡораллы Көстәре командованиеһы Идлиб провинцияһы менән Алеппо, Лакая һәм Хамы кеүек күрше райондар тоташҡан территорияны террорсыларҙан таҙартыу бурысын ҡуйҙы. Башланғыс хәрби операция хөкүмәт көстәре һағында торған Оронт йылғаһы буйындағы Сахль-эль-Габ үҙәнендәге тыныс торама пункттарҙы боевиктарҙың утҡа тотоуынан һаҡлау маҡсатын ҡуя&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6446788 СМИ: армия Сирии нанесла удары по террористам, нарушившим перемирие в зоне деэскалации] // ТАСС, 19.05.2019&lt;/ref&gt;. 21 майҙан алып боевиктар юғалған позицияларын кире ҡайтарырға маташты. Айырыуса ҡаты һуғыш Кафр-Набуда торама пункты тирәһендә йәйелдерелә. Май дауамында, апрелдәге кеүек үк, боевиктар даими рәүештә Рәсәйҙең Хмеймим базаһын утҡа тотҡан&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/6463305 Боевики предприняли две попытки прорыва на юге Идлиба] // ТАСС, 23.05.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3981943 Reuters узнал о поставках оружия Турцией сирийским повстанцам] // Коммерсантъ, 26.05.2019&lt;/ref&gt;.

Май дауамында хөкүмәт көстәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан 24 ауылды азат итте һәм үҙҙәренең контроль зонаһын киңәйтте. '''Июнь''' башында боевиктарҙың көсәйгән контратакалары арҡаһында Сүриә көстәре командованиеһы һөжүм итеүҙе ваҡытлыса туҡтатырға мәжбүр була&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6530340 СМИ: сирийская авиация нанесла удары по базам боевиков на юге Идлиба // ТАСС, 09.06.2019]&lt;/ref&gt;.

Лондонда урынлашҡан «Кеше хоҡуҡтары буйынса Сүриә обсерваторияһы» мәғлүмәттәренә ярашлы, апрель аҙағында башланған Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл киҫкенләшкән осорҙа Рәсәй һәм Сүриә авиацияһы Идлибҡа меңдән ашыу һөжүм яһаны. 30 апрелдән июнь башына тиклемге осорҙа ҡорбандарҙың дөйөм һаны 1400-ҙән ашҡан, шуларҙың 400-гә яҡыны — граждан шәхестәр. БМО-ның 7 июнгә ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, апрель аҙағынан Сүриәнең төньяҡ-көнбайышындағы һуғыштар барышында 160 граждан һәләк булған, 300 меңдән ашыуы үҙ йорттарын ҡалдырып киткән. Human Rights Watch һәм башҡа хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары Республика башлығы Рәсәй һәм Сүриәне кассета һәм фосфор бомбаларын ҡулланған өсөн ғәйепләне&lt;ref name=&quot;символ&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3997819?from=doc_vrez В Сирии похоронили «символ революции». В боях на северо-западе страны погибли свыше 250 человек // «Коммерсантъ» от 09.06.2019]&lt;/ref&gt;.

'''Июль''' башында Сүриә президенты Бәшәр Асад көс структураларында күләмле үҙгәрештәр яһаны&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4025492 Башар Асад перетасовал силовиков // «Коммерсантъ» от 08.07.2019]&lt;/ref&gt;.

'''Июль''' дауамында Хама провинцияһының төньяҡ-көнбайышында июнь айында уҡ Сүриә армияһы менән радикаль ислам төркөмдәре араһында башланған ҡаты һуғыш була&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6657122 СМИ: сирийские войска уничтожили 25 террористов в ходе атаки на город Хамамият // ТАСС, 11.07.2019]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Генераль штабының Баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Рудской һүҙҙәренсә, Рәсәй Һауа-йыһан көстәре июнь-июль айҙарында дошмандарҙың атыу сараларын, уларҙың техникаһын, ҡоралдарын һәм боеприпас келәттәрен асыҡлау һәм бөтөрөү менән шөғөлләнде, шулай уҡ Сүриәнең Хәрби һауа көстәре менән үҙ-ара килешеп, боевиктарҙың хөкүмәт хәрби көстәре позицияларына һөжүменә ҡаршы торҙо&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/6711894 Генштаб ВС РФ: боевики перебрасывают силы в юго-западную часть зоны деэскалации «Идлиб» // ТАСС, 29.07.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4046096 Армия Сирии при поддержке ВКС России отбила атаки боевиков на Кафер-Яхуд и Джаламу // Коммерсантъ, 29.07.2019]&lt;/ref&gt;.

'''7 август''' Сүриә армияһы, үҙҙәренең Хама провинцияһының төньяғында юғалған позицияларын үҙ контроле аҫтына ҡайтарырға маташҡан экстремистарҙың контрһөжүмен кире ҡайтарып, күрше Идлиб провинцияһы менән административ сик йүнәлешенә һәм М5 Хама-Алеппо шоссеһында, Идлиб провинцияһы 52 километр алыҫлыҡта «Джебхат ан-Нусра» һәм «Джейш аль-Изза» экстремист төркөмдәре урынлашҡан Хан-Шейхун ҡалаһына һөжүмгә күсте&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743217 СМИ: сирийские войска отразили контратаки боевиков на севере провинции Хама // ТАСС, 07.08.2019]&lt;/ref&gt;. Был районда булдырылған оборона линиялары Төркиә менән сиктәш Джебель-эз-Завия таулы төбәгендә ҡораллы оппозицияның төп плацдармына үтеү юлын ҡаплай. Халыҡ һаны яҡынса 50 мең кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6762583 СМИ: сирийские войска наступают на форпост террористов на юге Идлиба // ТАСС, 14.08.2019]&lt;/ref&gt;. '''10-11 август''' Сүриә армияһы Хан-Шейхунға көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан урынлашҡан ике торама пунктын — Әл-Хобәйт (әл-Хүбәйт) һәм Сукейкты штурм менән азат итеп, һөжүм итеүҙә хәл иткес һынылышҡа өлгәшә, был ҡаланы уратып алыуға булышлыҡ итә. Яулап алынған райондар 2012 йылдан Сүриә властары контроленән ситтә булған&lt;ref name=&quot;Анкара&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4059820 Анкара не рада триумфу Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 143 от 13.08.2019]&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта күрше Хама провинцияһының төньяғында ғәскәрҙәр Әл-Латамна — Кфар-Зейта — Зәкят линияһында террорсыларҙың оборона тәртибен өҙөп, уларҙы Хан-Шейхунға сигенергә мәжбүр итә. '''19 августа''' Сүриәнең Хәрби һауа көстәре Маарет-Нааман ҡалаһынан Хан-Шейхунға, Идлиб деэскалация зонаһының көньяғына китеп барған бронетехника колоннаһына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;применила&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4066295 Турция применила высокосочинское оружие // Газета «Коммерсантъ» № 148 от 20.08.2019]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Сүриә ғәскәрҙәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан күрше Морик ҡалаһында 9-сы Төркиә күҙәтеү посын бикләп&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d59d28e9a794772448e024e СМИ сообщили о появлении сирийской армии в городе Хан-Шейхун в Идлибе // РБК, 19.08.2019]&lt;/ref&gt;, Хан-Шейхун ҡалаһына инә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6780370 СМИ: наблюдательный пост турецких войск в Морике блокирован сирийской армией // ТАСС, 20.08.2019]&lt;/ref&gt;. '''21 августа''' Сүриә ғәскәрҙәре Хан-Шейхун ҡалаһын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6785512 СМИ: сирийские войска установили контроль над городом Хан-Шейхун в провинции Идлиб // ТАСС, 21.08.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4068068 Сирийская армия пересматривает границы. В Москве одобрили наступление сил Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 151 от 23.08.2019]&lt;/ref&gt;. Хан-Шейхунды азат итеү өсөн, ҡоралланғн оппозицияның башҡа ике форпосты торған Сүриә армияһына Маарет-Нааманға һәм Кфар-Сиджнаға юл асыла&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6771554 СМИ: сирийские войска окружают форпост террористов в Хан-Шейхуне на юге Идлиба]&lt;/ref&gt;.

'''23 августа''' Сүриә армияһының Генераль штабы вәкиле Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяҡ райондарын террористик формированиеларҙан тулыһынса таҙартыуын, «Хаманың төньяғындағы 16 тораҡ пунктты, шулай уҡ Идлиб провинцияһының көньяғындағы Хан-Шейхун ҡалаһын азат итеүен» белдерҙе&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6793025 Сирийская армия заявила о полной зачистке северных районов Хамы от террористов // ТАСС, 23.08.2019]&lt;/ref&gt;.

Идлибта хәлдең киҫкенләшеүе Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә көтөлмәгән сәфәрен һәм Рәсәй Президенты Владимир Путин менән осрашыуҙы талап итте. '''27 августа''' Мәскәүҙә Владимир Путин Төркиәнең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлек зонаһын булдырыуҙы хуплауын белдерҙе, был, уның әйтеүе буйынса, «Сүриәнең үҙенең территориаль бөтөнлөгөн тәьмин итеү өсөн яҡшы шарт буласаҡ». Был белдереү ҡапыл Сүриә етәкселегенең Төркиәнең Сүриә биләмәһендә булыуы оккупацияға тиң тип иҫәпләүе фонында яңғыраны. Президент Путин террористарға хәлде киҫкенләштереү өсөн бөтә яуаплылыҡты йөкмәтте һәм Рәсәй-Төркиә һөйләшеүҙәре барышында «Идлибта һәм ошо зонала, һөҙөмтәлә, Сүриәлә террористик сығанаҡтарҙы нейтралләштереү өсөн өҫтәмә уртаҡ саралар» билдәләнеүен белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4073815 Президенты России и Турции продемонстрировали согласие // Газета «Коммерсантъ» № 154 от 28.08.2019]&lt;/ref&gt;.

'''30 августа''' Дошманлашҡан яҡтарҙың ярашыуы буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә ғәскәрҙәре '''31 августа''' Мәскәү ваҡыты буйынса иртәнге сәғәт 6-нан Идлибтың деэскалация зонаһында бер яҡлы тәртиптә утты туҡтатасағын белдерҙе. Татыулаштырыу үҙәге Идлиб зонаһында ҡораллы берләшмәләр командирҙарын «ҡораллы провокациялар үткәреүҙән баш тартырға һәм үҙҙәре контролдә тотҡан райондарҙа тыныс юл менән көйләү процесына ҡушылырға» саҡырҙы. Рәсәй яғынан баҫым аҫтында утты туҡтатыу иғлан ителде һәм Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә сәфәренең тәүге һөҙөмтәһе булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил] // «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019&lt;/ref&gt;.

Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы Мевлют Чавушоглу һүҙҙәренсә, һөйләшеүҙәр барышында Рәсәй Идлибтағы Төркиә күҙәтеү пункттарының хәүефһеҙлегенә гарантия бирҙе, уларҙың береһе Сүриә һөжүме һөҙөмтәһендә — Сүриә армияһы контролдә тотҡан биләмәгә, ә икенсеһе хәрби хәрәкәттәр зонаһына эләкте. '''1 сентябрҙә''' Сүриә киң мәғлүмәт сараларында Төркиәнең ХТШ һәм «Милли азатлыҡ фронты» — Идлибтағы ҡораллы оппозицияның сатырлы структураһы араһында һөйләшеүҙәрҙе әүҙемләштереүе хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде. ХТШ-нан &quot;ҡотҡарыу хөкүмәте&quot;н таратыуҙы һәм ошо районда административ идара итеүҙе уның ҡулына тапшырыуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил // Газета «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019]&lt;/ref&gt;.

'''31 августа''' Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге көнбайыш коалицияһы авиацияһы 2018 йылда &quot;Хайат Таһрир әш-Шам&quot;дан сыҡҡан «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмө штабына һәм «Әл-Ҡаидә» террорсылар селтәре тарафынан булдырылған «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмөнөң штабы буйынса Маарет-Мисрин һәм Кафер-Хая (Идлиб провинцияһы) торама пункттары араһында ракета һөжүме яһай. Al-Mayadeen телеканалы мәғлүмәттәре буйынса, һөжүм һөҙөмтәһендә 40-тан ашыу һуғышман (боевик) һәм ялан командиры юҡ ителгән. Зыян күреүселәр һәм емереклектәр террорсылар лагерында ғына түгел, яҡындағы тораҡ пункттарҙа ла теркәлгән, тип хәбәр ителә. АҠШ Ҡораллы Көстәренең Үҙәк командованиеһында белдереүҙәренсә, операция &quot;Америка Ҡушма Штаттары граждандарына, уларҙың партнёрҙарына һәм тыныс халыҡҡа янаған һөжүмдәр өсөн яуаплы&quot;ларға, һуғышмандарҙың башлыҡтарына, ҡаршы йүнәлтелгән&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6828292 США нанесли удар по позициям террористов в районе Идлиба // ТАСС, 31.08.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot; /&gt;.

Сүриәлә дошманлашҡан яҡтарҙы яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге белдереүенсә, Америка авиаһөжүме күп һанлы ҡорбандарға һәм емерелеүгә килтергән. Белдереүҙә һөжүм быға тиклем төҙөлгән килешеүҙәрҙе боҙоуға килтерелгән, Рәсәй һәм Төркиә яғы алдан иҫкәртелмәгән, тип һыҙыҡ өҫтөнә алынған һәм Идлиб деэскалация зонаһында утты туҡтатыу режимын артабан һаҡлау ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылған, ә ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса — өҙөлә лә.

'''Август башында''' Был турала апрель башынан июнь аҙағына тиклем АҠШ-тың Оборона министрлығының генераль инспекторы Глен Файндың «Тотороҡһоҙ тәүәкәллек» (''Inherent Resolve'') операцияһы сиктәрендә АҠШ етәкселегендәге террорға ҡаршы коалиция эшмәкәрлеген үҙ эсенә алған сираттағы квартал һайын доклады халыҡҡа еткерелде. Докладта яһалған һығымталар Америка хакимиәте вәкилдәренең ИГ менән көрәштә уңыштар тураһында элекке белдереүҙәренән ҡырҡа айырыла. Докладҡа ярашлы, биләмәләрен юғалтыуға ҡарамаҫтан, төркөм йәнә Ираҡта һәм Сүриәлә үҙенең позицияларын нығыта. Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән өлөшләтә сығарыу, шулай уҡ был төбәктә Америка союздаштарының ресурстары етмәүе быға булышлыҡ итте. Ираҡта һәм Сүриәлә боевиктар һаны, шул иҫәптән 3 мең сит ил кешеһен дә индереп, 14 — 18 мең менән баһалана. Шуның менән бергә социаль селтәрҙәр аша террорсыларҙы вербовкалауҙы һәм Сүриәләге ҡасаҡтар лагерҙарында «йоҡлаған күҙәнәктәр»ҙе иҫәпкә алғанда, төркөмдәр һанының күпкә юғарыраҡ булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Докладта, ИГ күбеһенсә террорсыларҙың ғаилә һәм быуын бәйләнештәре арҡаһында Ираҡтың төньяғында һәм көнбайышында Ираҡ сөнниҙәре араһында үҙ йоғонтоһон киңәйтергә ниәтләй, тип хәбәр ителә. Күп һуғышмандар Сүриәнән ҡасып сыға һәм Ираҡта ышыҡ таба. Курд төркөмдәре, шулай уҡ Эрбилдә Ираҡ Курдистаны лидерҙары һәм Ирактың үҙәк хөкүмәте араһындағы ҡаршылыҡтар, ИГ боевиктарына, Ираҡ хәүефһеҙлек көстәренең контртеррористик операцияһына һәм ИГ ячейкаһын асыуға ҡарамаҫтан, яңынан төркөмләнергә һәм террор ғәмәлдәрен тергеҙергә мөмкинлек бирҙе&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Илдең төньяҡ-көнсығышын контролдә тотҡан «Сүриә демократик көстәре» (СДС) күбеһенсә 10 меңләп террорсы тотолған төрмәләрҙе һәм ҡасаҡтар лагерҙарын һаҡлауға йәлеп ителгән. Был, шул иҫәптән Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында ауыл хужалығы биләмәләренә ут төртөүгә, һөжүм һәм диверсиялар һанының кинәт артыуына килтергән. Дейр-эз-Зор провинцияһында нефть сығарыуҙан табышты бүлеү йәһәтенән «Сүриә демократик көстәре» һәм урындағы ғәрәп халҡы араһындағы мөнәсәбәттәренең көсөргәнешле булыуы менән билдәләнә. Американдар был төбәктә этник конфликттың бер үк ваҡытта СДС-ты көсһөҙләндерергә ынтылған «Рәсәй, Иран, Асад режимы һәм ИГ» менән бәйле булыуына ышана&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта Ираҡтағы хәрби подразделениеларҙа дүрт тиҫтәләгән дәүләттән, башлыса Яҡын Көнсығыштан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан, шулай уҡ Рәсәйҙән һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән 12 мең самаһы яугир иҫәпләнә. Тарҡау &quot;йоҡомһораған күҙәнәктәр&quot;е диверсион һәм вербовка эшмәкәрлеген дауам итә, өҫтәүенә, Рәсәй мәғлүмәттәре буйынса, ИГ йәшерен урынының төп өлөшө сөнни өсмөйөшөндә (Найнава, Сәләх-әд-Дин һәм Анбар провинциялары), шулай уҡ Дияла һәм Киркук провинцияларында тупланған. Ираҡтың көньяҡ-көнсығышында, Вавилон, Васит, Ди Кар, Мейсан һәм Басра провинцияларында ла террор хәүефе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;просит&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4056920 Россия просит США отказаться от «использования террористов в геополитических целях»] // Коммерсантъ, 09.08.2019&lt;/ref&gt;.

'''Август башында''' Анкарала үткән Америка-Төркиә һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4053083 США маневрируют между курдами и турками. Президент Эрдоган угрожает начать операцию на востоке Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 138 от 06.08.2019]&lt;/ref&gt;, Төркиәлә Сүриәнең төньяғында буфер зонаһын ойоштороу өсөн уртаҡ операциялар үткәреү үҙәге ойоштороу тураһында килешеүгә өлгәшелде. Америка вәкилдәре әйтеүенсә, «Сүриәлә АҠШ Оборона министрлығының бурысы — ИГ-ны тулыһынса еңеү». Сүриәнең төньяғының бер өлөшөн, атап әйткәндә, Евфраттан көнсығышҡа табан биләмәне — &quot;Ислам дәүләте&quot;н еңгәндән һуң курд үҙоборона отрядтары (YPG) һәм АҠШ ярҙамына таянған «Сүриә демократик көстәре» контролдә тота. Анкараның принципиаль ҡары шуға ҡайтып ҡала: Сүриән бөтә төньяғы &quot;хәүефһеҙлек зонаһына әүерелергә тейеш һәм уны Төркиә террористик тип һанаған «Халыҡ үҙоборонаһы көстәре» (YPG), Партии «Демократик союз» партияһы һәм Курдистан эшсе партияһы&quot;нан таҙартырға кәрәк)&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743619 Пентагон подтвердил намерение США и Турции создать центр совместных операций в Сирии // ТАСС, 08.08.2019]&lt;/ref&gt;. Төркиәнең Оборона министрлығы хәбәр итеүенсә, һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә яҡтар уртаҡ фекергә (компромисс) килде: Төркиә АҠШ менән ярашып, Сүриә биләмәһенә эскә табан 30-40 саҡрым киңлектәге зонаны контролдә тотасаҡ. Шуның менән бергә Американың оборона министры Марк Эспер Американың Сүриә демократик көстәренә ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;. Сүриә властары, үҙ сиратында, Америка Ҡушма Штаттары менән Төркиә араһында Сүриә территорияһында хәүефһеҙлек зонаһы булдырыуға ҡағылышлы килешеүҙәрҙе кире ҡаға һәм уларҙы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының милли суверенитетҡа, Халыҡ-ара нормаларҙы һәм Уставты боҙоуға ҡул һуҙыу тип ҡарай&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6744422 Власти Сирии выступили против соглашения США и Турции по безопасной зоне // ТАСС, 08.08.2019]&lt;/ref&gt;. Рәсәй иһә курдтар һәм Сүриә властары һөйләшеүе һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәтенең илдең төньяҡ райондарын контролдә тотоуҙы тергеҙеү тураһында килешеүгә килеренә иҫәп тота&lt;ref name=&quot;Лаврен&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4051978 «Сирийская оппозиция тоже должна иметь слово, но не до такой степени». Александр Лаврентьев рассказал «Ъ» о ситуации в Сирии] // «Коммерсантъ» № 137 от 03.08.2019&lt;/ref&gt;.

Төркиә менән Америка хәрбиҙәренең берләштерелгән эшмәкәрлеге башланыуға ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190908/1558442736.html|title=Турция и США патрулируют зону безопасности в Сирии с помощью беспилотников|date=20190908T1024+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;, Төркиә яғы американдарҙың үҙ-ара килешелгән эштәрҙе үтәмәүенә ҡәнәғәтһеҙлеген белдерҙе. Президент Эрдоган, әгәр американдар Сүриәнең төньяғында сентябрь аҙағына тиклем хәүефһеҙлекте тәьмин итмәһә, хәрби ҡыҫылыш ҡотолғоһоҙ тигән белдереү яһаны&lt;ref name=&quot;:0dva&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860510|title=Эрдоган обвинил США в желании создать зону безопасности в Сирии для коалиции СДС|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-10-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

''' 9 октябрҙә''' Төркиә Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында «Донъя сығанағы» (Barış Pınarı Harekâtı) операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/операция-источник-мира/турция-начала-военную-операцию-источник-мира-в-сирии/1607152|title=Турция начала военную операцию «Источник мира» в Сирии|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-10-09|date=2019-10-09|title=Турция начала военную операцию в Сирии|url=https://www.bbc.com/russian/news-49990717}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191009/1559589380.html|title=Эрдоган объявил о начале турецкой военной операции в Сирии|date=20191009T1613+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;. Сүриә Ғәрәп Республикаһының төньяғына баҫҡан Төркиә ҡораллы көстәренең һәм төрөктәр яғында сығыш яһаған ҡораллы Сүриә оппозицияһы (Сүриә милли армияһы тип йөрөтөлгән) операцияһы курд ҡораллы формированиеларына (YPG) көстәренә («Халыҡ үҙоборона отрядтары», «Курд үҙоборона отрядтары» һ.б.) һәм террорға ҡаршы йүнәлтелгән. Төркиә террористик тип иҫәпләй, шулай уҡ ИГИЛ-ға ҡаршы көрәшеү өсөн Америка Ҡушма Штаттары тарафынан булдырылған һәм финансланған «Сүриә демократик көстәре» коалицияһы (Сүриә демократик көстәре ядроһы булып шулай уҡ курд берләшмәләре тора). Операцияның маҡсаты буфер зонаһын (хәүефһеҙлек зонаһын) булдырыу ине, унда уңышҡа өлгәшкән осраҡта үҙ ваҡытында Төркиә биләмәһендә һыйыныу тапҡан 2 миллион Сүриә ҡасағын урынлаштырыу күҙалланды&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5da33ec89a794776884a9c49 Меркель потребовала от Эрдогана немедленно прекратить операцию в Сирии] // РБК, 13.10.2019&lt;/ref&gt;.

Операция барышында Төркиә ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Сүриәнең сик буйындағы Рас-әл-Айн һәм Эт-Телль-әл-Абьяд ҡалаларын, күрше райондарҙы контролдә тотто, ошо рәүешле Сүриә-Төркиә сигенән үтеүсе М4 стратегик шоссены киҫеп, контролдә тотто.

Операцияның башланыуы Сүриә курдтарын Сүриә етәкселеге менән һөйләшеүгә этәрә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/7002615 Лаврентьев: курды и власти Сирии действительно провели переговоры на базе РФ в Хмеймиме // ТАСС, 15.10.2019]&lt;/ref&gt;. 13 октябрҙә төньяҡ-көнсығыш райондарҙың курд Автономиялы хакимиәте вәкилдәре Сүриәләге дошманлыҡ яҡтарын тынысландырыу буйынса Рәсәй үҙәге булышлығында Сүриә хөкүмәте менән курдтар урынлашҡан райондарға хөкүмәт ғәскәрҙәрен индереү тураһында килешеүгә өлгәште. 14 октябрҙә Сүриә подразделениелары Сүриәнең төньяғына сығара башланы һәм бер нисә көн эсендә Манбидж, Айн-әл-Ғәрәп-Кобани, Әт-Табка, Әр-Ракка ҡалаларын һәм күрше райондарҙы, ике гидроэлектростанцияны, Евфрат аша күперҙәрҙе, шулай уҡ стратегик шоссены үҙ контроленә алды.

АҠШ операция башланғандан алып уны яҡлауҙан баш тарта һәм үҙенең ҡораллы подразделениеларын Сүриәнең төньяҡ райондарынан сығара башлай&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/10/10/813337-nastuplenie-turetskih-voisk-v-sirii Наступление турецких войск в Сирии. Главное] // [[Ведомости]]&lt;/ref&gt;. 17 октябрҙә Африка Республикаһы менән Төркиә һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә курд отрядтарына Төркиә булдырған 30 саҡрымлыҡ сик буйы хәүефһеҙлек зонаһынан китергә мөмкинлек биреү өсөн операцияны 120 сәғәткә туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәште.

22 октябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары Владимир Путин һәм Реджеп Тайип Эрдоган Сочиҙа һөйләшеүҙәр үткәрҙе һәм Сүриәнең төньяҡ-көнсығышын йоғонто зоналарына бүлде. «Тыныслыҡ сығанағы» операцияһы тергеҙеү мөмкин булманы. Президенттар күп сәғәтле көсөргәнешле һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә килешеүгә килде, уның асылы статус-кво статусын һаҡлап ҡалыуға һәм курд берләшмәләрен Төркиә менән сик буйынан сығарыу өсөн 150 сәғәт биреүгә ҡайтты, унан һуң Рәсәй менән Төркиә бергә курдтар азат иткән территорияла патруллек итә башлаясаҡ, ә Төркиә сигенә Сүриә сик һаҡсылары ҡуйыласаҡ&lt;ref name=&quot;смену&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4134236 Мир на смену «Источника мира». Владимир Путин и Реджеп Тайип Эрдоган договорились о статусе-кво на севере Сирии] // «Коммерсантъ», 22.10.2019&lt;/ref&gt;.

=== 2020 ===
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2020)}}
2020 йылдың ғинуарында исламсылар Идлиб провинцияһында һәм Алеппо биҫтәләрендә һөжүм башлай.
29 ғинуарҙа Сүриә Ҡораллы Көстәре, яуап итеп, контрһөжүм башлай; Идлиб һәм Алеппо провинцияларында һөжүмгә ҡаршы бөтә хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан 11 танк, 19 БТР һәм БМП, 62 «техничка», шулай уҡ дүрт РСЗО һәм дүрт БПЛА юҡ ителә.

20 февралдә Сүриә оппозицияһы Төркиә армияһы булышлығында, Найраб торағы районында (Алеппонан көньяҡ-көнсығышта) Сүриәне обороналауҙы өҙөп, Идлибтә күләмле һөжүм башланы.

27 февралдә Төркиәнең Юғары көстәре «Яҙғы ҡалҡан» операцияһын башланы. &lt;!-- Тем не менее правительственным силам совместно с ВКС России удалось отбить эти атаки; 24 февраля боевики захватили поселение; в течение нескольких часов после захвата последовали авиаудары ВКС по поселению Найраб (всего за день около 87 воздушных ударов по северной провинции, помимо этого, авиаудары зафиксировали в провинциях Латакия и Хама — всего 137 ударов за день), однако это не помогли сирийским правительственным силам вернуть контроль над поселением Найраб. Бои за Найраб велись с ночи 24 февраля и прекратились утром 25 февраля. В качестве ответных мер турецкие силы нанесли многочисленные удары по позициям правительственной армии, используя реактивную артиллерию.--&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2020/2/25/1025549.html Эксперт: Атакой на Нейраб Эрдоган бросил боевиков на убой ] // Взгляд, 25 февраля 2020 &lt;/ref&gt;

== Ҡораллы оппозиция ==
[[Файл:Flag of Syria.svg|thumb|right|Сүриәнең Дәүләт флагы]]
[[Файл:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|thumb|right|Оппозиция файҙаланған байраҡ&lt;!-- большинство оппозиционных группировок используют флаг, который был принят в Сирии во времена французского мандата с 1932 по 1958 год, а также в 1961—1963 годах (https://www.kommersant.ru/doc/3534656) --&gt;]]
2011 йылдың 29 июлендә Ирекле Сүриә армияһын төҙөү тураһында белдерелә. Ул Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәренең полковник Рияз Асад етәкселегендәге 7 офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт булдырыла&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot; /&gt;.

Бер ни тиклем ваҡыт Сүриә ирекле армияһы менән параллель рәүештә икенсе структура — «Ирекле офицерҙар хәрәкәте» була, ләкин уға нигеҙ һалыусы подполковник Хөсәйен Хармушты Төркиәлә Сүриә махсус хеҙмәттәре урлағандан һуң, ике төркөм берләшеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был турала 2011 йылдың 23 сентябрендә иғлан ителә.

2012 йылда уҡ Сүриә властары оппозиция яғында донъяның күп дәүләттәренән, шул иҫәптән Мысыр, Йемен, Ливия, Ирак, Сомали, Сәғүд Ғәрәбстаны, Рәсәй һәм Косовонан, сит ил һуғышмандары һуғыша тип белдергәйне&lt;ref&gt;[http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ Сирийские войска выбивают боевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101031644/http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ |date=2012-11-01 }} // zavtra.ru, 31.07.2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zn.ua/WORLD/voyuyuschie-v-sirii-chechency-poobeschali-dzhihad-i-po-russki-poprosili-deneg.html Воюющие в Сирии чеченцы пообещали джихад и по-русски попросили денег]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/281112_91350_96266.html Сирия опубликовала имена 142 убитых иностранных террористов]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.naem&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|title=Правительство Сирии: за оппозицию воюют наёмники из 29 стран|accessdate=2013-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEQdIBZr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2013/04/23/syria-site.html Информационное противоборство в Сирии вышло на мировой уровень и угрожает России]&lt;/ref&gt;. Участие иностранных (преимущественно ливийских) боевиков на стороне сирийской оппозиции подтвердила и организация «[[Human Rights Watch]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/534011|title=Сирийские правительственные войска сильно деморализованы|date=2012-08-30|publisher=Известия|description=интервью с заместителем директора по экстренным программам Human Rights Watch Анной Нейстат|lang=ru|accessdate=2012-09-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhpEkL9o?url=http://izvestia.ru/news/534011|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала Сүриә милли коалицияһын ойоштороу тураһында белдерелә, уның составына иң эре оппозиция берләшмәһе — Сүриә милли советы ла инә, бығаса ул башҡа төркөмдәр менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тарта. 12 ноябрҙә Америка Дәүләт департаменты Сүриә милли коалицияһына булышлыҡ итеү тураһында белдерҙе. Шул уҡ көндө Фарсы ҡултығы дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы рәсми рәүештә Сүриә милли коалицияһын Сүриә халҡының законлы вәкиле итеп таныу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/11/12/herewego/ Страны Персидского залива признали легитимность сирийской оппозиции]&lt;/ref&gt;. 19 ноябрҙә Евросоюздың 27 иленең сит ил эштәре министрҙары Милли коалицияны «Сүриә халҡы өмөттәренең законлы вәкилдәре» тип таныу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2012/11/20/evropejskaya-podderzhka Евросоюз объявил о признании коалиции сирийской оппозиции] //expert.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/12/12/recognize/|title=США признали Сирийскую национальную коалицию|date=2012-12-12|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2013-01-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Алепполағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан радикаль ислам төркөмдәре, шул иҫәптән «Лива әт-Таухид» һәм «Фронт ән-Нусра» Милли коалицияны таныуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny Три сирийских оппозиции]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 4 ғинуарында [[Австралия]]ның Сит ил эштәре министрлығы ил граждандарын Сүриәләге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙы тыйыуҙары тураһында иҫкәртте. Сүриәнең хәрби хәрәкәттәрендә 100-ҙән ашыу Австралия гражданы ҡатнаша тип хәбәр ителде&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html Австралия запретила своим арабам воевать в Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091423/http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com&lt;/ref&gt;.

{{см. также|Джейш-аль-Мухаджирин валь-Ансар}}

2013 йылдың 15 сентябрендә The Daily Telegraph тикшереү баҫтырып сығарҙы, уға ярашлы Сүриәлә баш күтәреүселәрҙең көстәре яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә, улар араһында глобаль йыһат яҡлы 10 мең самаһы һуғышман (шул иҫәптән Әл-Ҡаидә яҡлылар) була. Тағы 35 мең самаһы радикал исламсы киң халыҡ-ара көрәшкә түгел, ә Сүриә эсендәге һуғышҡа йүнәлтелгән. Йәнә кәмендә 30 мең баш күтәреүсе уртаса исламсыларға ҡарай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10311007/Syria-nearly-half-rebel-fighters-are-jihadists-or-hardline-Islamists-says-IHS-Janes-report.html|title=Syria: nearly half rebel fighters are jihadists or hardline Islamists, says IHS Jane's report |accessdate=2013-09-16}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 12 октябрендә «Әл-әаида» башлығы Айман әз-Завахири Сүриәлә һуғышҡан йыһат төркөмдәренә — Фронт ан-Нусра, Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләтенә саҡырыу менән мөрәжәғәт итте. Ул уларҙы Бәшәр Асад режимын ҡолатыу һәм илдә ислам дәүләтен урынлаштырыу өсөн берҙәм фронт ойоштороу маҡсатында берләшергә саҡырҙы, шулай уҡ уларҙы Асадҡа ҡаршы көрәштә көнбайыш һәм донъяуи потенциаль союздаштар менән төрлө бәйләнештәргә инмәүен иҫкәртте&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/12/160569.html|title=Глава &quot;Аль-Каиды&quot; призывает к единению джихадистов ради свержения Асада|accessdate=2013-10-12}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 10 октябрендә Америка Ҡушма Штаттары ҡораллы оппозиция, йәғни Сүриәнең Демократик көстәре (ДСС) альянсын төҙөгән.

=== Оппозиция коалициялары ===
{{главная|Участники сирийского конфликта}}

==== Милли совет ====
2011 йылдың 19 июнендә оппозиция Милли совет — илдең альтернатив хөкүмәтен ойоштороу тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1663332 Сирийская оппозиция сформировала альтернативное правительство] // «Коммерсантъ-Online», 19 июня 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 4 октябрендә Истанбулда Сүриә милли советы ойошторола, 10 октябрҙә ул ваҡытта донъя дәүләттәренең бер өлөшө булып танылған Ливия Республикаһының Күсмә милли советы рәсми рәүештә таныла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1792577 Сирия запуталась в оппозициях] // «Коммерсантъ-Online», 11 октября 2011&lt;/ref&gt;.

==== Сүриә революцион һәм оппозицион көстәренең милли коалицияһы ====
{{главная|Национальная коалиция сирийских революционных и оппозиционных сил}}
2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала &quot;Сүриә революция һәм оппозиция көстәренең милли коалицияһы&quot;н булдырыу тураһында иғлан ителде. Уның маҡсаты — президент Бәшәр Асадҡа ҡаршы сығыш яһаған бөтә фракцияларҙы берләштереү һәм һуңғыһын ҡолатыу.

Коалиция президенты итеп Дамаскиҙа Әмәүиҙәр мәсетенең элекке имамы Моаз әл-Хәбиб, ә вице-президент итеп хоҡуҡ һаҡлаусы ҡатын-ҡыҙ Сухейр әл-Атаси һәм Сүриә Халыҡ советының элекке депутаты Риад Сейф һайланды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/11/12_a_4848729.shtml|title=Имам объединил оппозицию Сирии|publisher=[[Газета.ру]]|date=2012-11-12}}&lt;/ref&gt;. Мустафа аль-Сабаг занял пост генерального секретаря&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | title=Syrian opposition groups reach unity dea | work=[[Associated Press]] | date=2012-11-11 | accessdate=2012-11-13 | author=Rebhy, Abdullah | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128101022/http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | archivedate=2012-11-28 }}&lt;/ref&gt;. Мостафа әл-Сабаг генераль секретарь вазифаһын биләне. Коалиция советының 60 урыны бар, уларҙың 22-һе Сүриә милли советы өсөн бүленгән&lt;ref name=&quot;BBC Arab League&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20307668|title=Syria crisis: Arab League welcomes new opposition bloc|date=2012-11-13|work=BBC|accessdate=2012-11-13}}&lt;/ref&gt;.

Милли коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе көйләргә һәм баш күтәреүселәр контроле аҫтында булған төбәктәр менән идара итергә ниәтләй. Сүриә милли советының (СНС) Мәскәүҙәге вәкиле Мәхмүт әл-Хәмзә белдереүенсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html Сирийская оппозиция не исключает свержения Асада вооружённым путём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929122949/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html |date=2015-09-29 }} // Росбалт, 12.11.2012&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Яңы коалиция декларацияһы ҡабул ителде. Унда тәүге пункт Асада режимын боҙоу һәм уның менән диалогтан баш тартыу күрһәтелә. Йәғни унда революцияның төп лозунгылары бар».{{конец цитаты|источник=}}

2013 йылдың ғинуарында Асадҡа ҡаршы коалиция сафтарында тарҡалыу күҙәтелә. «Фронт ән-Нусра» төркөмө һуғышмандары революция маҡсаттарына төҙәтмәләр индерергә һәм шәриғәт дәүләтен ойошторорға теләүҙәрен белдерҙе, был уларҙың союздаштарында кире реакция тыуҙырҙы. Баш күтәреүселәрҙең командирҙары артабан мөжәһиттәр менән хеҙмәттәшлек итмәйәсәген һәм Бәшәр әл-Асад режимы ҡолағандың икенсе көнөнә үк улар менән көрәшә башлаясағын белдерҙе. Баш күтәреүселәр, элекке союздаштары ярҙамынан тыш, Алеппо янында бер нисә һуғышта ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/190113_113711_68462.html В рядах сирийцев происходит раскол]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

==== Ислам коалицияһы ====
2013 йылдың сентябрь аҙағында Сүриәләге бер нисә ҙур баш күтәреүселәр төркөмө Сүриә революция һәм оппозиция көстәре, көнбайыш донъя уны режимға ҡаршы тороусыларҙың законлы вәкиле тип иҫәпләгән милли коалицияның өҫтөнлөгөн кире ҡаҡты. Ҡораллы оппозицияның 13 бригадаһы Сүриә Ирекле армияһы составынан сыҡҡан һәм радикаль исламсыларҙың үҙҙәренең хәрби альянсын ойошторған. Улар араһында — Сүриәләге Әл-Ҡаидә филиалы — Джебхат-ән-Нусра, һәм Сирия Ирекле Армияһының өс һөҙөмтәле ойошторолоуы — Лива ә-Тавхид, Лива әл-Ислам һәм Әһрәр әш-Шам. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Үҙ ваҡытында уларҙың өсөһө лә Ҡушма Штаттарҙан хәрби ярҙам алған. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Исламсылар командиры махсус матбуғат релизы сығарҙы, унда әйтелгәнсә, «Сүриә милли коалицияһы» беҙҙән ситләшә, шулай уҡ беҙ ҙә уның вәкәләттәрен танымайбыҙ. Беҙ бөтә граждан һәм хәрби төркөмдәрҙе законлылыҡтың берҙән-бер нигеҙе булған шәриғәткә нигеҙләнгән аныҡ исламда берләшергә саҡырабыҙ&quot;. «Ислам коалицияһы» ниндәй ҙә булһа көнбайыш ярҙамынан баш тартыуҙы талап итте һәм ҡорал буйынса элекке ағай-энеләре Сүриә ирекле армияһына ҡаршы пропаганда кампанияһын башлай. Шулай итеп, Сүриәләге Америка союздаштары асыҡтан-асыҡ йыһат яғына күскән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html|title=ССА развалилась, все ушли к &quot;Аль-Каиде&quot;|accessdate=2013-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927113809/http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/25/159457.html|title=Банды исламистов в Сирии отвергли власть &quot;Национальной коалиции&quot;|accessdate=2013-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Төркөмдәр араһындағы конфликт ===
{{также|Конфликт в Восточной Гуте (2016)}}
Ҡраштарының уртаҡлығына ҡарамаҫтан&lt;ref name=autogenerated20140125-2&gt;[http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 Связанные с «Аль-Каидой» моджахеды угрожают уничтожить вооружённую оппозицию на севере САР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070002/http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики&lt;/ref&gt; Бәшәр Асад режимына ҡарата ҡораллы оппозиция төркөмдәре эсендә ғәмәлдәге режим ҡолатылғандан һуң Сүриәнең киләсәгенә ҡағылышлы принципиаль фекер айырымлыҡтары бар. Баш күтәреүселәр һуғышты демократик һәм заманса тормошҡа өмөтләнеп башлай, шул уҡ ваҡытта йыһатсылар һәм Әл-Ҡаидә отрядтары (уларҙың күбеһе — сит ил ялсылары) килеп тыуған шарттар менән, илдә шәриғәт нигеҙендә фундаменталь ислам режимы булдырыу идеяһын алға этәреү өсөн, файҙалана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/01/10/166812.html|title=&quot;Второй сирийский фронт&quot;: боевики &quot;Аль-Каиды&quot; воюют против бывших союзников-повстанцев|accessdate=2014-01-13}}&lt;/ref&gt;.

* 2013 йылдың сентябре: 13 төркөм ЛАГ һәм ЕС яҡлауына таянған НКСОРС-тан сығыу тураһында белдерҙе, һуңынан оппозицияның ҙур төркөмө (Сүриә ирекле армияһы) айырылды&lt;ref name=autogenerated20140125-1&gt;[http://news.mail.ru/politics/14959942/ «Сирийская свободная армия» не признаёт оппозиционную Нацкоалицию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070006/http://news.mail.ru/politics/14959942/ |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики&lt;/ref&gt;.
: Сүриә оппозицияһы эсендәге низағ, бер яҡтан, 2014 йылдың башында Ирекле Сирия армияһы, «Мөжәһиттәр армияһы» һәм &quot;Ислам фронты&quot;на ингән төркөмдәр, икенсе яҡтан, «Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләте» (ИГИЛ/ДАИШ) араһында киҫкенләште&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | title = Factbox: Syria’s rebel groups &amp;#124; Reuters | access-date = 2017-09-29 | archive-date = 2014-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 |date=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ Ислам фронтының Сүриә ирекле армияһына ҡаршы бәрелешеүе тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Исламистар Сүриә ирекле армияһының ҡоралын, шулай уҡ Сүриәгә Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары килтергән ҡоралды баҫып ала. Был Сүриә ирекле армияһына Америка Ҡушма Штаттарынан, Бөйөк Британиянан һәм башҡа илдәрҙән Сүриә ирекле армияһы файҙаһына ярҙамды туҡтатыуға килтерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/827167|title=Великобритания приостанавливает помощь сирийской оппозиции|last=Бадов|first=Алан|date=2013-12-11|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|lang=ru|accessdate=2013-12-28}}&lt;/ref&gt;, Ә Сүриә ирекле армияһының ҡайһы бер отрядтар ойошманан сығыу һәм экстремистик төркөмдәргә ҡушылыу тураһында белдерҙе.

* Формалашҡандан һуң (2013 йылдың аҙағы) Ислам фронты бөтә коалициялар араһында иң ҙуры була, шул уҡ ваҡытта Ислам фронты Сүриәлә һәм ән-Нусрала, ИГИЛ/ДАИШ кеүек башҡа илдәрҙә шәриғәт ҡоролошон белдерҙе. Был ике яҡ араһында 2013 йылда кәмендә 24 бәхәс булған. Уртаса булараҡ, Сәлим Иҙрис (Сүриә милли советының секуляристик оппозицияһы) һәм уның хәрби ҡанаты — автоматлаштырылған идара итеү системаһы уның менән джихадсылар (ИГИШ һәм ән-Нусра) араһындағы һуғыш тураһында асыҡтан-асыҡ белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/2013/12/9/sirijskaya-mozaika/?n=171 | title = В США и Европе поняли, какую угрозу Ближнему Востоку и планете в целом может принести победа оппозиции в Сирии}}&lt;/ref&gt;.
* ИГИЛ/ДАИШ, баш күтәреүселәрҙең башҡа төркөмдәре араһындағы ҡаршылыҡтар ИГИЛ 2013 йылдың 18 сентябрендә сик буйындағы Аазаз ҡалаһынан Сүриә ирекле армияһы вәкилдәрен бәреп сығарғас башланды&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey | title = Al-Qaida militants capture town in northern Syria }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713012909/http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey |date=2015-07-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | title = Сводка событий в провинциях Алеппо и Идлеб за 19 сентября &amp;gt; fondsk.ru — Фонд Стратегической Культуры &amp;#124; Strategic Culture Foundation | accessdate = 2014-01-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | archivedate = 2014-01-06 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;. Оппозицион төркөмдәр Бәшәр Асадҡа ҡаршы торған үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәләрҙә язалауҙары һәм үҙ ғәмәлдәре менән күҙҙән төшкән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy/ | title = Сирия: война всех против всех &amp;#124; euronews, мир }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110151550/http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy |date=2014-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25606370 | title = BBC News — Al-Qaeda-linked Isis under attack in northern Syria}}&lt;/ref&gt;. ИГИШ һәм оппозицияның башҡа төркөмдәре араһындағы һуғыштарҙа 274 һуғышман юҡ ителгән&lt;ref name=autogenerated20140125-2 /&gt;.
* Ән-Нусра ИГИЛ/ДАИШ башҡа йыһат төркөмө менән берләшеүҙән баш тарта&lt;ref name=autogenerated20140125-2 /&gt;.
* 2014 йылдың ғинуары. Әсиргә алынған «Фронт ән-Нусра» һәм «Әхрар әш-Шам» боевиктарының барыһы ла атыла. Бер аҙнала ИГИШ менән башҡа оппозиция араһындағы бәрелештәрҙә 500 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ | title = Исламисты в Сирии казнили около 100 боевиков из конкурирующих группировок }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116095259/http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ |date=2014-01-16 }} // Голос России&lt;/ref&gt;.
* РФ Сит ил эштәре министрлығы башлығы: «Ислам фронты», «Ән-Нусра фронты», «Ираҡ һәм Левант Ислам дәүләте» араһында боевиктар бер-береһенә тоташҡан һауыттарҙағы ағым һымаҡ килә: кем күберәк түләй, улар шунда күсә&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | title = Лавров: с террористами в Сирии никаких разговоров быть не может — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | archivedate = 2014-02-02 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;.
* Киң мәғлүмәт саралары исламсыларҙың һәм оппозицияның араһындағы һуғышы барышында 1400 кеше һәләк булыуы хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16623148/ | title = В столкновениях исламистов и оппозиции в Сирии погибли 1400 человек — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ | archivedate = 2014-01-29 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ |date=2014-01-29 }}&lt;/ref&gt;.
* 2014 йыл башына ҡарата, ҡораллы оппозиция эсендәге 3 ҙур йүнәлеш тотороҡло булды. Секуляристик (Сүриә ирекле армияһы), йыһат (ИГИЛ/ДАИШ) һәм сағыштырмаса уртаса исламсылар (Ислам фронты). Был йүнәлештәр 2013 йыл дауамында даими рәүештә (2014 йыл башы) үҙ-ара килешмәүсәнлекте үҙ-ара һәм үҙ-ара һуғышҡа алып барып, бәләкәйерәк төркөмдәрҙе бер йүнәлештән икенсеһенә күсергән&lt;ref name=autogenerated20140125-1 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny | title = Оппозиция в Сирии оформилась, разделившись на три крупные группы, не признающие друг друга}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/2013/09/25/soyuzniki-stali-protivnikami/ | title = В рядах сирийской оппозиции началась междоусобная война}}&lt;/ref&gt;.

=== Ырыу-ҡәбилә факторы һәм уның Сүриәләге хәлгә йоғонтоһо ===
Сүриәлә сәйәси көрсөктөң үҫешендә Сүриә йәмғиәтенең ҡатмарлы структураһы ла һиҙелә, унда этноконфессиональ менән бер рәттән тоҡомло үлсәүҙәр ҙә бар, был илдәге граждандар һуғышы барышына һәм уны тамамлау перспективаларына ҙур йоғонто яһаусы этноконфессиональ менән бер рәттән ҡәбилә үлсәмдәре лә бар&lt;ref name=&quot;проз&quot;&gt;Прозорова Г. К. Родоплеменной фактор в современной Сирии // Вестник Дипломатической академии МИД России. Россия и мир. 2015. № 1 (3)&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта традицион ҡәбилә иерархияһы, клан һәм ҡәбилә лидерҙары власы ярайһы уҡ көсһөҙләнгән. Шулай ҙа, төрлө дәрәжәлә булһа ла, традицион йәмғиәт элементтары һаҡлана. Ҡәбилә иерархияһы башлыса күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләрҙә һаҡлана. Ултыраҡ халыҡ араһында мөнәсәбәттәр башлыса ғаилә-клан мөнәсәбәттәре менән көйләнә, ә нәҫелгә мөнәсәбәте буйынса түгел. Ҡәбилә аңының, ырыу йолаларының, ғөрөф-ғәҙәттәренең һәм бәйләнештәренең йоғонтоһо ауыл халҡы, мигранттар, ҡала яны халҡы араһында айырыуса һиҙелә&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре VII быуат ғәрәп баҫып алыуҙары осоронан алып Ғәрәбстан ярымутрауынан Сүриәгә күсеп килә. Дәүләт-ара сиктәргә ҡарамаҫтан, Сүриә кландары һәм ҡәбиләләре Ираҡта, Иорданияла, Ливанда, Төркиәлә, Фарсы ҡултығы илдәрендә йәшәгән ҡәбиләләштәре менән быуаттар дауамында бәйләнеш тота. Бәйләнеш туғанлыҡ яғынан да, хеҙмәт миграцияһы каналдары аша ла хуплана, был 1990—2000 йылдарҙа Фарсы ҡултығы илдәре аҡсаһына ҡәбиләләр ултырған райондарҙа мәсеттәр төҙөү менән бер рәттән салафизмдың таралыуына ла булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡәбиләләрҙең сүл һәм ярымсүл сиге (Төркиә, Ираҡ, Иордания, Ливан менән) райондарында, башлыса әл-Йәзирә (Дейр-эз-Зор, Ракка, Хасек провинциялары) тирәһендә, Даръа, Хомс, Алеппо ҡалалары янындағы ауыл райондарында, аҙыраҡ дәрәжәлә Хама, Дамаск һәм Әс-Сувайда янында урынлашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр һәр ваҡыт халыҡтың иң ярлы ҡатламдарына ҡараған. Сүриәнең көньяҡ һәм көнсығыш райондары һәм уның ҡалған өлөшө араһындағы социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек һуңғы йылдарҙа сүл һәм ярымсүл райондарында ер һәм һыу менән файҙаланыу проблемаларының хәл ителмәүе, ҡатмарлы экологик хәл һәм 2003 йылда башланған ҡоролоҡ менән бәйле тағы ла көсәйҙе&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡәбилә структураларының һәм ҡәбилә юғары ҡатламының үҙәк власть менән мөнәсәбәттәре һәр ваҡыт ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән булған. Хәфез Асад (1970 йылдан һуң) осоронда ҡәбиләләргә ҡарата сәйәсәт һығылмалы, илдең ярымсүл райондарын контролдә тотоу өсөн тоҡом структуралары һәм уларҙың лидерҙары менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу кәрәклеген иҫәпкә алыусы була башланы. Режимға лояль булғанда бедуин ҡәбиләләренә үҙ территорияһында именлекте һәм тотороҡлоҡто тәьмин итеү хоҡуғы бирелә. Бының өсөн улар властарҙан финанс ярҙамы, еңел ҡорал, элемтә саралары, транспорт алған. Ҡәбилә лидерҙары — урындағы һәм үҙәк закондар сығарыу органдарында, бер төркөм ҡәбиләләрҙән сыҡҡан кешеләр — армия һәм гражданлыҡ институттарында, Эске эштәр һәм ауыл хужалығы министрлыҡтарында, президент хакимиәтендә күрһәтелгән. Властар сөнни ғәрәп ҡәбиләләрен эске сәйәсәтендә лә файҙаланған. «Ғәрәпләшеү» планы сиктәрендә 1970-се йылдар башында ҡурдтар традицион йәшәгән урындарға Шаммар һәм Таи ҡәбиләләре ғәрәптәре күсерелә. Шаммар ҡәбиләһенең ҡораллы отрядтары курд сығыштарын баҫтырыу өсөн файҙаланылған&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

2003 йылдан, Ираҡты Америка баҫып алыуы шарттарында, Сүриә режимы Анбар провинцияһындағы милләттәштәре менән бәйләнеш тотҡан сик буйы ғәрәп сөнни ҡәбиләләренә ярҙам күрһәтә. Яуап хеҙмәте сифатында сик-ара күсеү ҡәбиләләре Ираҡ биләмәһенә күп һанлы сит ил йыһатсыларын яйға һалынған контрабанда сауҙаһы каналдары аша законһыҙ юл менән оҙатыу менән шөғөлләнгән&lt;ref name=&quot;Annas&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160723100148/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/110827/despite-provocation-syrias-powerful-tribes-cling-peaceful-p Annasofie Flamand and Hugh Macleod. Despite provocation, Syria’s powerful tribes cling to peaceful protests. Syrian tribes embrace nonviolent resistance, defying stereotypes // Global Post, August 28, 2011]&lt;/ref&gt;.

Сүриәлә граждандарҙың ҡаршы тороуы ҡәбиләләр кимәлендә көнәркәшлек ер һәм һыу ресурстарын, дини факторҙарҙы контролдә тотоу өсөн көрәшкә килтерҙе. Ҡәбиләләр һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусылар ҡәбиләләр араһында ла, ҡәбиләләр эсендә лә тарҡалған. Илдең бер нисә төбәгендә, атап әйткәндә, Ракка провинцияһында, Хасеке һәм Ҡамышлы райондарында, ғәрәп сөнни ҡәбиләләре шәйехтәре һәм ғәрәп сөнни ҡәбиләләр ағзаларының бер өлөшө хөкүмәткә ярҙам күрһәткән. Режим яғында сығыш яһаған Оборона милли көстәре составына ингән хәрбиләштерелгән ҡәбилә берләшмәләре ойошторола. Илдең эске эштәренә сит илдәрҙең ҡыҫылыуына ҡаршы сығыш яһаусы «Сүриә һәм ғәрәп ҡәбиләләре һәм кландары форумы» бер нисә тапҡыр саҡырылған. Сүриәлә йәшәгән абруйлы сөнни шәйехтәренең күбеһе, аҙ һанлы этник төркөмгә ҡараған Валид Джумблат кеүек клан лидерҙары кеүек, һаҡсыл позицияла торған. Мәҫәлән, Сувейда провинцияһында друз ҡәбиләләре лидерҙарының бер өлөшө абруйлы друз лидерының саҡырыуҙарын кире ҡаҡты&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;. Сүриә армияһы генерал-майоры Сувейдтан сыҡҡан друз Иссам Заһреддин өс йылдан ашыу ваҡыт дауамында ИГ формированиеларына ҡаршы Дейр-эз-Зор оборонаһын етәкләгән.

Ғәрәп сөнни ҡәбиләләренең икенсе өлөшө оппозицияны хуплаған. Оппозицияның сәйәси эшмәкәрлегенә уның составында үҙ аллы ролгә дәғүә итеүсе юғары ҡатламдың бер өлөшө әүҙем ҡушыла. 2011 йылдың февралендә &quot;демократик ихтилал&quot;ды яҡлап Бағғар, Шаммар, Унейз, Наим һәм әл-Джабур ҡәбиләләре исеменән матбуғат релизы баҫтырыла, 2011 йылдың мартында Алеппола ҡәбиләләрҙең 50 % мәнфәғәттәре вәкиле булыуға дәғүә иткән ғәрәп ҡылдарын һәм ҡәбиләләрен булдырыу тураһында иғлан ителә.

Мөлкәтен һәм йоғонтоһон юғалтҡан һәм күбеһенсә илебеҙҙән &quot;ғәрәп яҙы&quot;на тиклем күпкә алдараҡ илдән киткән ҡәбиләләр юғары ҡатламы үҙенең йоғонтоһон ҡайтарыу маҡсатында граждандар ҡаршылығынан файҙаланырға маташҡан, режим ҡолаған осраҡта Сүриәнең буласаҡ власть структураһында үҙ вәкиллеген киңәйтергә иҫәп тотҡан. Истанбулда ойошторолған оппозиция ''Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре союзы'' (ССАП) идара итеүсе режимға ҡарата ризаһыҙ позициялар биләй һәм Сүриә милли советы тарафынан таныла (2012 йылдың ноябрендә СНС революция һәм оппозиция көстәренең Сүриә милли коалицияһы составына инә). 2012 йылдың майында ССАП режимды боҙорға саҡырҙы һәм, хатта илдең төньяғында йәки көньяғында осоуһыҙ зоналар ойоштороуға тиклем, ғәрәп илдәренә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итте&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡораллы оппозицияла ла ҡәбиләне барлыҡҡа килтергән вәкилдәр мәсьәләһе торған. Ҡәбилә ағзалары үҙ отрядтарын ойошторған, Ирекле Сүриә армияһы (ССА) составында, беренсе сиратта, үҙҙәре йәшәгән райондарҙа һуғышҡан. Өҫтәүенә, Сүриә ирекле армияһы һәм ҡәбиләләр лидерҙары мөнәсәбәттәре аңлайышлы ғына булмай. Әгәр Сүриә ирекле армияһының Дейр-эз-Зор провинцияһындағы ҡайһы бер командирҙар ҡәбилә структуралары менән тығыҙ координацияла булһа, икенселәре, күпселеге элекке идара итеү режимын хуплаған һәм конъюнктур ҡараш буйынса оппозицияға ҡушылған ҡәбилә лидерҙарына ышанып етмәне&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

«Джабхат ән-Нусра» һәм ИГИЛ (ИГ) кеүек радикаль ислам (йыһат) төркөмдәре менән ҡәбиләләр мөнәсәбәттәре лә ҡапма-ҡаршы, үҙгәреүсән була һәм күбеһенсә «ерҙәге хәл» тип билдәләнә. 2013 йылда Сүриәнең төньяҡ-көнсығыш райондары өҫтөндә ИГИЛ контроле урынлаштырылғандан һуң (күпселек яугирҙар ҡәбиләләр араһынан сыҡҡан), унда йәшәүсе сөнни ҡәбиләләр үҙҙәрен төрлөсә тотҡан. Мәҫәлән, Дейр-эз-Зор провинцияһында Эгайдат (Бакир) тоҡом конфедерацияһы кландарының береһе ИГИЛ-де хупланы, ә икенсеһе (Бу Джамаль) ҡаршы сығыш яһаны. Шәммар конфедерацияһының ҡәбилә ополчениелары ИГИЛ-ға ҡаршы көрәштә алышта курдтарға ҡушылған, ләкин бығаса Сүриә хөкүмәтенә тоғро ҡалған бер төркөм сөнни кландары ИГИЛ-ға тоғролоҡҡа ант биргән&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

ИГ контроле аҫтындағы биләмәләрҙәге ҡәбиләләр, ислам экстремизмы ҡәбиләләрҙең дини уртасыллығынан алыҫ булыуға ҡарамаҫтан, күпселектә уға буйһонорға мәжбүр булған. ИГ ҡәбиләлә кландары менән ҡаршылыҡ күрһәтергә баҙнат итеүселәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Мәҫәлән, киң мәғлүмәт сараларында 2014 йылдың июлендә Дейр-эз-Зор провинцияһында Шейтат ҡәбиләһенең йөҙәрләгән ағзаһын язалап үлтереүҙәре хаҡында хәбәр ителгәйне. Ләкин ИГ ҡанһыҙлығы менән генә үҙенә ҡәбиләләрҙең ярҙамын йә нейтралитетын тәьмин итмәгән. «Ҡәбиләләр эштәре буйынса» махсус органдар ойоштороп, ИГ ығы-зығынан арып бөткән сөнни ҡәбиләләренең беренсел социаль-иҡтисади ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергән. Йәштәргә ИГ-ның хәрби йәки административ структуралары аша социаль алға китеш вәғәҙә иткәндәр. Тоҡом лидерҙары менән эш алып барылған. Мәҫәлән, 2015 йылдың ғинуарында ИГ етәкселеге вәкилдәренең Хасеке провинцияһындағы ҡәбиләләр аҡһаҡалдары менән осрашыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Уның маҡсаты — провинцияның административ үҙәген баҫып алғанда уларҙың хуплауын өмөт итеү&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.
Ошондай уҡ аҙымдар Дейр-эз-Зор провинцияһында ла яһалған (2014 йыл)&lt;!--&lt;ref name=&quot;leverrier-8dec13&quot;&gt;[http://syrie.blog.lemonde.fr/2013/12/08/deir-ez-zor-a-lest-de-la-syrie-des-islamistes-des-tribus-et-du-petrole/ Deïr ez-Zor, à l’est de la Syrie. Des islamistes, des tribus et du pétrole… Le Monde, 8 December 2013]&lt;/ref&gt;--&gt;.

== Сүриәлә граждандар һуғышында сит илдәрҙең ҡатнашыуы ==
{{Основная статья|Иностранное участие в гражданской войне в Сирии|Интервенция США и их союзников в Сирии}}
Конфликтты күрше дәүләттәргә таратыу: конфликт бер нисә илгә ҡағылды, уларҙы хәрби көстәрен сикле ҡулланырға мәжбүр итте.

=== Ҡораллы оппозицияны яҡлау ===
Үҙенең Сүриә оппозицияһын (НКСРОС) хуплауы тураһында түбәндәге илдәр иғлан итте:
* {{Флаг США}} [[АҠШ]];
* {{Флаг Турции}} [[Төркиә]];
* {{Флаг Великобритании}} [[Бөйөк Британия]];
* {{Флаг Франции}} [[Франция]];
* {{Флаг Саудовской Аравии}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]];
* {{Флаг Катара}} [[Катар]]&lt;ref name=&quot;RIA_2013-1&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20130826/958749095.html Сирия: в чём суть конфликта] // РИА Новости&lt;/ref&gt;.

; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам
''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[Timber Sycamore]]''

Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британиянан ярҙам күләме бөтә иғлан ителгән осорҙа 200 миллион долларҙан ашыу тәшкил итте — хәрәкәттәр өсөн кәрәкле бөтә нәмәләр менән йыһазландырыу: бронежилеттар, элемтә ҡорамалдары, транспорт саралары һәм башҡалар. Америка Ҡушма Штаттарынан ярҙам 385 миллион доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16064964/ | title = МИД: Великобритания приостановливает помощь сирийской оппозиции — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2013-12-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ | archivedate = 2013-12-13 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ |date=2013-12-13 }}&lt;/ref&gt; Вся помощь из США оценивается в 385 млн долларов&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | title = Crisis in Syria &amp;#124; U.S. Agency for International Development | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | archivedate = 2013-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың октябрь башында Сүриә президенты Асад баш күтәреүселәрҙең Төркиәнән ҡорал алыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Башар Асад: Турция - региональный представитель интересов США|author = |url = http://www.regnum.ru/news/polit/1453604.html|work = [[Regnum]]|date = 2011-10-07|accessdate = 2015-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың ноябрендә Иран телеканалы Францияның Сүриә ирекле армияһына үҙенең хәрби инструкторҙарын ебәреүе тураһында хәбәр иткәйне&lt;ref&gt;[http://www.rbcdaily.ru/2011/11/27/world/562949982149939 Франция ведёт подготовку боевиков для свержения режима в Сирии] // [[РБК daily]], 27 ноября 2011&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың ғинуар аҙағында Сүриәнең Бунд хөкүмәте мәғлүмәт агентлығы Хамала, Хомста һәм Дамаскиҙа һуғышмандар Израиль ҡоралын (ҙур күләмдә) ҡулланыуы тураһында хәбәр иткәйне. Агентлыҡҡа ярашлы, һуғышмандарҙан Израилдә етештерелгән пулемёттар һәм гранаталар тартып алынған. Израилдың «Коль Исраэль» радиостанцияһы был уңайҙан, «Дамаск тәүге тапҡыр Израилдең сүриә оппозицияһына ярҙам күрһәтеүгә ҡыҫылышы булыу ихтималлығын иҫбатлай тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/27jan2012/syria_111.html Дамаск: террористы используют в Сирии израильское оружие] // NEWSRU.CO.IL, 27 января 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qgznlLHb-44 Syrian Rebels Captured With Israeli Weapons]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың июлендә хөкүмәт ғәскәрҙәре Хама ҡалаһында боевиктарҙан Израилда етештерелгән бер нисә ҡорал берәмеген тартып ала&lt;ref&gt;[http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ Syria forces seize Israel-made arms from rebels: Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621131937/http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ |date=2013-06-21 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың 14 мартында Дамасктан алыҫ түгел Сүриә армияһы Израилда етештерелгән ҡорал партияһы тейәлгән йөк машинаһын тотто - йөк машинаһында снарядтар, күсмә ракета ҡулайламалары, бронежилеттар, элемтә саралары һәм хәрби биноклдәр табылды&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/polit/228472 Сирийская армия перехватила крупную партию оружия израильского производства] // «Первый канал — Новости», 15 марта 2013&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың апрель аҙағында Ливан армияһы Сьерра-Леоне флагы аҫтында йөҙөүсе Сүриә баш күтәреүселәре өсөн ҡорал тейәлгән «Lutfallah II» судноһын тотҡарлай&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html В Ливане конфискован груз оружия для оппозиции Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615051508/http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html |date=2012-06-15 }} // Росбалт, 28 апреля 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 28 июнендә Le Figaro Төркиә аша Сүриә баш күтәреүселәренә Сәғүд гранатомёттары ебәрелеүе тураһында хәбәр итте&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/asia/20120628/194209015.html Как ЦРУ поставляет оружие сирийским повстанцам] // ИноСМИ&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың авгусында Франция премьер-министры Жан-Марк Эйро Францияның «Сүриә ҡаршылығы» вәкилдәренә элемтә һәм шәхси һаҡланыу сараларын, шулай уҡ «ҡайһы бер ҡорамалдарҙы» тапшырыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120822/728464917.html Париж отправил сирийским мятежникам средства связи и личной защиты] // РИА «Новости», 22 августа 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 8 октябрендә хөкүмәт көстәре Алепполағы баҫып алынған һуғышмандар базаһында сит ил журналистарына Сәғүд Ғәрәбстанының Оборона министрлығына ҡараған ҡорал һалынған өс йәшникте күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19874256 'Saudi weapons' seen at Syria rebel base] // «BBC News» от 8 октября 2012&lt;/ref&gt;.
* 7 ноябрҙә оппозиция лидерҙарының береһе, элекке Сүриә магнаты Риад Сейф Катарҙың баш ҡалаһы Дохела Сүриә милли советы конференцияһында Франция президенты Франсуа Олланд, әгәр ул берләшә алһа, Сүриә оппозицияһына ҡорал ҡуйырға вәғәҙә итте, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html Росбалт. Франция пытается сплотить оппозицию Сирии, обещая ей оружие. 07/11/2012 19:49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927034355/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html |date=2015-09-27 }}&lt;/ref&gt;. 12 ноябрҙә, Катарҙа оппозиция съезынан һуң, Мәскәүҙәге Сүриә милли советы вәкиле Мәхмүд әл-Хәмзә хәбәр итеүенсә, коалиция ойоштороу инициаторы Риад Сейф Европа хөкүмәттәре менән «кәмендә тиҫтәләгән» һөйләшеүҙәр уҙғарған. «Был илдәр - Франция, Британия, Италия, Германия һәм Америка, көнбайыштың алдынғы илдәре, өҫтәүенә Катар һәм Сәғүд Ғәрәбстаны», -тине. Әл-Хәмзә әйтеүенсә, әгәр коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәре менән һуғышҡан төркөмдәрҙе бер командалыҡ аҫтында берләштерә алһа, ҡорал бирергә вәғәҙә бирҙе. «Берҙәм етәкселек булһа - ҡорал да буласаҡ, сөнки әле Көнбайышта ҡорал Сүриәләге экстремистар ҡулына эләгер тип ҡурҡалар. Бөтә ҡораллы төркөмдәр өсөн хәрби етәкселек ойоштороу был проблеманы хәл итер, Асад режимына ҡаршы торорға һәләтле сифатлы ҡорал алырға мөмкин», - тине Әл-Хәмзә&lt;ref name=&quot;BBC_RUSSIA03&quot;&gt;.[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/11/121112_syria_west_arms.shtml Член СНС: Запад обещал помочь оппозиции Сирии оружием] // BBC. Русская служба, 12 ноября 2012&lt;/ref&gt;. 13 ноябрҙә Милли коалиция вәкиле Ясер Таббара, Көнбайыштың 16 ноябргә берҙәм фронт ойоштора алған осраҡта, Милли коалицияға хәрби ярҙам вәғәҙәләүен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html Сирийская оппозиция получит от Запада оружие после формирования единого фронта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926214639/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html |date=2015-09-26 }} // Росбалт, 13.11.2012&lt;/ref&gt;.
* «Сүриә дуҫтары төркөмө» ойошторолдо. Көнбайыштан һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән уларға аҡса, ҡорал һәм белгестәр ебәрә. Урындарҙа Сүриә боевиктарын француз, Британия һәм Катар инструкторҙары уҡыта башлаған да инде (улар килгәс, Сүриә хәрби хеҙмәткәрҙәре араһында ҡорбандар һаны ҡырҡа артты). Оппозицияға ярҙамға «яугир-интернационалистарҙы» ебәрәләр, Сүриә сиге янындағы Төркиә аэродромдарына Ливиянан үҙҙәре теләп һуғышырға килгән  самолёттар ултыра, ә Сүриәлә Тунистан бер нисә тапҡыр ислам яугирҙарын тотҡандар, тигән хәбәр йөрөй&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
* 2012 йылдың декабрендә Сәғүд Ғәрәбстаны Сүриә оппозицияһына Хорватияла етештерелгән югослав ҡоралын килтерә башлаған&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2013/02/26/world/middleeast/in-shift-saudis-are-said-to-arm-rebels-in-syria.html?ref=world&amp;_r=1&amp;#h&amp;#91;&amp;#93; Saudis Step Up Help for Rebels in Syria With Croatian Arms] // «The New York Times» от 26 февраля 2013&lt;/ref&gt;
* 2013 йылдың 28 майында Брюсселдә Европа Союзы Сүриә баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеүгә эмбаргоны оҙайтмаған, шулай уҡ Сүриәнең рәсми хөкүмәтенә ҡаршы яңы иҡтисади санкциялар индергән. Шул уҡ ваҡытта, кисекмәҫтән ҡорал килтереү булмаясаҡ, тигән ғаризалар яңғыраны. Шулай итеп, 2013 йылдың 1 июненән Евросоюз илдәренең һәр береһе айырым баш күтәреүселәргә ҡорал килтереү тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш булған. Рәсәй конфликтты тыныс юл менән көйләү юлында ҡаршылыҡтар тыуҙырған аҙымды ҡырҡа ғәйепләне, шул уҡ ваҡытта хәлде тотҡарлау өсөн  С-300 комплекстарын килтереү дауам ителәсәк&lt;ref name=&quot;Эмбарго&quot;&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|title=Евросоюз отменил эмбарго на поставку оружия сирийским мятежникам|accessdate=2013-05-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gwy3scCz?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|archivedate=2013-05-28}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2013/05/130527_eu_syria_weapons.shtml ЕС не продлил эмбарго на оружие для повстанцев в Сирии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_riot/20130528/940012482.html Госдеп США против поставок любого российского оружия в Сирию]&lt;/ref&gt;.
* «New York Times» гәзите хәбәр итеүенсә, «Сүриә боевиктарын ҡоралдың FN-6 күсмә зенит ракета комплекстары һәм башҡа төрҙәре менән 2013 йылда Катарҙың финанс ярҙамы менән Судан хөкүмәте тәьмин иткән&lt;ref&gt;[http://rbase.new-factoria.ru/news/new-york-times-o-postavkah-oruzhiya New York Times о поставках современного вооружения для сирийской оппозиции] // rbase.new-factoria.ru | Ракетная техника&lt;/ref&gt;.
* Сүриәнең кеше хоҡуҡтары буйынса күҙәтеү советы вәкилдәре хәбәр итеүенсә, боевиктар Алеппо ҡалаһы аэродромында өс МИГ-21 һәм МИГ-23 хәрби самолётын баҫып алған һәм Саддам Хөсәйен армияһында хеҙмәт иткән Ираҡ хәрбиҙәре етәкселегендә осоуға әҙерлек үткән&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/17oct2014/planes.html У «Исламского государства» есть боевые самолёты, пилоты обучаются у бывших иракских офицеров, докладывают наблюдатели]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 19 июнендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендә Сүриәләге халыҡ-ара коалицияһы Хәрби-һауа көстәре Ракка ҡалаһы янында Сүриә истребителен бәреп төшөрҙө (истребитель был районда Сүриә армияһы һәм ополченецтар уҙғарған «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы операцияла ҡатнашты), һуңынан пилот ҡотҡарылды. Һөжүм итеү өсөн сәбәп булып, самолёт Америка Ҡушма Штаттары ҡарамағындағы Сүриә демократик көстәренә ярҙам итеү позициялары янында бомба ташлауы, &lt;ref name=&quot;ng.ru&quot;&gt;[http://www.ng.ru/world/2017-06-19/100_iranvsusa.html Активная фаза американо-иранской войны уже началась?] // НГ, 19.06.2017&lt;/ref&gt;; икенсе көндө коалиция Сүриәнең Эт-Танф биҫтәһе янында Сүриә Ҡораллы Көстәренең БПЛА Shahed-129 бәреп төшөрә&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/politics/37187114/ В Вашингтоне обсуждают возможный ответ на действия России в Сирии]&lt;/ref&gt;&lt;!-- ; 23? июня в Южном Хомсе американский истребитель F-15E сбил сирийский беспилотник Shahed 129 — или это про то же? --&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2017-06-23/6_7014_syria.html США продолжают в Сирии воздушную войну Версия для печати Добавить в избранное Обсудить на форуме. Россия не может помешать американцам сбивать сирийские самолёты и беспилотники] // Газета.ру, 23.06.2017&lt;/ref&gt;.

=== Сирия хөкүмәтенә ярҙам итеү ===
{{См. также|Роль России в гражданской войне в Сирии|Ирано-сирийские отношения}}
Сүриәлә властың ҡораллы юл менән алмашыныуына һәм ҡораллы конфликт башланғандан алып һөйләшеүҙәр ярҙамында эске сәйәси проблемаларҙы хәл итеү өсөн БРИКС илдәре — БРИКС, Рәсәй, Һиндостан, Бразилия, Көньяҡ Африка Республикаһы, шулай уҡ Иран һәм ҡайһы бер Латин Америкаһы илдәре сығыш яһаны&lt;ref name=RIA_2013-1 /&gt;.

Граждандар һуғышы башланғандан алып Рәсәй Сүриә хөкүмәтен ҡорал менән тәьмин итеү, белгестәр уҡытыу һәм хәрби советниктар йүнәлеше буйынса хуплай. 2011 йылдың октябрендә һәм 2012 йылдың февралендә Рәсәй Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәгә ҡаршы резолюциялар бикләне, сөнки был резолюциялар Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы санкциялар йәки хатта хәрби интервенция индереү мөмкинлеген күҙ уңында тота&lt;ref name=&quot;Itar-Tass27-1-12&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 «Russia says U.N. Syria draft unacceptable: Itar-Tass»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128064627/https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 |date=2012-01-28 }} // Reuters &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың сентябрендә Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса Федерация Советы Рәсәй ҡораллы көстәрен Сүриәлә файҙаланыуға ризалыҡ бирҙе&lt;ref name=&quot;RT-1&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[http://www.rt.com/news/317013-parliament-authorization-troops-abroad/ «Russian parliament unanimously approves use of troops in Syria»]. 30 September 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Сүриәләге һуғышта туранан-тура ҡатнашыуы яңы Рәсәй тарихында мөһим ваҡиғаға әйләнде, сөнки быға тиклем Рәсәйҙең ҡораллы көстәре бер ҡасан да ғәрәп илдәре территорияһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны булмаған&lt;ref name=&quot;трен&quot; /&gt;. Көнбайыш Рәсәйҙе Рәсәй авиацияһы Ислам дәүләтенең ҡораллы формированиеларына ғына түгел, Сүриә баш күтәреүселәр төркөмдәренә лә һөжүм итеүендә ғәйепләне&lt;ref name=&quot;aoc&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;Hubbard, Ben (1 October 2015). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc3Oct&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-34431027 «Syrian crisis: Russia air strikes 'strengthen IS'»] // BBC.com&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдан Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында Рәсәй хәрби караптары төркөмө даими эшләй; шулай уҡ донъяла эфир тапшырыуҙары алып барылған Рәсәй киң мәғлүмәт саралары оппозицияның кире ҡиәфәтенә баҫым яһап, конфликтҡа даими иғтибар бүлә&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ «Убийца авианосцев» выходит на оперативный простор Средиземноморья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116201239/http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ |date=2014-01-16 }} // Голос России&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 16 июнендә Иран етәкселеге президент Бәшәр Асадҡа ярҙам итеү өсөн Сүриәгә Ислам революцияһы һаҡсылары корпусының 4 мең хәрби хеҙмәткәрен ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итте&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c12/773037.html Иран принял решение направить 4 тысячи военнослужащих в Сирию] — газета Independent On Sunday&lt;/ref&gt;. Ирандың Сүриә хөкүмәтен туранан-тура хуплау осраҡтары ғына түгел, ярҙамды тормошҡа ашырғанда юғары дәрәжәле Иран кешеләренең Сүриәлә һәләк булыуы ла билдәле&lt;ref&gt;{{Cite news|title=СМИ: в Сирии убит иранский генерал|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2375853|work=ТАСС|accessdate=2018-01-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
2013 йылдың июлендә Кувейттың Alrai гәзите, оппозицияға һылтанып, президент Бәшәр Асад яғында 60 мең сит ил боевигы көрәшә тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html|title=Сирийская оппозиция: 60 тысяч иностранцев сражаются за Асада|accessdate=2013-07-01|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703003007/http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 5 февралендә «Әр-Райя» гәзитенә интервьюла Ливандың «Хезболла» хәрби ойошмаһы етәкселәренең береһе былай тине&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html «Хизбалла» готова начать войну с Израилем ради спасения режима Асада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212095314/http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Беҙҙең ойошма стратегик союздашыбыҙ Бәшәр Асадтың хөкүмәте ҡолатылыуына юл ҡуймаясаҡ. Кәрәк булһа, Бәшәр Асадҡа хәрби-сәйәси баҫымды кәметеү һәм донъя матбуғатының иғтибарын Сүриә проблемаһынан ситкә йүнәлтеү өсөн, сионистик оккупанттарға (Израиль) ҡаршы һуғыш башлаясаҡбыҙ.
{{конец цитаты|источник=}}

; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам
* 2012 йылдың 5 ноябрендә РФ сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Рәсәй Сүриә президенты Бәшәр Асадтың армияһына һуңғы бер йылда 1 миллиард долларлыҡ ҡорал һатты, тип хәбәр итте. Ҡорал, совет заманында уҡ ҡул ҡуйылған килешеүҙәр сиктәрендә, һатыла һәм Сүриә яғына оҙатыла. Мысыр киң мәғлүмәт сараларына биргән интервьюһында Лавров, «Рәсәй Сүриәләге ҡораллы конфликтта бер яҡлы ла түгел», «… Сүриә сиктәрен тышҡы дошмандан һаҡлауҙы ойоштороуҙа ярҙам итәбеҙ» тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html Сергей Лавров: мы продали Сирии оружия на миллиард долларов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091418/http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;Сүриә хөкүмәтенә рәсәй ҡоралын Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының десант караптарын файҙаланып оҙатыу күҙ уңында тотола (Сүриә экспрессы).
* 2012 йылдың 11 ғинуарында Сент-Винсент һәм Гренадин дәүләт флагы аҫтында Westberg Ltd. компанияһына ҡараған Chariot судноһы Санкт-Петербургтан Латакияға илткән юлда Лимассол тип аталған кипр портында тикшерелә. Хәбәр ителеүенсә, Chariot бортында патрондар табыла. Евросоюз тарафынан Сүриәгә ҡорал ташыуға эмбарго индерелеүгә ҡарамаҫтан, Кипр властары, судно маршрутты үҙгәртә тигән шарт менән, юлды артабан дауам итергә мөмкинлек бирҙе. Улар, Chariot Төркиәгә китер, тип өмөтләнә. Әммә һуңынан Төркиә властары судноның Рәсәйҙең хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан Сүриә Тартус портына килеүе һәм шул уҡ ваҡытта унан судноның ҡайҙа булыуы хаҡында сигнал таратҡан приборҙар алыныуы хаҡында иғлан итте. Ошо айҡанлы Америка Ҡушма Штаттары Рәсәй властарына йөктөң характерын аңлатыу үтенесе менән мөрәжәғәт итте&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/01/120111_us_russia_cyprus_ship.shtml
 |title=США хотят знать, какой груз везло в Сирию судно Chariot
 |date=2012-01-13
 |publisher=[[BBC]]
 |accessdate=2012-02-05}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 12 июнендә Американың Дәүләт департаменты башлығы Һ. Клинтон Рәсәйҙе Сүриә властары хөкүмәткә ҡаршы демонстранттарға ҡаршы ҡулланған удар хәрби вертолёттар менән тәьмин итеүҙә ғәйепләй. Клинтон белдереүенән һуң өс көн үткәс, Рәсәй Сүриәгә яңы вертолёттар ебәрмәне, ә ремонтланған өс Ми-25те генә кире ҡайтарҙы, уларҙы ремонтлауға контракт Сүриәлә хөкүмәткә ҡаршы протесттар башланғанға тиклем төҙөлгән, был турала Рәсәй властары вәкилдәре бер нисә тапҡыр белдерҙе. Британия Сит ил эштәре министрлығы башлығы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы башлығы С. В. Лавров менән осрашыуҙа 14 июндә «Сүриәгә бөтә оборона поставкалары туҡтатылырға тейеш» тип һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/06/120619_helicopters_ship_insurance.shtml Хейг: «Алаид», везший Ми-25 в Сирию, вернётся в Россию] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;19 июндә ошо вертолёттарҙы ташыған «Алаид» судноһы Шотландия яры буйында туҡтатыла. Британия Standard Club страховкалаусы компанияһы уның страховкаһын (шулай уҡ караптың Рәсәй компанияһына ҡараған башҡа судноларҙың страховкаһын) юҡҡа сығарҙы. Standard Club үҙенең ҡарарын сухогруз Сүриәгә ҡорал килтергәне менән аңлатты&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/06/120625_alaed_lavrov_development.shtml Россия «не будет оправдываться» за вертолёты для Сирии] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 10 октябрендә Төркиә Хәрби һауа көстәре General Dynamics F-16 Fighting Falcon (F-16) истребителдәре Анкара аэропортына Сүриәнең А-320 авиалайнерын ултырырға мәжбүр итте. «Syrian Air» самолётында Мәскәүҙән Дамаскиға осҡан 35 пассажир була. Биш сәғәтлек тентеүҙән һуң, Төркиә 12 йәшник таба. Төркиә Премьер-министры Реджеп Тайип Эрдоган самолёттың «припастар һәм хәрби ҡорамалдар ташыуын» рәсми рәүештә белдерҙе (төркиә киң мәғлүмәт сараларының рәсми булмаған мәғлүмәттәре буйынса, армия радиоэлемтәһе өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ ракеталар компоненты булып хеҙмәт итә алған агрегаттар табылда)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121011_mid_syria_plane.shtml Турция: рейс Москва-Дамаск вёз военный груз] // «Русская служба BBC» от 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы һүҙҙәренсә, «тартып алынған йөк тыйылған, махсус рөхсәт ҡағыҙҙары һәм документтарһыҙ, өҫтәүенә граждандар авиацияһында транспортировкаланырға тейеш түгел»&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/537450#ixzz2DxPhDwTd Турция отпустила сирийский самолёт, изъяв военное оборудование] // «Известия» от 11 октября 2012&lt;/ref&gt;. Внуково аэропортының матбуғат үҙәге етәксеһе «бортта авиация ҡағиҙәләре менән ташыуҙы тыйған бер ниндәй предмет та булманы» тип хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/352596/ Москва отрицает, что на борту сирийского самолёта был запрещённый груз] // «НТВ» от 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. Сүриә Сит ил эштәре министрлығы А-320-нең тыйылған йөктәрҙе ташымауын хәбәр итте, йөктө кире ҡайтарыуҙы талап итте һәм «төркиә властарының граждан авиалайнерын көс менән ултыртыртырға мәжбүр итеүе теге йәки был дәүләт биләмәһе өҫтөнән осҡан авиалайнерҙарҙы тентеү хоҡуғын биргән закондарҙы ла боҙоу булып тора» тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=930621 МИД Сирии: самолёт, задержанный в Турции, не перевозил запрещённых грузов] // «Вести. RU», 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;Октябрь уртаһында Рәсәйҙең Сит ил эштәре министрлығы вәкиле Александр Лукашевич былай тине: «Был бөтөнләй легаль йөк булды — РЛС өсөн электр ҡорамалдары ине»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.kommersant.ru/doc/2055906|title=Сыграли в ящики|description=&quot;Ъ&quot; стали известны детали операции по доставке груза, перехваченного Турцией в сирийском лайнере|accessdate=2013-04-20}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 19 декабрендә Израилдең Дебка интернет-сайтында хәбәр ителеүенсә, Рәсәй хәрби караптары Сүриәнең Тартус портынан 24 «Искәндәр» 9K720 оператив-тактик ракета комплексын тейәп оҙатҡан&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/news/society/world/281212_123251_38811.html Россия передала в руки Асада крылатые ракеты «Искандер»] // MIGNEWS.COM от 28 декабря 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{youtube|zemQ4u5J7gA#!|Assad's deadly agenda: First, chemicals, next, Iskander 9K720}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 30 майы. The Washington Post гәзите 2013 йылдың 12 мартында Сүриә армияһы командованиеһы «Рособоронэкспорт»ҡа яҙған документ — ҡоралға заказ баҫтырып сығарҙы. Сүриә армияһын тәьмин итеү бюроһы башлығы дивизион генералы Али Әл-Сәлимдең «Рособоронэкспорт»тың генераль директоры, отставкалағы генерал-майор Анатолий Исайкин исеменә ебәргән хатында ҡоралдарҙы һәм уларға боеприпастарҙы: 20 000 йыйылмалы Калашников автоматы, калибры 5,45 мм калибрлы 1000 ҡыҫҡа йыйылмалы прикладлы АК автоматы, 7,62 калибрлы 20 миллион патрон; 5,45 мм калибрлы 1 миллион патрон, 300 комплект РПГ-7 гранатомёттары; 25 АГС гранатомёт; 1100 дуға аҫты көбәкле гранатомёты һәм уларға 1 миллион снаряд; 1200 төрлө пулемёт, шуларҙың 400 данаһы - станоклы «КОРД» пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы «КОРД» пулемёты, 400 данаһы - станоклы ПКС пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы пулемёт, 60 данаһы - 14,5 мм калибрлы пулемёт, шулай уҡ АГС миномёт өсөн 300 мең атыу ҡаралған, 100 мең ҡул оборона гранаталары, АК 7,62 мм өсөн магазин, 10 мең дана снайпер патроны, 12,5 мм калибрлы 100 төнгө тоҫҡаулы снайпер винтовкалары, анти-снайпер детекторы (50 дана) һатып алыу буйынса ҡыҙыҡһыныуын белдерә. Хат рус телендә яҙылған: «Бөтә ғаризаны кисекмәҫтән эшкәртеү өсөн тейешле органдарға күрһәтмәләр биреүегеҙҙе һорайбыҙ. Хеҙмәттәшлек өсөн рәхмәт белдерәбеҙ», - тиелә хат аҙағында&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|title=Syrian army general's weapons request|accessdate=2013-05-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H19ztXlc?url=http://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|archivedate=2013-05-31}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың июнендә Ираҡ хөкүмәте махсус акт ҡабул итте, уның буйынса Сүриәгә донъя баҙарында һатып алынған ҡорал һәм боеприпастар, шулай уҡ армия өсөн яғыулыҡ-майлау материалдары (элек Ираҡ менән Сүриә араһында көсөргәнешлек бар ине) льготалы шарттарҙа ҡайтарыла&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei%20Мир%20готов%20смириться%20с%20победой%20войск%20Асада%20над%20оппозицией http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei Мир готов смириться с победой войск Асада над оппозицией]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // KM.RU&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың июле - Akhabar Alaan телеканалы сүриә армияһы офицерына һылтанып хәбәр итеүенсә, оппозиция көстәрен күҙәтеү өсөн армия Рәсәйҙә етештерелгән видеокамералар ҡуллана. Камералар, күреү мөмкинлеге насар булғанда һәм ҡараңғыла, 10 саҡрымға тиклем алыҫлыҡта төшөрөү мөмкинлегенә эйә&lt;ref&gt;[http://politikus.ru/industry/5606-siriyskaya-armiya-ohotitsya-na-boevikov-s-pomoschyu-sovremennyh-rossiyskih-kamer.html Сирийская армия охотится на боевиков с помощью современных российских камер] // Политикус — Politikus.ru&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 30 сентябре - Рәсәй авиацияһы Сүриәлә хәрби операциялар башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-09-30|title = Российская авиация начала операцию в Сирии|url = http://lenta.ru/news/2015/09/30/syria/}}&lt;/ref&gt;.
&lt;!-- * 18 июня 2017 года с баз Корпуса стражей исламской революции (КСИР) в провинциях Керманшах и Курдистан был нанесён ракетный удар баллистическими ракетами средней дальности по базам террористов, расположенным на востоке Сирии (в районе [[Бои за Дейр-эз-Зор|города Дейр эз-Зор]])&lt;ref name=&quot;ng.ru&quot;/&gt;.--&gt;

== Химик ҡорал менән бәйле хәл ==
Сүриә конфликты барышында химик ҡорал ҡулланыу тураһында тәүге хәбәрҙәр 2013 йылдың 19 мартында ҡабул ителә - Сүриә властары уны Хан-әл-Асаль ауылы (Алеппо провинцияһы) янындағы алыштар барышында ҡулланыуҙары хаҡында белдерҙе&lt;ref name=&quot;химор-17&quot;&gt;[Как Сирию избавляли от химического оружия. История вопроса // Коммерсантъ, 03.07.2017]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 21 авгусында киң мәғлүмәт сараларында Дамаск эргәһендәге Көнсығыш Гутала зарин газын ҡулланыу тураһында хәбәр баҫыла. Химик һөжүм һөҙөмтәһендә, хәбәр ителеүенсә, 600-ҙән 1,3 меңгә тиклем кеше һәләк булған. Сүриә властары һәм оппозиция химик һөжүм үткәреүҙә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡты&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.tltnews.ru/world_news/44/460419/ | title = Эксперты ООН выявили пять фактов применения химоружия в Сирии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ria.ru/arab_sy/20130919/964531399.html | title = Керри не верит в причастность сирийской оппозиции к химатаке &amp;#124; РИА Новости}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ria.ru/arab_riot/20130822/957897580.html | title = Эксперты: данные о применении в Сирии химоружия — провокация оппозиции &amp;#124; РИА Новости}}&lt;/ref&gt;. АҠШ Хөкүмәт көстәрен ошо һөжүм итеүҙә ғәйепләне. Франция һәм Америка Ҡушма Штаттары ғәрәп дәүләттәре булышлығында Сүриәгә һөжүм итеү тураһындағы мәсьәләне етди ҡараны. Америка Президенты Барак Обама Сүриәлә химия ҡоралын ҡулланыуҙы «ҡыҙыл һыҙат» аша үтеү тип ҡабул итеүҙәре, унан һуң халыҡ-ара берләшмә хәлгә ҡыҫылырға тейешлеге хаҡында бер нисә тапҡыр белдерҙе. 29 августа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек советы ултырышында Рәсәй һәм Ҡытай резолюцияһына ярашлы проектына вето һалды&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

2013 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә Сергей Лавров менән Сүриәнең сит ил эштәре министры Вәлид Муалләм һөйләшеүҙәрҙән һуң химик ҡорал запастарын халыҡ-ара контролгә ҡуйырға ризалашты. 13 сентябрҙә президент Бәшәр Асад илдең химик ҡоралды тыйыу буйынса конвенцияға ҡушылыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйҙы. Өс көндән Сүриә Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһына (ОЗХО) уның биләмәһендәге хәрби ағыулау матдәләре тураһында бөтә мәғлүмәтте еткерә. 14 сентябрҙә Женевала Сергей Лавров менән Джон Керри Сүриә химик ҡоралын 2014 йылдың уртаһына тиклем юҡ итеү тураһындағы килешеүгә өлгәште. 27 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы бер тауыштан тейешле резолюцияны ҡабул итте, ә 14 октябрҙә Сүриә ОЗХО-ның 190-сы ағзаһы булды. Химик ҡоралдың арсеналдарын бөтөрөүҙең ентекле планы 15 ноябрҙә ОЗХО-ның башҡарма советы тарафынан раҫлана&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

2014 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Рәсәй, Америка Ҡушма Штаттары, Кытай, Сүриә, Норвегия, Дания һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эксперттары химик ҡоралды хәүефһеҙ сығарыуҙы ойоштороу буйынса фекер алышты. Уның тәүге партияһы 2014 йылдың 7 ғинуарында Сүриәнән Дания судноһында сығарылды. 7 июлдән 13 авгусҡа тиклем Урта диңгеҙҙә Америка судноһы бортында иң хәүефле химикаттар юҡ ителә. 2015 йылдың ғинуарында Сүриәлә химия ҡоралы етештереү һәм һаҡлау буйынса объекттарҙы бөтөрә башланылар&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

2015 йылдың авгусында химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһының (ОЗХО) берлектәге механизмы булдырылды. 2016 йылдың 4 ғинуарында ОЗХО Сүриә хөкүмәте химик ҡоралды юҡ итеү процесының тамамланыуын раҫланы. Эштәр Америка Ҡушма Штаттары, Финляндия, Бөйөк Британия һәм Германия предприятиеларында алып барылған&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

Сүриәлә химик ҡорал етештереү буйынса 12 объектты 2015 йыл аҙағына тиклем юҡ итеү күҙ уңында тотолғайны, әммә хәлдең ҡатмарлашыуы менән бәйле Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы белгестәре бөтә объекттарҙың да юҡ ителеүен раҫлай алманы&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

2017 йылдың 4 апрелендә Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында химик һөжүм, шуның ҡорбаны - 80-дән ашыу кеше тураһында билдәле булды. Хомс ҡалаһынан 40 саҡрым алыҫлыҡтағы (Хомс провинцияһы) Урта диңгеҙ акваторияһындағы америка хәрби кораблдәре Эш-Шайрат авиабазаһына һөжүм яһаны, һәм Сүриә властарын ғәйепләне. Рәсәйҙә был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атанылар.

2017 йылдың 26 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәлә химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса 
Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы механизмының берлектәге доклады таратылды. Докладта: Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында зарин ҡулланған өсөн Сүриә Ғәрәп Республикаһы, ә 2016 йылдың сентябрендә Ум-Хош тораҡ пунктында көкөртлө иприт файҙаланған өсөн ИГ яуаплы, тип әйтелә. Рәсәй яғы докладты һәүәҫкәр һәм факттарҙы һайлауҙа фаразлауға нигеҙләнгән тип баһаланы&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/596757 Тиллерсон возложил на Россию ответственность за применение химоружия Дамаском // Интерфакс, 23.01.2018]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 18 ноябрендә Сүриәлә химик һөжүмде тикшереү буйынса Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаларының берләштерелгән механизмы эшләүҙән туҡтаны, сөнки Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы химик ҡоралды ҡулланыуҙы тикшереүсе эксперттарҙың мандатын оҙайтыу хаҡында килешә алманы. Рәсәй Америка резолюция проектына вето һалды. Үҙ сиратында, ете ил Рәсәй тәҡдим иткән резолюцияны хуплауҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

2018 йылдың 7 апрелендә бер нисә хөкүмәткә ҡарамаған ойошма хөкүмәт ғәскәрҙәрен Дума ҡалаһы (Көнсығыш Гута) халҡына ҡарата химик һөжүм ойоштороуҙа  ғәйепләне. Дамаскиҙа һәм Мәскәүҙә баҫылған видеоматериалдарҙы махсус ҡуйылған һәм ялған тип атап, был ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡтылар. Шуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының Дәүләт департаменты Сүриәлә химик ҡоралды ҡулланған өсөн Рәсәйгә һәм Иранға ҡәтғи рәүештә яуаплылыҡ йөкмәтте, ә президент Трамп Асадҡа ярҙам өсөн Рәсәйгә «ҙур хаҡ түләргә тура киләсәген» иҫкәртте. Сүриә биләмәһендә Рәсәй менән туранан-тура хәрби бәрелеш ҡурҡынысы янаған мөнәсәбәттәрҙе артабан киҫкенләштереү теләге Көнсығыш Гута Рәсәйҙең Америка Ҡушма Штаттары һәм Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрендә киҫкенләшкән көрсөк фонында булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3598266 В Сирии подлили яду в огонь. Атака в Восточной Гуте чревата российско-американским столкновением // Коммерсантъ, 09.04.2018]&lt;/ref&gt;.

== Ҡорбандар ==
{{Основная статья|Потери Сирии от гражданской войны}}

=== Хәрби енәйәттәр ===
&lt;!-- просьба авторам (ну пожалуйста) писать в дальнейшем в основную статью по теме (смотрите Страницу Обсуждения этой статьи) --&gt;
Конфликт дауамында төрлө абруйлы халыҡ-ара ойошмаларҙан һәм киң мәғлүмәт сараларынан конфликтта ҡатнашыусылар тарафынан ҡылынған төрлө енәйәттәр тураһында даими хәбәрҙәр килә.

* 2012 йылдың 1 июне. Женевала барған Кеше хоҡуҡтары буйынса советтың махсус сессияһында Сүриәлә кеше хоҡуҡтары менән хәлде насарайтыу һәм Хулалағы һуйыш буйынса мәсьәләләр тикшерелде. Яҡынса тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 25 майында унда 108 граждан, шул иҫәптән 49 бала һәм 34 ҡатын-ҡыҙ үлтерелгән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса баш комиссары Нави Пиллэй белдереүенсә:

 {{начало цитаты}}Бындай эштәр кешелеклеккә ҡаршы енәйәт һәм башҡа халыҡ-ара енәйәттәр тип аталырға мөмкин. Улар Сүриәлә язаһыҙ ҡылынған граждандарға киң масштаблы йәки системалы һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ ҡаралырға мөмкин&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|title=Нави Пиллэй заявила, что массовые убийства в Хуле могут быть квалифицированы как преступления против человечности|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HRIw2exE?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|archivedate=2013-06-17}}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты|источник=}}

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Нави Пиллэй Сүриә властарын Сүриәлә гражданлыҡ шәхестәренә ҡаршы енәйәттәрҙең террористар тарафынан ҡылыныуы тураһында мәғлүмәтте бойондороҡһоҙ тикшерергә саҡырҙы. Рәсми Дамаск был боҙоуҙарҙы террорсыларға индерә, тип билдәләне ул. Сүриәләге енәйәттәр өсөн ғәйепте Пиллэй хөкүмәткә лә, оппозицияға ла йөкмәтә. Уның һүҙҙәренсә, властар тыныс граждандар йәшәгән райондарҙы ата, оппозиционерҙарҙы үлтерә, язалауҙар ҡуллана. Ул оппозицияны хөкүмәттең фаразланған мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәрен үлтереүҙә, шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙа, балаларҙы «тере ҡалҡан» сифатында файҙаланыуҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html Росбалт, 17/09/2012 13:42. ООН составила новый список сирийцев, совершивших военные преступления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913070439/http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html |date=2019-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

Нави Пиллэй раҫлауынса, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса идаралығында балаларҙы язалау, тотош ғаиләләрҙе, шул иҫәптән сабыйҙарҙы үлтереү тураһында документлаштырылған хәбәрҙәр бар&lt;ref name=&quot;жертвы конфликта &quot;/&gt;.

2013 йылдың 11 сентябрендә Бразилиянан Паулу Пиньейра етәкләгән Сүриәлә кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙарҙы тикшереү буйынса БМО комиссияһының доклады баҫтырылды. Докладтан күренеүенсә, Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр баҫып алған биләмәләрҙе баҫып алыу өсөн көрәш барышында хәрби енәйәттәр ҡылған. Был енәйәттәр тыныс граждандарҙы үлтереүҙе һәм дауаханаларҙы бомбаға тотоуҙы үҙ эсенә ала.

Бер үк ваҡытта оппозиция яғында һуғышҡан ислам боевиктары ла хәрби енәйәттәр ҡылған: судһыҙ һәм тикшереүһеҙ язалауҙар, аманатҡа ҡалғандарҙы баҫып алыу һәм торлаҡ кварталдарын утҡа тотоу. Докладта килтерелгән мәғлүмәттәр 2013 йылдың 15 майынан 15 июленә тиклем осорҙо үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html|title=Инспекторы ООН в Сирии: виновны обе стороны|accessdate=2013-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913174041/http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html |date=2013-09-13 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың аҙағында «The Telegraph» британ гәзите халыҡ-ара «Human Rights Watch» (HRW) ойошмаһы Сүриәләге боевиктарҙың (ҡораллы оппозицияның) енәйәттәре тураһында доклад баҫтырып сығара: «Хьюман Райтс Вотч йыйған дәлилдәр енәйәттәр, аманат алыуҙың һәм оппозиция көстәре яғынан башҡа башбаштаҡлыҡтарҙың кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт кимәленә етеүен дәлилләй, - тиелә докладта. - Ошо енәйәттәрҙең масштабы һәм ойошторолоуы уларҙың даими рәүештә булыуын күрһәтә, шулай уҡ граждандарға һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ планлаштырыла».&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2013/10/11/hrw-anons.html ''Максим Макарычев''. Эксперт: Преступления оппозиции в Сирии стали системой] // [[Российская газета]]. — 11.10.2013.&lt;/ref&gt;

2017 йылдың февралендә  Atlantic Council Алепполағы Рәсәй енәйәттәре хаҡында доклад баҫтырып сығарҙы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|title=Atlantic Council|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Террористик акттар ===
{{см. также|Список террористических актов, совершённых в ходе гражданской войны в Сирии}}
Сүриәлә даими рәүештә башлыса Сүриәләге тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән террористик акттар бара. Бигерәк тә кешеләр күп йыйылған урындар: майҙандар, баҙарҙар, дауаханалар, мәктәптәр, университеттар акт объекттары булып хеҙмәт итә. Христиан сиркәүҙәре, мәсеттәр, ғибәҙәтханалар ҙа теракттарҙан яфа сигә&lt;ref&gt;[http://www.jewish.ru/tags/index.php?key_id=3425&amp;page=1 евреи Сирии]&lt;/ref&gt;.

=== Журналистарҙың һәләк булыуы ===
* 2013 йылдың 3 майы. Хоҡуҡ яҡлау ойошмаһының докладында Халыҡ-ара амнистия раҫланыуынса, конфликт башланғандан алып Сүриәлә кәм тигәндә 36 журналист аңлы рәүештә үлтерелгән. Ойошма билдәләүенсә, хөкүмәт көстәре лә, баш күтәреүселәр ҙә күрә тороп репортёрҙарға һөжүм итә. Хоҡуҡ һаҡлаусылар был хәлдә ике яҡты ла ғәйепләһә лә, хөкүмәт көстәре яғынан хоҡуҡ боҙоуҙар ҙурыраҡ, тип билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|title=Amnesty: армия и повстанцы Сирии преследуют журналистов|accessdate=2013-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GY7Nh2j3?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|archivedate=2013-05-12}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 27 майында хөкүмәт көстәренең баш күтәреүселәргә һөжүмен яҡтыртҡанда Күсейр ҡалаһы янында снайпер Сүриә «Әл-Ихбария» дәүләт телеканалы журналисы Яра Аббасты үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130527_rn_syria_journalist_dead.shtml В Сирии убита журналист государственного телеканала]&lt;/ref&gt;.

== Дини эҙәрлекләү. Дини объекттарҙы һәм архитектура ҡомартҡыларын талау ==
Конфликтҡа тиклем ил халҡының 5 % тиерлек тәшкил иткән мәсихселәр властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителмәгән, оппозицияның еңеүе общинаның юҡҡа сығыуына килтерер тип, күп осраҡта хөкүмәткә тоғро ҡалған. Был хәл менән бәйле мәсихселәр боевиктарҙың бигерәк ҙур ҡыҫымына дусар ителгән. 1200 самаһы мәсихсе һәләк булған, төрлө деноминациялағы 450 меңдән ашыу (2 миллиондан ашыу) мәсихсе Сүриәне ташлап киткән сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.fides.org/en/news/34821-ASIA_SYRIA_Patriarch_Gregory_III_True_martyrs_in_Maalula#.UuTtwNLHnIV Patriarch Gregory III: «True martyrs in Maalula»] // [[Agenzia Fides]]&lt;/ref&gt;. Дамаск һәм Алеппо христиан кварталдарында миномёттан атыу көндәлек күренеш булған&lt;ref name=&quot;hilarion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/religy/31may2013/hilarion.html|title=О судьбе похищенных в Сирии епископов до сих пор ничего неизвестно, сообщили в РПЦ|date=2013-05-31|publisher=[[NEWSru.com]]|lang=ru|accessdate=2013-07-09|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
Дини эшмәкәрҙәрҙе урлау һәм үлтереү ҙә ғәҙәти күренешкә әйләнә. Шулай итеп, 2012 йылдың ғинуарында Хама ҡалаһында сыуалыштар ваҡытында православие руханийы Василий Нассерҙы атып үлтерәләр. 2013 йылдың 22 апрелендә Антиохиянан Алеппоға юлда боевиктар православие митрополиты Павел Алеппскийҙы (Павел Язиджи) һәм сиро-яковит Алеппский митрополиты Григорий Иоанн Ибраһимды (Gregorios Johanna Ibrahim) баҫып ала. Уларҙың артабанғы яҙмышы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт һаман юҡ.

{{Also|Похищение православных епископов в Сирии}}
Һуғышмандар тиҫтәләгән христиан сиркәүҙәрен емергән. Атап әйткәндә, ҡораллы экстремистар Эль-Кусейр ҡалаһы эргәһендәге, сүриә-ливан сигенән 20 километрҙа,  Илья-Пәйғәмбәрҙең боронғо православие монастырына һөжүм иткән. Һуғышмандар христиан ғибәҙәтханаһын бушатҡан, сиркәүҙең кәрәк-яраҡтарын алып сыҡҡан, ҡыңғыраулығын шартлатҡан, миһрап, {{comment|купель|сиркәүҙә суҡындырғанда баланы сумдырып алыу өсөн һыу һалынған ҙур һауыт}} емертелгән, Сүриәлә христиандар ҙа, мосолмандар ҙа ихтирам иткән боронғо пәйғәмбәрҙең статуяһын ҡырған. Ғибәҙәтхананың йәше мең ярымдан ашҡан, ул архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һағында торған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c11/732870.html Боевики в Сирии устроили погром в православном монастыре в городе Эль-Кусейр] // [[ИТАР-ТАСС]]&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың сентябрендә боевиктар Ракка ҡалаһындағы Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе грек-католик сиркәүенә баҫып инә, христиан культы әйберҙәрен яндыра, сиркәү эсендәге һындарҙы һәм тәреләрҙе юҡ итә һәм ҡыңғыраулыҡтан тәрене ырғыта. Әрмән католик сиркәүендә террористар манаралағы тәрене бәреп төшөрә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/26/159544.html|title=Боевики-исламисты надругались над церквями в сирийском городе Ракка|publisher=// {{iw|9TV}}|accessdate=2013-09-27}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың июль аҙағында Раккала итальян руханийы Даль’Ольо Паолоны урлағандар. 14 августа Reuters агентлығы уны, башын киҫеп, умыртҡа һөйәген һындырып, язалағандарын хәбәр итә. Ул 2013 йылдың йәйендә исламсылар тарафынан үлтерелгән өсөнсө рухани була. Бынан алда интернетта француз руханиы Франсуа Мурадты һәм уның менән бергә булған тағы ла бер кешене язаланыу видеояҙмаһы урынлаштырылған була. Отец Паоло Даль’Ольо кеүек, һуғышмандар уларҙың башын киҫкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|title=Paolo Dall'Oglio Reported Dead: Missing Jesuit Priest Killed In Syria According To Human Rights Group|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo4nKrw?url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|archivedate=2013-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|title=Исламисты в Сирии казнили итальянского священника|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo5vhqK?url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|archivedate=2013-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928213612/http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың декабрендә боевиктар Маалула ҡалаһындағы апостолдарға тиң Изге Фёкланың Иконийская монастырын баҫып алына. Унан ун ике монахиня урлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/news/66366.htm|title=Сирийские боевики захватили монахинь в Маалюле|accessdate=2013-12-03}}&lt;/ref&gt;.

Күпселеген сөнниҙәр тәшкил иткән боласылар (мөртәттәр), исламда икенсе йүнәлеш - шиғисылар яҡлыларҙың табыныу объекттарына һөжүм итә. Мәҫәлән, 2013 йылдың 1 июнендә фетнәселәр Бальбекта Шиғиның изге урындарының береһенә - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуасары Сәйет Хавлдың ҡәберенә һөжүм итә. Кәшәнәләрҙе утҡа тотоу һөҙөмтәһендә кәшәнә зыян күргән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html|title=В Ливане нанесены удары по «Хизбалле»|accessdate=2013-06-02|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130702085040/http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html |date=2013-07-02 }}&lt;/ref&gt;.

Баҫып алынған биләмәләрҙә ҡораллы конфликт барышында хөкүмәткә ҡаршы формированиелар музейҙарҙы һәм археологик объекттарҙы талауҙы ойоштора. Йыйылған аҡсаға ҡорал һәм һуғыш припастары һатып алына&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2013/08/30/chetverka-samyih-znachimyih-pamyatnikov-sirijskoj-starinyi/ Четвёрка самых значимых памятников сирийской старины] // [[Эксперт (журнал)|Эксперт]]&lt;/ref&gt;.

== Ҡасаҡтар ==
{{главная|Беженцы гражданской войны в Сирии|Европейский миграционный кризис}}
Киҫкенләшкән ҡораллы конфликт арҡаһында хәрби хәрәкәттәр биләмәһенән китергә теләгән ҡасаҡтар күбәйә.

Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙ һәм 398 852 бала була.

Был ҡасаҡтарҙың күбеһе түбәндәге дәүләттәрҙә: Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (952 мең самаһы), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (252 мең самаһы) була. Донъяның ун иленән 1,7 миллион кеше тыуған иленә ҡайтырға теләк белдергән (башлыса Ливан, Төркиә, Германия, Иордания, Ираҡ, Мысыр). 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән әҙ зыян күргән 412 тораҡ пунктта яҡынса 1,5 миллион урынға иҫәпләнгән ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70  %-ҡа емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt;.

== Иҡтисади эҙемтәләр ==
&lt;!--  {{update}}
Вооружённый конфликт и наложенные на Сирию экономические санкции имели катастрофические последствия для [[Экономика Сирии|сирийской экономики]]. Сильнейший удар был нанесён [[Туризм в Сирии|индустрии туризма]], дававшей ежегодно 8 млрд долларов стране, привлекавшей иностранную валюту и составлявшей 12 % ВВП Сирии. Сирийская экономика лишилась практически всей нефтяной отрасли. Прекратились иностранные инвестиции.

К маю 2012 года убытки от [[Международные санкции|международных санкций]] в отношении Сирии составили 4 млрд долларов США, санкции привели к [[Дефицит товарный|дефициту товаров]] [[Товары первой необходимости|первой необходимости]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/05/24/syria/ Сирия посчитала убытки от международных санкций] // [[Lenta.ru]]&lt;/ref&gt;.

Как заявил в 2013 году представитель Управления ООН по координации гуманитарных вопросов, для того, чтобы возобновить нормальную жизнь в Сирии и отстроить все разрушенные здания, уйдут десятилетия&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|title=ООН: на восстановление Сирии уйдут десятки лет|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424122538/http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|archivedate=2013-04-24}}&lt;/ref&gt;.

По оценке Управления Верховного комиссара ООН по делам беженцев (УВКБ) на 2013 год, существование почти половины населения Сирии зависит от гуманитарной помощи. Гуманитарную помощь получают миллионы сирийских беженцев и внутренне перемещённых лиц, причём продолжающееся насилие приводит к новым перемещениям гражданских лиц и ограничивает доступ к нуждающимся в помощи&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|title=От гуманитарной помощи зависит жизнь половины всего населения Сирии|accessdate=2013-05-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GstC82qD?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|archivedate=2013-05-25}}&lt;/ref&gt;.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/25/161502.html|title=Новые свидетельства гуманитарной катастрофы в Сирии|accessdate=2013-10-26}}&lt;/ref&gt;.

В марте 2014 года премьер-министр Сирии Валид аль-Хальки заявил, что ущерб от боевых действий за три года войны составил 4,7 триллиона фунтов (около 31,2 миллиарда долларов)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mignews.com/news/economics/world/260314_153950_21165.html|title=Ущерб от войны в 10 раз больше, чем признаёт режим Асада|accessdate=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;. --&gt;

== Конфликтты көйләү буйынса дипломатик тырышлыҡ ==
{{главная|Попытки урегулирования сирийского конфликта|Ветированные резолюции ООН по Сирии}}
[[Файл:Manifestation pro révolution syrienne contre Assad et Poutine - Paris, 14-12-2016-3.jpg|мини|300px|Һуғышҡа ҡаршы демонстрациялар, Париж, 2016 йылдың 14 декабре]]

2011 йылда протесттар башланғандан алып Сүриәлә ҡан ҡойоуҙы туҡтатырға маташалар. Көнбайыш илдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы ҡаты саралар ҡабул итеүен талап итте. Әммә конфликтты хәл итеүҙең башҡа варианттары ла тәҡдим ителде, улар власты тыныс юл менән тапшырыуҙы күҙ уңында тота ине.

2012 йылдың ғинуарында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Сүриә көрсөгөн көйләү буйынса, Бәшәр Асад тарафынан власты вице-президент Фәруҡ әш-Шарға тапшырыуҙы, милли берҙәмлек хөкүмәтен булдырыуҙы, сит ил күҙәтеүселәре ҡатнашлығында һайлауҙар үткәреүҙе, хәүефһеҙлек хеҙмәттәрен реформалаштырыуҙы, яңы конституция әҙерләүҙе һәм уны бөтә халыҡ референдумында раҫлауҙы күҙ уңында тотҡан үҙенең планын тәҡдим итте. Планда шулай уҡ граждандарға ҡаршы енәйәттәрҙе тикшереү буйынса бойондороҡһоҙ комиссия ойоштороу ҡаралғайны&lt;!-- . Позднее, однако, ЛАГ приостановила свою деятельность в Сирии после вооружённого нападения на её представителей--&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120123/546454681.html ЛАГ разработала новый план по Сирии по «йеменскому сценарию»]&lt;/ref&gt;.

Ошо тәҡдим нигеҙендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Совет ағзаһы булған 15 дәүләттең 13-ө хуплаған резолюция проектын тауышҡа сығарҙы. Әммә, вето хоҡуғы менән файҙаланып, Рәсәй һәм КХР резолюция ҡабул итеүҙе япты. Рәсәй вәкилдәре резолюция тексында Сүриәгә хәрби баҫып инеү һәм &quot;ливия сценарийы&quot;ның ҡабатланыуы хәүефен ҡараны&lt;ref&gt;{{книга|автор=Исаев Л.М., Шишкина А.Р.|заглавие=Сирия и Йемен: Неоконченные революции|место=М.|издательство=Книжный дом «ЛИБРОКОМ»|год=2012|страниц=264|isbn=978-5-397-03133-2|ref=Исаев}}&lt;/ref&gt;.

Был резолюцияны үткәрмәү өсөн яуап рәүешендә «Сүриә дуҫтары» төркөмө — халыҡ-ара дәүләттәр төркөмө (АҠШ, Канада, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Франция, Төркиә, Мысыр, Иордания, Катар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны һ. б.) булдырылды, уларҙың вәкилдәре 2012—2014 йылдарҙа Сүриәләге хәлдәрҙе БМО Именлек Советы сиктәренән тыш тикшереү өсөн даими осрашып торҙо. «Сүриә дуҫтары» конференцияларында халыҡ-ара ойошмалар — Ғәрәп дәүләттәре лигаһы, Европа союзы, Фарсы ҡултығының Ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы һәм башҡалар ҡатнашты. Сүриә оппозицияһы революцион һәм оппозицион милли коалицияһы ҡатнашты.

2012 йылдың мартында Сүриәлә ҡораллы конфликтты көйләү буйынса тыныс планды Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус вәкиле Кофи Аннан тәҡдим итте. Планда, атап әйткәндә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының махсус механизмының һөҙөмтәле контроле аҫтында бөтә яҡтарҙың ҡораллы көс ҡулланыуын туҡтатыу, зыян күреүселәргә гуманитар ярҙам күрһәтеү һәм Сүриә-ара инклюзив сәйәси диалог башлау күҙ уңында тотола. Тәү сиратта тыныс пландағы талаптар Сүриә властарына йүнәлтелде, улар «Сүриә халҡының өмөт-ышанысын һәм ынтылышын иҫәпкә алырға», хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға һәм ауыр ҡоралдарҙы ҡалаларҙан алып китергә тейеш ине. Сүриә оппозицияһы ла ошондай уҡ йөкләмәләрҙе үтәргә тейеш ине. Апрель уртаһында килешеү иғлан ителде, Сүриә биләмәһенә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының бер нисә йөҙ күҙәтеүсеһе килде. Май аҙағында тыныслыҡ өҙөлә, һәм июнь башында ҡораллы хәрәкәттәр тергеҙелә. 2012 йылдың авгусында финанс көрсөгө арҡаһында Кофи Аннан отставкаға китеү тураһында ҡарар ҡабул итте.

2014-2019 йылдарҙа Италия дипломаты Стаффан де Мистура БМО-ның Сүриәләге генераль секретарының махсус вәкиле булды. Ул Кофи Аннандың отставкаһына киткәндән һуң тәғәйенләнде.

2015 йылдың көҙөндә Сүриә буйынса Вена тыныслыҡ һөйләшеүҙәре үтте. 2011-2014 йылдарҙағы һөйләшеүҙәр бынан алдағы уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, ул Сүриәләге ҡораллы конфликтты хәл итергә маташты.

Яңы һөйләшеүҙәр алып барыуға 2015 йылдың 30 сентябрендә Сүриәлә башланған Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең хәрби операцияһы сәбәпсе булды. Рәсәй ғәмәлдәре президент Бәшәр Асад файҙаһына көстәр балансын үҙгәртте. Шулай итеп, Сәғүд Ғәрәбстаны, Америка Ҡушма Штаттары һәм Европа союзы илдәре хуплаған оппозицияның Башар Асадты властан ситләтеү ниәте ҡурҡыныс аҫтында ҡалды. Венала Сүриә буйынса тыныслыҡты көйләүҙең яңы планы 2016 йылда үткән, Женевала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы етәкселегендә Сүриә-ара һөйләшеүҙәр башлауҙы күҙ уңында тота.

2017 йылдың ғинуарында Астана өс иле - Рәсәй, Төркиә һәм Иран башланғысы менән Астана форматында тыныс һөйләшеүҙәр башланды. Астана процесы һөҙөмтәһендә конституция комитеты составы төҙөлдө, ул 2019 йылдың аҙағында Сүриәнең яңы Конституцияһы проекты өҫтөндә эшләй башланы.

=== Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы һәм Сүриә ===
ЛАГ-тың 24-се саммитында 2013 йылдың мартында рәсми рәүештә ошо ойошмаға ағза булып торған илдәргә Бәшәр Асадты еңеүгә өлгәшкән Сүриә оппозицияһына хәрби ярҙам күрһәтергә рөхсәт ителде. ЛАГ-та оппозицияны ҡоралландырыу Сүриәлә дошмандарҙың көсөн тигеҙләй һәм сәйәси ҡарарға өлгәшеүҙе тиҙләтә тип уйлайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|title=Россия: ЛАГ не хочет мира в Сирии|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/ |date=2013-04-30 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың мартында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы «тыныс халыҡты күпләп үлтереү»ҙе ғәйепләне һәм конфликттың бөтә яҡтарын граждандар һуғышын туҡтатыу өсөн көс һалырға саҡырҙы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/03/26/171940.html|title=ЛАГ осудила режим Асада за массовую резню|accessdate=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Timber Sycamore]]
* [[Участники сирийского конфликта]]
* [[Исмаилизм]]
* [[Религиозно-политический экстремизм]]
* [[Христианство в Сирии]]
* [[Штурм Хамы (1982)]]
* [[Material Evidence]]
* [[Гражданская война в Ираке]]
* [[Дивизия «Султан Мурад»]]

== Иҫкәрмәләр ==

=== Комментарийҙар ===
{{примечания|group=&quot;~&quot;}}

&lt;references group=&quot;К&quot;/&gt;

=== Сығанаҡтар ===
{{Примечания|3|refs=
&lt;ref name=autogenerated20140125-3&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ | title = Сирия оказалась жертвой игры Запада, Персидского залива и Ирана}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;guardian120528&quot;&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/30/hezbollah-syria-uprising-nasrallah Hezbollah is helping Assad fight Syria uprising, says Hassan Nasrallah] {{V|6|5|2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;потери в цифрах&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/240114_212923_58545.html|title=Трёхлетняя гражданская война в Сирии: потери в цифрах|accessdate=2014-01-25}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;1000 дней&quot;&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/10/164704.html|title=1000 дней с начала войны в Сирии: 128 тысяч погибших, более 2 млн раненных|accessdate=2013-12-10}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;ref name=&quot;жертвы конфликта&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|title=Число жертв конфликта в Сирии превысило 93 тысячи|accessdate=2013-06-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HOz8MoH2?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|archivedate=2013-06-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;трен&quot;&gt;''Дмитрий Тренин.'' [http://globalaffairs.ru/number/Portret-siriiskoi-voiny-18817 Портрет сирийской войны] // Россия в глобальной политике, № 3, 2017&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;svoboda05-06-12&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/24604366.html|title=Российско-китайская проблема Сирии|date=05.06.2012|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;
}}


== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Барабанов М. С., Васильев А. Д., Денисенцев С. А., Лавров А. В., Ломов Н. А., Лямин Ю. Ю., Никольский А. В., Пухов Р. Н.
 |заглавие      = Сирийский рубеж
 |ответственный = Под ред. М. Ю. Шеповаленко
 |место         = М.
 |издательство  = Центр анализа стратегий и технологий
 |год           = 2016
 |страниц       = 183
 |isbn          = 978-5-9902620-8-9
}}
* {{Армейский сборник|Киселёв В., Письменский Г., Попов В.|Тенденции и возможности. Некоторые формы и способы ведения боевых действий в Сирии|2016|02|3—7|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_2_2016.pdf}}
* {{Армейский сборник|Киселёв В.|Некоторые итоги боевых действий в Сирии|2016|07|8-17|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_07_2016.pdf}}
* {{статья
 |автор         = Кобылецкий О.
 |заглавие      = Точечная работа
 |ссылка        = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf
 |язык          =
 |издание       = [[Ориентир (журнал)|Ориентир]]
 |тип           =
 |год           = 2016
 |месяц         =
 |номер         = 1
 |страницы      = 24—29
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160506174345/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf
 |archivedate   = 2016-05-06
}}
* {{статья
 | автор         = Ковтун В. А., Голипад А. Н., Мельников А. В., Мосин Н. И., Климентьев Ю. А., Макаров М. Л., Повалихин А. П.
 | заглавие      = Химический терроризм как силовой инструмент проведения внешней политики США и стран Запада
 | ссылка        = http://www.supotnitskiy.ru/vestnik_voysk_rchbz/vestnik_rchbz2-1.pdf
 | ответственный =
 | издание       = Вестник войск РХБ защиты
 | год           = 2017
 | том           = 1
 | номер         = 2
 | страницы      = 3—13
}}
* {{статья
 | автор         = Хоршенко В.
 | заглавие      = «Халифат» как глобальный проект
 | ссылка        = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf
 | язык          =
 | издание       = Ориентир
 | тип           =
 | год           = 2016
 | месяц         =
 | номер         = 4
 | страницы      = 58—65
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160506173527/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf
 | archivedate   = 2016-05-06
}}
* {{статья
 | автор         = Charles Glass
 | заглавие      = «Tell Me How This Ends»
 | ссылка        = https://harpers.org/archive/2019/02/american-involvement-in-syria/
 | язык          = en
 | издание       = [[Harper’s Magazine]]
 | год           = 2019
 | месяц         =
}}
* {{статья
 |автор       = Bryan Lee
 |заглавие = The Impact of Cyber Capabilities in the Syrian Civil War
 |ссылка     = http://smallwarsjournal.com/printpdf/44700
 |язык         = en
 |издание   = Small Wars Journal
 |год           = 2016
 |месяц       =
 |число       = 26
}}{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.rbc.ru/rbcfreenews/604f15fe9a79478247f233a0 Что произошло с Сирией за десять лет войны // РБК, 15.03.2021]
* [https://iz.ru/1136166/elnar-bainazarov/voina-bez-osobykh-prichin-10-let-nazad-nachalsia-konflikt-v-sirii Война без особых причин: 10 лет назад начался конфликт в Сирии] // [[Известия]], 15 марта 2021
* [http://www.bbc.com/news/world-middle-east-39233357 «Six points which changed Syria’s war»] — статья эксперта по Ближнему Востоку [[Chatham House]] Т. Итона{{ref-en}}
* [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35806229 Why has the Syrian war lasted 10 years?] — обзорная статья [[BBC News|BBC]]{{ref-en}}
* [https://vz.ru/world/2020/2/29/1009209.html Сражения в Идлибе раскрыли цель Эрдогана в Сирии] // [[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]], 29 февраля 2020
* [https://rg.ru/sujet/4536/ Ситуация в Сирии] в хронике «[[Российская газета|Российской газеты]]»
* [http://tass.ru/info/848044 Основные группы сирийской оппозиции. Досье] // ТАСС, 6 января 2015
* [https://lenta.ru/articles/2012/07/13/syria/ Стороны сирийского конфликта перестали стесняться в методах] // [[Lenta.ru]], 13.07.12
* [https://lenta.ru/news/2012/07/17/dangers/ Последствия свержения Асада встревожили Израиль] [[Lenta.ru]], 17.07.12
* {{cite web|url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|title=Сирия: фотографии конфликта|description=Подборка фото: газета «Телеграф»|accessdate=2013-04-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEVRctH1?url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|archivedate=2013-04-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514070927/http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html |date=2013-05-14 }}
* [http://muslimpolitic.ru/2013/08/geopoliticheskoe-izmerenie-novoj-e-ry-na-blizhnem-vostoke-2/ Геополитическое измерение «новой эры» на Ближнем Востоке] // muslimpolitic.ru, авг 2013
* {{статья |автор=Бычкова Юлия, Галустян Артём, Черненко Елена |заглавие= Два года войны в Сирии |оригинал= |ссылка= http://www.kommersant.ru/doc/2322152 |автор издания= |издание=[[Коммерсантъ]] |тип= |место= |издательство= |год=17.10.2013 |выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Бычкова, Галустян, Черненко |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107014252/http://kommersant.ru/doc/2322152 |archivedate=2013-11-07}}

; Фильмдар
* д/ф [https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=V9i9kMjlF04#! «Сирийский дневник»] канала [[Россия-24]] (конец 2012)
* д/ф [https://www.youtube.com/watch?v=MX9C1bGRB8Y&amp;list=PLJfzZCO0xwHlrOEhrq_0uYhruuLpzeWsR#! «Битва за Сирию»] канала Россия-24
{{rq|renew|cleanup}}

{{Внешние ссылки}}

{{Гражданская война в Сирии}}
{{Аль-Каида}}
{{Техрик-е Талибан Пакистан}}

[[Категория:Сүриәлә Граждандар һуғышы|*]]</text>
      <sha1>sfx6hvjzjvgqvg596go8nbvqiehgrqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Романов Юрий Александрович (физик)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183659</id>
    <revision>
      <id>1307363</id>
      <parentid>1284922</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7953" sha1="4rlo2kfvvrdbs304j9t2auh23h2fuqi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Романов Юрий Александрович''' ([[17 июнь]] [[1926 йыл]], [[Мәскәү]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[1 ноябрь]] [[2010 йыл]], [[Саров]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — СССР һәм Рәсәй физика-теоретигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1961), СССР-ҙың [[Сталин премияһы|Сталин]] (1953), [[Ленин премияһы|Ленин]] (1958) һәм СССР-ҙың Дәүләт (1975) премиялары лауреаты.

== Биографияһы ==
1926 йылдың 17 июнендә Мәскәүҙә инженер ғаиләһендә тыуған.

Белеме:

* 64-се Мәскәү мәктәбенең 9 класы (1941, Свердловск ҡалаһында 10-сы класҡа имтихандарҙы 1942 йылда экстерн сифатында тапшыра)
* [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның Свердловск ситтән тороп уҡыу бүлегенең беренсе курсы (1942—1943)
* [[Мәскәү авиация институты]]ның мотор факультетының өс курсы (1943—1946)
* Мәскәү дәүләт университетының ситтән тороп уҡыу кафедраһы (1947)
* Мәскәү механика институтының инженер-физика факультетының өсөнсө йәки бишенсе курстары (1946—1948)
* ФИАН аспирантураһы (1948—1951, И. Е. Тамм бүлеге).

1948 йылдан алып ФИАН-дың ғилми хеҙмәткәре. 1950 йылда И. Е. Тамм етәкселек иткән төркөм менән бергә КБ-11-гә (ВНИИЭФ) эшкә күсерелә. Тәүге совет водород бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, РДС-37 зарядын уйлап сығарыусы.

[[1952 йыл]]да Атом энергияһы институтында нейтронлы кинетик процестарҙы иҫәпләү алымдары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Беренсе термоядро зарядын булдырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн 1953 йылда Сталин премияһы бирелә, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. 1956 йылда термоядро зарядтарының өр-яңы конструкцияһын эшләгәне өсөн икенсе тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1955 йылдан алып 1011-се ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИТФ) эшләй: теоретик бүлек етәксеһе, һуңынан ғилми етәксе урынбаҫары, 1960 йылдан — ВНИИТФ-тың ғилми етәксеһенең беренсе урынбаҫары.

1958 йылда ҡаҙаныштар йыйылмаһы буйынса (диссертация яҡламайынса) физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә. Профессор (1962).

Йыһан киңлеген тикшереү һәм бейеклектәге шартлауҙың зыян килтереүсе факторҙарын тикшереү менән бәйле эштәр комплексы өсөн [[1961 йыл]]да [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.

[[1963 йыл]]да [[Ленин премияһы]]на лайыҡ була (үтә ҡеүәтле заряд булдырғаны өсөн).

1967 йылдан ВНИИЭФ-та яңынан эшләй башлай: ғилми етәксе урынбаҫары, 1969 йылдан теоретик физиктар кафедраһы мөдире, 1998 йылдан — ракета оборонаһы буйынса ғилми етәксе урынбаҫары, бүлектең баш ғилми хеҙмәткәре.

1971 йылда [[Октябрь Революцияһы ордены]] менән бүләкләнә, 1975 йылда [[СССР Дәүләт премияһы]]на лайыҡ була.

Шулай уҡ III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997) һәм «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;http://www.biblioatom.ru/founders/romanov_yuriy_aleksandrovich/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918222723/http://www.biblioatom.ru/founders/romanov_yuriy_aleksandrovich/ |date=2021-09-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ogolovok.livejournal.com/46239.html&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябренд]]ә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.moscow-tombs.ru/2010/romanov_ya.htm Могила Ю. А. Романова]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* {{Warheroes|author=|name=Юрий Александрович Романов|id=13631|accessdate=}}
* Рубежи защиты Отечества. Книга о Ю. А. Романове/ ФГУП «Рос. федер. ядер. центр — Всерос. науч.-исслед. ин-т эксперимент. физики»; [ред. совет: Р.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;И.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;Илькаев (пред.) и др.]. — Саров: ФГУП «РФЯЦ-ВНИИЭФ», 2012. — 252 с., [13] л. ил.
* Романов Ю. А. [Воспоминания о Е. И. Забабахине]/ Слово о Забабахине: сборник воспоминаний. — 1995. — С. 135—139.
* http://www.vniief.ru/wps/wcm/connect/vniief/site/about/history/goodpeople/ls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141121152221/http://www.vniief.ru/wps/wcm/connect/vniief/site/about/history/goodpeople/ls |date=2014-11-21 }}
* Романов Ю. А. // Люди «Объекта»: очерки и воспоминания. — Саров — Москва: ИНФО, Человек К, 1996. — С. 195—202л

[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1926 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4rlo2kfvvrdbs304j9t2auh23h2fuqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эҙләүҙе оптималлаштырыу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187552</id>
    <revision>
      <id>1307373</id>
      <parentid>1204207</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iskra2Riven</username>
        <id>49179</id>
      </contributor>
      <comment>Техник мөмкинлек һәм машина тарафынан уҡыуға яраҡлы мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12821" sha1="n1tnnhu7r16xtqwxt530i9un45vmt12" xml:space="preserve">
'''Эҙләүҙе оптимиллаштырыу (сайтты алға ебәреү)'''  ({{lang-en|search engine optimization, SEO}}) — селтәр трафигын (мәғлүмәт ресурстары өсөн) һәм потенциаль клиенттарҙы (коммерция ресурстары өсөн) арттырыу һәм артабан уларҙы монетизациялау (килем алыу) маҡсатында ҡулланыусыларҙың билдәле бер һорауҙары буйынса эҙләү системаларын  һөҙөмтәләренә бәйле сайт позицияларын күтәреү өсөн эске һәм тышҡы оптималләштереү буйынса саралар комплексы. SEO төрлө эҙләү төрҙәренә, шул иҫәптән мәғлүмәт, тауарҙар, хеҙмәттәр, һүрәттәр, видеороликтар, яңылыҡтар һәм үҙенсәлекле тармаҡ эҙләү системаларына йүнәлтелгән булырға мөмкин.

Ғәҙәттә [[сайт]]тың эҙләү һөҙөмтәләренә ни тиклем юғарыраҡ булыуына ҡарап, ҡыҙыҡһыныусылар уға эҙләү системаларынан күберәк күсә. Эҙләүҙе оптималлаштырыу һөҙөмтәлелеген анализлағанда сайтты күрһәтелгән позицияларға  һәм сайтты конверсиялау ваҡытын иҫәпкә алып, маҡсатлы ҡулланыусының хаҡы баһалана.&lt;url&gt; сайттың конверсиялары.[https://developers.google.com/search/docs/fundamentals/seo-starter-guide?hl=ru]

== Техник мөмкинлек һәм машина тарафынан уҡыуға яраҡлы мәғлүмәт ==

SEO-ҙа техник өлөш сайттың тиҙлеге менән генә сикләнмәй: ул биттәрҙе табылыуы, сканерлау (обход) һәм индексацияға йоғонто яһай, һәм ғәҙәттә ҡарала торған факторҙар араһында һылтанмалар структураһы, XML-сайт карталары һәм schema-разметкаһы бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An In-Depth Guide to Technical SEO Optimization|url=https://www.conductor.com/academy/technical-seo-optimization/|access-date=2026-10-15|website=conductor.com}}&lt;/ref&gt; Техник аудит сайттың инфраструктураһын — кодын, архитектураһын һәм башҡарыу һәләтен — баһалай, эҙләү системалары биттәрҙе сканерлай, индекслай, рендерлай һәм рейтинг ҡуя аламы тигәнде тикшереү өсөн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Technical SEO Audit: A Step-by-Step Framework From Crawlability to AI Visibility|url=https://jetoctopus.com/technical-seo-audit-a-step-by-step-framework/|access-date=2026-10-15|website=jetoctopus.com}}&lt;/ref&gt; Сканерлауҙы (обходты) robots.txt-файл аша көйләйҙәр: был файл эҙләү һәм AI-краулерҙарға ниндәй URL-дарға мөрәжәғәт итергә мөмкин йәки тыела икәне хаҡында хәбәр итә.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Robots.txt Guide: Essential Rules &amp; Disallow Best Practices|url=https://www.conductor.com/academy/robotstxt/|access-date=2026-10-15|website=conductor.com}}&lt;/ref&gt; Аерым бит кимәлендә төп һүҙҙәр title-ҙа, H1-дә, meta description-да, төп тексттың башында, аҫҡа төшмә заголовктарҙа, изображениеларҙың alt-текстында һәм URL-slug-тарҙа тәбиғи рәүештә урынлаша.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=SEO Guide for Businesses: Drive Organic Traffic - Logik Digital|url=https://logikdigital.com/blog/seo-guide-for-businesses/|access-date=2026-10-15|website=logikdigital.com}}&lt;/ref&gt;

Локаль ойошмалар өсөн NAP-мәғлүмәттәренең (аты, адресы, телефоны) берҙәмлеге мөһим: цитаталарҙа исемдең, адрестың һәм телефондың бер төрлө формаһы эҙләү системалары һәм ҡулланыусылар тарафынан ышанысты арттыра.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is NAP in Local SEO?|url=https://www.brightlocal.com/learn/what-is-nap/|access-date=2026-10-15|website=brightlocal.com}}&lt;/ref&gt; Генератив эҙләү үҫеше техник SEO-ға AI-краулерҙарҙың керешен контрол итеүҙе өҫтәне: ClaudeBot модельдәрҙе уҡытыуға мөмкин файҙалы була ала торған веб-контент йыйә, ә robots.txt аша кереше сикләгәндә был сайт материалдарының киләсәктәге датасеттарға индерелмәҫкә тейешлеген күрһәтергә мөмкин.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Does Anthropic crawl data from the web, and how can site owners block the crawler?|url=https://support.claude.com/en/articles/8896518-does-anthropic-crawl-data-from-the-web-and-how-can-site-owners-block-the-crawler|access-date=2026-10-15|website=support.claude.com}}&lt;/ref&gt; XML-сайт картасы был логиканы тулыландыра, сөнки ул краулерҙарға сайтта ниндәй биттәр барлығын һәм уларҙың ҡайһылары һуңғы ваҡытта үҙгәртелеүен күрһәтергә мөмкинлек бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Create your Google Sitemap Online - XML Sitemaps Generator|url=https://www.xml-sitemaps.com/|access-date=2026-10-15|website=xml-sitemaps.com}}&lt;/ref&gt; AI-эзләү өсөн шулай уҡ эске һылтанмаларҙың тәрәнлеге һәм уларға ирешеү мөһим: краул бюджеты аҙ булғанда AI-боттар өсөн сайт структураһында тәрән урынлашҡан йәки йөкләү өсөн JavaScript/ҡулланыусы хәрәкәте талап иткән биттәр фактик рәүештә яуаптарға инмәҫкә мөмкин.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The 2026 Technical SEO Playbook: Optimization for AI Crawlers &amp; Agents|url=https://jetoctopus.com/the-2026-technical-seo-playbook-optimization-for-ai-crawlers-agents/|access-date=2026-10-15|website=jetoctopus.com}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Малий В.П., Золенко М.Н.|заглавие=SEO на экспорт. Первая книга по продвижению за рубежом|оригинал=|место=|издательство=|год=2018|страниц=103|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Яков Осипенков|заглавие=Google Analytics для googлят: Практическое руководство по веб-аналитике|оригинал=|место=|издательство=|год=2018|страниц=580|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Байков Владимир Дмитриевич.|заглавие=Интернет. Поиск информации. Продвижение сайтов|ссылка=|место=СПб.|издательство=[[БХВ-Петербург]]|год=2000|страниц=288|isbn=5-8206-0095-9}}
* {{Китап|автор=[[Ашманов, Игорь Станиславович|Ашманов И. С.]], Иванов А. А.|заглавие=Продвижение сайта в поисковых системах|ссылка=|место=М.|издательство=[[Вильямс (издательство)|«Вильямс»]]|год=2007|страниц=304|isbn=978-5-8459-1155-1}}
* {{Китап|автор=Крохина О. И., Полосина М. Н., Рубель А. В., О. И. Сахно, Селин Е. В., М. С. Ханина.|заглавие=Первая книга SEO-копирайтера. Как написать текст для поисковых машин и пользователей|ссылка=|место=М.|издательство=[[«Инфра-Инженерия»]]|год=2012|страниц=216|isbn=978-5-9729-0047-3}}
* {{Китап|автор=Яковлев Алексей Александрович.|заглавие=Раскрутка и продвижение сайтов: основы, секреты, трюки|ссылка=|место=СПб.|издательство=[[БХВ-Петербург]]|год=2007|страниц=336|isbn=978-5-94157-751-4}}
* {{Китап|автор=[[Севостьянов, Иван Олегович|Севостьянов Иван Олегович]]|заглавие=Поисковая оптимизация. Практическое руководство по продвижению сайта в Интернете|ссылка=|место=СПб.|издательство=[[Питер (издательство)|«Питер»]]|год=2010|страниц=240|isbn=978-5-49807-670-6}}
* {{Китап|заглавие=Поисковая оптимизация сайта (SEO) на PHP для профессионалов. Руководство разработчика по SEO|оригинал=Professional Search Engine Optimization with PHP: A Developer's Guide to SEO|автор=Джейми Сирович, Кристиан Дари.|страниц=352|isbn=978-5-8459-1376-0|год=2008|место=М.|издательство=[[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]]}}
* {{Китап|заглавие=Поисковая оптимизация сайта (SEO) на ASP.NET для профессионалов. Руководство разработчика по SEO|оригинал=Professional Search Engine Optimization with ASP.NET: A Developer's Guide to SEO|автор=Кристиан Дари, Джейми Сирович.|страниц=400|isbn=978-5-8459-1404-0|год=2008|место=М.|издательство=[[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]]}}
* {{Китап|заглавие=Поисковая оптимизация для чайников, 4-е издание|оригинал=Search Engine Optimization For Dummies, 4th Edition|автор=Питер Кент.|страниц=432|isbn=978-5-8459-1749-2|год=2011|место=М.|издательство=[[Вильямс (издательство)|«Вильямс»]]}}
* {{Китап|заглавие=Раскрутка веб-сайта: практическое руководство по SEO 3.0|оригинал=|автор=Евдокимов Николай Владимирович, Лебединский Игорь Владимирович.|страниц=288|isbn=978-5-8459-1679-2|год=2011|место=М.|издательство=[[Вильямс (издательство)|«Вильямс»]]}}
* ''Малий В. О., Золенко М.О О''. SEO экспортҡа: Сит илдәрҙәге алға барыу буйынса беренсе китап. Топодин / Ridero, 2017. 154 с. ISBN 978-5-4483-6644-4
* {{Китап|автор=Анар Бабаев, Николай Евдокимов, Михаил Боде, Евгений Костин, Алексей Штарев|заглавие=Раскрутка. Секреты эффективного продвижения сайтов|место=СПб.|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=2013|страницы=272|isbn=978-5-496-00600-2}}
* Леонид Гроховский, Иван Севостьянов, Иванов Д., Федор Фиронов Продвижение порталов и интернет-магазинов. ISBN 978-5-496-00736-8.
* {{Китап|автор=Наталия Неелова, Григорий Загребельный, Елена Фролкина, Анастасия Крылова, Владислав Щербаков|заглавие=SEMBOOK.Энциклопедия поискового продвижения сайтов Ingate|место=Москва.|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=2014|страницы=520|isbn=978-5-496-00797-9}}
[[Категория:Википедия:Стилистик хаталы мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
[[Категория:Эҙләү системалары]]</text>
      <sha1>n1tnnhu7r16xtqwxt530i9un45vmt12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саз (музыка ҡоралы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188891</id>
    <revision>
      <id>1307370</id>
      <parentid>1276940</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14408" sha1="pilyxr58b59xdvtpgr8893ctbk0dlwi" xml:space="preserve">{{Музыкальный инструмент
 |названия                = Баһлама
 |изображение             = Baglama turc manche long.jpg
 |описание фото           = Төрөк сазы
 |диапазон                = 
 |подпись диапазона       = 
 |классификация           = Сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы
 |родственные инструменты = [[Бузуки]]
}}

'''Саз''' (фарсы һүҙенән  ساز — «инструмент») — тамбурҙар ғаиләһенә ҡараған лютня тибындағы музыка ҡоралы&lt;ref name=&quot;grove&quot;&gt; Музыкальный словарь Гроува. Bağlama. &quot;Turkish long-necked lute of the Tanbūr family. &lt;…&gt; The bağlama is the most popular and widely played long-necked lute in Turkey. It is often known as, simply, Saz (‘instrument’)&lt;/ref&gt;. [[Әзербайжан]]&lt;ref&gt;[bse.sci-lib.com/article078898.html Музыкальные инструменты].&amp;nbsp;''Большая советская энциклопедия''.&lt;small&gt;Дата обращения: 24 декабря 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, [[Әрмәнстан]]&lt;ref&gt;[bse.sci-lib.com/article078898.html Музыкальные инструменты].&amp;nbsp;''Большая советская энциклопедия''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 24 декабря 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, [[Афғанстан]]да, [[Иран]]да, [[Төркиә]] һәм Көнсығыштың башҡа  илдәрендә, шулай уҡ [[курдтар]], [[татарҙар]] һәм [[башҡорттар]]ҙа таралған&lt;ref&gt;[http://tatar_explanatory.academic.ru/ Толковый словарь татарского языка.]&lt;/ref&gt;.  Әзербайжан&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/cogur-the-typical-pyriform-lute-of-the-minstrels-of-azerbaijan Encyclopaedia Iranica. ČOḠŪR.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://irs-az.com/new/pdf/201110/1318323205842999656.pdf Саз — неотъемлемый инструмент азербайджанских ашугов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;UNESCO - Art of Azerbaijani Ashiq&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;ich.unesco.org.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 28 июня 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; һәм Әрмәнстанда ашугтарҙың типик музыка ҡоралы булып тора &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|ссылка=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%BB%D5%B6%D5%A4%D5%A5%D6%84%D5%BD:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu|автор=Атаян Р.|заглавие=Армянская советская энциклопедия|год=1984|часть=Саз|ссылка часть=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/111|место=Ер.|издательство=Академия наук АрмССР|том=10|страницы=111}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://hpj.asj-oa.am/4904/|автор=Тагмизян Н.К.|заглавие=Саят-Нова и начало армянской музыкальной эстетики нового времени|год=1988-05-06|язык=|издание=Պատմա-բանասիրական հանդես|тип=|том=1|номер=|страницы=80–92|issn=0135-0536}}&lt;/ref&gt;.

== Барлыҡҡа килеү тарихы һәм дөйөм мәғлүмәттәр ==
[[Файл:Female_Troubadour_with_Saz,_M6288,_Horomos,_1211.jpg|слева|мини|278x278пкс|Саз менән йырҙар башҡарыусы. 1211 йылғы әрмән миниатюраһы&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Willem M. Floor|часть=|ссылка часть=|заглавие=The History of Theater in Iran|nodot=|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Mage Publishers|год=|volume=|pages=35|columns=|allpages=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Saz.JPG|мини|240x240пкс|[[Әзербайжан]] сазы, Коньяк ҡалаһында Сәнғәттәр музейы. ]]
Ираника Энциклопедияһына ярашлы саздың нәҫел башы  [[Тәбриз]]дә популяр булған һәм XV быуатта фарсы музыканты һәм музыка теоретигы Абдулғадир Мараги тарафынан тасуирланған [[ширван]] танбуры була&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/cogur-the-typical-pyriform-lute-of-the-minstrels-of-azerbaijan Encyclopaedia Iranica. ČOḠŪR.]&lt;/ref&gt;. Музыкаль энциклопедияға ярашлы  саз — Әзербайжандың иң боронғо халыҡ инструменттарының береһе. Уның элгәреһе тип оҡшаш формалағы сетарҙы һәм дутарҙы иҫәпләйҙәр&lt;ref name=&quot;Келдыш&quot;&gt;Музыкальная энциклопедия в 6 тт., 1973—1982; Под ред. Ю. В. Келдыш. — [http://www.music-dic.ru/html-music-enc/s/6731.html Саз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002211804/http://www.music-dic.ru/html-music-enc/s/6731.html |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;. Әзербайжан сәнғәт белгесе Мәжнүн Кәримов фекеренсә, хәҙерге әзербайжан сазы гопуздың камил вариҫы була, үҙенең заманса формаһын Иран шаһы [[Исмәғил I|Исмәғил Хатаи]] дәүерендә ҡабул иткән (XVI быуат)&lt;ref name=&quot;kerimov&quot;&gt;[http://atlas.musigi-dunya.az/ru/saz.html Меджнун Керимов. Атлас традиционной азербайджанской музыки. Саз.]&lt;/ref&gt;.

Әрмәнстанда саз [[ашуғ]]тарҙың музыка ҡоралына ҡарай. Уның аккомпанементы аҫтында ашуғ Ширин, Аваси, Шерам үҙ әҫәрҙәрен башҡара. 1925 йылда Әрмәнстан музыканты Вардан Буни үҙенең Көнсығыш симфоник оркестры өсөн саздар ғаиләһен (джура, чонгур, саз-баритон һәм бас) төҙөй. Саз милли [[:ru:Давид_Сасунский|«Давид Сасунский»]] эпосында ла телгә алына.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|ссылка=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%BB%D5%B6%D5%A4%D5%A5%D6%84%D5%BD:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu|автор=Атаян Р.|заглавие=Армянская советская энциклопедия|год=1984|часть=Саз|ссылка часть=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/111|место=Ер.|издательство=Академия наук АрмССР|том=10|страницы=111}}&lt;/ref&gt;. 

Саз исеме аҫтында ҙурлығы, формаһы, ҡылдарының һаны һәм төҙөлөшө менән айырылып торған музыка ҡоралдары билдәле. Бөтә саздар өсөн груша һымаҡ корпус, бәйләнгән ладтар менән гриф, ағас резонатор (күн мембрананы ҡулланмайынса), икешәрле йәки төҙөлгән ҡылдар (сетара, [[Ҡаҙаҡ думбыраһы|думбыралар]]&lt;nowiki/&gt;ҙан айырмалы рәүештә), плектр менән тауыш сығарыу дөйөм.

[[Төркиә]]лә саз тип ике оҡшаш инструментты атайҙар: 1) &quot; баһлама» (bağlama, [[:en:Baglama|baglama]])- 7 ҡыллы ҙур саз (ике парлы ҡыллы һәм бер өслө ҡыллы), 2) «джура» ([[:en:Cura|cura]])- 6 ҡыллы бәләкәй саз (ҡылы өс парлы)&lt;ref&gt;[http://grenada.al.ru/enciklopedia/saz.htm Энциклопедия музыкальных инструментов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305204133/http://grenada.al.ru/enciklopedia/saz.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[Иран]]да һүрәтләнгән инструмент «чогур» исеме аҫтында&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/cogur-the-typical-pyriform-lute-of-the-minstrels-of-azerbaijan Encyclopaedia Iranica. ČOḠŪR.]&lt;/ref&gt; һәм төрөксә «баһлама» исеме менән таралған, ә «саз» һүҙе, ғөмүмән, теләһә ниндәй музыка ҡоралын аңлата.

== Әҙерләү ==
Саз әҙерләү — бик оҙайлы һәм ауыр процесс. Ғәҙәттә оҫталар саздың төрлө өлөштәрен эшләү өсөн бер нисә ағас тоҡомон ҡуллана. Корпусты тут ағасының иң яҡшы төрөнән эшләйҙәр, гриф сейә ағасынан була, ә  ағас ҡаҙаҡтар ярҙамында йыйылған инструменттың тоташтырғысын ҡаты сәтләүектән йыялар&lt;ref&gt;[http://www.musdetal.ru/ethno/ethno.html Этнические музыкальные инструменты]&lt;/ref&gt;.

Әзербайжан сазының сәтләүек йәки тут ағасынан эшләнгән тәрән груша формаһындағы корпусы, соҡолған йәки айырым сигәләрҙән йәбештерелгән, муйыны, һырт яғынан тура мөйөшлө йәки йомро була&lt;ref name=&quot;Келдыш&quot;/&gt;. Корпусы бер-береһе менән тоташтырыласаҡ таҡ һанлы сигәләрҙән (ғәҙәттә, туғыҙынсы)  йыйыла. Был сигәләр төйҙәлә, муйыны һәм корпусы берләшкән урында тартыла, ә һуңынан уларға муйын ҡорола. Корпустың өҫтөн йоҡа ағас дека менән ҡаплайҙар һәм грифҡа 16-17 лад бәйләйҙәр&lt;ref name=&quot;kerimov&quot;/&gt;.

Әрмән сазы шул уҡ конструкцияға эйә, октава менән юғарыраҡ яңғыраған 2-се төркөм ҡылдарының көйләүе менән айырылып тора.

Дағстан сазы, чунгур (чугур) тип атала — 2 ҡыллы, уның парлы ҡылдары квартаға көйләнә&lt;ref name=&quot;Келдыш&quot;/&gt;.

== Төҙөлөшө ==
[[Файл:Novruz_Baku03.jpg|мини|230x230пкс|Баҡылағы Науруз байрамында ашугтар]]
Саз өс өлөштән тора: груша формаһындағы корпус, муйын (гриф) һәм баш. Башына дүңгәләктәр беркетелә, улар ярҙамында ҡылдар көйләнә.
[[Файл:Turkish_saz03.jpg|слева|мини|207x207пкс|Саз дүңгәләктәре күпселек ҡыллы ҡоралдарҙағы кеүек бер-береһенә ҡапма-ҡаршы түгел, ә 90 градус мөйөштә урынлашҡан]]
Әрмән сазының төркөм буйынса урынлашҡан 10-13 ладтан һәм 6-8 ҡыллан тора, әммә төркөмдә хорҙар төрлө һәм секунд-кварт төҙөлөшө менән&lt;ref&gt;Славянский музыкальный фольклор //Ленинградский государственный институт театра, музыки и кинематографии // «Музыка», 1972 г. — стр. 103(143)&lt;/ref&gt;

Саздарҙың күләме төрлөсә була: оло саз ғәҙәттә 8-11 ҡылдан тора, уртаса 8-9 ҡылдан, ә бәләкәй саз 4-7 ҡылдан тора&lt;ref&gt;[http://www.musicmuseum.az/ru/index.php?id=0402 Музей Музыкальной Культуры Азербайджана — Саз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405204258/http://www.musicmuseum.az/ru/index.php?id=0402 |date=2015-04-05 }}&lt;/ref&gt;

Саздың өс төрөнән (үлсәмдәрҙән) Әзербайжанда киң таралғаны «тавар саз» йәки «ана саз» туғыҙ, ҡайһы берҙә һигеҙ ҡыллы музыка ҡоралынан ғибәрәт. Улар менән сағыштырғанда, алты, ҡайһы берҙә ете ҡыллы «орта» йәки «голтуг» сазы компактлыраҡ, ә бәләкәй саз «джура» — дүрт алты ҡыллы музыка ҡоралы.

[[XX быуат]]та, бигерәк тә һуңғы ваҡытта, мугам башҡарыуы таралыу менән бәйле сазда ладтар һаны 17—18-гә тиклем арта&lt;ref name=&quot;kerimov&quot;/&gt;.


== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әзербайжан музыкаһы]]
* [[Башҡорт музыка ҡоралдары]]

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|заглавие=Большая российская энциклопедия|часть=Саз|ссылка часть=https://bigenc.ru/music/text/3527839|место=М.|год=|страницы=|ref=Большая российская энциклопедия}}

[[Категория:Хордофондар]]
[[Категория:Сиртмә ҡыллы музыка ҡоралдары]]
[[Категория:Әзербайжан музыка ҡоралдары]]</text>
      <sha1>pilyxr58b59xdvtpgr8893ctbk0dlwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рача ер тетрәүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191779</id>
    <revision>
      <id>1307362</id>
      <parentid>1240348</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13076" sha1="ov4qkra34i4q02uaag4qok5w1ibq092" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1991 йылғы Рача ер тетрәүе''' 29 апрелдә 9:12 сәғәттә UTC [[Грузия]] Рача провинцияһында булған. Иң ҙур емереклектәр [[Оло Кавказ|Ҙур Кавказ]] тауы итәгендә Они һәм Амбролаури ҡалаларында була. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә 270 кеше һәләк була, 100 000-гә яҡын кеше йортһоҙ ҡала, илгә етди зыян килтерелә, шул иҫәптән бер нисә урта быуат бинаһы емерелә&lt;ref name=&quot;Nikoleishvili&quot;/&gt;. Ул 7,0 магнитудалы һәм [[Кавказ]]да теркәлгән [[Ер тетрәү|ер тетрәүҙең]] иң ҡеүәтлеһе була&lt;ref name=&quot;Arafiev&quot; /&gt;.

== Тектоник хәл ==
Грузия ике тау сылбыры, төньяҡта Ҙур Кавказ, көньяҡта [[Кесе Кавказ]], араһында урынлашҡан. Был ике тау төркөмө Ғәрәп плитаһы менән Евразия плитаһы араһында дауам иткән коллизия (бәрелештәр) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Ҙур Кавказ олигоцендан әүҙем булған көньяҡҡа йүнәлтелгән йыйырсыҡлы-ҡапланмалы (складчато-надвиговый пояс — Fold and thrust belt) билбауҙан ғибәрәт. Рача был хәрәкәт итеү бүлкәтенең көньяҡ сигенә яҡын урынлашҡан, шуға күрә ер тетрәү ҡаплау хәрәкәтенең әүҙем фронты өҙөлөү арҡаһында килеп сыҡҡан тип интерпретация бирелә&lt;ref name=&quot;Triep&quot;/&gt;.

== Зыян ==
[[Файл:1991_Racha_intensity.jpg|мини|АҠШ-тың геологик хеҙмәтенән ер тетрәү картаһы]]
Ер тетрәү һөҙөмтәһендә 700 ауыл һәм ҡасаба зыян күргән, емерелгән {{Num|46000|домов}} йорт емерелгән һәм {{Num|100000|человек}} кеше йортһоҙ ҡалған. Халыҡтың күпселеге ер тетрәү ваҡытында баҫыуҙа эшләгәнлектән (урындағы ваҡыт буйынса 13:13), зыян күреүселәр һаны сағыштырмаса аҙ була. Күп кенә мөһим тарихи ҡомартҡылар зыян күрә, атап әйткәндә, Земо-Криха, Архангел сиркәүҙәре һәм Мравалдзали сиркәүе тулыһынса емерелгән&lt;ref name=&quot;Nikoleishvili&quot;&gt;{{cite web |lang=en |url=http://www.opentext.ge/art/archit/medieval/racha.htm |title=Earthquake in Racha and Middle Age Monuments |last=Nikoleishvili |first=I. |access-date=2010-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721025942/http://www.opentext.ge/art/archit/medieval/racha.htm |archive-date=2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721025942/http://www.opentext.ge/art/archit/medieval/racha.htm |date=2011-07-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zaalishvil&quot;&gt;{{cite book |last1=Zaalishvili |first1=V. |last2=Sulberidze |first2=O. |last3=Chelidze |first3=T. |author4=Varazanashvili O. |author5=Javakhishvili Z. |last-author-amp=yes |editor=Balassanian S. |editor2=Cisternas A. |editor3=Melkumyan M. |title=Earthquake hazard and seismic risk reduction |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MwUEbRU6oXAC&amp;pg=PA127|series=Advances in natural and technological hazards research |volume=12 |year=2000 |isbn=978-0-7923-6390-3 |pages=127–136 |chapter=Seismicity and cultural monuments of Georgia}}&lt;/ref&gt;.

Ер тетрәү менән бәйле зыяндың күп өлөшө тетрәүҙәрҙән түгел, ә тетрәүҙәр тәьҫиренән башланған ишелмәләргә, ер шыуыуға бәйле. Иң киң таралған төрө булып таш ишелмәләр, емерелеп төшөү һәм таш лайғыһынан (лавина) тора. Лайғыларҙың иң ҙур ватыҡ-киҫәктәре Хохети ауылын емергән, һөҙөмтәлә {{Num|50|}} кеше һәләк булған. Юр дәүере вулкан тоҡомо ҙур массаһы, ватыҡ-киҫәктәр күскен шыуышмаһын барлыҡҡа килтереп, һыу менән туйынаыусы аллювийға өҫтөнә ҡолап төшкән. Күләме млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; менән баһаланған ватыҡ шыуышмаһы, Гебура йылғаһын бикләп, үҙән буйлап Хохети аша үтә һәм 00 метр бейеклектә быуа барлыҡҡа килтерә, һәм ул, тиҙ арала йырылып китеп, ҙур емереклектәр тыуҙыра&lt;ref name=&quot;Jibson&quot;&gt;{{cite journal |last=Jibson |first=R. W. |author2=Prentice C. S. |author3=Borissoff B. A. |author4=Rogozhin E. A. |author5=Langer C. J. |last-author-amp=yes |year=1994 |title=Some Observations of Landslides Triggered by the 29 April 1991 Racha Earthquake, Republic of Georgia |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=84 |issue=4 |url=http://profile.usgs.gov/myscience/upload_folder/ci2009Apr221601094273745-Racha%20landslides,%20BSSA.pdf |accessdate=10 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531195424/http://profile.usgs.gov/myscience/upload_folder/ci2009Apr221601094273745-Racha%20landslides,%20BSSA.pdf |archive-date=31 May 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531195424/http://profile.usgs.gov/myscience/upload_folder/ci2009Apr221601094273745-Racha%20landslides,%20BSSA.pdf |date=31 May 2010 }}&lt;/ref&gt;.

15 июндәге афтершок Дзау ҡалаһына ҙур зыян килтерә. Һәр хәлдә {{Num|8|человек}} һәләк була һәм 200 кеше яралана. Урындағы халыҡтың күп өлөшө протест акцияларында ҡатнашҡанлыҡтан, ер тетрәүҙән йөҙҙәрсә кеше түгел, ә бер нисә тиҫтә кеше һәләк була. Хахет ауылы емерелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.liveinternet.ru/users/2021656/post82149008 |title=Архивированная копия |access-date=2020-10-07 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831003950/https://www.liveinternet.ru/users/2021656/post82149008 |deadlink=no }}{{авторитетность?}}&lt;/ref&gt;.

== Характеристикаһы ==
Ер тетрәүҙең булған магнитудаһы 7,0 булған. MSK шкалаһы буйынса IX максималь интенсивлыҡ күҙәтелә. Ер тетрәү сығанағының иҫәпләп сығарылған механизмы (механизм очага — Focal mechanism) ер тетрәүҙең төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 35° ауыш ярыҡ яҫылығында бәләкәй мөйөшлө урғылыуы һөҙөмтәһендә булыуын күрһәтә. Был афтершоктар йүнәлешенең аныҡ яҫылығын билдәләгән бүленеше менән раҫлана. Ярылыу зонаһы тирәһендәге деталь тиҙлек структураһын анализлау уның сейсмик тиҙлектең һиҙелерлек үҙгәреүе менән тап килеүен күрһәтә, был мезозой ултырмалары һәм аҫта ятҡан кристалл нигеҙ араһындағы бүленеш сигенә тап килә&lt;ref name=&quot;Arafiev&quot;&gt;{{cite journal |last=Arafiev |first=S. S. |author2=Rogozhin E. A. |author3=Bykova V. V. |author4=Dorbath C. |last-author-amp=yes |year=2006 |title=Deep Structure of the Racha Earthquake Source Zone from Seismic Tomography Data |journal=Izvestiya, Physics of the Solid Earth |volume=42 |issue=1 |pages=27–40 |url=http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/AInv/2006_PSE_Racha.pdf |doi=10.1134/s1069351306010034 |bibcode=2006IzPSE..42...27A |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807114528/http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/AInv/2006_PSE_Racha.pdf |archive-date=2011-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807114528/http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/AInv/2006_PSE_Racha.pdf |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;. 1500 метр бейеклектәге Рача һырты бындай типтағы күп тапҡыр ер тетрәүҙәре арҡаһында күтәрелгән тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;Triep&quot;&gt;{{cite journal |last=Triep |first=E. G. |author2=Abers G. A. |author3=Lerner-Lahm A. L. |author4=Mishatkin V. |author5=Zakharchenko N. |author6=Starovoit O. |last-author-amp=yes |year=1995 |title=Active thrust front of the Greater Caucasus: The April 29, 1991, Racha earthquake sequence and its tectonic implications |journal=Journal of Geophysical Research |volume=100 |issue=B3 |pages=4011—4033 |doi=10.1029/94JB02597 |url=http://people.bu.edu/abers/papers/Triep++94JB02597.pdf |access-date=2010-08-10 |bibcode=1995JGR...100.4011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622025917/http://people.bu.edu/abers/papers/Triep%2B%2B94JB02597.pdf |archive-date=2011-06-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622025917/http://people.bu.edu/abers/papers/Triep%2B%2B94JB02597.pdf |date=2011-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

Төп тетрәүҙән һуң бер нисә ай дауамында дауам иткән ҡатмарлы афтершоктар серияһы башлана, был артабанғы зыянға һәм кеше ҡорбандарына килтерә. Ике секунд арауығында ике ваҡиғанан торған иң ҙур афтершок 15 июндә Джава тирәһендә 6,5 магнитудалы эпицентрҙа була&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |lang=en |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/significant/sig_1991.php |title=Significant Earthquakes of the World 1991 |author=USGS |date=2010-01-05 |access-date=10 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116165450/http://www.laprensagrafica.com/index.php/internacionales/mundo/11435.html |archive-date=2009-01-16}}&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың 23 октябрендә афтершок зонаһынан көнсығышҡа табан яҡынса 100 км алыҫлыҡта 6,7 балл магнитудалы ер тетрәү була. Был шулай уҡ төньяҡ-төньяҡ-көнсығыш төшөү яҫылығында ырғытыу арҡаһында була&lt;ref name=&quot;Triep&quot;/&gt;.

== Эҙемтәләре ==
Дауам итеүсе грузия-көньяҡ осетия конфликты ҡотҡарыу операцияларын ҡатмарлаштыра&lt;ref&gt;{{Cite web |lang=ru |url=http://seismos-u.ifz.ru/1991-1999.htm |title=1991—1999 гг. От землетрясения в Грузии до землетрясений на территории России |access-date=2009-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521141603/http://seismos-u.ifz.ru/1991-1999.htm |archive-date=2009-05-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521141603/http://seismos-u.ifz.ru/1991-1999.htm |date=2009-05-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* {{cite web |lang=en |url=http://isc-mirror.iris.washington.edu/cgi-bin/FormatBibprint.pl?evid=336954 |title=Online Event Bibliography |publisher={{iw|Международный сейсмологический центр|ISC|en|International Seismological Centre}} |access-date=2021-11-26}}
* {{cite web |lang=en |url=http://isc-mirror.iris.washington.edu/cgi-bin/web-db-v4?event_id=336954&amp;out_format=IMS1.0&amp;request=COMPREHENSIVE |title=On-Line Bulletin |publisher={{iw|Международный сейсмологический центр|ISC|en|International Seismological Centre}} |access-date=2021-11-26}}
* [http://seismo.iliauni.edu.ge/aboutEq/strong_earthquake_in_caucasus.php ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სეისმური მონიტორინგის ცენტრის საიტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028234855/http://seismo.iliauni.edu.ge/aboutEq/strong_earthquake_in_caucasus.php |date=2012-10-28}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Грузияла ер тетрәүҙәр]]
[[Категория:Грузияла 1991 йыл|Рача]]
[[Категория:СССР-ҙа ер тетрәүҙәр|Рача ер тетрәүе]]
[[Категория:Рача]]
[[Категория:1991 йылдың апреле]]
[[Категория:29 апрель ваҡиғалары]]</text>
      <sha1>ov4qkra34i4q02uaag4qok5w1ibq092</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тажиктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195381</id>
    <revision>
      <id>1307394</id>
      <parentid>1278500</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143266" sha1="cnwqwtqc4ovy3cn8y2g7r0v7bl56qqd" xml:space="preserve">{{Другие значения|2=Тажиктар}}
{{Халыҡ
| название = Тажиктар
| самоназвание = Тоҷик / Tojik &lt;small&gt;(ед. ч.)&lt;/small&gt;
* Тоҷикон / Tojikon &lt;small&gt;(мн. ч.)&lt;/small&gt; / تاجیکان
| численность = 18-22 млн млн{{Sfn|Foltz|2019|p=1}}
| расселение = {{Флагификация|Афганистан|1997}}: 8 400 000 (2023)&lt;ref name=&quot;atlas-afghanistan-153&quot;&gt;Country Factfiles.&amp;nbsp;— Afghanistan, page 153. // Atlas. Fourth Edition. Editors: Ben Hoare, Margaret Parrish. Publisher: Jonathan Metcalf. First published in Great Britain in 2001 by Dorling Kindersley Limited. London: [[Dorling Kindersley]], 2010, 432 pages. {{ISBN|9781405350396}} {{Oq|en|Population: 28,1 million&lt;br&gt;Religions: Sunni Muslim 84 %, Shi'a Muslim 15%, other 1 %&lt;br&gt;Ethnic Mix: Pashtun 38 %, Tajik '''25 %''', Hazara 19 %, Uzbek, Turkmen, other 18 %»}} &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{Британника онлайн|place/Afghanistan|Afghanistan|2020-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Josh&quot;&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/AF|title=Afghan, Tajik in Afghanistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408180319/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/AF|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;Afghanistan in 2004 – A survey of the Afghan people (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. 2004. Retrieved 2012-11-28.
{{Oq|en|The 2004 survey interviewed 804 Afghans, Which ethnic group do you belong to? Pashtun 46%, Tajik 39%, Uzbek 6%, Hazara 6%, Turkmen 1%, Baloch 0%, Nuristani 1%, Aimak 0%, Arab 1%, Pashaye 0%, Other 1%.}}&lt;/ref&gt; млн&lt;br&gt;
{{Флагификация|Таджикистан}}: 8.6 млн (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TI|title=Tajik in Tajikistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212201427/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TI|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201... В Душанбе родился девятимиллионный житель Таджикистана]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |title=Численность и национальный состав населения доля таджиков в населения Таджикистан, 2010 году - 84,3 %. |access-date=2019-02-03 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024004752/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Узбекистан}}: 1 700 000 (рәсми баһа, 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/|title=Опубликованы данные об этническом составе населения Узбекистана|website=Газета.uz|date=2021-08-20|access-date=2023-03-16}}&lt;/ref&gt;, 8 — 11 млн (рәсми булмаған баһа, 2017)&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02634939608400946|автор=[[Фольц, Ричард|Foltz, Richard]]|заглавие=The Tajiks of Uzbekistan|год=1996|язык=en|издательство=Central Asian Survey|страницы=213—216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Ethnicity_and_Democratisation_in_the_New.html?id=JFvq55U3wy8C&amp;redir_esc=y|автор=Karl Cordell|заглавие=Ethnicity and Democratisation in the New Europe|год=1998|язык=en|издательство=[[Routledge]]|страницы=201|allpages=240|isbn=0415173124|isbn2=978-0415173124}}: &lt;blockquote&gt;Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30 % of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7 % (Foltz 1996; 213; Carlisle 1995:88).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Tajikistan_in_the_New_Central_Asia.html?id=sZmwtAEACAAJ&amp;redir_esc=y|автор=Lena Jonson|заглавие=Tajikistan in the New Central Asia: Geopolitics, Great Power Rivalry and Radical Islam (International Library of Central Asian Studies)|год=2006|язык=en|издательство=[[I.B. Tauris]]|страницы=108|allpages=272|isbn=978-1845112936|isbn2=1845112938}}: &lt;blockquote&gt;According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;32 000 000 x 30% = 9 600 000&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}: 1 220 000 (2012)&lt;ref name=&quot;Pakistan&quot;&gt;There are 1 000 000 Tajiks  Persian-speaking   native to Pakistan and 220 000 Tajik war-refugees from Afghanistan remain in Pakistan. [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Pakistan Ethnologue.com's entry for «Languages of Pakistan'»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040901094949/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Pakistan |date=2004-09-01 }}. [http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&amp;page=SUBSITES&amp;id=434fdc702 Census of Afghans in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321181818/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&amp;page=SUBSITES&amp;id=434fdc702 |date=2006-03-21 }}.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Иран}}: 395 000 (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IR|title=Tajik (Afghan) in Iran|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928005540/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IR|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{флагификация|Россия}}: 350 236 (2021 йылғы йәниҫәп)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;,РФ территорияһында мигранттар — 971 000 (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/society/09/04/2015/5523d9919a7947ec74afd619 |title=Численность иностранцев на территории РФ |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427163501/http://www.rbc.ru/society/09/04/2015/5523d9919a7947ec74afd619 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Германия}}: 100 000&lt;ref name=TZ&gt;[http://www2.gtz.de/migration-and-development/konferenz-2/english/afghans.htm GTZ: Migration and development – Afghans in Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927172739/http://www2.gtz.de/migration-and-development/konferenz-2/english/afghans.htm |date=2007-09-27 }}: estimate for Tajiks based on total of 100 000 Afghans in Germany.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
{{Флагификация|США}}: 72 меңдән артыҡ (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/US|title=Tajik in United States|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927205213/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/US|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Киргизия}}: 60 148 (2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Кыргызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Китай}}: 51 069 (2010)&lt;ref&gt;(2010)[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nation… Chinese Nationalities and Their Populations (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Великобритания}}: 40 меңдән артыҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/UK|title=Tajik in United Kingdom|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927210730/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/UK|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Казахстан}}: 31 000 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/KZ|title=Tajik in Kazakhstan|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200456/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/KZ|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Швеция}}: 26 мең тирәһе&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/SW|title=Tajik in Sweden|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928005459/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/SW|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Туркмения}}: 5300&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX|title=Tajik in Turkmenistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731073235/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Бельгия}}: 5000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/BE|title=Tajik in Belgium|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927205215/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/BE|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Италия}}: 4800&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IT|title=Tajik, Afghan in Italy|access-date=2020-04-29|archive-date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215075230/http://joshuaproject.net/people_groups/14372/IT|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{флагификация|Украина}}: 4255 (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=75&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-07-05|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091305/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=75&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Финляндия}}: 3500&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/FI|title=Tajik, Afghan in Finland|access-date=2020-04-29|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420062246/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/FI|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Нидерланды}}: 3100&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/NL|title=Tajik, Afghan in Netherlands|access-date=2020-04-29|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420122909/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/NL|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Канада}}: 2400-тән артыҡ&lt;ref name=&quot;statcan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=1118296&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0 |title=2011 National Household Survey: Data tables |author=[[Statistics Canada]] |accessdate=2014-02-11 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224190955/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=1118296&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0%20 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Латвия}}: 519 (2023 йылғы баһа)&lt;ref&gt;https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download&lt;/ref&gt;
| вымер = 
| архкультура = 
| язык = [[фарсы теле]]&lt;small&gt; ([[тажик теле]], [[дари]])
| письменность = [[кириллица]], [[фарсы яҙмаһы|ғәрәп яҙмаһы]]
| религия = [[ислам]] [[сөнниҙәр]] (башлыса);
* [[ислам]] [[шиғыйҙар]] (аҙсылыҡта)
| раса = [[европеоид расаһы]]
| родственные = [[таттар]], [[фарсылар]], [[пуштундар]], [[курдтар]], [[талыштар]], [[нуристанлылар]], [[калаштар]], [[осетиндар]]
| входит = [[иран халыҡтары]]
| включает = [[фарсивандар]], [[ягноблылар]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3 |статья=Ягнобцы |автор= |том= |страницы= |ref= }}&lt;/ref&gt;, [[памир халыҡтары]]&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot;/&gt;, [[сығатай тажиктары]], [[хардурҙар]]
| происхождение = [[сөғдлеләр]], [[бактрийлылар]], [[хорезмийлылар]], [[тохарҙар]], [[скифтар]], [[юэчжи]]&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot;&gt;{{БСЭ3 |статья=«Таджики» |автор= |том=25 |страницы=169 |ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Britannica&gt;{{cite web |author= |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |title=Tajikistan: History |lang=en |publisher=[[Encyclopedia Britannica]] |date= |accessdate=2019-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101212045237/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |archivedate=2010-12-12 |deadlink=no }}{{oq|en|The Tajiks are the direct descendants of the Iranian peoples whose continuous presence in Central Asia and northern Afghanistan is attested from the middle of the 1st millennium {{smallcaps|bc}}. The ancestors of the Tajiks constituted the core of the ancient population of Khwārezm (Khorezm) and Bactria, which formed part of Transoxania (Sogdiana). Over the course of time, the eastern Iranian dialect that was used by the ancient Tajiks eventually gave way to Persian, a western dialect spoken in Iran and Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot;&gt;{{cite web |author= |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html |title=Country Studies: Tajikistan&amp;nbsp;– Historical &amp; Ethnic Background |lang=en |website= |publisher=[[Library of Congress]] |date=1996 |accessdate=2020-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313034843/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html |archivedate=2018-03-13 |deadlink=no }}{{oq|en|Contemporary Tajiks are the descendants of ancient Eastern Iranian inhabitants of Central Asia, in particular the Soghdians and the Bactrians.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge Encyclopedia&quot;&gt;''Cambridge Encyclopedia'' Vol. 8, pg. 2246, Bactria — Geography, History, Tokharistan, Archaeological sites, with this quote: {{oq|en|The Bactrians are one of the ancestral lines of the modern-day Pashtuns, Tajiks, of Central Asia.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{БРЭ |статья=Таджики |id=4178511 |автор=Т. Каландаров |год= |ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МассагетыБРЭ&quot;&gt;Массагеты // [[БРЭ]]. Т. 19. М., 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;Андроновская культура // [[БРЭ]]. Т. 1. М., 2005.&lt;/ref&gt;
}}

'''Тажиктар''' ({{Lang-tg|тоҷикон}}, {{Lang2|prs|fa|تاجیکان}} {{Ipa|[tɔː'ʤɪkɔn]}}) — хәҙерге [[Афғанстан]]да, [[Тажикстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, [[Пакистан]]да һәм хәҙерге [[Иран]] дәүләтенең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығышындағы төбәктәрендә [[Фарсы теле|фарсы]]-тажик континуумына ҡараған төрлө диалекттарҙа һөйләшкән иран халҡы.

Тажиктарҙың ғәҙәттәге йәшәү урыны Амударъяның (Пяндж) үрге ағымын, Түбәнге Мургаб һәм Кабул аҫҡы ағымын, Зеравшан үҙәне бассейндарын, Фирғәнә үҙәнен, Һырдаръя йылғаһы бассейндарын, шулай уҡ Гилменд һәм Аргандаб бассейндарын үҙ эсенә ала. Афғанстанда тажиктарға ғәҙәттә Герируд бассейндарында һәм Хәмун күлендә йәшәгән фарсы телле халыҡ та ҡарай. Афғанстанда тажиктарға шулай уҡ Герируд бассейны һәм Хамун күле фарсы телле халҡын ҡараталар. Афғанстанға халыҡтың был төркөмө атамаһының башҡа варианттары ла хас: фарсывандар (фарсы телле), [[диһҡан]]дар (ултыраҡ игенселәр, йәғни күсмә тормош алып бармағандар).

Тажикстанда (һәм башҡа Урта Азия илдәрендә) һәм Афғанстанда (Пакистан менән бергә) тажиктарҙың әҙәби теленең ике төрө ҡабул ителгән: '''тажик теле''' һәм '''дари'''. Төрлө баһалар буйынса тажиктарҙың дөйөм иҫәбе 26-40 миллион кеше тәшкил итә. Үҙәк разведка идаралығы (ЦРУ) Факттар китабы мәғлүмәттәренә һәм БМО баһаларына ярашлы, Урта Азияла этнос иҫәбе буйынса икенсе урында тора. Афғанстанда Тажикстанға ҡарағанда тажиктар күберәк йәшәй. Афғанстанда — 19 миллиондан&lt;ref name=&quot;atlas-afghanistan-153&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brit&quot; /&gt; 22 миллионға тиаклем&lt;ref name=&quot;Josh&quot; /&gt;, Тажикстанда — 9,5 миллиондан ашыу&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201… В Душанбе родился десятимиллионный житель Таджикистана]{{Недоступная ссылка|date=августе 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Үзбәкстанда иһә рәсми статистика буйынса 1,8 миллион самаһы тажик йәшәй, ләкин рәсми булмаған статистиканы иҫәпкә алғанда, илдә ошо этник төркөмдөң һаны 11,5 миллионға етә. Шулай итеп, унда йәшәүсе тажиктар һаны буйынса Тажикстан үҙе, улар Афғанстандан һәм Үзбәкстандан ғына ҡалыша, донъяла өсөнсө урында тора.

== Килеп сығышы ==
{{Ҡара|Һинд-европалылар}}
{{Ҡара|Иран ҡәбиләләре}}
{{Фоторяд|Scythian soldier, Kalchayan.jpg|Kalchayan Prince portrait.jpg|текст=1. Еңелгән Юэчжи дошманы булараҡ сак яугиренең башы (Халчаян, Төньяҡ Бактрия, I быуат)&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|автор=Abdullaev, Kazim|заглавие=Nomad Migration in Central Asia (in After Alexander: Central Asia before Islam)|год=2007|язык=en|издание={{Iw|Proceedings of the British Academy}}|тип=journal|том=133|страницы=87—98|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502084308/https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|archivedate=2020-05-02}}&lt;/ref&gt;)
2. Юэчжи принцы башы (Халчаян, Төньяҡ Бактрия)}}
{{Кратное изображение
 | зона         = right
 | направление  = horizontal
 | изобр1       = The_Sogdian_An_Jia_(contoured).jpg
 | ширина1      = 180
 | подпись1     = Б. э. 579 йылында Ҡытайҙа Ан Цзя кәшәнәһендә һүрәтләнгән сөғд сауҙагәре һәм чиновнигы.
 | изобр2       = Tang Sancai Porcelain with Musicians on a Camel (no background).jpg
 | ширина2      = 140
 | подпись2     = Ике үркәсле дөйәгә һыбай атланған сөғд сауҙагәрҙәрен һынландырған Тан империяһының сань-цай һынташы (статуэтка) б. э. 723 йылы, Сиань.
}}
Тажиктар — Урта Азияның иң боронғо төп халыҡтарының береһе.&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         =
 |часть         = Таджики
 |заглавие      = Этнический атлас Узбекистана
 |оригинал      =
 |ссылка        =
 |издание       =
 |ответственный = {{nobr|А. Ильхамов}}
 |место         = Ташкент
 |издательство  = Издательство «ИООФС — Узбекистан»
 |год           = 2002
 |том           =
 |страницы      = 197
 |страниц       = 451
 |isbn          = 5-862800-10-7
}}&lt;/ref&gt;. Тажик халҡы барлыҡҡа килеүгә б. э. т. 2-се мең йыллығында барған оҙайлы этногенетик процестар тәьҫир итә&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Тарихи тикшеренеүҙәргә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың аҙағында — 1-се мең йыллыҡтың башында Үҙәк Азия киңлектәрендә таралған сөғдлеләр, бактрийҙар, хорезмлылар, тохарҙар, паркяндар (боронғо фирғәнәлеләр), массагеттар, скифтар һәм сактар тажиктарҙың ата-бабалары булып тора&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge Encyclopedia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Тажиктарҙың ата-бабалары: Амударъя үрге ағымы бассейнындағы баҡтрийҙар, Зеравшан һәм Ҡашҡадаръя бассейндарындағы сөғдлеләр, Бөйөк Хөрәсәндәге парфяндар, Мерв оазисындағы маргиандар, Амударъяның түбәнге ағымындағы хорезмийҙар, Фирғәнә үҙәнендәге паркандар һәм Памир-Тянь-Шань тауҙарында йәшәгән сак-массагеттар һәм Арал-Каспий далалары ҡәбиләләре.

IX—X быуаттарҙа [[Сәмәниҙәр дәүләте]] барлыҡҡа килгәс, тажиктарҙың этник ядроһы барлыҡҡа килеү процесы ла тамамлана, һәм был [[сәмәниҙәр]] дәүерендә төбәктең хакимлыҡ итеүсе теленә әүерелгән дөйөм фарсы теленең таралыуына тығыҙ бәйле була&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Фарсы (тажик) диалектында күп быуатлыҡ бай әҙәбиәт барлыҡҡа килә, уларҙың күп әҫәрҙәре донъя әҙәбиәте шедеврҙары тип танылған, фән һәм мәҙәниәт үҫешә. X быуат аҙағында [[Сәмәниҙәр дәүләте]] ҡолатылғандан һәм төрки династиялар күтәрелгәндән һуң, Урта Азиялағы сәйәси власть төрки телле халыҡтарға күсә.

Төрки, ә һуңыраҡ монгол ҡәбиләләре хәҙерге тажиктарҙың ата-бабалары йәшәгән игенселек өлкәләренә яңынан-яңы тулҡындар менән үтеп инә, урта быуатта йәшәгән тажиктарҙың, айырыуса тигеҙлек райондарында, һирәгерәк таулы өлкәләрҙә һәм ҙур ҡалаларҙа күп быуатлыҡ ассимиляция һәм төркиләшеү процесы башлана&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Әммә тажик теле һаҡланып ҡына ҡалманы, артабанғы төрки дәүләттәрҙең өҫтөнлөккә эйә, рәсми тел булып ҡалды&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;.

Британия энциклопедияһында тажиктарҙың этногенезы тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр килтерелә&lt;ref&gt;{{Britannica-link|статья=Tajikistan|ссылка=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Cultural-life#ref214553}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Тажиктар Иран халыҡтарының туранан-тура тоҡомдары булып тора, уларҙың Үҙәк Азияла һәм төньяҡ Афғанстанда даими йәшәүе б. э. т. I мең йыллыҡ урталарынан алып раҫланған. Тажиктарҙың ата-бабалары Трансоксания ([[Сөғд батшалығы]]) составына ингән боронғо Хорезм һәм Бактрий халҡының ядроһын тәшкил иткән. Ваҡыт үтеү менән, боронғо тажиктар ҡулланған көнсығыш-иран диалекты һөҙөмтәлә Иран һәм Афғанстандағы фарсы, көнбайыш, диалектына урын биргән. }}

== Терминдың килеп сығыуы ==
[[Файл:Miss_England_06_Hammasa_Kohistani.jpg|thumb|left|Тажикстандан килгән Британия фотомоделе Хаммас Кохистани «Мисс Англия» диадемаһы менән ([[Лондон]], [[Бөйөк Британия]], [[2006 йыл]])|345x345px]]
«Тажик» этнонимының барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә теория бар. Фараздарҙың береһенә ярашлы, تاجيک tāǰīk этнонимы урта фарсыса: tāzīg — «ғәрәп» (''элекке'' tāčīk Иранға яҡын боронғо ғәрәп ҡәбиләһе Ṭayyiʾ исеменән){{sfn|Bosworth, Fragner|2000}}, хәҙерге фарсы телендәге {{lang-fa|تازی}} [tɒːzi] йәки сөғд телендәге (*tāžīk), Иран донъяһының көнсығышында йыһат байрағы аҫтында VIII быуатта баҫып ингән хәлифә армияһы тип аталған{{Sfn|Perry|2009}}.

Урта Азияны мосолмандар яулауында хәлифә армияһы составында Фарс, Загрос һәм Хөрәсән фарсы телле мосолман диненә яңы күсерелгән халыҡ күпләп ҡатнашҡан&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд, В. В.]]|заглавие=«Таджики. Исторический очерк»|год=1963|место=М|том=2|страницы=451—68}}&lt;/ref&gt;. Бында таралған сөғд, бактрий һәм хорезм телдәре фарсы миссионерҙары теле генә булып ҡалмай, шулай уҡ ислам вәғәзе теле булып та сығыш яһай һәм, хәҙерге тажиктарҙың фарсы телле мосолмандар берләшмәһенә башланғыс һалып, урындағы иран телдәрен ҡыҫырыҡлай башлай{{Sfn|Perry|2009}}.

Мосолмандар донъяһы менән бәйләнештә булған төрки теле был дөйөмлөктөң иран атамаһын («täžik», йәғни мосолмандар&quot;) үҙләштереп, уны ислам динен ҡабул иткән иран телле урындағы ер эшкәртеүсе халыҡты билдәләү өсөн ҡулланғандар{{Sfn|Perry|2009}}. Мәхмүт Ҡашғариҙың һүҙлегендә (XI быуат) ''тежик'' һүҙе «фарсы» (الفارسي al-fārisī) тип төҫмөрләнә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Махмуд Кашгари]]|заглавие=Диван Лугат ат-турк|ответственный=Перевод, предисловие и комментарии [[Ауэзов, Мухтар Омарханович|М. А. Ауэзова]]|год=2005|место=А.|издательство=Дайк Пресс|страницы=324|страниц=1288|allpages=}}&lt;/ref&gt;. В таком значении оно вошло в [[тибетский язык|тибетский]] и [[китайский язык]] ({{Китайский|大食|大食|dàshí}}&lt;ref&gt;[http://www.china.com.cn/culture/aboutchina/tjk09/2009-09/02/content_18447570.htm 塔吉克族的族称族源] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313090003/http://www.china.com.cn/culture/aboutchina/tjk09/2009-09/02/content_18447570.htm |date=2013-03-13 }} (Происхождение названия «таджики» и народности таджиков)&lt;/ref&gt;). Урта Азияны баҫып алған төрки [[ҡараханиҙар]] (840—1212) «тежик» һүҙен күсмә йолалар йөрөтөүсе төркиҙәргә ҡаршы ҡуйылған ултыраҡ иран халҡын билдәләү өсөн киң ҡулланған. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: шуға оҡшаш ҡулланыу иран донъяһының икенсе осонда барлыҡҡа килгән, «tačik» һүҙе менән әрмән телендә бөтә мосолмандарҙы билдәләй башлаған{{Sfn|Perry|2009}}&lt;ref&gt;{{книга |автор=Goshgarian R.|часть= Blending In and Separating Out: Sixteenth-Century Anatolian Armenian Food and Feasts|ссылка часть= https://www.academia.edu/4037179/_Blending_In_and_Separating_Out_in_Starting_with_Food_Amy_Singer_ed_|заглавие=Starting with Food: Culinary Approaches to Ottoman History |nodot= |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный=Edited by {{нп5|Сингер, Эми|Amy Singer|en|Amy Singer}}|издание= |место= |издательство=Markus Wiener Publishers |год=2011 |volume= |pages=64|columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Goshgarian |archiveurl= |archivedate= }}&lt;/ref&gt;.

Тажик академигы А. Турсон әйтеүенсә, үҙ исеме «тажик» менән төрки телле халыҡтар атаған, тигән фекер ул замандың тарихи ысынбарлығына тап килмәй{{Sfn|Рахимов|2014|страницы=22}}. Шуның менән бергә «тажик» һүҙе, алдынғы лингвист-иранистар фекеренсә, парфян-сөғд сығышлы булғанлыҡтан, моғайын, тәүге төрки яҙыусыларының тажиктар араһында, шул иҫәптән борондан Баласағун һәм Ҡашғарҙа йәшәгән тажиктар араһында киң таралған этнонимды ҡулланыуы ла ихтимал{{Sfn|Рахимов|2014|страницы=22}}.

''«Тажик»'' этнонимының Урта быуаттарҙа фарсы телле халыҡтарға ҡушымтаһы көнбайышта, хәҙерге Иран биләмәһендә лә билдәле булған, ләкин, тәү сиратта илдең төньяғындағы уғыҙ халыҡтарында таралған ҡайһы бер өлкәләрҙә ''«тат»'' тигән синонимик төрки термины менән көнәркәшлекте күтәрә алмайынса, Яңы дәүергә был термин онотолған. Шуға ҡарамаҫтан, әле һаман Фарстағы ултыраҡ халыҡты ҡашҡайҙар ғына түгел, лурҙар ҙа «тажиктар» тип йөрөтә{{Sfn|Perry|2009}}.

Тимуридтар дәүеренә тиклем фарсы телендә tāžīk [taːʒiːk] варианты киң ҡулланылған. Тāǰīk тип үҙгәреүе, күрәһең, хәҙерге үзбәк теленең тәүтеле — сығатай теленең йоғонтоһонан (фарсы ž-һы даими рәүештә ǰ-ға тап килә){{Sfn|Perry|2009}}.

Сәфәүиҙәр дәүләте осоронда ҡыҙылбаштар араһында төрки булмаған иран ҡәбиләләре тажиктар тип аталған һәм үҙ эсенә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|Minorsky, Vladimir]]., {{Iw|John F. Richards|3=en|4=John F. Richards}}|заглавие=Tadhkirat al-muluk|год=1980|язык=|издание=2nd ed|место=L.|издательство=[[Edinburgh University Press]]|страницы=16—18|страниц=188|allpages=360|isbn=978-0906094129|isbn2=0906094127}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Сейвори, Роджер|Savory, Roger M]]|заглавие=The consolidation of Safawid power in Persia|год=1965|язык=en|издательство=Der Islam|страницы=71—94}}&lt;/ref&gt;:
* талыштарҙы
* лурҙарҙы
* сиах-кух (ҡаража-дағ)
* ҡайһы бер курд ҡәбиләләре
* Ҡайһы бер фарсы ғаиләләре һәм кландары
Ислам энциклопедияһына ярашлы, фарсы әҙәбиәтендә «тажик» һүҙен фарсы шағиры Джалаладдин Румиҙың әҫәрҙәрендә, фарсы әҙәбиәтенә һылтанма булараҡ, табырға мөмкин{{Sfn|Bosworth, Fragner|2000|quote=... In Islamic usage, [Tādjīk] eventually came to designate the Persians, as opposed to Turks [...] the oldest citation for it which Schraeder could find was in verses of Djalāl al-Dīn Rūmī ...}}.

XV быуат төрки шағиры Алишер Науаи ҙа тажиктарҙы фарсыларға һылтанма сифатында файҙаланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Алишер Навои|Ali Shir Nava'i]]|заглавие=Muhakamat al-lughatain|год=1499}}&lt;/ref&gt;.

=== Терминды ҡулланыу тарихы ===
Тарихи йәһәттән ҡарағанда, боронғо тажиктар күбеһенсә Фарсы ғәрәп игенселәре булған&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC419996/|автор=Zerjal, Tatiana; Wells, R. Spencer; Yuldasheva, Nadira; Ruzibakiev, Ruslan; Tyler-Smith, Chris|заглавие=A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia|год=2002|язык=en|издательство=The American Journal of Human Genetics|страницы=466—482}}&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығы терәк булып ҡалғанда, Фарсы иленең исламлашыуы шулай уҡ монголдарҙың емерелеүенә тиклем дауам иткән тарихи Хөрәсәндең һәм Мәүәрәннәһерҙең тиҙ арала ҡалалашыуына килтерә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=uQ7k2vQlYxEC&amp;pg=PA50|автор={{Iw|Wink, André|3=en|4=André Wink}}|заглавие=Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th–13th centuries|год=2002|язык=en|isbn=0391041746}}&lt;/ref&gt;. Тажик халҡының һаҡланып ҡалған боронғо ҡала үҙәктәре Сәмәрҡәнд, Бохара, Худжанд һәм Термезды үҙ эсенә ала. Исламды таратыу, фарсылаштырыу, яңы фарсы теле (darī) һәм тошо телдә шиғри әҙәбиәт үҫтереү менән шөғөлләнә IX—X быуаттарҙа Бохаранан Урта Азия менән идара иткән [[Сәмәниҙәр]] — хәҙерге Тажикстанда беренсе «үҙәкләштерелгән тажик дәүләте» тип ҡаралған династия киң ярҙам күрһәтә.

Яңы фарсы теле (фарси) Ҙур Иран донъяһы көнсығышының бөтә киңлегендә таралған һәм айырым тау өлкәләрендә йәшәүсе ягноб һәм памир халыҡтарында (алыҫ иртә пуштун ҡәбиләләренән тыш) һаҡланып ҡалған көнсығыш-иран телдәрен тиҙ ҡыҫырыҡлап сығара{{Sfn|Perry|2009}}. ''Тажик'' термины өсөн баштан уҡ кире коннотация («төрки түгел») әһәмиәтлерәк булғанлыҡтан, был этноним Памирҙың көнсығыш иранлы ултыраҡ халҡына киң ҡулланылған, бының мираҫы хәҙерге дәүерҙә лә күҙәтелә. Аныҡлау өсөн, ҡытайҙарҙа «тажиктар» тигән һүҙ аҫтында һаман Шеңжан автономлы районының сарыкүлселәрен аңлайҙар{{Sfn|Perry|2009}}.

Аҡрынлап, төрки телле династиялар (Ҡараханиҙар, Ғәзнәүиҙәр, Сәлжүктәр, Сәфәүиҙәр) идара иткәндә, тажик этнонимы ирандарҙың үҙ атамаһы булараҡ әйләнешкә инә. Был турала фарсы һарайынан килгән мөрәжәғәттәр раҫлай: «''mā tāzikān — мы таджики'''''»{{Sfn|Perry|2009|quote=Iranians soon accepted Tajik as an ethnonym, as is shown by a Persian court official’s referring to mā tāzikān ‘we Tajiks’}}'''. Этноним иң элек төрки донъяһы менән бәйләнештәр айырыуса көслө булған Көнсығышта таралған, унда ултыраҡ халыҡты төркиләштереү һәм фарсы телле тажиктарға ҡаршы ҡуйылған үзбәктәр (төрки телле сарттар) этногенезының нигеҙе булып торған яңы төрки телле дөйөмлөк барлыҡҡа килеү процестары киң таралған{{Sfn|Perry|2009}}. Классик фарсы әҙәбиәтендә ''тажик'' термины йышыраҡ тап төрки теленә ҡапма-ҡаршы ҡуйыу тип телгә алына.

Мәҫәлән, күренекле фарсы шағиры [[Сәғҙи Ширази]] (1181—1291) шиғырында:
{{Цитата|Шаһҡа әйтергә кәрәк:
|«Һинең төрөгөң тажик ҡанын ҡойҙо»}}

Шағир [[Жәми]] (1414—1492) үҙенең шиғырҙарында Алишер Науаи менән дуҫлығы тураһында яҙған&lt;ref&gt;''Абдуллаев К. Н.'' От Синьцзяна до Хорасана. Душанбе. 2009, стр. 70&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Ул төрки, мин тажик булһам да|Беҙ бер-беребеҙгә яҡын булдыҡ}}

=== Терминдың хәҙерге заманда ҡулланылыуы ===
Киң ҡулланылған ''тажик'' термины милләт атамаһы булараҡ совет «милли ҡоролошон» тормошҡа ашырғанда һәм милли ыҙанлау үткәргәндә рәсми нығытыла.

1924 йылда баш ҡалаһы Үзбәк ССР-ы составындағы Дүшәнбе ҡалаһында булған Тажик АССР-ы ойошторола. Унда памир халыҡтары айырып күрһәтелмәгән тажиктар титуллы милләт тип иғлан ителә. 1929 йылда Тажикстан айырым совет республикаһы — хәҙерге бойондороҡһоҙ Тажикстандың туранан-тура элгәреһе булараҡ бүленгән.

Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында фарсы (тажик) телен белмәгән памир һарыкүл халҡын тажик тип йөрөтәләр.
 
Тажик милли интеллигенцияһы вәкилдәре, ғәҙәттәгесә, ''тажик'' этнонимының ғәрәп версияһын кире ҡаға һәм XIX быуаттан تاج [tɔːd͡ʒ] «таж» ({{lang-pal|tāg}} һүҙенән ғәрәпләшкән) таралған халыҡ этимологияһына нигеҙләнә&lt;ref&gt;''Айнӣ С.'' Маънои калимаҳои тоҷик. {{Душ.}}, 1942.&lt;/ref&gt;. [[XIX]] быуат аҙағында — [[XX быуат]] башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге тажиктарҙы Бохара, Афғанстан, Балх, Систан (Сегестан), Хиуа ханлығы халыҡтарының ядроһын тәшкил иткән арий сығышлы тип атаған. «Тажик» этнонимы тураһында ЭСБЭ былай тип яҙҙы&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Таджики}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Тажик һүҙе «тажлы» тигәнде аңлата; был боронғо заманда улар шул ерҙәрҙә хакимлыҡ иткәнен күрһәтә. Арал-Каспий иңкеүлегендә тажиктар үҙҙәрен «парсиван», йәғни фарсы кешеһе тип атай; улар ысынлап та Урта Азияның беренсел фарсы халҡы ҡалдығы булып тора.}}

Батша тажы хатта бойондороҡһоҙ Тажикстан флагында ла һүрәтләнгән. Әммә, семантика, тажик морфологияһы һәм тарихи ҡулланыу йәһәтенән, тажиктарҙы «тажлы» тип аңлатыу шикле{{Sfn|Perry|2009}}.

== Тарих ==
&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;130&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Sogdiana-300BCE.png|Сөғд батшалығы
Файл:Samanid dynasty.gif|[[Сәмәниҙәр дәүләте]] тәүге тажик дәүләте тип һанала{{Sfn|Johnson|2006|p=18}}
Файл:Ghurid Empire according to Schwartzberg Atlas, p.147.png|Ғийәс әд-Дин Мөхәммәт һәм Мөизз әд-Дин Мөхәммәттең ҡеүәте иң юғары нөктәһенә еткән [[Ғуриҙар]] солтанлығы
Файл:Kartid-Kurtdynasty1244-1389.png|Курттар династияһы иң юғары үҫеш осоронда
&lt;/gallery&gt;

=== Хәҙерге тарихы ===
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Бохара әмирлегендә [[йәдитселек]] идеяларының ҡырҡа үҫеше башлана&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/peredovaya-kultura-dzhadidov-v-sredney-azii-v-nachale-hh-v|автор=Брежнева С.Н.|заглавие=Передовая культура джадидов в Средней Азии в начале ХХ в}}&lt;/ref&gt;. Күп йәдиттәр әмирҙәр власынан ҡәнәғәт булмаған һәм парламентаризм яҡлы сығыш яһаған&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://idmedina.ru/books/islamic/?442|автор=С. Агзамходжаев|заглавие=Политизация джадидского движения и выработка им программных проектов будущего устройства Туркестана: 1905–1917 гг.|год=2008|язык=ru|издание=Медина|месяц=5|число=15}}&lt;/ref&gt;, Рәсәй империяһына сәфәрҙән һуң илдәге реформа өсөн сығыш яһаған Әхмәд Дониш идара итеүсе идара итеүсе юғары ҡатламы үҙ ризаһыҙлығын белдерә башлаған. 1917 йылда Бохара революцияһы һәм Бохара әмирлегенең тажик йәмғиәте ике лагерға бүленә, тәүгеләре Ибраһимбәк, Энвер-паша яҡлы була, уларҙың манғыт юғары ҡатламы һәм әмир Сәйет Әлим хан хуплай, улар баҫмасылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша һәм большевиктарҙың власына (Фузайл Мәҡсүм, Мулло Абдулло Каххар, Хәбибулла Калакани һ. б.) ҡаршы сығыш яһай, икенселәре Йәш бохарсылар (Младобухарцы) БКП һәм Бохара компартияһы (БКП) яҡлы була, әмир власына ҡаршы (Мансуров Мирзо Мөхитдин, Мөхитдинов Мирзо Исам, Мөхөтдинов Әбделҡадир, Садретдин Айни, Шириншо Шотемур һ. б.) сығыш яһай.

[[Файл:MapOfBukharaBeyliks1917.png|мини|[[Бохара әмирлеге]]нең административ-территориаль бүленеше]]

1920 йылдың 2 сентябрендә Бохара әмирлеген юҡ иткәндән һуң, Бохара халыҡ совет республикаһы барлыҡҡа килә. Уның башында башлыса тажиктарҙан һәм үзбәктәрҙән торған Йәш бохаралылар тора. Мәҫәлән, Йәш бохаралылар хәрәкәте лидеры һәм Бохара Халыҡ Совет Республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, сығышы буйынса тажик, Бохараның иң бай кешеләренең береһе булған һәм власть структураларында илсе вазифаһын биләгән, Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаларының береһе булған. Уның улдары Мирзо Исам һәм Мирзо Әбделҡадир Бохара Халыҡ Совет Республикаһында юғары вазифалар биләгән.

Афғанстандағы граждандар һуғышында (1928—1929) илдә власты Хәбибулла Калаканиҙы баҫып ала һәм 1929 йылдың 14 декабрендә тәхеткә ултыра, шуның менән Афғанстандың тажик сығышлы беренсе короле була&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Habibullāh_Kalakāni|автор=Moslih, Hashmat.|заглавие=Kabul burial of Tajik King Kalakani stirs tension}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:The coat of arms of the Tajik SSR (24.02.1931-04.07.1935).svg|мини|Тажик ССР-ы гербы (1931—1935 йй.)]]
1924 йылдың 14 октябрендә — Тажик АССР-ы, ә 1929 йылдың 5 декабрендә Тажик ССР-ы ойошторола&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Саъдиев Ш. С.|заглавие=История таджикского народа. Краткий курс лекций.|год=2012|место=Душанбе|страницы=103}}&lt;/ref&gt;.

1939 йылдың 30 ноябрендә Фин һуғышы, 1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана, Тажик ССР-ынан һуғышҡа яҡынса 300 000 кеше китә һәм шуларҙың яҡынса өстән бер өлөшө өйҙәренә әйләнеп ҡайтмай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Это важно знать каждому! Сколько ушло на фронт и сколько таджикистанцев не вернулись домой|url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200509/300-tisyach-iz-tadzhikistana-skolko-ushlo-na-front-i-skolko-ne-vernulos|website=Asia-Plus|date=2020-05-09|accessdate=2023-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511083921/https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200509/300-tisyach-iz-tadzhikistana-skolko-ushlo-na-front-i-skolko-ne-vernulos|archivedate=2020-05-11}}&lt;/ref&gt;. Яугир батырлығы өсөн 56 000 граждан хәрби ордендар һәм миҙалдар менән наградлана, уларҙың 54-е Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Потерянные статистикой солдаты: в Душанбе обсудили вклад Таджикистана в Победу|url=https://tj.sputniknews.ru/20200403/tajikistan-voyna-geroi--vov-1031006925.html|website=Sputnik Tajikistan|date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ahmad Shah Masud.jpg|мини|Әхмәтшаһ Масуд]]

1979 йылдың 24 декабрендә совет-афған һуғышы башлана. Бурхануддин Раббани нигеҙ һалған тажиктар өҫтөнлөк иткән жәмиәт һәм ислам [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на һәм коммунистик Афғанстан хөкүмәтенә ҡаршы тора. Тажик хәрби начальнигы Әхмәд Шах Мәсуд 1980—1984 йылдарҙа Панджшер тарлауығын баҫып алыу буйынса һигеҙ һөжүмде кире ҡаға һәм уға «Панджшер арыҫланы» исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Habibullāh_Kalakāni|title=Lion of Panjsher Ahmad Shah Massoud}}&lt;/ref&gt;.

1985 йылдың 16 июнендә совет власы Панджшер тарлауығын баҫып алыу буйынса һуңғы (туғыҙынсы) операция үткәрә. Бынан һуң Совет власы менән Әхмәд Шаһ Масуд уртаҡ тел таба һәм килешеүгә килә. Артабан Масуд менән Раббани бергә 1990-сы йылдар башында Төньяҡ Афғанстанда пуштун булмаған айырым дәүләт төҙөү өсөн сығыш яһаған Афғанстан Ислам йәмғиәтен етәкләй. Совет армияһын Афғанстандан сығарғандан һуң, Масуд ғәмәлдә Афғанстандың баш ҡалаһы Талукан булған һәм «Масудистан» тип аталған 2,5 миллион тажик йәшәгән төньяҡ-көнсығыш төбәген (Парван, Тахар, Баглан, Бадахшан провинцияларын) етәкләй. Уның үҙ хөкүмәте, аҡсаһы һәм 60 мең яугирҙан торған яҡшы ҡоралланған армияһы була.

1990 йылдың 12 февралендә Дүшәнбелә, СССР-ҙың башҡа республикаларындағы кеүек үк, күмәк халыҡ ҡатнашҡан сыуалыштар башлана. Был ваҡиғалар СССР-ҙың тарҡалыуының һәм ике йылдан һуң башланған граждандар һуғышы башланыуының прелюдияһына әйләнә.

1990 йылдың 30 ноябрендә Тажикстан ССР-ҙың беренсе президенты һайлана, ул Ҡаһар Махкамов була, әммә депутаттар һәм Юғары Совет ағзаларының баҫымы арҡаһында 1991 йылдың 31 авгусында был вазифанан китә.

1991 йылдың 26 декабрендә СССР тарҡала, ә 9 сентябрҙә Тажикстан бойондороҡһоҙлоҡ ала, шул уҡ йылдың 24 ноябрендә Рахмон Нәбиев Тажикстан Республикаһының беренсе президенты була.
 
1992 йылдың 28 апрелендә Масуд һәм Дустум армияһы Кабулды ала һәм Наджибулла хөкүмәтен ҡолата, ә Масуд оборона министры була. 1994 йылдың ғинуарында баш ҡала ситендә торған Гулбеддин Хикмәтйәргә, Кабулды контролдә тотор өсөн генерал Дустум менән альянста Әхмәтшаһ Масудҡа хәрби оло ҡаршы торошо башлана. Баш ҡалалағы артиллерия уты һөҙөмтәһендә 4 мең самаһы тыныс халыҡ һәләк булған.

1992 йылдың 5 майында Граждандар һуғышы — башында Сәйет Абдулло Нури торған Берләшкән Тажикстан оппозицияһы йөҙөндә үҙәк власть яҡлылар һәм төрлө төркөмдәр араһында этнос эсендәге ҡораллы конфликт башлана. Шул уҡ йылдың 13 июнендә Сәфәрғәли Кенжаев Тажикстандың Халыҡ фронтын ойоштора, ул Берләшкән Тажик Оппозицияһына (ОТО) ҡаршы һуғыша һәм уның етәксеһе булып китә, әммә һуғыш аҙағына тиклем Сангак Сафаров уның лидеры була. Тажикстан халыҡ фронты Үзбәкстан Республикаһы етәкселеге, махсус хеҙмәттәре һәм ҡораллы көстәре тарфынан ойошторола, ә Халыҡ фронтын ойоштороуҙа ул саҡта Үзбәкстан ҡораллы көстәренә буйһонған полковник Владимир Квачков ҡатнашты.

1993 йылдың 11 апрелендә Худжанда Рахмон Набиев вафат була. Рәсми мәғлүмәт буйынса, ул инфаркттан үлә, ләкин ҡатыны фекеренсә, ул үлтерелә — уның тәнендә күгәреү һәм башҡа көс ҡулланыу эҙҙәре табыла.

1994 йылдың 16 ноябрендә Тажикстан Республикаһы президенты итеп Эмомали Рахмон тәғәйенләнә һәм был вазифаны әлегә тиклем биләй.

1996 йылдың 26 сентябрендә Талибан Кабулды яулай һәм «Масудистан» яңынан тергеҙелә һәм Масуд етәкләгән Төньяҡ альянс составына инә.

1997 йылдың 27 июнендә Тажикстанда Граждандар һуғышы тамамлана.

2001 йылдың 9 сентябрендә интервью ваҡытында Әхмәтшаһ Масудҡа һөжүм яһала — шартлатҡысты видеокамераға йәшереп, үлемгә хөкөм ителгән террорсылар, үҙҙәрен журналист итеп танытҡан. Масуд иртәгәһенә, 10 сентябрҙә, яраларынан вафат булған. Махсус хеҙмәттәр фаразы буйынса, Америка махсус хеҙмәттәре тарафынан Әхмәтшаһ Масуд даирәһендә Усама бен Ладенды юҡ итеү маҡсатында үҙ яғына ауҙарылған (завербованные) кешеләр булған. Әммә Бен Ладен алдан Әхмәдшаһ Масудты
алданыраҡ (превентивно) юҡҡа сығара.

2001 йылдың 17 декабрендә Америка Ҡушма Штаттарының һәм союздаштарының Төньяҡ альянсының һөжүме һәм контртеррористик операцияһы арҡаһында, Афғанстанда талиптар власы тамамлана, ә «Масудистан» йәшәүҙән туҡтай.

== Таралып ултырыуы ==
Урта Азияла һәм Афғанстанда тажиктар таралып ултырыу өлкәһе тотош ареал барлыҡҡа килтермәй. Бер яҡтан, ултыраҡ тажик халҡы элек-электән сүллектәр һәм тау һырттары менән бүленгән игенселек оазистарына һәм үҙәндәренә бәйле. Икенсе яҡтан, тажик ауылдары йыш ҡына үзбәк (төньяҡта) һәм пуштун (көньяҡта) этник территорияларының ярайһы уҡ ҙур массивтары менән үҙ-ара бүленгән, был Урта Азияла фарсы телен динамик төрки (башлыса карлук телдәре) ҡыҫырыҡлауҙың XI һәм XIV быуаттарҙа башланған пуштун берлеге тарихи процестарын сағылдыра. Күп кенә Тажикстан өлкәләре халҡы ҡатнаш булған, ҡайһы бер урындарҙа тажик ауылдары сит телле даирәләр араһында утрау булып тора, асылда ул боронғо тотош тажик ареалының реликттары булып тора.

Тажик халҡының төрлө илдәрҙә процент нисбәте:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ил !! Тажиктар һаны !! Ил халҡының дөйөм һанынан процент !! Тажиктарҙың дөйөм һанынан процент
|-
| [[Афғанстан]] || 14 млн || 39 %&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt; || 44 %
|-
| [[Тажикстан]] || 7,5 млн || 84,3 %&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |title=Численность и национальный состав населения |access-date=2019-02-03 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024004752/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201... Семья 9-миллионной жительницы Таджикистана въехала в подаренную квартиру]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. || 23 %
|-
| [[Үзбәкстан]]|| 1,8 млн ||4,7 %
 || 2%
|-
|[[Пакистан]]|| 500 мең || 0,5 %&lt;ref name=&quot;Pakistan&quot; /&gt;|| 2 %
|-
| [[Иран]] || 392 мең || 0,5 %&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unhcr.org/news/NEWS/452b78394.html |title=UNHCR — Document Not Found&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2019-05-26 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003213837/http://www.unhcr.org/news/NEWS/452b78394.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || 1 %
|-
| [[Рәсәй]] || 201 мең || 0,2 %&lt;ref&gt;Russian 2010 Census results; see also [[Ethnic groups in Russia]]&lt;/ref&gt;|| 1 %
|}

=== Тажик телле ҡалалар ===
Тажиктар Афғанстандың баш ҡалаһы — 3 миллион кешенән ашыу Кабул халҡының 45%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php|title=Kabul under Curfew after Anti-US, anti-Karzai Riots|accessdate=2007-11-27|last=Cole|first=Juan|coauthors=|date=2006-05-30|work=|publisher=San Francisco Bay Area Indymedia|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CNA6iAc?url=http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Тажик теле өҫтөнлөк иткән башҡа ҙур ҡалалар (100 меңдән ашыу кеше):

* [[Афғанстан]]да: [[Ғәзни]], Герат, [[Мазари-Шәриф]], Панджшер
* [[Тажикстан]]да: [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], [[Хужанд]], Куляб
* [[Үзбәкстан]]да: [[Сәмәрҡәнд]], [[Бохара]], [[Термез]]{{Sfn|Perry|2009}}.

Тарихы Урта быуаттарҙан йәки Антиклыҡ дәүеренән үк килгән байтаҡ тажик халҡы булған башҡа ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Тажикстандың баш ҡалаһы — совет осоронда төҙөлгән Дүшәнбе айырым урын биләй. 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Дүшәнбе ҡалаһында йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.dushanbe.tj/ru/info/information Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320164505/http://www.dushanbe.tj/ru/info/information |date=2013-03-20 }} // Официальный сайт Душанбе&lt;/ref&gt;747,6 мең кешенең 84,4 % (623,5 мең) — тажиктар.

Күрһәтелгән өлкәләрҙә этник тажиктар өлөшө:
* [[Тажикстан]]дың Сөғд өлкәһе — 84,00 % (1,8 млн.)
* Барлығы [[Үзбәкстан]] буйынса — 3,8 % (1,2 млн.)&lt;ref&gt;Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.&lt;/ref&gt;, включая:
** [[Сурхандарья өлкәһе]] — 12,5 % (234 мең)&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html |title=Хокимият Сурхандарьинской области |accessdate=2013-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224151051/http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html |archivedate=2013-12-24 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;
** [[Сәмәрҡәнд өлкәһе]] — 8,8 % (232 мең)
** [[Наманган өлкәһе]] — 8,9 % (169 мең)
** [[Фирғәнә өлкәһе]] — 5,7 % (154 мең)
** [[Ҡашҡадаръя өлкәһе]] — 5,8 % (126 тыс.)
** [[Ташкент өлкәһе]] — 4,9 % (113 тыс.)
** [[Бохара өлкәһе]] — 3,6 % (51 тыс.)
** [[Андижан өлкәһе]] — 1,7 % (37 тыс.)
** [[Джизак өлкәһе]] — 2,4 % (24 тыс.)
** [[Ташкент]] — 1,0 % (22 тыс.)

=== [[Тажикстан]] ===
Тажиктар Тажикстан халҡының 84,3%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tajikistan/|title=Tajikistan|website=[[Всемирная книга фактов ЦРУ]]|date=2010-05-05|publisher=[[Центральное разведывательное управление|ЦРУ]]|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. Был иҫәпкә памир телдәрен, шул иҫәптән вахан һәм шугнан телдәрен йөрөтөүселәр, шулай уҡ Советтар Союзы хөкүмәте элекке заманда тажиктарҙан айырылған ягнобтар тип иҫәпләгән инә. 1926 һәм 1937 йылдарҙағы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ягноб һәм памир телдәрен йөрөтөүселәр айырым милләт булып иҫәпләнгән. 1937 йылдан һуң был төркөмдәр тажиктар булараҡ теркәлергә тейеш була&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/limitsofculturei0000unse/page/100/mode/2up|автор=Suny, Ronald Grigor|заглавие=History and Foreign Policy: From Constructed Identities to ‘Ancient Hatreds’ East of the Caspian|год=2006|язык=en}}&lt;/ref&gt;.

Күрһәтелгән өлкәләрҙә этник тажиктар өлөшө:
* Сөғд өлкәһе — 84,00 % (1,8 млн)
* Тажикстандың республика буйһоноуындағы райондары — 81,4 % (1,3 млн.)
* Хатлон өлкәһе — 78,6 % (2 млн.)
* Таулы Бадахшан автоном өлкәһе (памир халыҡтарынан башҡа) — 32 % (70 тыс.)

=== Афғанстан ===
[[Файл:Хабибулла_(Бачаи-и_Сакао).jpg|мини|слева|220x220пкс|Хабибулла Калакани, Афғанстандың тажик сығышлы тәүге короле]]
[[Файл:Burhanuddin_Rabbani_Cropped_DVIDS.jpg|мини|312x312px|Афғанстан президенты [[Бурһануддин Раббани]]]]
ЦРУ үҙенең элекке өлөшөн баһалауҙан (элек Афғанстан халҡының 27 % Үҙәк район дауаханаһы баҫмаларында) һәм Афғанстандың этник төркөмдәре һанынан баш тартҡан һәм хәҙерге ваҡытта «Афғанстандың этник төркөмдәре кеүек һиҙгер предметҡа хәҙерге статистик мәғлүмәттәрҙе алып барып булмай, ә халыҡтың ҙур булмаған һайлауҙарынан алынған этностарҙың өлөшө тураһында мәғлүмәттәр биргән» респонденттарҙың 38 проценты дөрөҫ түгел, тигән фекерҙә.

Афғанстанда тажиктарҙың өлөшөн билдәләү ҙур ҡаршылыҡтарға осрай. Улар халыҡ иҫәбенең булмауына ғына түгел, милли үҙбилдәләнештең аныҡ булмауына, төрлө төбәк һәм ҡәбилә фарсы телле төркөмдәрҙең булыуына, граждандар һуғышы осоронда күпләп күсеп китеүенә (эмиграция) бәйле. Үҙәк разведка идаралығының тажиктарҙы (Үҙәк разведка идаралығының элгәрге баҫмаларында Афғанстан халҡының 27 %) һәм Афғанстандың этник төркөмдәрен баһалауҙа күрһәткән элекке һанынан баш тартҡан һәм хәҙерге ваҡытта «Афғанстандың этник төркөмдәре кеүек һиҙелерлек предметҡа хәҙерге статистик мәғлүмәттәр аңлайышлы түгел менән танышып булмай, ә этностарҙың өлөшө тураһында һайлап алынған респонденттарҙың ҙур булмаған һаны яуап алғанда биргән мәғлүмәттәр ысын альтернатива булып тормай» тигән фекерҙә&lt;ref name=&quot;CIA-af&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People|title=Afghanistan|work=[[The World Factbook]]|date=2019|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2019-02-04|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;:Афғанстан халҡының «Афғанстан 2006 йылда» тигән һорау алыуҙа 38 % тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;''«Опрос населения Афганистана — Афганистан в 2006 году»'', ''Азиатский Фонд'', технической помощи со стороны ''Центр по изучению развивающихся стран'' (ЦСО, Индия) и ''афганских Центр Социально-экономические и научно-исследовательский Мнение'' (ACSOR), Кабул, 2006, [https://web.archive.org/web/20061215190913/http://www.asiafoundation.org/pdf/AG-survey06.pdf PDF]&lt;/ref&gt;.

Британ энциклопедияһы шундай фекер әйтә&lt;ref&gt;{{Britannica-link|статья=Afghanistan|ссылка=https://www.britannica.com/place/Afghanistan/Plant-and-animal-life}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|«Афғанстанда 1979 йылдан алып халыҡ иҫәбен алыу булмай, ул саҡта өлөшләтә иҫәп алыу башҡарыла, шунан һуң оҙаҡ йылдар һуғыш һәм халыҡтың күпләп күсеп йөрөүе һөҙөмтәһендә этностар һанын аныҡ иҫәпкә алыу мөмкин булмай. Халыҡ һанының хәҙерге баһалары бик яҡынса фараз ғына булып тора, улар пуштундарҙың халыҡтың биштән ике өлөшөн тәшкил итеүен күрһәтә… Тажиктар Афғанстан халҡының дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә ала, тип фаразларға була».}}

Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш төбәктәрендә: [[Бәлех]], [[Тәхар]], [[Бадахшон]], [[Пәрван]], [[Панджшер]], [[Каписа]], [[Бәглан]], [[Гор]], [[Бәдгис]], [[Һәрат]]та тажиктар күпселекте тәшкил итә. Тажиктарҙың байтаҡ төркөмдәре илдең башҡа провинцияларында ла (Нуристан, Нангархар, Хост, Забуль провинцияларынан тыш) йәшәй. Урта Азиялағы кеүек, тажик этник өлкәләре сүллек өлкәләре менән дә, үзбәк, төркмән, пуштун, хазарей, чараймак һ. б. этник биләмәләре менән дә ныҡ айырылған.

Афғанстанда тажиктар ҡәбиләләр буйынса берләшмәй һәм үҙҙәре тыуған төбәктәр, провинциялар, ҡалалар, ҡасабалар йәки ауылдар буйынса атай; мәҫәлән, Бадахши, Бәглани, Мазари, Панджшери, Кабули, Герати, Куһистани һәм башҡалар&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-39.html|title=Afghanistan: Tajik|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк пуштун булмаған ҡәбиләләрҙең ҡайһы берҙәре тажик ҡәбиләләренә оҡшатылған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Markham, C. R|заглавие=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography|год=1879|язык=en|страницы=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Bellew, Henry Walter|заглавие=An inquiry into the ethnography of Afghanistan|ссылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.69751/page/n132|год=1891|язык=en|место=United Kingdom|страницы=126}}&lt;/ref&gt;.

Афғанстан тажиктарын түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин:
* '''Бәлех һәм Бадахшон тажиктары''' (төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш) Тажикстандың көньяҡ тажик ареалын дауам итә.
* '''Кабулистан тажиктары''' — [[Кабул]], Пәрван һәм [[Ғәзни]] (Кабул, Панджшер йылғалары, Аргандаб йылғаһының үрге ағымы бассейндары) райондарында.
* '''Һәрат тажиктары''' (запад) — күбеһенсә Иран Хөрәсәне һәм Систан фарсыларын дауам итеүсе Герируд һәм Хәмун күле бассейны шиғый халҡы.

=== Ҡытай ===
'''Ҡытай тажиктары''' йәки '''Ҡытайҙағы тау тажиктары''' (һарыкүл теле: [{{IPA|tudʒik}}], тужик; {{Китайский|塔吉克族|3=TǎJíkè Zú}}), улар иҫәбендә Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында йәшәгән этник төркөмдәр бар. Улар Халыҡ Республикаһы хөкүмәте тарафынан рәсми танылған 56 милләттең береһе булып тора.

=== Үзбәкстан ===
Үзбәкстандың боронғо '''Бохара''' һәм '''Сәмәрҡәнд''' ҡалаларында йәшәгән халыҡтың күпселек өлөшөн тажиктар тәшкил итә, улар Үзбәкстан менән Тажикстандың көньяҡ һәм көнсығыш сиге буйындағы Сурхандаръя өлкәһендә күпләп йәшәй. Рәсми статистикаға ярашлы (2000), Сурхандаръя өлкәһенә Үзбәкстандағы барлыҡ тажиктарҙың 20,4%-ы тура килә, Сәмәрҡәнд һәм Наманган өлкәләренә тағы ла 34,4 % тура килә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Citeweb|url=http://ula.uzsci.net/publishing/ru/etnic.htm|title=Этнический атлас Узбекистана|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006133509/http://ula.uzsci.net/publishing/ru/etnic.htm|archive-date=2008-10-06|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;.

==== Үзбәкстанда тажик теле мәсьәләһе ====
Рәсми статистика, 2017 йылға мәғлүмәттәр буйынса, Үзбәкстанда тажиктарҙың өлөшөн 4,8 % (1 544 700 кеше) тип баһалай&lt;ref name=&quot;Нацсостав&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=stat.uz Демографическая ситуация в Республики Узбекистан |access-date=2018-03-10 |archive-date=2018-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114043304/https://stat.uz/ru/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Тарихсы Ричард Фольц фекеренсә, тажик теле илдә йәшәүселәрҙең күпселеге өсөн туған тел булып тора, Үзбәкстандағы тажик телле граждандарҙың күбеһе, айырыуса Бохара һәм Сәмәрҡәнд кеүек ҙур ҡалаларҙа, паспортта үзбәк тип яҙылған, унда, шул уҡ тарихсының фекеренсә, тажик теле һаман да боронғо ҡалаларҙа йәшәгән халыҡтың төп теле булып ҡала. Был феномен совет милли төҙөлөшөнөң үҙенсәлеге менән аңлатыла: Үзбәк ССР-ын ойошторғанда, артабан үҙ аллы Үзбәкстанда ла дауам иткән үзбәкләштереүсе сәйәсәте барышында ла, тажик телле халыҡты үзбәк милләтле тип яҙҙырғандар. Икенсе яҡтан, был граждандарҙың үҙ милләтен үҙ аллы билдәләүенә (самоидентификация) тап килмәүен һәм үҙ милләтен билдәләүгә прагматик ҡарашын сағылдыра&lt;ref name=&quot;Этнический атлас Узбекистана&quot;&gt;[http://topreferat.znate.ru/pars_docs/refs/61/60926/60926.pdf Этнический атлас Узбекистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323151517/http://topreferat.znate.ru/pars_docs/refs/61/60926/60926.pdf |date=2014-03-23 }} [[Институт «Открытое общество»]], 2002—451 с. ([https://books.google.ru/books/about/Этнический_атлас_Узбе.html?id=Bzk5AAAAMAAJ&amp;redir_esc=y см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222193253/https://books.google.ru/books/about/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5.html?id=Bzk5AAAAMAAJ&amp;redir_esc=y |date=2021-12-22 }})&lt;/ref&gt;.

Совет заманында Үзбәкстан Коммунистар партияһы башлығы [[Шәрәф Рәшитов]] етәкселегендә үзбәкләштереү барғанда тажиктарға Үзбәкстанда ҡалырға һәм үҙ паспорттарында үзбәктәр кеүек теркәлергә, йәки ауыл хужалығы алып барыуҙы ҡыйынлаштырған таулы Тажикстанға күсергә тура килгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Масов, Рахим Масович]]|заглавие=История топорного разделения|год=1991|место=Д.|издательство=Ирфон|isbn=5-667-00756-8}}&lt;/ref&gt;. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу барышында ғына (1989 йыл) милләт паспорт буйынса түгел, ә респонденттың этник үҙбилдәләнеше нигеҙендә ирекле рәсми белдерелерә ала (декларироваться) ине&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Был Үзбәкстанда тажик халҡының 1979 йылда 3,9%-тан 1989 йылда 4,7 %-ҡа тиклем артыуына килтергән. Күпселек ғалимдарҙың баһаһы буйынса, тажиктар Үзбәкстан халҡының 35%-ын тәшкил итә ала&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Фольц, Ричард|Richard Foltz]]|заглавие=The Tajiks of Uzbekistan.|год=1996|язык=en|издательство=Central Asian Survey|страницы=213—216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|title=«Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?»|author=Svante E. Cornell|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505153156/http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|archive-date=2009-05-05|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;.

Антрополог Роберт Кэнфилд мәғлүмәттәренә ярашлы, Үзбәкстан тажиктарын совет һәм совет ҡоролошонан һуңғы үзбәкләштереү Урта Азия оазистарының ултыраҡ халҡын төркиләштереү һәм фарсы телен ҡала сиктәренә йәки алыҫ тау өлкәләренә ҡыҫырыҡлау процесының дауамы булып тора. Башҡа төрки телдәр яғынан фарсы-тажик теле ҡыҫырыҡланған, мәҫәлән, боронғо фарсы ҡалаһы Мервта (Мары) XVII быуатта төркмән теленә күскән. Был процесс XIX быуатта айырыуса көсәйгән һәм фарсы телле элиталы Тажик ССР-ын ойоштороу менән генә туҡтатылған&lt;ref&gt;{{cite web|lang=en|url=https://books.google.com.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=Turkification+of+Tajik&amp;source=bl&amp;ots=O1NBdXLxAQ&amp;sig=HmYAZDDhFZWLQKUR2TGGWWzW9iI&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi5_NW4weTZAhUjP5oKHddmA-0Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&amp;q=Turkification%20of%20Tajik&amp;f=false|title=Turko-Persia in Historical Perspective|author=Robert L. Canfield|date=2002 pp 53-77|publisher=[[Cambridge University Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312083420/https://books.google.com.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=Turkification+of+Tajik&amp;source=bl&amp;ots=O1NBdXLxAQ&amp;sig=HmYAZDDhFZWLQKUR2TGGWWzW9iI&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi5_NW4weTZAhUjP5oKHddmA-0Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&amp;q=Turkification%20of%20Tajik&amp;f=false|archive-date=2018-03-12|accessdate=2018-03-11|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Байтаҡ иран субстратында формалашҡан үзбәк халҡы тажиктарға оҡшаш булғанға күрә, тажиктарҙың үзбәк берләшмәһенә интеграцияһы етди ауырлыҡһыҙ үтә&lt;ref name=&quot;Этнический атлас Узбекистана&quot; /&gt;. Фольц фекеренсә, Үзбәкстанда тажиктар түгел, ә тажик телле халыҡтың дөйөм һаны иҫәпләнгән һәм яҡынса ғына баһаланыуы мөмкин.

Бәғзе күҙәтеүселәр фаразлауынса, тажиктар, Рәсәй империяһының аҙағында үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыуға нигеҙләнеп, әүәлгесә Бохара, Сәмәрҡәнд һәм Үзбәкстанда ҡалырға теләп, милли шәхес танытмаһында үҙҙәрен үзбәк тип идентификациялаған&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://thediplomat.com/2016/09/the-tajik-tragedy-of-uzbekistan/|title=The Tajik Tragedy of Uzbekistan {{!}} Uzbekistan’s past is closely intertwined with that of Tajikistan.|author=Akhilesh Pillalamarri|date=2016-09-06|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://amp.dw.com/ru/таджики-в-узбекистане-два-мнения/a-965253|title=Таджики в Узбекистане: два мнения|author=Людвиг Гибельгаус|date=2003-09-07|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә тажик телендә төрлө кимәлдәге уҡыу йорттарында фәндәр уҡытырға, гәзит һәм журналдар сығарырға рөхсәт ителә. Шуға ҡарамаҫтан, дәүләт телен — үзбәк телен өйрәнеү уңайлыраҡ тип һанағанлыҡтан, уны әкренләп ҡыҫырыҡлау тенденцияһы һаҡлана&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=|url=https://russian.eurasianet.org/node/60375|title=Узбекистан: Таджикский язык подавляется|author=Мурат Садыков|date=2013-11-06|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Пакистан ===
Пакистанда тәү сиратта ҙур ҡалаларҙа (Пешавар, Равалпинди, Лахор, Карачи) тупланған миллионға яҡын фарсы телле кеше иҫәпләнә. Шулай уҡ Афғанстандан 200 меңдән ашыу тажик ҡасаҡтары йәшәй. Мадаклашт халҡы — округтың административ үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан Мадаклашт ауылында йәшәгән һәм 3 меңгә яҡын кеше иҫәпләнгән Читрал архаик фарсы телле общинаһы — ҡыҙыҡлы күренеш. Мадаклашттар — XVIII быуатта Афғанстандан күсеп килгән тажик телле тимерселәрҙең нәҫеле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://websitepakistan.com/chitral/chitral6.htm |title=Chitral |access-date=2010-08-23 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529055154/http://websitepakistan.com/chitral/chitral6.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Төркмәнстан ===
1989 йылда үткән һуңғы совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы,&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=14|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt; Төркмәнстанда 3149 тажик иҫәпләнә, йәғни ул ваҡытта 3,5 миллион халыҡтың дөйөм иҫәбенән 0,1 % кәмерәк. 1995 йылда бойондороҡһоҙ Төркмәнстанда үткәрелгән тәүге халҡы иҫәбен алыу 4,4 миллион кешенең 3 103-ө (0,07 %) тажик булыуын күрһәтте, уларҙың күбеһе (1922) Афғанстан һәм Үзбәкстан сигенә сиктәш Лебап һәм Марый виләйәтенең көнсығышында тупланған&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Population census of Turkmenistan 1995|год=1996|язык=en|место=Asghabat|издательство=State Statistical Committee of Turkmenistan|страницы=75—100|volume=1}}&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәйҙә ===
2002 йылда бирелгән Миграция буйынса халыҡ-ара ойошма вәкиле баһалауынса, йыл һайын Рәсәйҙә 650 мең Тажикстан гражданы аҡса эшләгән, һәм күпселеге — законһыҙ&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2002/089/panorama01.php#7 Из Подмосковья на военном самолёте высланы 115 таджиков…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911001543/http://demoscope.ru/weekly/2002/089/panorama01.php#7 |date=2012-09-11 }} [[Демоскоп Weekly]]&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 2000 йылдың ғинуарынан 2003 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙә — 530 мең тажик мигранты, ә 2007 йылда Рәсәй Федерацияһында 450—500 мең Тажикстан гражданы йәшәгән һәм эшләгән&lt;ref&gt;''Иванова Т. Д.'' [http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/analit06.php Таджики в московском социуме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521200542/http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/analit06.php |date=2012-05-21 }} в книге: Иммигранты в Москве / Институт Кеннана; Под ред. Ж. А. Зайончковской. — М.: «Три квадрата», 2009. с. 176—208&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Nasimi_isfara_dekabr_29.jpg|мини|«Коммунистик Исфара» гәзитенән (1939 йылдың 29 декабрендә) иллюстрация. «Dekabr» (декабрь) Декабрь айы яҡшы күренә|слева]]
XX быуатҡа тиклем тажиктарҙың әҙәби теле Иранда фарсы теле менән бер булған һәм فارسی fārsī «фарсы» йәки دری darī «һарай яны теле» тип аталған, тажик теле (تاجیکی tāǰīkī) һарай теле, ҡайһы берҙә был телдең күп төрлө һөйләшеү формаларын (тажик теле) атаған, йәғни аристократия һәм мәғрифәтле синыф теленә ҡапма- ҡаршы фарсы телле ябай халыҡтарҙың теле булған, дөйөм алғанда был термин көслө таралыш алмаған{{Sfn|Perry|2009}}. Афғанстанда файҙаланылған фарсы теле варианты тажик теленә яҡыная һәм уның менән берҙәм &quot;көнсығыш фарсы континуумы&quot;н (Ирандың «көнбайыш» фарсыһына ҡаршы) барлыҡҡа килтерә. 1964 йылда рәсми рәүештә уға «дари» тип аталған боронғо исем бирелгән.

=== Диалекттары ===
Тажик совет милләте төҙөлөшө яңы әҙәби форма булдырыуҙан айырылғыһыҙ, уның исеменә ''тажик теле'' неологизм йәлеп ителгән. СССР-ҙың тажик теленең нигеҙенә Афғанстан, Иран Хөрәсәне халҡының һәм айырыуса Көнбайыш Иран диалекттарының йәнле һөйләшеү телмәренән ныҡ ситләшкән, Бохара оазисында тыуып үҫкән Садритдин Айни совет тажик яҙыусыһы әҫәрҙәрендә әҙәби эшкәртеү алған төньяҡ тажик һөйләштәре һалынған. Төньяҡ Тажикстан мәҙәниәте үҙәктәре, Сәмәрҡәнд һәм Бохара үҙҙәре Үзбәкстан ССР-ына эләккән{{Sfn|Perry|2009}}. Традицион ғәрәп яҙмаһынан латиницаға, һуңынан һаманғаса тажик теле өсөн ҡулланылған кириллицаға (1940 йылдан алып) тәржемә итеү мөһим аҙым булды. Тажикстандың яңы интеллигенцияһының ҡайһы бер вәкилдәре был аҙымды СССР-ҙың тажик дөйөмлөгөнән фарсы телле донъянан маҡсатлы айырылыу тип ҡабул итә{{Sfn|Perry|2009}}.

Тажик телен модернизациялауға һәм демократлаштырыуға ҡарамаҫтан, әҙәби тел ({{lang-tg|забони адабӣ}}) дөйөм алғанда фарсы-дари традицияларын дауам итә, уны, классик прототибынан ныҡ тайпылған, үзбәк һәм рус телдәре йоғонтоһона бирелгән, тажиктар ғәҙәттәгесә фарсы теленән тыш, үҙҙәренеке тип һанай, һәм йәнле һөйләшеү телмәренә ({{lang-tg|забони куча}} «урам теле», {{lang-tg|забони бозор}} «баҙар теле») аныҡ ҡаршы ҡуйыла{{Sfn|Perry|2009}}.

Совет ирансыларының һәм тажик телен өйрәнеүселәрҙең тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, мәҫәлән, әлегә тиклем Иран фарсылары һәм Афғанстан дариҙары маҡтана алмаған, тип әйтер кәрәк, тажик һөйләштәренең ентекле диалектологик тасуирламаһы төҙөлдө. Әлеге ваҡытта 50-нән ашыу тажик һөйләше билдәле&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;Иванов В. Б. Учебник таджикского языка для стран СНГ: в 2 ч. Ч.1 / В. Б. Иванов, Е. В. Семёнова, Х. О. Хушкадамова; Мос.гос.ун-т им. М. В. Ломоносова, Ин-т стран Азии и Африки. — М.: Ключ-С, 2009. — 232 с. — ISBN 978-5-93136-078-2.&lt;/ref&gt;.

=== Яҙмаһы ===
Урта Азияны Ғәрәп хәлифәлеге яулағандан алып тажик теленең яҙыу системаһы ғәрәп яҙмаһына нигеҙләнә, ә 1929 йылда тажик дәүләтселегенең яңы тәртибе менән бәйле, латиницаға күсерелә&lt;ref&gt;{{книга|ref=1|автор=[[Искандарова Фарогат Дадабоевна|Искандарова Ф.Д.]], [[Хашимов, Сабирджан Хашимович|Хашимов С.Х.]]|заглавие=Учебник таджикского языка для вузов стран СНГ|ответственный=Ответственные редакторы: д.ф.н., профессор [[Камолиддинов, Бахриддин|Камолиддинов Б.]], Зозулина В.Я.|год=2014|место=Душанбе|издательство=Маориф ва фарҳанг|страниц=352|isbn=978-99947-34-27-6|тираж=300}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тажик телендә кириллица ҡулланыла.

Күп кенә постсовет дәүләттәрендәге кеүек үк, яҙыу системаһының һәм уның тирәләй бәхәстәрҙең үҙгәреүе сәйәси темалар менән тығыҙ үрелгән. Кириллицаны ҡабул иткән мәлдән алып латиница файҙаланылмауына ҡарамаҫтан, уны илде үзбәк яҙмаһын латиница нигеҙенә күсергән Үзбәкстан менән яҡынайтырға теләүселәр хуплай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071225032010/http://orient4.orient.su.se/centralasia/FocasGeostrategie.html Архивировано] &lt;/ref&gt;. Фарсы алфавиты илебеҙҙе Иран, Афғанстан һәм уларҙың фарсы мираҫы менән яҡынайтырға теләүселәрҙә лә осрай. Де-факто стандарты сифатында, кириллица, ҡағиҙә булараҡ, илде Рәсәйҙән алыҫлаштырыу түгел, ә статус-кво статусын һаҡлап ҡалырға теләүселәр хуплай.

Файҙаланылған алфавиттар ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. Тажик яҙыуы өсөн тәүге яҙма булып ғәрәп яҙмаһы, һуңынан, 1930—1940 йылдарҙа, хәҙерге кириллица яҙмаһы менән алмашынған латиница иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;ряф&quot;&gt;{{книга|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств|год=2005|место=М.|издательство=«Наука»|том=3|страницы=49—63|страниц=606|isbn=5-02-011237-2}}&lt;/ref&gt;. Бохарала йәшәгән йәһүдтәр һөйләшкән йәһүд-тажик диалекты бухориҙың диалекты, ғәҙәттә, йәһүд алфавитына нигеҙләнеп яҙылған, әммә XXI быуатта кириллица хәрефтәре менән яҙыла.

== Дине ==
[[Файл:Tajiks._Ishan_Khodzha,_Kazi_(Judge)_of_Samarkand.png|мини|Исхан Ходжа, [[кади]] Самарканда ]][[Файл:Atta_Muhammad_Nur_visiting_the_Shrine_of_Hazrat_Ali_in_August_29,_2010.jpg|мини|Мазари-Шәрифтәге Зәңгәр мәсеттә (Афғанстан) булғандан һуң, Балх губернаторы Атта Мөхәммәт Нур, Афғанстан|слева]]
Төрлө ғалимдар тажик халҡының зороастрий, һинд һәм буддик мираҫын&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Moti Chandra|заглавие=Geographical and Economic Studies in the Mahābhārata|год=1945|язык=en|издательство=Upāyana Parva|страницы=11—13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=M. R. Singh|заглавие=Geographical Data in the Early Purāṇas: A Critical Study|год=1972|язык=en|страницы=165—66}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Dr Buddha Prakash|заглавие=India and the World|год=1964|язык=en|место=Agra|издательство=|страницы=71}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=P. C. Bagch|заглавие=India and Central Asia|год=1955|язык=en|страницы=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nkr&quot; group=&quot;К&quot;&gt;Многочисленные учёные определили местонахождение царства Камбоджа на южной стороне хребтов Гиндукуш долинах Кабул, Сват и Кунар, а Парама-Камбоджа — на территориях на северной стороне Гиндукуша в современной области Памир и Бадахшан в Таджикистане.&lt;/ref&gt; Ә хәҙерге Тажикстанда һәм Үзбәкстанда ҡаҙыу эштәре зороастрий ут ғибәҙәтханаларының ҡалдыҡтарын күрһәтә. Утҡа табыныуҙың иртә ҡорамдары Балхта һәм Бактрийҙа табылған, ә хәҙерге Тажикстанда һәм Үзбәкстанда исламға тиклемге ҡаҙыу эштәре зороастриялағы ут ҡорамдары ҡалдыҡтарын күрһәтә{{Sfn|Johnson|2006|p=21}}.

Шулай уҡ бөгөн тажиктарҙың күбеһе сөнни ислам динен тота, хәйер, айырым райондарҙа шиғый ун икелеләре һәм исмаилиттары ла бар. Күп шиғый булған райондар Афғанстандағы Герат, Бадахшон провинцияларын, Тажикстандағы Таулы-Бадахшон автономиялы өлкәһен һәм Ҡытайҙағы Ташҡурған автономиялы округын үҙ эсенә ала. Билдәле ислам ғалимдарының ҡайһы берҙәре Афғанстанда, Тажикстанда, Үзбәкстанда һәм Төркмәнстанда урынлашҡан хәҙерге, йәки тарихи көнсығыш Иран төбәктәрендә тыуып үҫкән, шуға күрә уларҙы тажиктар булараҡ ҡарарға мөмкиндер, моғайын. Улар араһында Әбү Хәнифә, Мөхәмәт әл-Бохари, Әбү Иса әт-Тирмизи, Әбү Дауыт, Насир Хөсрау һәм башҡалар бар.

Тажикстан 2009 йылды тажик юрист-мосолман сөнни Әбү Хәнифәнең хәтер йылы булараҡ билдәләне, уларҙың ата-бабалары Афғанстандың Пәрван провинцияһынан сыҡҡан, сөнки илдә халыҡ-ара симпозиум үткәрелде, унда ғилми һәм дини лидерҙар ҡатнашты&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://mobile.todayszaman.com/tz-web/news-186549-109-today-marks-18th-year-of-tajik-independence-and-success.html|title=Today marks 18th year of Tajik independence and success|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011014305/http://www.todayszaman.com/tz-web/news-186549-109-today-marks-18th-year-of-tajik-independence-and-success.html|archive-date=2014-10-11|access-date=2022-10-18}}&lt;/ref&gt;.

Тажиктарҙың йола мифологияһында '''Бобои-Дехкон''' ({{lang-tg|Бобои-Деҳқон}}) «Игенсе бабай» — тажик халҡының мәҙәни геройы һәм ата-бабаһы, уларҙы ер һөрөргә һәм иген сәсергә өйрәткән айырыуса ҙур роль уйнай&lt;ref&gt;{{Iranica|заглавие=Bābā-ye Dehqān|автор={{Iw|Krasnowolska, Anna|3=pl|4=Anna Krasnowolska}}|ссылка=https://www.iranicaonline.org/articles/baba-ye-dehqan-mythological|год=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт ==

=== Әҙәбиәт ===

==== Боронғо әҙәбиәт ====
Тажик халҡы ата-бабаларының боронғо ауыҙ-тел шиғриәте иң элек синфи көрәше менән бәйле ҡайһы бер яңы һыҙаттарға эйә булған. Үҙенең төп идеяларында һәм мотивтарында община крәҫтиәндәре күпләп ижад иткән был шиғриәт өҫтөнлөк иткән синыфтарҙың идеологияһына ҡаршы тора. Ерҙәге бәхеттән баш тартҡан өсөн ҡанбабалар вәғәзенә ҡаршы ҡуйыуға ожмах бүләк иткән «миһрап менән тәхеткә буйһоноу» сәбәпле, халыҡ шиғриәте ерҙәге бәхеткә өндәй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=И.С. Брагинский|заглавие=«Из истории персидской и таджикской литератур»|год=1972|место=Москва|издательство=«Наука»}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо тажик ауыҙ-тел шиғриәте — киләһе быуаттарҙың халыҡ шиғриәтенә хас бөтә жанрҙарҙы ла: ҙур эпик шиғри хикәйәт (достон), бәләкәй шиғри хикәйәт (боронғо исеме: «чома»), йола йырҙары, лирик көйҙәр, әкиәттәр, өгөт-нәсихәтле хикмәттәр (притча), әйтемдәр һәм мәҡәлдәр, драмалаштырылған дуэттар — «ярыштар» һ. б., һәм шулай уҡ силлабик метрика (тоника элементтары менән), ассонанстар — рифма элгәрҙәре (башланғыс һәм һуңғы), параллелизм, ҡабатлауҙар һәм художестволы фигуралар һәм троптар тибындағы һүрәтләү алымдары, — урта быуат халыҡ шиғри ижады өсөн художестволы арсенал булып торған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Сөғд әҙәбиәте ====
Файл: Sogdian text Manichaean letter.jpg|&lt;small&gt;Манихей кредиторы хатынан сөғд тексы (яҡынса IX—XIII быуаттар)&lt;/small&gt;
Файл: Manicheans.jpg|&lt;small&gt;Сөғд ҡулъяҙмаларын яҙған Манихей руханиҙары (Кочо, Тарим бассейны, VIII—IX быуаттар)&lt;/small&gt;
Файл: Sogdian Christian Text Written in Estrangelo.jpg|&lt;small&gt;Эстрангелола яҙылған һәм Турфанда (IX—XI быуаттар) табылған Сөғд христиан тексы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
XX быуатта башлыса Шеңжанда, сөғд сауҙа факториялары урынлашҡан урында IV—X быуат яҙма һәйкәлдәре, шулай уҡ Тажикстанда — Сөғд батшалығындағы Калаи-муг тауы территорияһында һаҡланған ҙур архив табылған&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://old.bigenc.ru/literature/text/3589902|title=Согди́йская литерату́ра|author=И. С. Брагинский|website=// [[БРЭ]]|access-date=2022-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Һаҡланған сөғд текстарын дүрт төркөмгә бүлеү уңайлы: будда текстары, манихей, христиан (несториан) һәм секуляр (юридик һәм хужалыҡ яҙмалары, хаттар). Бер нисә фрагмент зороастризмға ҡарай

==== Классик фарсы әҙәбиәте ====
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Rudaki profile.jpg|[[Рудаки]]
Файл:Tomb of Ferdowsi (WLM 2015).jpg|[[Фирҙәүси]]

Файл:1959 CPA 2296-cropped.jpg|[[Сәғҙи Ширази]]
Файл:مولانا اثر حسین بهزاد (cropped).jpg|[[Руми]]
Файл:Mohammad Shams al-Din Hafez.jpg|[[Хафиз Ширази|Хафиз]]
Файл:Jami poet.jpg|[[Жәми]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

Яңы фарсы классик әҙәбиәтенең билдәле тәүге нигеҙ һалыусыһы йәштән халыҡ йырсыһы һәм музыканты булған [[Рудаки]]{{Sfn|Гафуров|1989|p=93}}. Шулай уҡ сөғд музыканты һәм яҙыусыһы Әбу Хафс Сөғди — яңы фарсы шиғриәтенә нигеҙ һалыусы тигән фекер бар, әммә күп ғалимдар бының нигеҙлелеге буйынса дәғүә белдерә.
оспаривается многими учёными&lt;ref&gt;{{Книга:Энциклопедия ислама. 3-е издание|Mahmoodi-Bakhtiari, Behrooz|Abū Ḥafṣ Sughdī|год=2009|doi=COM_22612}}&lt;/ref&gt;.

Рудаки шиғырҙары фарсы шағирҙарының киләһе быуындары өсөн өлгө булып тора. Ул классик шиғриәткә нигеҙ һалыусы тип танылған, ул X—XV быуаттарҙа тажиктар һәм фарсылар араһында таралып, [[Фирҙәүси]], [[Ғүмәр Хәйәм]], Камаль Хужанди, [[Йәләлетдин Руми]], [[Низами Гәнжәүи]], [[Сәғҙи Ширази]], [[Назир Хосроу]], [[Хафиз Ширази]] һәм [[Жәми]] кеүек корифейҙарҙы таныта. Был шиғриәт классиктары Рудакиҙы, үҙҙәренең уҡытыусыһы тип иҫәпләп, яратып иҫкә ала{{Sfn|Гафуров|1989|p=97}}.

Был төбәк яҙыусылары б. э. X быуатынан алып тажик әҙәбиәтенә һиҙелерлек өлөш индергән, һәм әүҙем халыҡ әҙәбиәте дауам иткән. Тажик әҙәбиәте Рудакаҙан Йәмигә тиклем күҙәтергә мөмкин булған киңерәк фарсы әҙәби традицияһынан барлыҡҡа килә. Тажиктар Фирҙәүисиҙең «[[Шаһнамә]]» әҫәрен милли эпос тип иҫәпләй һәм Вахшта тыуып үҫкән Румиҙең ижадын юғары баһалай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Independence|title=Cultural life - Tajikistan|website=Britannica|access-date=2022-10-19}}&lt;/ref&gt;. Тажиктарға аңлайышлы булған яңы фарсы телендә шулай уҡ үҙҙәренең хеҙмәттәрен
[[Әбүғәлисина]], [[Әл-Бируни]], [[Әл-Хорезми]], Әбүбәкер Наршаһи, Әбү Сөләймән Сижистани, Әл-Фирғәни, Шәмскайси Рази, Хабаш әл-Хәсиб, Усман-Джузжани һәм Әләддин Жувайни һәм Рәшит әд-Дин Хәмәдәни кеүек билдәле фарсы һәм ислам ғалимдары яҙған.

==== Үҙенсәлекле тажик әҙәбиәте ====
Үҙ аллы тажик әҙәбиәте тарихы XVI быуатҡа барып тоташа&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;, уртаҡ фарсы-тажик әҙәбиәтенең һуңғы классиктары булып [[Жәми]] иҫәпләнә.

XVI быуатта тажик әҙәбиәте, фарсы поэзияһы принциптарына нигеҙләнеп, үҙ аллы үҫешкән. Уның сығанағы — Кәмал әд-Дина Бинои, Бәдретдин Хилоли, Әбдүрәхмән Мөшфиҡиҙең шиғриәте&lt;ref name=&quot;Мушфики&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Мушфики Абдурахман}}&lt;/ref&gt; һәм Васифиҙың прозаһы. XVII быуатта Сайидо Насафи Миробидтың поэзияһы («Яҙғы мотивтар» аллегорик поэмаһы, XVII быуат аҙағы) популярлыҡ яулаған. XVIII—XIX быуаттың 1-се яртыһында күпселектә Бохарала, Кокандта һәм Хорезмда үҫешкән әҙәбиәт Һиндостандың, бигерәк тә Бедилдең, фарсы телле ижады ҙур йоғонтоһо яһай. XX быуаттың 2-се яртыһында тажик әҙәбиәтен үҫеш үҙенсәлектәре Үҙәк Азияны Рәсәй империяһына ҡушыуға бәйле. XIX быуат аҙағының төп фигураһы — Бохара әмирлегендә идара итеүсе синыфтың консервативлығын һәм яңылыҡҡа ҡаршы рухын тәнҡитләгән һәм дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү мәсьәләләрен күтәргән яҙыусы һәм мәғрифәтсе Әхмәд Дониш&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БРЭ|статья=Таджикиста́н|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/4178539|год=2016|автор=Баранчиков Е. В., Алексеева Н. Н. и др.}}&lt;/ref&gt;. Тажик әҙәбиәте үҫешенә шулай уҡ Туграл Аһрори, Шохин Шамсетдин, Кирам Бухари, Сәйетәхмәт Васли Сәмәрҡәнди кеүек яҙыусылар һәм тарихсылар ҙа тос өлөш индерә.

===== Совет осоро һәм хәҙерге әҙәбиәте =====
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Loik-SHerali-6-1068x1571.jpg|[[Лоик Шерали]]
Файл:Abolqasem Lahouti.png|[[Абулкасим Лахути]]
Файл:AyniSadriddin.jpg|[[Садриддин Айни]]
Файл:Pairav.jpg|[[Пәйрав Сөләймәни]]
Файл:Mirzo Tursunzoda portrait.jpg|[[Мирзо Турсунзадә]]
Файл:Гульчехра Сулаймони.jpg|[[Гулчехра Сөләймәни]]
Файл:Хабибулло Назаров.jpg|[[Хабибулло Назаров]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
1917 йылғы большевиктар революцияһы һәм Советтар Союзын булдырыу тажик әҙәбиәте үҫешендә хәл иткес үҙгәреш осоро булып тора. 1924 йылда Тажик АССР-ы һәм 1929 йылда Тажик ССР-ы ойошторолоуы тажиктарҙың «милли» һәләтен үҫтерергә мөмкинлек биреүсе сәйәси сиктәр булдыра. Совет власы, Сталиндың милләт һәм тел тураһындағы идеяларына ярашлы, шулай уҡ яңы тажик әҙәби телен булдырыуға булышлыҡ итә. Классик фарсы теленә нигеҙләнгән һәм аралашыу теленең лексикаһын һәм формаларын киң файҙаланған коммунистик йәмғиәт төҙөүгә һәм мультимәҙәни яңы совет кешеһен булдырыуға арналған яңы, һуғышсан әҙәбиәт булараҡ хеҙмәт итергә тейеш ине.

1930-сы йылдарҙа тажик әҙәбиәте эшселәр әҙәбиәтенә (пролетаризация) әйләнә. 1933 йылда Тажикстан Яҙыусылар союзын булдырыла, ул әҙәби эшмәкәрлектең бөтә аспекттарына етәкселек итеүҙә Коммунистар партияһы ҡоралы булып хеҙмәт иткән. Совет яҙыусыларының маҡсатын Абулкасим Лахути 1934 йылда Мәскәүҙә үткән беренсе съезында әйтеп бирә, ул үҙенең хеҙмәттәш яҙыусыларын «социализмға лайыҡлы әҫәрҙәр» ижад итеүгә арнарға саҡырҙы&lt;ref&gt;{{Книга|автор=B. Nikitine|заглавие=La littérature des musulmanes en U.R.S.S|год=1934|язык=fr|издательство=Revue des études islamiques}}&lt;/ref&gt;.

Шул осорҙағы тажик художестволы әҙәбиәтенең алдынғы фигураһы Садретдин Айни романдары ла тажик социалистик реализмының формаһы һәм йөкмәткеһе үҫеше этаптарын теркәгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Рахматуллаев|заглавие=Проза Айни|год=1970|место=Душанбе|страницы=3—110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Сайфуллоев|заглавие=Романы устод Садриддин Айни (Дохунда)|год=1966|место=Душанбе}}&lt;/ref&gt;. Уның «Одина, йәки ярлы тажик мажаралары» ({{Lang-tg|Одина ё саргузашти як тоҷики камбағал}}) тигән тәүге романы тау тажиктары тураһында. Уның бер саргузашти яҡ тажиктар хаҡында яҙған.

Киләһе өс романы бөтә совет осоронда тажик художестволы әҙәбиәте стиле өҫтөнлөк иткән реализм үҫешендә артабанғы прогресты иҫбат итә. &quot;Дохунда&quot;ла ыңғай герой — үҙ общинаһының тормошон яҡшыртырға ынтылған аңлы революционер булып киткән ярлы крәҫтиән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Сайфуллоев|заглавие=Романы устод Садриддин Айни «Дохунда»|год=1966|место=Душанбе}}&lt;/ref&gt;.

=== Архитектураһы ===
{{Основная статья|Тажикистандың сәнғәте һәм архитектураһы|l1=Тажик архитектураһы}}{{См. также|Фарсы архитектураһы}}

=== Музыкаһы ===
{{Основная статья|Тажикистан музыкаһы}}

=== Исемдәре ===
{{Основная статья|Тажик исемдәре}}

=== Аш-һыуы ===
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_059-02.jpg|мини|слева|Ҡарт [[шешлек]] әҙерләй]].&lt;br&gt;&lt;small&gt;Тажикистан маркаһы (2002 йыл)&lt;/small&gt;]]
Тажик аш-һыуы оазистар һәм Үҙәк Азия тауҙары халыҡтарына хас төбәк һәм традицион аш-һыуҙан ғибәрәт.
''Тажик аш-һыуының күп кенә рецептары күп быуатлыҡ тарихҡа эйә һәм хатта Көнсығыш ғалимдарының, шул иҫәптән [[Әбүғәлисина]] хеҙмәттәрендә лә телгә алына.''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ethno-polis.ru/ethnokitchen/18|title=Курутоб и таджикская кухня|website=Этнополис|access-date=2022-10-19}}&lt;/ref&gt;''. Традицион тажик аш-һыуы күп осраҡта үзбәктәрҙең аш-һыуы менән оҡшаш һәм күсмә ҡырғыҙҙар менән ҡаҙаҡтарҙың аш-һыуынан айырыла. Бынан тыш, илдең төрлө төбәктәрендә йәшәүсе тажиктар рационы һәм төбәк аш-һыуы араһында айырма бар{{Sfn|Abdullaev|2018|p=116}}.

Ғәҙәттә, дастарханға күмәк кешеләр менән бүлешеп ашарлыҡ аҙыҡ һалалар. Тажиктар кибеттәрҙә һәм киоскыларҙа аҙыҡ-түлек (фаст-фуд) һатып алып ашауҙы, аяғөҫтө ризыҡ тәғәмләүҙе хушһынмай. Бер табаҡтан ашау берҙәмлекте нығыта һәм тыныслыҡ килтерә, йәм өҫтәй, тип ышана тажиктар{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}.

1990-сы йылдарҙағы граждандар һуғышы ваҡытында, 1992 йылдың 27 ноябрендә, Худжанда, унан һуң Хорогта йәһүд традицияһы васыяты йәки ҡытай ҡайтанан берләшеү киске ашына оҡшаған «оши оштӣ» («татыулыҡ табыны») тип аталған символик киске аш үткәрелгән{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}. Оппозиция һәм хөкүмәт быны тыныс процестың бер өлөшө итеп ҡараны. «Оши оштӣ» табынында ике яҡ араһында килешеү төҙөү билдәһе тип, былауҙы бергә ашаған. Тажикстан хөкүмәте 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында таулы Тажикстанда оппозиция төбәктәрен тынысландырыу өсөн «оши оштӣ» тәжрибәһен ҡулланған{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}.

=== Һуңғы ваҡиғалар ===

==== Мәҙәни яңырыуы ====
Советтар Союзының тарҡалыуы һәм Афғанстандағы Граждандар һуғышы бөтә төбәктә тажик милләтселеге тергеҙелеүенә, шул иҫәптән Тажикстанда фарсы-ғәрәп яҙмаһына кире ҡайтырға маташыуға килтерҙе{{Sfn|Perry|2009}}&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://tj.sputniknews.ru/amp/20190822/shkola-Tajikistan-izuchayut-arabskiy-alfavit-1029703588.html|title=Министр рассказал, зачем в школах Таджикистана изучают арабский алфавит|date=2019-08-22|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://asiaplustj.info/ru/news/life/person/20130128/tadzhikistan-perekhod-s-kirillitsy-na-arabskuyu-vyaz-neizbezhen|title=Таджикистан: Переход с кириллицы на арабскую вязь неизбежен|author=Киромова, Махпора|date=2013-01-28|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Тажикстан, атап әйткәндә, был хәрәкәттең координация үҙәге булған, һәм хөкүмәт унда ғәрәп баҫып алынғандан һуң, төбәктә тажиктар өҫтөнлөк иткән Сәмәниҙәр дәүләтенең, беренсе дәүләттең мираҫын тергеҙеү буйынса аңлы рәүештә тырышлыҡ һалған. Мәҫәлән, Тажикстан президенты Эмомали Рахмон үҙенең фамилияһынан «ов» рус ялғауын алып ташлата һәм башҡа кешеләргә тыуымды теркәгәндә тажик исемдәрен ҡулланырға күрһәтмә бирә&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://block.mts.ru/|title=Tajikistan restates its strategic partnership with Russia, while sending mixed signals|author=McDermott, Roger|website=The Jamestown Foundation|date=2007-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014232737/http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2372123|archive-date=2007-10-14|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://iz.ru/export/google/amp/1006638|title=Борьба c суффиксами: почему в Таджикистане запретили русские фамилии|author=Карамзин, Игорь|date=2022-05-03|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың октябрендә хөкүмәт иғланына ярашлы, Тажикстандың 4000-гә яҡын гражданы йыл башынан алып үҙ фамилияларынан «ов» һәм «ев» ялғауҙарын алып ташлаған&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.asiaplus.tj/en/news/198/58219.html|title=Some 4,000 Tajiks opt to use the traditional version of their names this year|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175342/http://www.asiaplus.tj/en/news/198/58219.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2022-10-25|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың сентябрендә Тажикстандың Исламды тергеҙеү партияһы милли телде «тажик теле» тип түгел, ә «тажик-фарсы» тип йөрөтөү тураһында закон проектын тәҡдим итә. Был тәҡдим Рәсәй киң мәғлүмәт сараларының тәнҡит тыуҙырҙы, сөнки закон проекты Тажикстандың этник-ара телдәре (лингва франка) иҫәбенән рус телен алып ташларға тырышты&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://www.rferl.org/a/Tajikistans_Islamic_Party_Wants_Language_Called_Tajiki_Farsi/1818766.html|title=Tajik Islamic Party Seeks Tajiki-Farsi Designation|date=2009-09-09|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. 1989 йылда уның рәсми исеменә йәйәләрҙә телдең тәүге исеме (фарси) өҫтәлһә лә, 1994 йылда Рахмон хөкүмәте телде «тажик теле» тип үҙгәртә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
2009 йылдың 6 октябрендә Тажикстанда, аралашыу теле булараҡ, рус теленең статусы юҡҡа сығарыла һәм, Тажикстандың этник әҙселек вәкилдәренән тыш, рәсми документтарҙа һәм мәғарифта тажик телен ҡулланыуҙы һәм уға ярашлы, Тажикстандың этник әҙселек вәкилдәре үҙҙәре һайлаған телдә белем алырға рөхсәт иткән закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://m.gazeta.ru/politics/2009/10/03_a_3269271.shtml|title=Русский таджикам больше не нужен|author=Азар, Илья|date=2009-10-03|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://russkiymir.ru/news/15235/|title=Власти Таджикистана выводят русский язык из сферы официального общения|date=2009-10-02|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;.

== Спорттың милли төрҙәре ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_054-02.jpg|мини|Тажикстан почта маркаһында бузкаши һүрәтпе (2002 йыл)|слева|220x220px]]

* [[Гуштингири]] — тажик милли көрәше
* [[Човган]] — команда ат-спорт уйыны, заманса ат полоһының башланғысы
* [[Бузкаши]] — кәзә тартыу (һыбайлыларҙың кәзә түшкәһе өсөн көрәше).

== Антропологияһы һәм генетикаһы ==
[[Файл:Tajikistani boys.jpg|thumb|300px|Тажик малайҙары]]

=== Антропологияһы ===
Антропологик яҡтан тажиктарҙың (айырыуса таулы) төп массаһы ҙур европеоид расаһының памир-фирғәнә расаһына ҡарай. Көньяҡ (Кабулистан) һәм көнбайыш (Иран менән сиктәш территорияларҙа) Афғанстан тажиктары антропологик яҡтан һинд-иран (иран-афған) расаһына яҡын.

==== Тигеҙлектә йәшәүсе тажиктар ====
Тигеҙлектәрҙә йәшәгән тажиктарҙа монголоид элементтарҙың ҡушылмаһы билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/105/590_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Средняя Азия|publisher=БСЭ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124131307/http://gatchina3000.ru/big/105/590_bolshaya-sovetskaya.htm|archivedate=2011-11-24|access-date=2011-09-18|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]], изXIX быуат аҙағыы — XX быуат башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге тажиктарҙың киләһе тасуирламаһын бирә&lt;ref name=&quot;ЭСБЭ2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Таджики|том=XXXII|страницы=474}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Тажиктарҙың тышҡы физиономик үҙенсәлектәрендә иран тибының төп һыҙаттары асыҡ һиҙелә: улар ғәҙәттә уртаса буйлы, киң, ныҡ һөйәкле; йөҙө төрөктәрҙекенән оҙонсараҡ, әммә киң маңлай, киң яңаҡтар, йыуан танау һәм ҙур ауыҙҙарына ҡарап, туран ҡанының ҡушылмаһы тураһында һығымта яһарға мөмкин. Тажиктарҙың маңлайы бейек, асыҡ күҙҙәре, ҡара керпектәре, ҡуйы ҡараһыу-һары сәсле, ҡуйы һаҡаллы.}}

==== Тау тажиктары ====
Элек, тигеҙлектә йәшәүселәр һәм таулылар — «''гар''» («''тау''») һүҙенән «гарча» (йәки гальча) — айырыуса көнкүреш шарттары һәм тел буйынса ҡырҡа айырыла. Таулы тажиктар өлкәһен Гарчистан тип атағандар{{sfn|Бартольд|1963|с=121}}.

[[В. В. Бартольд]] мәғлүмәте буйынса:

{{Цитата|Ҡайһы бер ерҙәрҙә, Бохара әмирлегендәге кеүек үк, һарттарҙы тажиктарҙан телдәре буйынса түгел, көнкүреш һыҙаттары буйынса айыралар ине, башлыса ҡала халҡын һарттар, ауыл халҡын тажик, тип атайҙар ине.}}

Монголға тиклемге осор әҙәбиәтендә гарча һүҙе ''гар'' («гора») һүҙенән килеп сыға (диалектик гарч формаһы телгә алына). Х быуатта Үрге Мургаба тигән айырым биләмәнән ғибәрәт өлкәне, йәғни таулылар йәшәгән урынды Гарчистан тип атағандар. Шулай уҡ һис юғында XII быуатта «Сәмәрҡәнд Гарчистаны» булғаны телгә алына. Күрәһең, үрге Зеравшан өлкәһен һәм гарча һәм Гарчистан терминдарының аныҡ билдәләмәләрен тарихи мәғлүмәттәрҙә табырға була{{sfn|Бартольд|1963|с=197—198}}.

Мосолман осоронда уҡ тигеҙлектәрҙә һәм тауҙарҙа йәшәүселәр араһында айырма булғандыр, моғайын. Ислам дине дәүерендә, өн составына ҡарағанда, бик боронғо терминдарҙы осратырға мөмкин: ''гар'' гора, ''гарча'', йәки хәҙерге әйтелештә ''гальча'', горец, ''Гарч'' йәки ''Гарчистан'' — Таулы өлкә. XI быуат башына үҙенә башҡа кенәзлекте тәшкил иткән үрге Мургабтағы (мерв) өлкәһен Гарчистан тип атағандар. Бынан тыш, XII быуатта Самани үрге Зеравшандағы таулы өлкәне, «Сәмәрҡәнд Гарчистаны» тураһында әйткәндер.

Амударья үрге ағымының таулы өлкәләрендә йәшәүселәргә шул уҡ терминды урта быуат әҙәбиәтендә ҡулланыу миҫалдары юҡ. Гарчтар, йәғни гальчалар, мосолман яҙыусыларының башҡаларға аңлайышһыҙ булған үҙенсәлекле, аңлайышһыҙ тел тураһындағы күҙаллауы берләшмәгән, күрәһең. Хәҙер заманда гальча һүҙе Урта Азияла айырым лингвистик төркөмдө билдәләү өсөн түгел, ә таулы тигән мәғәнәлә ҡулланыла{{sfn|Бартольд|1963|с=457—459}}.

Хәҙерге Тажикстан халҡы ла тажик һүҙен төрлөсә ҡулланған. Шугнан һәм Рушан кеүек ҡайһы бер таулы өлкәләрҙә йәшәүселәр үҙҙәрен тажиктар тип йөрөткән, уның ҡарауы, Дарваздағы тажикса һөйләшкән күршеләрен «фарсыса һөйләшеүселәр» (фарсигуй) тип атаған. Фарсы диалекттарының береһендә һөйләшкән Зеравшандың үрге ағымында йәшәүселәр үҙҙәрен тажик тип атаған, ә үҙенсәлекле диалектта һөйләшеүсе Ягноб йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәрҙе ''гальча'' тип атаған. Үрҙә телгә алынған халыҡ үҙенең ягноб телен тажик теленән айыра{{sfn|Бартольд|1963|с=470}}.

В. В. Бартольд мәғлүмәттәре буйынса, тажиктар таусыларға (гальча) һәм үҙәндәрҙә йәшәүселәргә бүленгән. Тәүгеләре фарсыларға туғандаш телдә һөйләшкән, ә икенселәре туған һөйләшен онотҡан. Ғәмәлдә, нәҡ тигеҙлек тажиктары фарсы теленә яҡын телдә һөйләшкән, ә таулыларҙың һөйләштәре фарсыларға аңлашылмаған{{sfn|Бартольд|1963|с=644}}.

Тажик ҡара сәсле, ҡара күҙле, ҡуңыр йөҙлөнән алып аҡ тәнлегә тиклем. Һары сәс һәм асыҡ күҙҙәр Бадахшан, Фан тауҙары тауҙары, Зеравшан үҙәнендә (Тажикстандың төньяғында Гиссар һәм Төркөстан һырттары араһында), шулай уҡ Ромит, Варзоб, Каратаг тарлауығында һәм Тавильдар үҙәненән һәм Гисссарҙа йәшәгән тажиктарҙа осрай&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гальча|[[Анучин, Дмитрий Николаевич|Анучин Д. Н.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nlrt.tj/rus/images/Publication/tadjiki/perviychast.pdf|title=Горцы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029191245/http://www.nlrt.tj/rus/images/Publication/tadjiki/perviychast.pdf|archivedate=2013-10-29|accessdate=2013-03-06|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата|Урта йәки оҙон буйлы, йөҙҙәре йөнтәҫ; ҡара, ҡуңыр, ҡайһы берҙә һарғылт сәсле, ғәҙәттә оҙонса матур йөҙ типлы, бейек маңлайлы, төҙ, ҡайһы берҙә бөркөт танаулы һәм матур ҡара йәки зәңгәр күҙле була.}}

=== Генетикаһы ===
Тажиктар төрлө гаплотөркөмдәргә ҡарай. Әммә тажиктар араһында өҫтөнлөк итеүсе гаплотөркөм — R1a Y-DNA. Тажик ир-егеттәренең 45%-ында R1a (M17), Ишкашим тажиктары араһында 68 % R1a, ә Худжанд тажиктар араһында 64 %-ҡа етә. Тажиктар араһында R1a гаплотөркөмдөң иң аҙ күрһәткесе — Ягнобта 16 % һәм Дүшәнбелә — 19 %. Иң киң таралған гаплотөркөмдәр:
* R1a (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 45 %
* J (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 18 %
* R2 (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 8 %&lt;ref&gt;{{статья |ссылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC56946/pdf/pq010244.pdf |pmc=56946 |pmid=11526236 |doi=10.1073/pnas.171305098 |том=98 |заглавие=The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |страницы=10244—10249 |язык=en |тип=journal |автор=Wells, RS; Yuldasheva, N; Ruzibakiev, R. et al. |месяц=8 |год=2001 |archivedate=2017-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118221619/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC56946/pdf/pq010244.pdf }}&lt;/ref&gt;.

== Тажиктар филателияла ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1933 CPA 428 stamp (Peoples of the Soviet Union. Tajiks).jpg|alt=|«СССР халыҡтары» серияһы (тажиктар), СССР почта маркалары, 1933 й.
Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2846 stamp (Regional Costumes. Tajik сostumes).jpg|alt=|Тажик халыҡ кейемдәре, СССР почта маркалары, 1963 й.
&lt;/gallery&gt;
* 1933 йылда СССР-ҙа «СССР халыҡтары» почта маркалары этнографик серияһы сығарыла. Улар араһында тажиктарға арналған марка ла була.
* 1960—1963 йылдарҙа СССР-ҙа «СССР халыҡтары костюмдары» почта маркалары этнографик серияһы сығарыла. Улар араһында тажиктарға арналған марка ла була.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=К}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
{{Навигация|Тема-Таджики
| Викисловарь = таджик
}}
;Урыҫ телендә
* {{ВТ-ЭСБЕ|Таджики|том=XXXII|страницы=474}}
* {{Книга|ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1SV_4335/|автор=Андреев, М. С|заглавие=По этнографии таджиков // Таджикистан|год=1925|место=Ташкент|издательство=Таш|страниц=151—177}}
* {{книга|ref=|ссылка=|автор=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Гафуров, Б. Г.]]|заглавие=История таджикского народа|ответственный=|год=1952|издание=|место=М|издательство=|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{публикация|книга|автор=[[Бартольд В. В.|Бартольд, В. В]]|заглавие=[[Бартольд В. В. ]] Сочинения|часть=Общие работы по истории Средней Азии|ответственный=Отв. ред. [[Б. Г. Гафуров]]|место=М.|издательство=[[Издательство восточной литературы]]|год=1963|книга=1|том=2|томов=9|страниц=1024|ref=Бартольд}}
* {{книга|автор=[[Богоутдинов, Алаутдин Махмудович|Богоутдинов, А. М.]]|заглавие=Очерки по истории таджикской философии|год=1961|место=Душанбе|издательство=[[Таджикгосиздат]]|страниц=332}}
* {{книга|ref=Гафуров|ссылка=http://kronk.spb.ru/library/gafurov-bg-1989.htm|автор=Гафуров, Б. Г.|заглавие=Таджики: Древнейшая, древняя и средневековая история. В 2-х книгах|ответственный=Отв. ред. [[Литвинский, Борис Анатольевич|Б. А. Литвинский]]|год=1989|издание=2-е изд|место=Душанбе|издательство=Ирфон|том=|страницы=|страниц=384+480|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Книга|автор=Кисляков, Н. А.|заглавие=К вопросу об этногенезе таджиков|год=1947|издательство=[[Советская этнография]]}}
* {{статья|автор=[[Мандельштам, Анатолий Максимилианович|Мандельштам, А. М.]]|заглавие=О некоторых вопросах сложения таджикской народности в среднеазиатском междуречье|год=1954|место=М.|издание=[[Советская археология]]|тип=сборник|том=20}}
* {{книга|автор=|часть=Таджики|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/83|заглавие=Этноатлас Красноярского края|оригинал=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|викитека=|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=Красноярск|издательство=Платина (PLATINA)|год=2008|том=|страницы=|столбцы=|страниц=224|серия=|isbn=978-5-98624-092-3|тираж=|ref=Этноатлас Красноярского края}} {{Wayback|url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|date=20141129041312}}
* {{Книга|ref=Рахимов|ссылка=https://lib.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-277-7/978-5-88431-277-7.pdf|автор=Рахимов, Р. Р|заглавие=Таджики: история, культура, общество|ответственный=Резван, М. Е|год=2014|место=СПб|издательство=[[МАЭ РАН]]|страниц=542|isbn=5-88431-277-6|isbn2=978-5-88431-277-7}}

;Инглиз телендә
* {{Энис/2|C.E. Bosworth and B.G. Fragner|Tād̲j̲īk|doi=COM_1142|том=10|стр=62—64|ref=Bosworth, Fragner}}
* {{Книга|ref=Johnson|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Tajikistan_in_the_New_Central_Asia.html?id=sZmwtAEACAAJ&amp;redir_esc=y|автор=Jonson, Lena|заглавие=Tajikistan in the New Central Asia: Geopolitics, Great Power Rivalry and Radical Islam (International Library of Central Asian Studies)|год=2006|язык=en|издательство=[[I. B. Tauris]]|страницы=|allpages=272|isbn=1845112938|isbn2=978-1845112936}}
* {{Iranica|заглавие=Tajik i. The Ethnonym: Origins and Application|ссылка=https://iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application|автор=J. R. Perry|год=2009|ref=Perry}}
* {{Книга|ref=Abdullaev|ссылка=https://rowman.com/ISBN/9781538102510/Historical-Dictionary-of-Tajikistan-Third-Edition|автор=Abdullaev, Kamoludin|заглавие=Historical Dictionary of Tajikistan (Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East)|год=2018|язык=en|издание=3rd ed|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]]|allpages=648|isbn=153810251X|isbn2=978-1538102510}}
* {{Книга|ref=Foltz|ссылка=https://www.perlego.com/book/1177867/a-history-of-the-tajiks-iranians-of-the-east-pdf|автор=[[Фольц, Ричард|Foltz, Richard]]|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|язык=en|место=L.|издательство=[[I.B. Tauris]]|allpages=256|isbn=1784539554|isbn2=‎978-1784539559}}
* {{Книга|ссылка=https://koreascience.kr/article/JAKO202019854292764.pdf|автор=Yup Lee, Joo|заглавие=The Sogdian Descendants in Mongol and post-Mongol Central Asia: The Tajiks and Sarts|год=2020|язык=en|издательство=Acta Via Serica|страницы=187—198|страниц=|volume=5}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://history.tj/ История таджикского народа].
* [http://www.narodru.ru/peoples1265.html Таджики на сайте «Народы России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405091850/http://www.narodru.ru/peoples1265.html |date=2023-04-05 }}.
* [http://tajikam.com Tajikam.com — A Worldwide Online Community for Tajiks].

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Библиоинформация}}
{{Иранские народы}}
{{Таджикистан в темах}}
{{Народы Таджикистана}}

[[Категория:Иран халыҡтары]]
[[Категория:Тажиктар| ]]
[[Категория:Афғанстан халыҡтары]]
[[Категория:Үзбәкстан халыҡтары]]
[[Категория:Тажикстан халыҡтары]]
[[Категория:Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Викиһүҙлеккә һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]</text>
      <sha1>cnwqwtqc4ovy3cn8y2g7r0v7bl56qqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307395</id>
      <parentid>1307394</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>44757</id>
      </contributor>
      <comment>URL-адрестарҙан AMP күҙәтеүен юйҙыҡ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|тулыраҡ мәғлүмәт]]) ([[User talk:Usernamekiran|хата тураһында хәбәр]]) v3.1.1s</comment>
      <origin>1307395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143374" sha1="9wifjz8ta7vhktr259ljuw6b981rs34" xml:space="preserve">{{Другие значения|2=Тажиктар}}
{{Халыҡ
| название = Тажиктар
| самоназвание = Тоҷик / Tojik &lt;small&gt;(ед. ч.)&lt;/small&gt;
* Тоҷикон / Tojikon &lt;small&gt;(мн. ч.)&lt;/small&gt; / تاجیکان
| численность = 18-22 млн млн{{Sfn|Foltz|2019|p=1}}
| расселение = {{Флагификация|Афганистан|1997}}: 8 400 000 (2023)&lt;ref name=&quot;atlas-afghanistan-153&quot;&gt;Country Factfiles.&amp;nbsp;— Afghanistan, page 153. // Atlas. Fourth Edition. Editors: Ben Hoare, Margaret Parrish. Publisher: Jonathan Metcalf. First published in Great Britain in 2001 by Dorling Kindersley Limited. London: [[Dorling Kindersley]], 2010, 432 pages. {{ISBN|9781405350396}} {{Oq|en|Population: 28,1 million&lt;br&gt;Religions: Sunni Muslim 84 %, Shi'a Muslim 15%, other 1 %&lt;br&gt;Ethnic Mix: Pashtun 38 %, Tajik '''25 %''', Hazara 19 %, Uzbek, Turkmen, other 18 %»}} &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{Британника онлайн|place/Afghanistan|Afghanistan|2020-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Josh&quot;&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/AF|title=Afghan, Tajik in Afghanistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408180319/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/AF|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;Afghanistan in 2004 – A survey of the Afghan people (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. 2004. Retrieved 2012-11-28.
{{Oq|en|The 2004 survey interviewed 804 Afghans, Which ethnic group do you belong to? Pashtun 46%, Tajik 39%, Uzbek 6%, Hazara 6%, Turkmen 1%, Baloch 0%, Nuristani 1%, Aimak 0%, Arab 1%, Pashaye 0%, Other 1%.}}&lt;/ref&gt; млн&lt;br&gt;
{{Флагификация|Таджикистан}}: 8.6 млн (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TI|title=Tajik in Tajikistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212201427/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TI|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201... В Душанбе родился девятимиллионный житель Таджикистана]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |title=Численность и национальный состав населения доля таджиков в населения Таджикистан, 2010 году - 84,3 %. |access-date=2019-02-03 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024004752/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Узбекистан}}: 1 700 000 (рәсми баһа, 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/|title=Опубликованы данные об этническом составе населения Узбекистана|website=Газета.uz|date=2021-08-20|access-date=2023-03-16}}&lt;/ref&gt;, 8 — 11 млн (рәсми булмаған баһа, 2017)&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02634939608400946|автор=[[Фольц, Ричард|Foltz, Richard]]|заглавие=The Tajiks of Uzbekistan|год=1996|язык=en|издательство=Central Asian Survey|страницы=213—216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Ethnicity_and_Democratisation_in_the_New.html?id=JFvq55U3wy8C&amp;redir_esc=y|автор=Karl Cordell|заглавие=Ethnicity and Democratisation in the New Europe|год=1998|язык=en|издательство=[[Routledge]]|страницы=201|allpages=240|isbn=0415173124|isbn2=978-0415173124}}: &lt;blockquote&gt;Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30 % of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7 % (Foltz 1996; 213; Carlisle 1995:88).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Tajikistan_in_the_New_Central_Asia.html?id=sZmwtAEACAAJ&amp;redir_esc=y|автор=Lena Jonson|заглавие=Tajikistan in the New Central Asia: Geopolitics, Great Power Rivalry and Radical Islam (International Library of Central Asian Studies)|год=2006|язык=en|издательство=[[I.B. Tauris]]|страницы=108|allpages=272|isbn=978-1845112936|isbn2=1845112938}}: &lt;blockquote&gt;According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;32 000 000 x 30% = 9 600 000&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}: 1 220 000 (2012)&lt;ref name=&quot;Pakistan&quot;&gt;There are 1 000 000 Tajiks  Persian-speaking   native to Pakistan and 220 000 Tajik war-refugees from Afghanistan remain in Pakistan. [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Pakistan Ethnologue.com's entry for «Languages of Pakistan'»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040901094949/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Pakistan |date=2004-09-01 }}. [http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&amp;page=SUBSITES&amp;id=434fdc702 Census of Afghans in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321181818/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&amp;page=SUBSITES&amp;id=434fdc702 |date=2006-03-21 }}.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Иран}}: 395 000 (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IR|title=Tajik (Afghan) in Iran|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928005540/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IR|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{флагификация|Россия}}: 350 236 (2021 йылғы йәниҫәп)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;,РФ территорияһында мигранттар — 971 000 (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/society/09/04/2015/5523d9919a7947ec74afd619 |title=Численность иностранцев на территории РФ |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427163501/http://www.rbc.ru/society/09/04/2015/5523d9919a7947ec74afd619 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Германия}}: 100 000&lt;ref name=TZ&gt;[http://www2.gtz.de/migration-and-development/konferenz-2/english/afghans.htm GTZ: Migration and development – Afghans in Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927172739/http://www2.gtz.de/migration-and-development/konferenz-2/english/afghans.htm |date=2007-09-27 }}: estimate for Tajiks based on total of 100 000 Afghans in Germany.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
{{Флагификация|США}}: 72 меңдән артыҡ (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/US|title=Tajik in United States|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927205213/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/US|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Киргизия}}: 60 148 (2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Кыргызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Китай}}: 51 069 (2010)&lt;ref&gt;(2010)[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nation… Chinese Nationalities and Their Populations (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Великобритания}}: 40 меңдән артыҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/UK|title=Tajik in United Kingdom|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927210730/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/UK|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Казахстан}}: 31 000 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/KZ|title=Tajik in Kazakhstan|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200456/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/KZ|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Швеция}}: 26 мең тирәһе&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/SW|title=Tajik in Sweden|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928005459/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/SW|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Туркмения}}: 5300&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX|title=Tajik in Turkmenistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731073235/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Бельгия}}: 5000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/BE|title=Tajik in Belgium|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927205215/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/BE|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Италия}}: 4800&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IT|title=Tajik, Afghan in Italy|access-date=2020-04-29|archive-date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215075230/http://joshuaproject.net/people_groups/14372/IT|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{флагификация|Украина}}: 4255 (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=75&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-07-05|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091305/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=75&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Финляндия}}: 3500&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/FI|title=Tajik, Afghan in Finland|access-date=2020-04-29|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420062246/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/FI|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Нидерланды}}: 3100&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/NL|title=Tajik, Afghan in Netherlands|access-date=2020-04-29|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420122909/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/NL|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Канада}}: 2400-тән артыҡ&lt;ref name=&quot;statcan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=1118296&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0 |title=2011 National Household Survey: Data tables |author=[[Statistics Canada]] |accessdate=2014-02-11 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224190955/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=1118296&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0%20 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Латвия}}: 519 (2023 йылғы баһа)&lt;ref&gt;https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download&lt;/ref&gt;
| вымер = 
| архкультура = 
| язык = [[фарсы теле]]&lt;small&gt; ([[тажик теле]], [[дари]])
| письменность = [[кириллица]], [[фарсы яҙмаһы|ғәрәп яҙмаһы]]
| религия = [[ислам]] [[сөнниҙәр]] (башлыса);
* [[ислам]] [[шиғыйҙар]] (аҙсылыҡта)
| раса = [[европеоид расаһы]]
| родственные = [[таттар]], [[фарсылар]], [[пуштундар]], [[курдтар]], [[талыштар]], [[нуристанлылар]], [[калаштар]], [[осетиндар]]
| входит = [[иран халыҡтары]]
| включает = [[фарсивандар]], [[ягноблылар]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3 |статья=Ягнобцы |автор= |том= |страницы= |ref= }}&lt;/ref&gt;, [[памир халыҡтары]]&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot;/&gt;, [[сығатай тажиктары]], [[хардурҙар]]
| происхождение = [[сөғдлеләр]], [[бактрийлылар]], [[хорезмийлылар]], [[тохарҙар]], [[скифтар]], [[юэчжи]]&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot;&gt;{{БСЭ3 |статья=«Таджики» |автор= |том=25 |страницы=169 |ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Britannica&gt;{{cite web |author= |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |title=Tajikistan: History |lang=en |publisher=[[Encyclopedia Britannica]] |date= |accessdate=2019-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101212045237/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |archivedate=2010-12-12 |deadlink=no }}{{oq|en|The Tajiks are the direct descendants of the Iranian peoples whose continuous presence in Central Asia and northern Afghanistan is attested from the middle of the 1st millennium {{smallcaps|bc}}. The ancestors of the Tajiks constituted the core of the ancient population of Khwārezm (Khorezm) and Bactria, which formed part of Transoxania (Sogdiana). Over the course of time, the eastern Iranian dialect that was used by the ancient Tajiks eventually gave way to Persian, a western dialect spoken in Iran and Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot;&gt;{{cite web |author= |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html |title=Country Studies: Tajikistan&amp;nbsp;– Historical &amp; Ethnic Background |lang=en |website= |publisher=[[Library of Congress]] |date=1996 |accessdate=2020-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313034843/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html |archivedate=2018-03-13 |deadlink=no }}{{oq|en|Contemporary Tajiks are the descendants of ancient Eastern Iranian inhabitants of Central Asia, in particular the Soghdians and the Bactrians.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge Encyclopedia&quot;&gt;''Cambridge Encyclopedia'' Vol. 8, pg. 2246, Bactria — Geography, History, Tokharistan, Archaeological sites, with this quote: {{oq|en|The Bactrians are one of the ancestral lines of the modern-day Pashtuns, Tajiks, of Central Asia.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{БРЭ |статья=Таджики |id=4178511 |автор=Т. Каландаров |год= |ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МассагетыБРЭ&quot;&gt;Массагеты // [[БРЭ]]. Т. 19. М., 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;Андроновская культура // [[БРЭ]]. Т. 1. М., 2005.&lt;/ref&gt;
}}

'''Тажиктар''' ({{Lang-tg|тоҷикон}}, {{Lang2|prs|fa|تاجیکان}} {{Ipa|[tɔː'ʤɪkɔn]}}) — хәҙерге [[Афғанстан]]да, [[Тажикстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, [[Пакистан]]да һәм хәҙерге [[Иран]] дәүләтенең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығышындағы төбәктәрендә [[Фарсы теле|фарсы]]-тажик континуумына ҡараған төрлө диалекттарҙа һөйләшкән иран халҡы.

Тажиктарҙың ғәҙәттәге йәшәү урыны Амударъяның (Пяндж) үрге ағымын, Түбәнге Мургаб һәм Кабул аҫҡы ағымын, Зеравшан үҙәне бассейндарын, Фирғәнә үҙәнен, Һырдаръя йылғаһы бассейндарын, шулай уҡ Гилменд һәм Аргандаб бассейндарын үҙ эсенә ала. Афғанстанда тажиктарға ғәҙәттә Герируд бассейндарында һәм Хәмун күлендә йәшәгән фарсы телле халыҡ та ҡарай. Афғанстанда тажиктарға шулай уҡ Герируд бассейны һәм Хамун күле фарсы телле халҡын ҡараталар. Афғанстанға халыҡтың был төркөмө атамаһының башҡа варианттары ла хас: фарсывандар (фарсы телле), [[диһҡан]]дар (ултыраҡ игенселәр, йәғни күсмә тормош алып бармағандар).

Тажикстанда (һәм башҡа Урта Азия илдәрендә) һәм Афғанстанда (Пакистан менән бергә) тажиктарҙың әҙәби теленең ике төрө ҡабул ителгән: '''тажик теле''' һәм '''дари'''. Төрлө баһалар буйынса тажиктарҙың дөйөм иҫәбе 26-40 миллион кеше тәшкил итә. Үҙәк разведка идаралығы (ЦРУ) Факттар китабы мәғлүмәттәренә һәм БМО баһаларына ярашлы, Урта Азияла этнос иҫәбе буйынса икенсе урында тора. Афғанстанда Тажикстанға ҡарағанда тажиктар күберәк йәшәй. Афғанстанда — 19 миллиондан&lt;ref name=&quot;atlas-afghanistan-153&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brit&quot; /&gt; 22 миллионға тиаклем&lt;ref name=&quot;Josh&quot; /&gt;, Тажикстанда — 9,5 миллиондан ашыу&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201… В Душанбе родился десятимиллионный житель Таджикистана]{{Недоступная ссылка|date=августе 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Үзбәкстанда иһә рәсми статистика буйынса 1,8 миллион самаһы тажик йәшәй, ләкин рәсми булмаған статистиканы иҫәпкә алғанда, илдә ошо этник төркөмдөң һаны 11,5 миллионға етә. Шулай итеп, унда йәшәүсе тажиктар һаны буйынса Тажикстан үҙе, улар Афғанстандан һәм Үзбәкстандан ғына ҡалыша, донъяла өсөнсө урында тора.

== Килеп сығышы ==
{{Ҡара|Һинд-европалылар}}
{{Ҡара|Иран ҡәбиләләре}}
{{Фоторяд|Scythian soldier, Kalchayan.jpg|Kalchayan Prince portrait.jpg|текст=1. Еңелгән Юэчжи дошманы булараҡ сак яугиренең башы (Халчаян, Төньяҡ Бактрия, I быуат)&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|автор=Abdullaev, Kazim|заглавие=Nomad Migration in Central Asia (in After Alexander: Central Asia before Islam)|год=2007|язык=en|издание={{Iw|Proceedings of the British Academy}}|тип=journal|том=133|страницы=87—98|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502084308/https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|archivedate=2020-05-02}}&lt;/ref&gt;)
2. Юэчжи принцы башы (Халчаян, Төньяҡ Бактрия)}}
{{Кратное изображение
 | зона         = right
 | направление  = horizontal
 | изобр1       = The_Sogdian_An_Jia_(contoured).jpg
 | ширина1      = 180
 | подпись1     = Б. э. 579 йылында Ҡытайҙа Ан Цзя кәшәнәһендә һүрәтләнгән сөғд сауҙагәре һәм чиновнигы.
 | изобр2       = Tang Sancai Porcelain with Musicians on a Camel (no background).jpg
 | ширина2      = 140
 | подпись2     = Ике үркәсле дөйәгә һыбай атланған сөғд сауҙагәрҙәрен һынландырған Тан империяһының сань-цай һынташы (статуэтка) б. э. 723 йылы, Сиань.
}}
Тажиктар — Урта Азияның иң боронғо төп халыҡтарының береһе.&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         =
 |часть         = Таджики
 |заглавие      = Этнический атлас Узбекистана
 |оригинал      =
 |ссылка        =
 |издание       =
 |ответственный = {{nobr|А. Ильхамов}}
 |место         = Ташкент
 |издательство  = Издательство «ИООФС — Узбекистан»
 |год           = 2002
 |том           =
 |страницы      = 197
 |страниц       = 451
 |isbn          = 5-862800-10-7
}}&lt;/ref&gt;. Тажик халҡы барлыҡҡа килеүгә б. э. т. 2-се мең йыллығында барған оҙайлы этногенетик процестар тәьҫир итә&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Тарихи тикшеренеүҙәргә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың аҙағында — 1-се мең йыллыҡтың башында Үҙәк Азия киңлектәрендә таралған сөғдлеләр, бактрийҙар, хорезмлылар, тохарҙар, паркяндар (боронғо фирғәнәлеләр), массагеттар, скифтар һәм сактар тажиктарҙың ата-бабалары булып тора&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge Encyclopedia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Тажиктарҙың ата-бабалары: Амударъя үрге ағымы бассейнындағы баҡтрийҙар, Зеравшан һәм Ҡашҡадаръя бассейндарындағы сөғдлеләр, Бөйөк Хөрәсәндәге парфяндар, Мерв оазисындағы маргиандар, Амударъяның түбәнге ағымындағы хорезмийҙар, Фирғәнә үҙәнендәге паркандар һәм Памир-Тянь-Шань тауҙарында йәшәгән сак-массагеттар һәм Арал-Каспий далалары ҡәбиләләре.

IX—X быуаттарҙа [[Сәмәниҙәр дәүләте]] барлыҡҡа килгәс, тажиктарҙың этник ядроһы барлыҡҡа килеү процесы ла тамамлана, һәм был [[сәмәниҙәр]] дәүерендә төбәктең хакимлыҡ итеүсе теленә әүерелгән дөйөм фарсы теленең таралыуына тығыҙ бәйле була&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Фарсы (тажик) диалектында күп быуатлыҡ бай әҙәбиәт барлыҡҡа килә, уларҙың күп әҫәрҙәре донъя әҙәбиәте шедеврҙары тип танылған, фән һәм мәҙәниәт үҫешә. X быуат аҙағында [[Сәмәниҙәр дәүләте]] ҡолатылғандан һәм төрки династиялар күтәрелгәндән һуң, Урта Азиялағы сәйәси власть төрки телле халыҡтарға күсә.

Төрки, ә һуңыраҡ монгол ҡәбиләләре хәҙерге тажиктарҙың ата-бабалары йәшәгән игенселек өлкәләренә яңынан-яңы тулҡындар менән үтеп инә, урта быуатта йәшәгән тажиктарҙың, айырыуса тигеҙлек райондарында, һирәгерәк таулы өлкәләрҙә һәм ҙур ҡалаларҙа күп быуатлыҡ ассимиляция һәм төркиләшеү процесы башлана&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Әммә тажик теле һаҡланып ҡына ҡалманы, артабанғы төрки дәүләттәрҙең өҫтөнлөккә эйә, рәсми тел булып ҡалды&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;.

Британия энциклопедияһында тажиктарҙың этногенезы тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр килтерелә&lt;ref&gt;{{Britannica-link|статья=Tajikistan|ссылка=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Cultural-life#ref214553}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Тажиктар Иран халыҡтарының туранан-тура тоҡомдары булып тора, уларҙың Үҙәк Азияла һәм төньяҡ Афғанстанда даими йәшәүе б. э. т. I мең йыллыҡ урталарынан алып раҫланған. Тажиктарҙың ата-бабалары Трансоксания ([[Сөғд батшалығы]]) составына ингән боронғо Хорезм һәм Бактрий халҡының ядроһын тәшкил иткән. Ваҡыт үтеү менән, боронғо тажиктар ҡулланған көнсығыш-иран диалекты һөҙөмтәлә Иран һәм Афғанстандағы фарсы, көнбайыш, диалектына урын биргән. }}

== Терминдың килеп сығыуы ==
[[Файл:Miss_England_06_Hammasa_Kohistani.jpg|thumb|left|Тажикстандан килгән Британия фотомоделе Хаммас Кохистани «Мисс Англия» диадемаһы менән ([[Лондон]], [[Бөйөк Британия]], [[2006 йыл]])|345x345px]]
«Тажик» этнонимының барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә теория бар. Фараздарҙың береһенә ярашлы, تاجيک tāǰīk этнонимы урта фарсыса: tāzīg — «ғәрәп» (''элекке'' tāčīk Иранға яҡын боронғо ғәрәп ҡәбиләһе Ṭayyiʾ исеменән){{sfn|Bosworth, Fragner|2000}}, хәҙерге фарсы телендәге {{lang-fa|تازی}} [tɒːzi] йәки сөғд телендәге (*tāžīk), Иран донъяһының көнсығышында йыһат байрағы аҫтында VIII быуатта баҫып ингән хәлифә армияһы тип аталған{{Sfn|Perry|2009}}.

Урта Азияны мосолмандар яулауында хәлифә армияһы составында Фарс, Загрос һәм Хөрәсән фарсы телле мосолман диненә яңы күсерелгән халыҡ күпләп ҡатнашҡан&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд, В. В.]]|заглавие=«Таджики. Исторический очерк»|год=1963|место=М|том=2|страницы=451—68}}&lt;/ref&gt;. Бында таралған сөғд, бактрий һәм хорезм телдәре фарсы миссионерҙары теле генә булып ҡалмай, шулай уҡ ислам вәғәзе теле булып та сығыш яһай һәм, хәҙерге тажиктарҙың фарсы телле мосолмандар берләшмәһенә башланғыс һалып, урындағы иран телдәрен ҡыҫырыҡлай башлай{{Sfn|Perry|2009}}.

Мосолмандар донъяһы менән бәйләнештә булған төрки теле был дөйөмлөктөң иран атамаһын («täžik», йәғни мосолмандар&quot;) үҙләштереп, уны ислам динен ҡабул иткән иран телле урындағы ер эшкәртеүсе халыҡты билдәләү өсөн ҡулланғандар{{Sfn|Perry|2009}}. Мәхмүт Ҡашғариҙың һүҙлегендә (XI быуат) ''тежик'' һүҙе «фарсы» (الفارسي al-fārisī) тип төҫмөрләнә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Махмуд Кашгари]]|заглавие=Диван Лугат ат-турк|ответственный=Перевод, предисловие и комментарии [[Ауэзов, Мухтар Омарханович|М. А. Ауэзова]]|год=2005|место=А.|издательство=Дайк Пресс|страницы=324|страниц=1288|allpages=}}&lt;/ref&gt;. В таком значении оно вошло в [[тибетский язык|тибетский]] и [[китайский язык]] ({{Китайский|大食|大食|dàshí}}&lt;ref&gt;[http://www.china.com.cn/culture/aboutchina/tjk09/2009-09/02/content_18447570.htm 塔吉克族的族称族源] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313090003/http://www.china.com.cn/culture/aboutchina/tjk09/2009-09/02/content_18447570.htm |date=2013-03-13 }} (Происхождение названия «таджики» и народности таджиков)&lt;/ref&gt;). Урта Азияны баҫып алған төрки [[ҡараханиҙар]] (840—1212) «тежик» һүҙен күсмә йолалар йөрөтөүсе төркиҙәргә ҡаршы ҡуйылған ултыраҡ иран халҡын билдәләү өсөн киң ҡулланған. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: шуға оҡшаш ҡулланыу иран донъяһының икенсе осонда барлыҡҡа килгән, «tačik» һүҙе менән әрмән телендә бөтә мосолмандарҙы билдәләй башлаған{{Sfn|Perry|2009}}&lt;ref&gt;{{книга |автор=Goshgarian R.|часть= Blending In and Separating Out: Sixteenth-Century Anatolian Armenian Food and Feasts|ссылка часть= https://www.academia.edu/4037179/_Blending_In_and_Separating_Out_in_Starting_with_Food_Amy_Singer_ed_|заглавие=Starting with Food: Culinary Approaches to Ottoman History |nodot= |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный=Edited by {{нп5|Сингер, Эми|Amy Singer|en|Amy Singer}}|издание= |место= |издательство=Markus Wiener Publishers |год=2011 |volume= |pages=64|columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Goshgarian |archiveurl= |archivedate= }}&lt;/ref&gt;.

Тажик академигы А. Турсон әйтеүенсә, үҙ исеме «тажик» менән төрки телле халыҡтар атаған, тигән фекер ул замандың тарихи ысынбарлығына тап килмәй{{Sfn|Рахимов|2014|страницы=22}}. Шуның менән бергә «тажик» һүҙе, алдынғы лингвист-иранистар фекеренсә, парфян-сөғд сығышлы булғанлыҡтан, моғайын, тәүге төрки яҙыусыларының тажиктар араһында, шул иҫәптән борондан Баласағун һәм Ҡашғарҙа йәшәгән тажиктар араһында киң таралған этнонимды ҡулланыуы ла ихтимал{{Sfn|Рахимов|2014|страницы=22}}.

''«Тажик»'' этнонимының Урта быуаттарҙа фарсы телле халыҡтарға ҡушымтаһы көнбайышта, хәҙерге Иран биләмәһендә лә билдәле булған, ләкин, тәү сиратта илдең төньяғындағы уғыҙ халыҡтарында таралған ҡайһы бер өлкәләрҙә ''«тат»'' тигән синонимик төрки термины менән көнәркәшлекте күтәрә алмайынса, Яңы дәүергә был термин онотолған. Шуға ҡарамаҫтан, әле һаман Фарстағы ултыраҡ халыҡты ҡашҡайҙар ғына түгел, лурҙар ҙа «тажиктар» тип йөрөтә{{Sfn|Perry|2009}}.

Тимуридтар дәүеренә тиклем фарсы телендә tāžīk [taːʒiːk] варианты киң ҡулланылған. Тāǰīk тип үҙгәреүе, күрәһең, хәҙерге үзбәк теленең тәүтеле — сығатай теленең йоғонтоһонан (фарсы ž-һы даими рәүештә ǰ-ға тап килә){{Sfn|Perry|2009}}.

Сәфәүиҙәр дәүләте осоронда ҡыҙылбаштар араһында төрки булмаған иран ҡәбиләләре тажиктар тип аталған һәм үҙ эсенә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|Minorsky, Vladimir]]., {{Iw|John F. Richards|3=en|4=John F. Richards}}|заглавие=Tadhkirat al-muluk|год=1980|язык=|издание=2nd ed|место=L.|издательство=[[Edinburgh University Press]]|страницы=16—18|страниц=188|allpages=360|isbn=978-0906094129|isbn2=0906094127}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Сейвори, Роджер|Savory, Roger M]]|заглавие=The consolidation of Safawid power in Persia|год=1965|язык=en|издательство=Der Islam|страницы=71—94}}&lt;/ref&gt;:
* талыштарҙы
* лурҙарҙы
* сиах-кух (ҡаража-дағ)
* ҡайһы бер курд ҡәбиләләре
* Ҡайһы бер фарсы ғаиләләре һәм кландары
Ислам энциклопедияһына ярашлы, фарсы әҙәбиәтендә «тажик» һүҙен фарсы шағиры Джалаладдин Румиҙың әҫәрҙәрендә, фарсы әҙәбиәтенә һылтанма булараҡ, табырға мөмкин{{Sfn|Bosworth, Fragner|2000|quote=... In Islamic usage, [Tādjīk] eventually came to designate the Persians, as opposed to Turks [...] the oldest citation for it which Schraeder could find was in verses of Djalāl al-Dīn Rūmī ...}}.

XV быуат төрки шағиры Алишер Науаи ҙа тажиктарҙы фарсыларға һылтанма сифатында файҙаланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Алишер Навои|Ali Shir Nava'i]]|заглавие=Muhakamat al-lughatain|год=1499}}&lt;/ref&gt;.

=== Терминды ҡулланыу тарихы ===
Тарихи йәһәттән ҡарағанда, боронғо тажиктар күбеһенсә Фарсы ғәрәп игенселәре булған&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC419996/|автор=Zerjal, Tatiana; Wells, R. Spencer; Yuldasheva, Nadira; Ruzibakiev, Ruslan; Tyler-Smith, Chris|заглавие=A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia|год=2002|язык=en|издательство=The American Journal of Human Genetics|страницы=466—482}}&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығы терәк булып ҡалғанда, Фарсы иленең исламлашыуы шулай уҡ монголдарҙың емерелеүенә тиклем дауам иткән тарихи Хөрәсәндең һәм Мәүәрәннәһерҙең тиҙ арала ҡалалашыуына килтерә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=uQ7k2vQlYxEC&amp;pg=PA50|автор={{Iw|Wink, André|3=en|4=André Wink}}|заглавие=Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th–13th centuries|год=2002|язык=en|isbn=0391041746}}&lt;/ref&gt;. Тажик халҡының һаҡланып ҡалған боронғо ҡала үҙәктәре Сәмәрҡәнд, Бохара, Худжанд һәм Термезды үҙ эсенә ала. Исламды таратыу, фарсылаштырыу, яңы фарсы теле (darī) һәм тошо телдә шиғри әҙәбиәт үҫтереү менән шөғөлләнә IX—X быуаттарҙа Бохаранан Урта Азия менән идара иткән [[Сәмәниҙәр]] — хәҙерге Тажикстанда беренсе «үҙәкләштерелгән тажик дәүләте» тип ҡаралған династия киң ярҙам күрһәтә.

Яңы фарсы теле (фарси) Ҙур Иран донъяһы көнсығышының бөтә киңлегендә таралған һәм айырым тау өлкәләрендә йәшәүсе ягноб һәм памир халыҡтарында (алыҫ иртә пуштун ҡәбиләләренән тыш) һаҡланып ҡалған көнсығыш-иран телдәрен тиҙ ҡыҫырыҡлап сығара{{Sfn|Perry|2009}}. ''Тажик'' термины өсөн баштан уҡ кире коннотация («төрки түгел») әһәмиәтлерәк булғанлыҡтан, был этноним Памирҙың көнсығыш иранлы ултыраҡ халҡына киң ҡулланылған, бының мираҫы хәҙерге дәүерҙә лә күҙәтелә. Аныҡлау өсөн, ҡытайҙарҙа «тажиктар» тигән һүҙ аҫтында һаман Шеңжан автономлы районының сарыкүлселәрен аңлайҙар{{Sfn|Perry|2009}}.

Аҡрынлап, төрки телле династиялар (Ҡараханиҙар, Ғәзнәүиҙәр, Сәлжүктәр, Сәфәүиҙәр) идара иткәндә, тажик этнонимы ирандарҙың үҙ атамаһы булараҡ әйләнешкә инә. Был турала фарсы һарайынан килгән мөрәжәғәттәр раҫлай: «''mā tāzikān — мы таджики'''''»{{Sfn|Perry|2009|quote=Iranians soon accepted Tajik as an ethnonym, as is shown by a Persian court official’s referring to mā tāzikān ‘we Tajiks’}}'''. Этноним иң элек төрки донъяһы менән бәйләнештәр айырыуса көслө булған Көнсығышта таралған, унда ултыраҡ халыҡты төркиләштереү һәм фарсы телле тажиктарға ҡаршы ҡуйылған үзбәктәр (төрки телле сарттар) этногенезының нигеҙе булып торған яңы төрки телле дөйөмлөк барлыҡҡа килеү процестары киң таралған{{Sfn|Perry|2009}}. Классик фарсы әҙәбиәтендә ''тажик'' термины йышыраҡ тап төрки теленә ҡапма-ҡаршы ҡуйыу тип телгә алына.

Мәҫәлән, күренекле фарсы шағиры [[Сәғҙи Ширази]] (1181—1291) шиғырында:
{{Цитата|Шаһҡа әйтергә кәрәк:
|«Һинең төрөгөң тажик ҡанын ҡойҙо»}}

Шағир [[Жәми]] (1414—1492) үҙенең шиғырҙарында Алишер Науаи менән дуҫлығы тураһында яҙған&lt;ref&gt;''Абдуллаев К. Н.'' От Синьцзяна до Хорасана. Душанбе. 2009, стр. 70&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Ул төрки, мин тажик булһам да|Беҙ бер-беребеҙгә яҡын булдыҡ}}

=== Терминдың хәҙерге заманда ҡулланылыуы ===
Киң ҡулланылған ''тажик'' термины милләт атамаһы булараҡ совет «милли ҡоролошон» тормошҡа ашырғанда һәм милли ыҙанлау үткәргәндә рәсми нығытыла.

1924 йылда баш ҡалаһы Үзбәк ССР-ы составындағы Дүшәнбе ҡалаһында булған Тажик АССР-ы ойошторола. Унда памир халыҡтары айырып күрһәтелмәгән тажиктар титуллы милләт тип иғлан ителә. 1929 йылда Тажикстан айырым совет республикаһы — хәҙерге бойондороҡһоҙ Тажикстандың туранан-тура элгәреһе булараҡ бүленгән.

Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында фарсы (тажик) телен белмәгән памир һарыкүл халҡын тажик тип йөрөтәләр.
 
Тажик милли интеллигенцияһы вәкилдәре, ғәҙәттәгесә, ''тажик'' этнонимының ғәрәп версияһын кире ҡаға һәм XIX быуаттан تاج [tɔːd͡ʒ] «таж» ({{lang-pal|tāg}} һүҙенән ғәрәпләшкән) таралған халыҡ этимологияһына нигеҙләнә&lt;ref&gt;''Айнӣ С.'' Маънои калимаҳои тоҷик. {{Душ.}}, 1942.&lt;/ref&gt;. [[XIX]] быуат аҙағында — [[XX быуат]] башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге тажиктарҙы Бохара, Афғанстан, Балх, Систан (Сегестан), Хиуа ханлығы халыҡтарының ядроһын тәшкил иткән арий сығышлы тип атаған. «Тажик» этнонимы тураһында ЭСБЭ былай тип яҙҙы&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Таджики}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Тажик һүҙе «тажлы» тигәнде аңлата; был боронғо заманда улар шул ерҙәрҙә хакимлыҡ иткәнен күрһәтә. Арал-Каспий иңкеүлегендә тажиктар үҙҙәрен «парсиван», йәғни фарсы кешеһе тип атай; улар ысынлап та Урта Азияның беренсел фарсы халҡы ҡалдығы булып тора.}}

Батша тажы хатта бойондороҡһоҙ Тажикстан флагында ла һүрәтләнгән. Әммә, семантика, тажик морфологияһы һәм тарихи ҡулланыу йәһәтенән, тажиктарҙы «тажлы» тип аңлатыу шикле{{Sfn|Perry|2009}}.

== Тарих ==
&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;130&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Sogdiana-300BCE.png|Сөғд батшалығы
Файл:Samanid dynasty.gif|[[Сәмәниҙәр дәүләте]] тәүге тажик дәүләте тип һанала{{Sfn|Johnson|2006|p=18}}
Файл:Ghurid Empire according to Schwartzberg Atlas, p.147.png|Ғийәс әд-Дин Мөхәммәт һәм Мөизз әд-Дин Мөхәммәттең ҡеүәте иң юғары нөктәһенә еткән [[Ғуриҙар]] солтанлығы
Файл:Kartid-Kurtdynasty1244-1389.png|Курттар династияһы иң юғары үҫеш осоронда
&lt;/gallery&gt;

=== Хәҙерге тарихы ===
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Бохара әмирлегендә [[йәдитселек]] идеяларының ҡырҡа үҫеше башлана&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/peredovaya-kultura-dzhadidov-v-sredney-azii-v-nachale-hh-v|автор=Брежнева С.Н.|заглавие=Передовая культура джадидов в Средней Азии в начале ХХ в}}&lt;/ref&gt;. Күп йәдиттәр әмирҙәр власынан ҡәнәғәт булмаған һәм парламентаризм яҡлы сығыш яһаған&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://idmedina.ru/books/islamic/?442|автор=С. Агзамходжаев|заглавие=Политизация джадидского движения и выработка им программных проектов будущего устройства Туркестана: 1905–1917 гг.|год=2008|язык=ru|издание=Медина|месяц=5|число=15}}&lt;/ref&gt;, Рәсәй империяһына сәфәрҙән һуң илдәге реформа өсөн сығыш яһаған Әхмәд Дониш идара итеүсе идара итеүсе юғары ҡатламы үҙ ризаһыҙлығын белдерә башлаған. 1917 йылда Бохара революцияһы һәм Бохара әмирлегенең тажик йәмғиәте ике лагерға бүленә, тәүгеләре Ибраһимбәк, Энвер-паша яҡлы була, уларҙың манғыт юғары ҡатламы һәм әмир Сәйет Әлим хан хуплай, улар баҫмасылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша һәм большевиктарҙың власына (Фузайл Мәҡсүм, Мулло Абдулло Каххар, Хәбибулла Калакани һ. б.) ҡаршы сығыш яһай, икенселәре Йәш бохарсылар (Младобухарцы) БКП һәм Бохара компартияһы (БКП) яҡлы була, әмир власына ҡаршы (Мансуров Мирзо Мөхитдин, Мөхитдинов Мирзо Исам, Мөхөтдинов Әбделҡадир, Садретдин Айни, Шириншо Шотемур һ. б.) сығыш яһай.

[[Файл:MapOfBukharaBeyliks1917.png|мини|[[Бохара әмирлеге]]нең административ-территориаль бүленеше]]

1920 йылдың 2 сентябрендә Бохара әмирлеген юҡ иткәндән һуң, Бохара халыҡ совет республикаһы барлыҡҡа килә. Уның башында башлыса тажиктарҙан һәм үзбәктәрҙән торған Йәш бохаралылар тора. Мәҫәлән, Йәш бохаралылар хәрәкәте лидеры һәм Бохара Халыҡ Совет Республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, сығышы буйынса тажик, Бохараның иң бай кешеләренең береһе булған һәм власть структураларында илсе вазифаһын биләгән, Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаларының береһе булған. Уның улдары Мирзо Исам һәм Мирзо Әбделҡадир Бохара Халыҡ Совет Республикаһында юғары вазифалар биләгән.

Афғанстандағы граждандар һуғышында (1928—1929) илдә власты Хәбибулла Калаканиҙы баҫып ала һәм 1929 йылдың 14 декабрендә тәхеткә ултыра, шуның менән Афғанстандың тажик сығышлы беренсе короле була&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Habibullāh_Kalakāni|автор=Moslih, Hashmat.|заглавие=Kabul burial of Tajik King Kalakani stirs tension}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:The coat of arms of the Tajik SSR (24.02.1931-04.07.1935).svg|мини|Тажик ССР-ы гербы (1931—1935 йй.)]]
1924 йылдың 14 октябрендә — Тажик АССР-ы, ә 1929 йылдың 5 декабрендә Тажик ССР-ы ойошторола&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Саъдиев Ш. С.|заглавие=История таджикского народа. Краткий курс лекций.|год=2012|место=Душанбе|страницы=103}}&lt;/ref&gt;.

1939 йылдың 30 ноябрендә Фин һуғышы, 1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана, Тажик ССР-ынан һуғышҡа яҡынса 300 000 кеше китә һәм шуларҙың яҡынса өстән бер өлөшө өйҙәренә әйләнеп ҡайтмай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Это важно знать каждому! Сколько ушло на фронт и сколько таджикистанцев не вернулись домой|url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200509/300-tisyach-iz-tadzhikistana-skolko-ushlo-na-front-i-skolko-ne-vernulos|website=Asia-Plus|date=2020-05-09|accessdate=2023-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511083921/https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200509/300-tisyach-iz-tadzhikistana-skolko-ushlo-na-front-i-skolko-ne-vernulos|archivedate=2020-05-11}}&lt;/ref&gt;. Яугир батырлығы өсөн 56 000 граждан хәрби ордендар һәм миҙалдар менән наградлана, уларҙың 54-е Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Потерянные статистикой солдаты: в Душанбе обсудили вклад Таджикистана в Победу|url=https://tj.sputniknews.ru/20200403/tajikistan-voyna-geroi--vov-1031006925.html|website=Sputnik Tajikistan|date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ahmad Shah Masud.jpg|мини|Әхмәтшаһ Масуд]]

1979 йылдың 24 декабрендә совет-афған һуғышы башлана. Бурхануддин Раббани нигеҙ һалған тажиктар өҫтөнлөк иткән жәмиәт һәм ислам [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на һәм коммунистик Афғанстан хөкүмәтенә ҡаршы тора. Тажик хәрби начальнигы Әхмәд Шах Мәсуд 1980—1984 йылдарҙа Панджшер тарлауығын баҫып алыу буйынса һигеҙ һөжүмде кире ҡаға һәм уға «Панджшер арыҫланы» исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Habibullāh_Kalakāni|title=Lion of Panjsher Ahmad Shah Massoud}}&lt;/ref&gt;.

1985 йылдың 16 июнендә совет власы Панджшер тарлауығын баҫып алыу буйынса һуңғы (туғыҙынсы) операция үткәрә. Бынан һуң Совет власы менән Әхмәд Шаһ Масуд уртаҡ тел таба һәм килешеүгә килә. Артабан Масуд менән Раббани бергә 1990-сы йылдар башында Төньяҡ Афғанстанда пуштун булмаған айырым дәүләт төҙөү өсөн сығыш яһаған Афғанстан Ислам йәмғиәтен етәкләй. Совет армияһын Афғанстандан сығарғандан һуң, Масуд ғәмәлдә Афғанстандың баш ҡалаһы Талукан булған һәм «Масудистан» тип аталған 2,5 миллион тажик йәшәгән төньяҡ-көнсығыш төбәген (Парван, Тахар, Баглан, Бадахшан провинцияларын) етәкләй. Уның үҙ хөкүмәте, аҡсаһы һәм 60 мең яугирҙан торған яҡшы ҡоралланған армияһы була.

1990 йылдың 12 февралендә Дүшәнбелә, СССР-ҙың башҡа республикаларындағы кеүек үк, күмәк халыҡ ҡатнашҡан сыуалыштар башлана. Был ваҡиғалар СССР-ҙың тарҡалыуының һәм ике йылдан һуң башланған граждандар һуғышы башланыуының прелюдияһына әйләнә.

1990 йылдың 30 ноябрендә Тажикстан ССР-ҙың беренсе президенты һайлана, ул Ҡаһар Махкамов була, әммә депутаттар һәм Юғары Совет ағзаларының баҫымы арҡаһында 1991 йылдың 31 авгусында был вазифанан китә.

1991 йылдың 26 декабрендә СССР тарҡала, ә 9 сентябрҙә Тажикстан бойондороҡһоҙлоҡ ала, шул уҡ йылдың 24 ноябрендә Рахмон Нәбиев Тажикстан Республикаһының беренсе президенты була.
 
1992 йылдың 28 апрелендә Масуд һәм Дустум армияһы Кабулды ала һәм Наджибулла хөкүмәтен ҡолата, ә Масуд оборона министры була. 1994 йылдың ғинуарында баш ҡала ситендә торған Гулбеддин Хикмәтйәргә, Кабулды контролдә тотор өсөн генерал Дустум менән альянста Әхмәтшаһ Масудҡа хәрби оло ҡаршы торошо башлана. Баш ҡалалағы артиллерия уты һөҙөмтәһендә 4 мең самаһы тыныс халыҡ һәләк булған.

1992 йылдың 5 майында Граждандар һуғышы — башында Сәйет Абдулло Нури торған Берләшкән Тажикстан оппозицияһы йөҙөндә үҙәк власть яҡлылар һәм төрлө төркөмдәр араһында этнос эсендәге ҡораллы конфликт башлана. Шул уҡ йылдың 13 июнендә Сәфәрғәли Кенжаев Тажикстандың Халыҡ фронтын ойоштора, ул Берләшкән Тажик Оппозицияһына (ОТО) ҡаршы һуғыша һәм уның етәксеһе булып китә, әммә һуғыш аҙағына тиклем Сангак Сафаров уның лидеры була. Тажикстан халыҡ фронты Үзбәкстан Республикаһы етәкселеге, махсус хеҙмәттәре һәм ҡораллы көстәре тарфынан ойошторола, ә Халыҡ фронтын ойоштороуҙа ул саҡта Үзбәкстан ҡораллы көстәренә буйһонған полковник Владимир Квачков ҡатнашты.

1993 йылдың 11 апрелендә Худжанда Рахмон Набиев вафат була. Рәсми мәғлүмәт буйынса, ул инфаркттан үлә, ләкин ҡатыны фекеренсә, ул үлтерелә — уның тәнендә күгәреү һәм башҡа көс ҡулланыу эҙҙәре табыла.

1994 йылдың 16 ноябрендә Тажикстан Республикаһы президенты итеп Эмомали Рахмон тәғәйенләнә һәм был вазифаны әлегә тиклем биләй.

1996 йылдың 26 сентябрендә Талибан Кабулды яулай һәм «Масудистан» яңынан тергеҙелә һәм Масуд етәкләгән Төньяҡ альянс составына инә.

1997 йылдың 27 июнендә Тажикстанда Граждандар һуғышы тамамлана.

2001 йылдың 9 сентябрендә интервью ваҡытында Әхмәтшаһ Масудҡа һөжүм яһала — шартлатҡысты видеокамераға йәшереп, үлемгә хөкөм ителгән террорсылар, үҙҙәрен журналист итеп танытҡан. Масуд иртәгәһенә, 10 сентябрҙә, яраларынан вафат булған. Махсус хеҙмәттәр фаразы буйынса, Америка махсус хеҙмәттәре тарафынан Әхмәтшаһ Масуд даирәһендә Усама бен Ладенды юҡ итеү маҡсатында үҙ яғына ауҙарылған (завербованные) кешеләр булған. Әммә Бен Ладен алдан Әхмәдшаһ Масудты
алданыраҡ (превентивно) юҡҡа сығара.

2001 йылдың 17 декабрендә Америка Ҡушма Штаттарының һәм союздаштарының Төньяҡ альянсының һөжүме һәм контртеррористик операцияһы арҡаһында, Афғанстанда талиптар власы тамамлана, ә «Масудистан» йәшәүҙән туҡтай.

== Таралып ултырыуы ==
Урта Азияла һәм Афғанстанда тажиктар таралып ултырыу өлкәһе тотош ареал барлыҡҡа килтермәй. Бер яҡтан, ултыраҡ тажик халҡы элек-электән сүллектәр һәм тау һырттары менән бүленгән игенселек оазистарына һәм үҙәндәренә бәйле. Икенсе яҡтан, тажик ауылдары йыш ҡына үзбәк (төньяҡта) һәм пуштун (көньяҡта) этник территорияларының ярайһы уҡ ҙур массивтары менән үҙ-ара бүленгән, был Урта Азияла фарсы телен динамик төрки (башлыса карлук телдәре) ҡыҫырыҡлауҙың XI һәм XIV быуаттарҙа башланған пуштун берлеге тарихи процестарын сағылдыра. Күп кенә Тажикстан өлкәләре халҡы ҡатнаш булған, ҡайһы бер урындарҙа тажик ауылдары сит телле даирәләр араһында утрау булып тора, асылда ул боронғо тотош тажик ареалының реликттары булып тора.

Тажик халҡының төрлө илдәрҙә процент нисбәте:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ил !! Тажиктар һаны !! Ил халҡының дөйөм һанынан процент !! Тажиктарҙың дөйөм һанынан процент
|-
| [[Афғанстан]] || 14 млн || 39 %&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt; || 44 %
|-
| [[Тажикстан]] || 7,5 млн || 84,3 %&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |title=Численность и национальный состав населения |access-date=2019-02-03 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024004752/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201... Семья 9-миллионной жительницы Таджикистана въехала в подаренную квартиру]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. || 23 %
|-
| [[Үзбәкстан]]|| 1,8 млн ||4,7 %
 || 2%
|-
|[[Пакистан]]|| 500 мең || 0,5 %&lt;ref name=&quot;Pakistan&quot; /&gt;|| 2 %
|-
| [[Иран]] || 392 мең || 0,5 %&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unhcr.org/news/NEWS/452b78394.html |title=UNHCR — Document Not Found&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2019-05-26 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003213837/http://www.unhcr.org/news/NEWS/452b78394.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || 1 %
|-
| [[Рәсәй]] || 201 мең || 0,2 %&lt;ref&gt;Russian 2010 Census results; see also [[Ethnic groups in Russia]]&lt;/ref&gt;|| 1 %
|}

=== Тажик телле ҡалалар ===
Тажиктар Афғанстандың баш ҡалаһы — 3 миллион кешенән ашыу Кабул халҡының 45%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php|title=Kabul under Curfew after Anti-US, anti-Karzai Riots|accessdate=2007-11-27|last=Cole|first=Juan|coauthors=|date=2006-05-30|work=|publisher=San Francisco Bay Area Indymedia|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CNA6iAc?url=http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Тажик теле өҫтөнлөк иткән башҡа ҙур ҡалалар (100 меңдән ашыу кеше):

* [[Афғанстан]]да: [[Ғәзни]], Герат, [[Мазари-Шәриф]], Панджшер
* [[Тажикстан]]да: [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], [[Хужанд]], Куляб
* [[Үзбәкстан]]да: [[Сәмәрҡәнд]], [[Бохара]], [[Термез]]{{Sfn|Perry|2009}}.

Тарихы Урта быуаттарҙан йәки Антиклыҡ дәүеренән үк килгән байтаҡ тажик халҡы булған башҡа ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Тажикстандың баш ҡалаһы — совет осоронда төҙөлгән Дүшәнбе айырым урын биләй. 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Дүшәнбе ҡалаһында йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.dushanbe.tj/ru/info/information Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320164505/http://www.dushanbe.tj/ru/info/information |date=2013-03-20 }} // Официальный сайт Душанбе&lt;/ref&gt;747,6 мең кешенең 84,4 % (623,5 мең) — тажиктар.

Күрһәтелгән өлкәләрҙә этник тажиктар өлөшө:
* [[Тажикстан]]дың Сөғд өлкәһе — 84,00 % (1,8 млн.)
* Барлығы [[Үзбәкстан]] буйынса — 3,8 % (1,2 млн.)&lt;ref&gt;Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.&lt;/ref&gt;, включая:
** [[Сурхандарья өлкәһе]] — 12,5 % (234 мең)&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html |title=Хокимият Сурхандарьинской области |accessdate=2013-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224151051/http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html |archivedate=2013-12-24 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;
** [[Сәмәрҡәнд өлкәһе]] — 8,8 % (232 мең)
** [[Наманган өлкәһе]] — 8,9 % (169 мең)
** [[Фирғәнә өлкәһе]] — 5,7 % (154 мең)
** [[Ҡашҡадаръя өлкәһе]] — 5,8 % (126 тыс.)
** [[Ташкент өлкәһе]] — 4,9 % (113 тыс.)
** [[Бохара өлкәһе]] — 3,6 % (51 тыс.)
** [[Андижан өлкәһе]] — 1,7 % (37 тыс.)
** [[Джизак өлкәһе]] — 2,4 % (24 тыс.)
** [[Ташкент]] — 1,0 % (22 тыс.)

=== [[Тажикстан]] ===
Тажиктар Тажикстан халҡының 84,3%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tajikistan/|title=Tajikistan|website=[[Всемирная книга фактов ЦРУ]]|date=2010-05-05|publisher=[[Центральное разведывательное управление|ЦРУ]]|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. Был иҫәпкә памир телдәрен, шул иҫәптән вахан һәм шугнан телдәрен йөрөтөүселәр, шулай уҡ Советтар Союзы хөкүмәте элекке заманда тажиктарҙан айырылған ягнобтар тип иҫәпләгән инә. 1926 һәм 1937 йылдарҙағы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ягноб һәм памир телдәрен йөрөтөүселәр айырым милләт булып иҫәпләнгән. 1937 йылдан һуң был төркөмдәр тажиктар булараҡ теркәлергә тейеш була&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/limitsofculturei0000unse/page/100/mode/2up|автор=Suny, Ronald Grigor|заглавие=History and Foreign Policy: From Constructed Identities to ‘Ancient Hatreds’ East of the Caspian|год=2006|язык=en}}&lt;/ref&gt;.

Күрһәтелгән өлкәләрҙә этник тажиктар өлөшө:
* Сөғд өлкәһе — 84,00 % (1,8 млн)
* Тажикстандың республика буйһоноуындағы райондары — 81,4 % (1,3 млн.)
* Хатлон өлкәһе — 78,6 % (2 млн.)
* Таулы Бадахшан автоном өлкәһе (памир халыҡтарынан башҡа) — 32 % (70 тыс.)

=== Афғанстан ===
[[Файл:Хабибулла_(Бачаи-и_Сакао).jpg|мини|слева|220x220пкс|Хабибулла Калакани, Афғанстандың тажик сығышлы тәүге короле]]
[[Файл:Burhanuddin_Rabbani_Cropped_DVIDS.jpg|мини|312x312px|Афғанстан президенты [[Бурһануддин Раббани]]]]
ЦРУ үҙенең элекке өлөшөн баһалауҙан (элек Афғанстан халҡының 27 % Үҙәк район дауаханаһы баҫмаларында) һәм Афғанстандың этник төркөмдәре һанынан баш тартҡан һәм хәҙерге ваҡытта «Афғанстандың этник төркөмдәре кеүек һиҙгер предметҡа хәҙерге статистик мәғлүмәттәрҙе алып барып булмай, ә халыҡтың ҙур булмаған һайлауҙарынан алынған этностарҙың өлөшө тураһында мәғлүмәттәр биргән» респонденттарҙың 38 проценты дөрөҫ түгел, тигән фекерҙә.

Афғанстанда тажиктарҙың өлөшөн билдәләү ҙур ҡаршылыҡтарға осрай. Улар халыҡ иҫәбенең булмауына ғына түгел, милли үҙбилдәләнештең аныҡ булмауына, төрлө төбәк һәм ҡәбилә фарсы телле төркөмдәрҙең булыуына, граждандар һуғышы осоронда күпләп күсеп китеүенә (эмиграция) бәйле. Үҙәк разведка идаралығының тажиктарҙы (Үҙәк разведка идаралығының элгәрге баҫмаларында Афғанстан халҡының 27 %) һәм Афғанстандың этник төркөмдәрен баһалауҙа күрһәткән элекке һанынан баш тартҡан һәм хәҙерге ваҡытта «Афғанстандың этник төркөмдәре кеүек һиҙелерлек предметҡа хәҙерге статистик мәғлүмәттәр аңлайышлы түгел менән танышып булмай, ә этностарҙың өлөшө тураһында һайлап алынған респонденттарҙың ҙур булмаған һаны яуап алғанда биргән мәғлүмәттәр ысын альтернатива булып тормай» тигән фекерҙә&lt;ref name=&quot;CIA-af&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People|title=Afghanistan|work=[[The World Factbook]]|date=2019|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2019-02-04|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;:Афғанстан халҡының «Афғанстан 2006 йылда» тигән һорау алыуҙа 38 % тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;''«Опрос населения Афганистана — Афганистан в 2006 году»'', ''Азиатский Фонд'', технической помощи со стороны ''Центр по изучению развивающихся стран'' (ЦСО, Индия) и ''афганских Центр Социально-экономические и научно-исследовательский Мнение'' (ACSOR), Кабул, 2006, [https://web.archive.org/web/20061215190913/http://www.asiafoundation.org/pdf/AG-survey06.pdf PDF]&lt;/ref&gt;.

Британ энциклопедияһы шундай фекер әйтә&lt;ref&gt;{{Britannica-link|статья=Afghanistan|ссылка=https://www.britannica.com/place/Afghanistan/Plant-and-animal-life}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|«Афғанстанда 1979 йылдан алып халыҡ иҫәбен алыу булмай, ул саҡта өлөшләтә иҫәп алыу башҡарыла, шунан һуң оҙаҡ йылдар һуғыш һәм халыҡтың күпләп күсеп йөрөүе һөҙөмтәһендә этностар һанын аныҡ иҫәпкә алыу мөмкин булмай. Халыҡ һанының хәҙерге баһалары бик яҡынса фараз ғына булып тора, улар пуштундарҙың халыҡтың биштән ике өлөшөн тәшкил итеүен күрһәтә… Тажиктар Афғанстан халҡының дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә ала, тип фаразларға була».}}

Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш төбәктәрендә: [[Бәлех]], [[Тәхар]], [[Бадахшон]], [[Пәрван]], [[Панджшер]], [[Каписа]], [[Бәглан]], [[Гор]], [[Бәдгис]], [[Һәрат]]та тажиктар күпселекте тәшкил итә. Тажиктарҙың байтаҡ төркөмдәре илдең башҡа провинцияларында ла (Нуристан, Нангархар, Хост, Забуль провинцияларынан тыш) йәшәй. Урта Азиялағы кеүек, тажик этник өлкәләре сүллек өлкәләре менән дә, үзбәк, төркмән, пуштун, хазарей, чараймак һ. б. этник биләмәләре менән дә ныҡ айырылған.

Афғанстанда тажиктар ҡәбиләләр буйынса берләшмәй һәм үҙҙәре тыуған төбәктәр, провинциялар, ҡалалар, ҡасабалар йәки ауылдар буйынса атай; мәҫәлән, Бадахши, Бәглани, Мазари, Панджшери, Кабули, Герати, Куһистани һәм башҡалар&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-39.html|title=Afghanistan: Tajik|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк пуштун булмаған ҡәбиләләрҙең ҡайһы берҙәре тажик ҡәбиләләренә оҡшатылған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Markham, C. R|заглавие=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography|год=1879|язык=en|страницы=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Bellew, Henry Walter|заглавие=An inquiry into the ethnography of Afghanistan|ссылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.69751/page/n132|год=1891|язык=en|место=United Kingdom|страницы=126}}&lt;/ref&gt;.

Афғанстан тажиктарын түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин:
* '''Бәлех һәм Бадахшон тажиктары''' (төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш) Тажикстандың көньяҡ тажик ареалын дауам итә.
* '''Кабулистан тажиктары''' — [[Кабул]], Пәрван һәм [[Ғәзни]] (Кабул, Панджшер йылғалары, Аргандаб йылғаһының үрге ағымы бассейндары) райондарында.
* '''Һәрат тажиктары''' (запад) — күбеһенсә Иран Хөрәсәне һәм Систан фарсыларын дауам итеүсе Герируд һәм Хәмун күле бассейны шиғый халҡы.

=== Ҡытай ===
'''Ҡытай тажиктары''' йәки '''Ҡытайҙағы тау тажиктары''' (һарыкүл теле: [{{IPA|tudʒik}}], тужик; {{Китайский|塔吉克族|3=TǎJíkè Zú}}), улар иҫәбендә Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында йәшәгән этник төркөмдәр бар. Улар Халыҡ Республикаһы хөкүмәте тарафынан рәсми танылған 56 милләттең береһе булып тора.

=== Үзбәкстан ===
Үзбәкстандың боронғо '''Бохара''' һәм '''Сәмәрҡәнд''' ҡалаларында йәшәгән халыҡтың күпселек өлөшөн тажиктар тәшкил итә, улар Үзбәкстан менән Тажикстандың көньяҡ һәм көнсығыш сиге буйындағы Сурхандаръя өлкәһендә күпләп йәшәй. Рәсми статистикаға ярашлы (2000), Сурхандаръя өлкәһенә Үзбәкстандағы барлыҡ тажиктарҙың 20,4%-ы тура килә, Сәмәрҡәнд һәм Наманган өлкәләренә тағы ла 34,4 % тура килә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Citeweb|url=http://ula.uzsci.net/publishing/ru/etnic.htm|title=Этнический атлас Узбекистана|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006133509/http://ula.uzsci.net/publishing/ru/etnic.htm|archive-date=2008-10-06|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;.

==== Үзбәкстанда тажик теле мәсьәләһе ====
Рәсми статистика, 2017 йылға мәғлүмәттәр буйынса, Үзбәкстанда тажиктарҙың өлөшөн 4,8 % (1 544 700 кеше) тип баһалай&lt;ref name=&quot;Нацсостав&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=stat.uz Демографическая ситуация в Республики Узбекистан |access-date=2018-03-10 |archive-date=2018-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114043304/https://stat.uz/ru/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Тарихсы Ричард Фольц фекеренсә, тажик теле илдә йәшәүселәрҙең күпселеге өсөн туған тел булып тора, Үзбәкстандағы тажик телле граждандарҙың күбеһе, айырыуса Бохара һәм Сәмәрҡәнд кеүек ҙур ҡалаларҙа, паспортта үзбәк тип яҙылған, унда, шул уҡ тарихсының фекеренсә, тажик теле һаман да боронғо ҡалаларҙа йәшәгән халыҡтың төп теле булып ҡала. Был феномен совет милли төҙөлөшөнөң үҙенсәлеге менән аңлатыла: Үзбәк ССР-ын ойошторғанда, артабан үҙ аллы Үзбәкстанда ла дауам иткән үзбәкләштереүсе сәйәсәте барышында ла, тажик телле халыҡты үзбәк милләтле тип яҙҙырғандар. Икенсе яҡтан, был граждандарҙың үҙ милләтен үҙ аллы билдәләүенә (самоидентификация) тап килмәүен һәм үҙ милләтен билдәләүгә прагматик ҡарашын сағылдыра&lt;ref name=&quot;Этнический атлас Узбекистана&quot;&gt;[http://topreferat.znate.ru/pars_docs/refs/61/60926/60926.pdf Этнический атлас Узбекистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323151517/http://topreferat.znate.ru/pars_docs/refs/61/60926/60926.pdf |date=2014-03-23 }} [[Институт «Открытое общество»]], 2002—451 с. ([https://books.google.ru/books/about/Этнический_атлас_Узбе.html?id=Bzk5AAAAMAAJ&amp;redir_esc=y см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222193253/https://books.google.ru/books/about/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5.html?id=Bzk5AAAAMAAJ&amp;redir_esc=y |date=2021-12-22 }})&lt;/ref&gt;.

Совет заманында Үзбәкстан Коммунистар партияһы башлығы [[Шәрәф Рәшитов]] етәкселегендә үзбәкләштереү барғанда тажиктарға Үзбәкстанда ҡалырға һәм үҙ паспорттарында үзбәктәр кеүек теркәлергә, йәки ауыл хужалығы алып барыуҙы ҡыйынлаштырған таулы Тажикстанға күсергә тура килгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Масов, Рахим Масович]]|заглавие=История топорного разделения|год=1991|место=Д.|издательство=Ирфон|isbn=5-667-00756-8}}&lt;/ref&gt;. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу барышында ғына (1989 йыл) милләт паспорт буйынса түгел, ә респонденттың этник үҙбилдәләнеше нигеҙендә ирекле рәсми белдерелерә ала (декларироваться) ине&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Был Үзбәкстанда тажик халҡының 1979 йылда 3,9%-тан 1989 йылда 4,7 %-ҡа тиклем артыуына килтергән. Күпселек ғалимдарҙың баһаһы буйынса, тажиктар Үзбәкстан халҡының 35%-ын тәшкил итә ала&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Фольц, Ричард|Richard Foltz]]|заглавие=The Tajiks of Uzbekistan.|год=1996|язык=en|издательство=Central Asian Survey|страницы=213—216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|title=«Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?»|author=Svante E. Cornell|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505153156/http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|archive-date=2009-05-05|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;.

Антрополог Роберт Кэнфилд мәғлүмәттәренә ярашлы, Үзбәкстан тажиктарын совет һәм совет ҡоролошонан һуңғы үзбәкләштереү Урта Азия оазистарының ултыраҡ халҡын төркиләштереү һәм фарсы телен ҡала сиктәренә йәки алыҫ тау өлкәләренә ҡыҫырыҡлау процесының дауамы булып тора. Башҡа төрки телдәр яғынан фарсы-тажик теле ҡыҫырыҡланған, мәҫәлән, боронғо фарсы ҡалаһы Мервта (Мары) XVII быуатта төркмән теленә күскән. Был процесс XIX быуатта айырыуса көсәйгән һәм фарсы телле элиталы Тажик ССР-ын ойоштороу менән генә туҡтатылған&lt;ref&gt;{{cite web|lang=en|url=https://books.google.com.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=Turkification+of+Tajik&amp;source=bl&amp;ots=O1NBdXLxAQ&amp;sig=HmYAZDDhFZWLQKUR2TGGWWzW9iI&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi5_NW4weTZAhUjP5oKHddmA-0Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&amp;q=Turkification%20of%20Tajik&amp;f=false|title=Turko-Persia in Historical Perspective|author=Robert L. Canfield|date=2002 pp 53-77|publisher=[[Cambridge University Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312083420/https://books.google.com.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=Turkification+of+Tajik&amp;source=bl&amp;ots=O1NBdXLxAQ&amp;sig=HmYAZDDhFZWLQKUR2TGGWWzW9iI&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi5_NW4weTZAhUjP5oKHddmA-0Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&amp;q=Turkification%20of%20Tajik&amp;f=false|archive-date=2018-03-12|accessdate=2018-03-11|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Байтаҡ иран субстратында формалашҡан үзбәк халҡы тажиктарға оҡшаш булғанға күрә, тажиктарҙың үзбәк берләшмәһенә интеграцияһы етди ауырлыҡһыҙ үтә&lt;ref name=&quot;Этнический атлас Узбекистана&quot; /&gt;. Фольц фекеренсә, Үзбәкстанда тажиктар түгел, ә тажик телле халыҡтың дөйөм һаны иҫәпләнгән һәм яҡынса ғына баһаланыуы мөмкин.

Бәғзе күҙәтеүселәр фаразлауынса, тажиктар, Рәсәй империяһының аҙағында үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыуға нигеҙләнеп, әүәлгесә Бохара, Сәмәрҡәнд һәм Үзбәкстанда ҡалырға теләп, милли шәхес танытмаһында үҙҙәрен үзбәк тип идентификациялаған&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://thediplomat.com/2016/09/the-tajik-tragedy-of-uzbekistan/|title=The Tajik Tragedy of Uzbekistan {{!}} Uzbekistan’s past is closely intertwined with that of Tajikistan.|author=Akhilesh Pillalamarri|date=2016-09-06|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://www.dw.com/ru/%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B2-%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/a-965253|title=Таджики в Узбекистане: два мнения|author=Людвиг Гибельгаус|date=2003-09-07|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә тажик телендә төрлө кимәлдәге уҡыу йорттарында фәндәр уҡытырға, гәзит һәм журналдар сығарырға рөхсәт ителә. Шуға ҡарамаҫтан, дәүләт телен — үзбәк телен өйрәнеү уңайлыраҡ тип һанағанлыҡтан, уны әкренләп ҡыҫырыҡлау тенденцияһы һаҡлана&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=|url=https://russian.eurasianet.org/node/60375|title=Узбекистан: Таджикский язык подавляется|author=Мурат Садыков|date=2013-11-06|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Пакистан ===
Пакистанда тәү сиратта ҙур ҡалаларҙа (Пешавар, Равалпинди, Лахор, Карачи) тупланған миллионға яҡын фарсы телле кеше иҫәпләнә. Шулай уҡ Афғанстандан 200 меңдән ашыу тажик ҡасаҡтары йәшәй. Мадаклашт халҡы — округтың административ үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан Мадаклашт ауылында йәшәгән һәм 3 меңгә яҡын кеше иҫәпләнгән Читрал архаик фарсы телле общинаһы — ҡыҙыҡлы күренеш. Мадаклашттар — XVIII быуатта Афғанстандан күсеп килгән тажик телле тимерселәрҙең нәҫеле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://websitepakistan.com/chitral/chitral6.htm |title=Chitral |access-date=2010-08-23 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529055154/http://websitepakistan.com/chitral/chitral6.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Төркмәнстан ===
1989 йылда үткән һуңғы совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы,&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=14|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt; Төркмәнстанда 3149 тажик иҫәпләнә, йәғни ул ваҡытта 3,5 миллион халыҡтың дөйөм иҫәбенән 0,1 % кәмерәк. 1995 йылда бойондороҡһоҙ Төркмәнстанда үткәрелгән тәүге халҡы иҫәбен алыу 4,4 миллион кешенең 3 103-ө (0,07 %) тажик булыуын күрһәтте, уларҙың күбеһе (1922) Афғанстан һәм Үзбәкстан сигенә сиктәш Лебап һәм Марый виләйәтенең көнсығышында тупланған&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Population census of Turkmenistan 1995|год=1996|язык=en|место=Asghabat|издательство=State Statistical Committee of Turkmenistan|страницы=75—100|volume=1}}&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәйҙә ===
2002 йылда бирелгән Миграция буйынса халыҡ-ара ойошма вәкиле баһалауынса, йыл һайын Рәсәйҙә 650 мең Тажикстан гражданы аҡса эшләгән, һәм күпселеге — законһыҙ&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2002/089/panorama01.php#7 Из Подмосковья на военном самолёте высланы 115 таджиков…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911001543/http://demoscope.ru/weekly/2002/089/panorama01.php#7 |date=2012-09-11 }} [[Демоскоп Weekly]]&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 2000 йылдың ғинуарынан 2003 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙә — 530 мең тажик мигранты, ә 2007 йылда Рәсәй Федерацияһында 450—500 мең Тажикстан гражданы йәшәгән һәм эшләгән&lt;ref&gt;''Иванова Т. Д.'' [http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/analit06.php Таджики в московском социуме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521200542/http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/analit06.php |date=2012-05-21 }} в книге: Иммигранты в Москве / Институт Кеннана; Под ред. Ж. А. Зайончковской. — М.: «Три квадрата», 2009. с. 176—208&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Nasimi_isfara_dekabr_29.jpg|мини|«Коммунистик Исфара» гәзитенән (1939 йылдың 29 декабрендә) иллюстрация. «Dekabr» (декабрь) Декабрь айы яҡшы күренә|слева]]
XX быуатҡа тиклем тажиктарҙың әҙәби теле Иранда фарсы теле менән бер булған һәм فارسی fārsī «фарсы» йәки دری darī «һарай яны теле» тип аталған, тажик теле (تاجیکی tāǰīkī) һарай теле, ҡайһы берҙә был телдең күп төрлө һөйләшеү формаларын (тажик теле) атаған, йәғни аристократия һәм мәғрифәтле синыф теленә ҡапма- ҡаршы фарсы телле ябай халыҡтарҙың теле булған, дөйөм алғанда был термин көслө таралыш алмаған{{Sfn|Perry|2009}}. Афғанстанда файҙаланылған фарсы теле варианты тажик теленә яҡыная һәм уның менән берҙәм &quot;көнсығыш фарсы континуумы&quot;н (Ирандың «көнбайыш» фарсыһына ҡаршы) барлыҡҡа килтерә. 1964 йылда рәсми рәүештә уға «дари» тип аталған боронғо исем бирелгән.

=== Диалекттары ===
Тажик совет милләте төҙөлөшө яңы әҙәби форма булдырыуҙан айырылғыһыҙ, уның исеменә ''тажик теле'' неологизм йәлеп ителгән. СССР-ҙың тажик теленең нигеҙенә Афғанстан, Иран Хөрәсәне халҡының һәм айырыуса Көнбайыш Иран диалекттарының йәнле һөйләшеү телмәренән ныҡ ситләшкән, Бохара оазисында тыуып үҫкән Садритдин Айни совет тажик яҙыусыһы әҫәрҙәрендә әҙәби эшкәртеү алған төньяҡ тажик һөйләштәре һалынған. Төньяҡ Тажикстан мәҙәниәте үҙәктәре, Сәмәрҡәнд һәм Бохара үҙҙәре Үзбәкстан ССР-ына эләккән{{Sfn|Perry|2009}}. Традицион ғәрәп яҙмаһынан латиницаға, һуңынан һаманғаса тажик теле өсөн ҡулланылған кириллицаға (1940 йылдан алып) тәржемә итеү мөһим аҙым булды. Тажикстандың яңы интеллигенцияһының ҡайһы бер вәкилдәре был аҙымды СССР-ҙың тажик дөйөмлөгөнән фарсы телле донъянан маҡсатлы айырылыу тип ҡабул итә{{Sfn|Perry|2009}}.

Тажик телен модернизациялауға һәм демократлаштырыуға ҡарамаҫтан, әҙәби тел ({{lang-tg|забони адабӣ}}) дөйөм алғанда фарсы-дари традицияларын дауам итә, уны, классик прототибынан ныҡ тайпылған, үзбәк һәм рус телдәре йоғонтоһона бирелгән, тажиктар ғәҙәттәгесә фарсы теленән тыш, үҙҙәренеке тип һанай, һәм йәнле һөйләшеү телмәренә ({{lang-tg|забони куча}} «урам теле», {{lang-tg|забони бозор}} «баҙар теле») аныҡ ҡаршы ҡуйыла{{Sfn|Perry|2009}}.

Совет ирансыларының һәм тажик телен өйрәнеүселәрҙең тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, мәҫәлән, әлегә тиклем Иран фарсылары һәм Афғанстан дариҙары маҡтана алмаған, тип әйтер кәрәк, тажик һөйләштәренең ентекле диалектологик тасуирламаһы төҙөлдө. Әлеге ваҡытта 50-нән ашыу тажик һөйләше билдәле&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;Иванов В. Б. Учебник таджикского языка для стран СНГ: в 2 ч. Ч.1 / В. Б. Иванов, Е. В. Семёнова, Х. О. Хушкадамова; Мос.гос.ун-т им. М. В. Ломоносова, Ин-т стран Азии и Африки. — М.: Ключ-С, 2009. — 232 с. — ISBN 978-5-93136-078-2.&lt;/ref&gt;.

=== Яҙмаһы ===
Урта Азияны Ғәрәп хәлифәлеге яулағандан алып тажик теленең яҙыу системаһы ғәрәп яҙмаһына нигеҙләнә, ә 1929 йылда тажик дәүләтселегенең яңы тәртибе менән бәйле, латиницаға күсерелә&lt;ref&gt;{{книга|ref=1|автор=[[Искандарова Фарогат Дадабоевна|Искандарова Ф.Д.]], [[Хашимов, Сабирджан Хашимович|Хашимов С.Х.]]|заглавие=Учебник таджикского языка для вузов стран СНГ|ответственный=Ответственные редакторы: д.ф.н., профессор [[Камолиддинов, Бахриддин|Камолиддинов Б.]], Зозулина В.Я.|год=2014|место=Душанбе|издательство=Маориф ва фарҳанг|страниц=352|isbn=978-99947-34-27-6|тираж=300}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тажик телендә кириллица ҡулланыла.

Күп кенә постсовет дәүләттәрендәге кеүек үк, яҙыу системаһының һәм уның тирәләй бәхәстәрҙең үҙгәреүе сәйәси темалар менән тығыҙ үрелгән. Кириллицаны ҡабул иткән мәлдән алып латиница файҙаланылмауына ҡарамаҫтан, уны илде үзбәк яҙмаһын латиница нигеҙенә күсергән Үзбәкстан менән яҡынайтырға теләүселәр хуплай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071225032010/http://orient4.orient.su.se/centralasia/FocasGeostrategie.html Архивировано] &lt;/ref&gt;. Фарсы алфавиты илебеҙҙе Иран, Афғанстан һәм уларҙың фарсы мираҫы менән яҡынайтырға теләүселәрҙә лә осрай. Де-факто стандарты сифатында, кириллица, ҡағиҙә булараҡ, илде Рәсәйҙән алыҫлаштырыу түгел, ә статус-кво статусын һаҡлап ҡалырға теләүселәр хуплай.

Файҙаланылған алфавиттар ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. Тажик яҙыуы өсөн тәүге яҙма булып ғәрәп яҙмаһы, һуңынан, 1930—1940 йылдарҙа, хәҙерге кириллица яҙмаһы менән алмашынған латиница иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;ряф&quot;&gt;{{книга|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств|год=2005|место=М.|издательство=«Наука»|том=3|страницы=49—63|страниц=606|isbn=5-02-011237-2}}&lt;/ref&gt;. Бохарала йәшәгән йәһүдтәр һөйләшкән йәһүд-тажик диалекты бухориҙың диалекты, ғәҙәттә, йәһүд алфавитына нигеҙләнеп яҙылған, әммә XXI быуатта кириллица хәрефтәре менән яҙыла.

== Дине ==
[[Файл:Tajiks._Ishan_Khodzha,_Kazi_(Judge)_of_Samarkand.png|мини|Исхан Ходжа, [[кади]] Самарканда ]][[Файл:Atta_Muhammad_Nur_visiting_the_Shrine_of_Hazrat_Ali_in_August_29,_2010.jpg|мини|Мазари-Шәрифтәге Зәңгәр мәсеттә (Афғанстан) булғандан һуң, Балх губернаторы Атта Мөхәммәт Нур, Афғанстан|слева]]
Төрлө ғалимдар тажик халҡының зороастрий, һинд һәм буддик мираҫын&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Moti Chandra|заглавие=Geographical and Economic Studies in the Mahābhārata|год=1945|язык=en|издательство=Upāyana Parva|страницы=11—13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=M. R. Singh|заглавие=Geographical Data in the Early Purāṇas: A Critical Study|год=1972|язык=en|страницы=165—66}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Dr Buddha Prakash|заглавие=India and the World|год=1964|язык=en|место=Agra|издательство=|страницы=71}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=P. C. Bagch|заглавие=India and Central Asia|год=1955|язык=en|страницы=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nkr&quot; group=&quot;К&quot;&gt;Многочисленные учёные определили местонахождение царства Камбоджа на южной стороне хребтов Гиндукуш долинах Кабул, Сват и Кунар, а Парама-Камбоджа — на территориях на северной стороне Гиндукуша в современной области Памир и Бадахшан в Таджикистане.&lt;/ref&gt; Ә хәҙерге Тажикстанда һәм Үзбәкстанда ҡаҙыу эштәре зороастрий ут ғибәҙәтханаларының ҡалдыҡтарын күрһәтә. Утҡа табыныуҙың иртә ҡорамдары Балхта һәм Бактрийҙа табылған, ә хәҙерге Тажикстанда һәм Үзбәкстанда исламға тиклемге ҡаҙыу эштәре зороастриялағы ут ҡорамдары ҡалдыҡтарын күрһәтә{{Sfn|Johnson|2006|p=21}}.

Шулай уҡ бөгөн тажиктарҙың күбеһе сөнни ислам динен тота, хәйер, айырым райондарҙа шиғый ун икелеләре һәм исмаилиттары ла бар. Күп шиғый булған райондар Афғанстандағы Герат, Бадахшон провинцияларын, Тажикстандағы Таулы-Бадахшон автономиялы өлкәһен һәм Ҡытайҙағы Ташҡурған автономиялы округын үҙ эсенә ала. Билдәле ислам ғалимдарының ҡайһы берҙәре Афғанстанда, Тажикстанда, Үзбәкстанда һәм Төркмәнстанда урынлашҡан хәҙерге, йәки тарихи көнсығыш Иран төбәктәрендә тыуып үҫкән, шуға күрә уларҙы тажиктар булараҡ ҡарарға мөмкиндер, моғайын. Улар араһында Әбү Хәнифә, Мөхәмәт әл-Бохари, Әбү Иса әт-Тирмизи, Әбү Дауыт, Насир Хөсрау һәм башҡалар бар.

Тажикстан 2009 йылды тажик юрист-мосолман сөнни Әбү Хәнифәнең хәтер йылы булараҡ билдәләне, уларҙың ата-бабалары Афғанстандың Пәрван провинцияһынан сыҡҡан, сөнки илдә халыҡ-ара симпозиум үткәрелде, унда ғилми һәм дини лидерҙар ҡатнашты&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://mobile.todayszaman.com/tz-web/news-186549-109-today-marks-18th-year-of-tajik-independence-and-success.html|title=Today marks 18th year of Tajik independence and success|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011014305/http://www.todayszaman.com/tz-web/news-186549-109-today-marks-18th-year-of-tajik-independence-and-success.html|archive-date=2014-10-11|access-date=2022-10-18}}&lt;/ref&gt;.

Тажиктарҙың йола мифологияһында '''Бобои-Дехкон''' ({{lang-tg|Бобои-Деҳқон}}) «Игенсе бабай» — тажик халҡының мәҙәни геройы һәм ата-бабаһы, уларҙы ер һөрөргә һәм иген сәсергә өйрәткән айырыуса ҙур роль уйнай&lt;ref&gt;{{Iranica|заглавие=Bābā-ye Dehqān|автор={{Iw|Krasnowolska, Anna|3=pl|4=Anna Krasnowolska}}|ссылка=https://www.iranicaonline.org/articles/baba-ye-dehqan-mythological|год=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт ==

=== Әҙәбиәт ===

==== Боронғо әҙәбиәт ====
Тажик халҡы ата-бабаларының боронғо ауыҙ-тел шиғриәте иң элек синфи көрәше менән бәйле ҡайһы бер яңы һыҙаттарға эйә булған. Үҙенең төп идеяларында һәм мотивтарында община крәҫтиәндәре күпләп ижад иткән был шиғриәт өҫтөнлөк иткән синыфтарҙың идеологияһына ҡаршы тора. Ерҙәге бәхеттән баш тартҡан өсөн ҡанбабалар вәғәзенә ҡаршы ҡуйыуға ожмах бүләк иткән «миһрап менән тәхеткә буйһоноу» сәбәпле, халыҡ шиғриәте ерҙәге бәхеткә өндәй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=И.С. Брагинский|заглавие=«Из истории персидской и таджикской литератур»|год=1972|место=Москва|издательство=«Наука»}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо тажик ауыҙ-тел шиғриәте — киләһе быуаттарҙың халыҡ шиғриәтенә хас бөтә жанрҙарҙы ла: ҙур эпик шиғри хикәйәт (достон), бәләкәй шиғри хикәйәт (боронғо исеме: «чома»), йола йырҙары, лирик көйҙәр, әкиәттәр, өгөт-нәсихәтле хикмәттәр (притча), әйтемдәр һәм мәҡәлдәр, драмалаштырылған дуэттар — «ярыштар» һ. б., һәм шулай уҡ силлабик метрика (тоника элементтары менән), ассонанстар — рифма элгәрҙәре (башланғыс һәм һуңғы), параллелизм, ҡабатлауҙар һәм художестволы фигуралар һәм троптар тибындағы һүрәтләү алымдары, — урта быуат халыҡ шиғри ижады өсөн художестволы арсенал булып торған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Сөғд әҙәбиәте ====
Файл: Sogdian text Manichaean letter.jpg|&lt;small&gt;Манихей кредиторы хатынан сөғд тексы (яҡынса IX—XIII быуаттар)&lt;/small&gt;
Файл: Manicheans.jpg|&lt;small&gt;Сөғд ҡулъяҙмаларын яҙған Манихей руханиҙары (Кочо, Тарим бассейны, VIII—IX быуаттар)&lt;/small&gt;
Файл: Sogdian Christian Text Written in Estrangelo.jpg|&lt;small&gt;Эстрангелола яҙылған һәм Турфанда (IX—XI быуаттар) табылған Сөғд христиан тексы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
XX быуатта башлыса Шеңжанда, сөғд сауҙа факториялары урынлашҡан урында IV—X быуат яҙма һәйкәлдәре, шулай уҡ Тажикстанда — Сөғд батшалығындағы Калаи-муг тауы территорияһында һаҡланған ҙур архив табылған&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://old.bigenc.ru/literature/text/3589902|title=Согди́йская литерату́ра|author=И. С. Брагинский|website=// [[БРЭ]]|access-date=2022-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Һаҡланған сөғд текстарын дүрт төркөмгә бүлеү уңайлы: будда текстары, манихей, христиан (несториан) һәм секуляр (юридик һәм хужалыҡ яҙмалары, хаттар). Бер нисә фрагмент зороастризмға ҡарай

==== Классик фарсы әҙәбиәте ====
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Rudaki profile.jpg|[[Рудаки]]
Файл:Tomb of Ferdowsi (WLM 2015).jpg|[[Фирҙәүси]]

Файл:1959 CPA 2296-cropped.jpg|[[Сәғҙи Ширази]]
Файл:مولانا اثر حسین بهزاد (cropped).jpg|[[Руми]]
Файл:Mohammad Shams al-Din Hafez.jpg|[[Хафиз Ширази|Хафиз]]
Файл:Jami poet.jpg|[[Жәми]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

Яңы фарсы классик әҙәбиәтенең билдәле тәүге нигеҙ һалыусыһы йәштән халыҡ йырсыһы һәм музыканты булған [[Рудаки]]{{Sfn|Гафуров|1989|p=93}}. Шулай уҡ сөғд музыканты һәм яҙыусыһы Әбу Хафс Сөғди — яңы фарсы шиғриәтенә нигеҙ һалыусы тигән фекер бар, әммә күп ғалимдар бының нигеҙлелеге буйынса дәғүә белдерә.
оспаривается многими учёными&lt;ref&gt;{{Книга:Энциклопедия ислама. 3-е издание|Mahmoodi-Bakhtiari, Behrooz|Abū Ḥafṣ Sughdī|год=2009|doi=COM_22612}}&lt;/ref&gt;.

Рудаки шиғырҙары фарсы шағирҙарының киләһе быуындары өсөн өлгө булып тора. Ул классик шиғриәткә нигеҙ һалыусы тип танылған, ул X—XV быуаттарҙа тажиктар һәм фарсылар араһында таралып, [[Фирҙәүси]], [[Ғүмәр Хәйәм]], Камаль Хужанди, [[Йәләлетдин Руми]], [[Низами Гәнжәүи]], [[Сәғҙи Ширази]], [[Назир Хосроу]], [[Хафиз Ширази]] һәм [[Жәми]] кеүек корифейҙарҙы таныта. Был шиғриәт классиктары Рудакиҙы, үҙҙәренең уҡытыусыһы тип иҫәпләп, яратып иҫкә ала{{Sfn|Гафуров|1989|p=97}}.

Был төбәк яҙыусылары б. э. X быуатынан алып тажик әҙәбиәтенә һиҙелерлек өлөш индергән, һәм әүҙем халыҡ әҙәбиәте дауам иткән. Тажик әҙәбиәте Рудакаҙан Йәмигә тиклем күҙәтергә мөмкин булған киңерәк фарсы әҙәби традицияһынан барлыҡҡа килә. Тажиктар Фирҙәүисиҙең «[[Шаһнамә]]» әҫәрен милли эпос тип иҫәпләй һәм Вахшта тыуып үҫкән Румиҙең ижадын юғары баһалай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Independence|title=Cultural life - Tajikistan|website=Britannica|access-date=2022-10-19}}&lt;/ref&gt;. Тажиктарға аңлайышлы булған яңы фарсы телендә шулай уҡ үҙҙәренең хеҙмәттәрен
[[Әбүғәлисина]], [[Әл-Бируни]], [[Әл-Хорезми]], Әбүбәкер Наршаһи, Әбү Сөләймән Сижистани, Әл-Фирғәни, Шәмскайси Рази, Хабаш әл-Хәсиб, Усман-Джузжани һәм Әләддин Жувайни һәм Рәшит әд-Дин Хәмәдәни кеүек билдәле фарсы һәм ислам ғалимдары яҙған.

==== Үҙенсәлекле тажик әҙәбиәте ====
Үҙ аллы тажик әҙәбиәте тарихы XVI быуатҡа барып тоташа&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;, уртаҡ фарсы-тажик әҙәбиәтенең һуңғы классиктары булып [[Жәми]] иҫәпләнә.

XVI быуатта тажик әҙәбиәте, фарсы поэзияһы принциптарына нигеҙләнеп, үҙ аллы үҫешкән. Уның сығанағы — Кәмал әд-Дина Бинои, Бәдретдин Хилоли, Әбдүрәхмән Мөшфиҡиҙең шиғриәте&lt;ref name=&quot;Мушфики&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Мушфики Абдурахман}}&lt;/ref&gt; һәм Васифиҙың прозаһы. XVII быуатта Сайидо Насафи Миробидтың поэзияһы («Яҙғы мотивтар» аллегорик поэмаһы, XVII быуат аҙағы) популярлыҡ яулаған. XVIII—XIX быуаттың 1-се яртыһында күпселектә Бохарала, Кокандта һәм Хорезмда үҫешкән әҙәбиәт Һиндостандың, бигерәк тә Бедилдең, фарсы телле ижады ҙур йоғонтоһо яһай. XX быуаттың 2-се яртыһында тажик әҙәбиәтен үҫеш үҙенсәлектәре Үҙәк Азияны Рәсәй империяһына ҡушыуға бәйле. XIX быуат аҙағының төп фигураһы — Бохара әмирлегендә идара итеүсе синыфтың консервативлығын һәм яңылыҡҡа ҡаршы рухын тәнҡитләгән һәм дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү мәсьәләләрен күтәргән яҙыусы һәм мәғрифәтсе Әхмәд Дониш&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БРЭ|статья=Таджикиста́н|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/4178539|год=2016|автор=Баранчиков Е. В., Алексеева Н. Н. и др.}}&lt;/ref&gt;. Тажик әҙәбиәте үҫешенә шулай уҡ Туграл Аһрори, Шохин Шамсетдин, Кирам Бухари, Сәйетәхмәт Васли Сәмәрҡәнди кеүек яҙыусылар һәм тарихсылар ҙа тос өлөш индерә.

===== Совет осоро һәм хәҙерге әҙәбиәте =====
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Loik-SHerali-6-1068x1571.jpg|[[Лоик Шерали]]
Файл:Abolqasem Lahouti.png|[[Абулкасим Лахути]]
Файл:AyniSadriddin.jpg|[[Садриддин Айни]]
Файл:Pairav.jpg|[[Пәйрав Сөләймәни]]
Файл:Mirzo Tursunzoda portrait.jpg|[[Мирзо Турсунзадә]]
Файл:Гульчехра Сулаймони.jpg|[[Гулчехра Сөләймәни]]
Файл:Хабибулло Назаров.jpg|[[Хабибулло Назаров]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
1917 йылғы большевиктар революцияһы һәм Советтар Союзын булдырыу тажик әҙәбиәте үҫешендә хәл иткес үҙгәреш осоро булып тора. 1924 йылда Тажик АССР-ы һәм 1929 йылда Тажик ССР-ы ойошторолоуы тажиктарҙың «милли» һәләтен үҫтерергә мөмкинлек биреүсе сәйәси сиктәр булдыра. Совет власы, Сталиндың милләт һәм тел тураһындағы идеяларына ярашлы, шулай уҡ яңы тажик әҙәби телен булдырыуға булышлыҡ итә. Классик фарсы теленә нигеҙләнгән һәм аралашыу теленең лексикаһын һәм формаларын киң файҙаланған коммунистик йәмғиәт төҙөүгә һәм мультимәҙәни яңы совет кешеһен булдырыуға арналған яңы, һуғышсан әҙәбиәт булараҡ хеҙмәт итергә тейеш ине.

1930-сы йылдарҙа тажик әҙәбиәте эшселәр әҙәбиәтенә (пролетаризация) әйләнә. 1933 йылда Тажикстан Яҙыусылар союзын булдырыла, ул әҙәби эшмәкәрлектең бөтә аспекттарына етәкселек итеүҙә Коммунистар партияһы ҡоралы булып хеҙмәт иткән. Совет яҙыусыларының маҡсатын Абулкасим Лахути 1934 йылда Мәскәүҙә үткән беренсе съезында әйтеп бирә, ул үҙенең хеҙмәттәш яҙыусыларын «социализмға лайыҡлы әҫәрҙәр» ижад итеүгә арнарға саҡырҙы&lt;ref&gt;{{Книга|автор=B. Nikitine|заглавие=La littérature des musulmanes en U.R.S.S|год=1934|язык=fr|издательство=Revue des études islamiques}}&lt;/ref&gt;.

Шул осорҙағы тажик художестволы әҙәбиәтенең алдынғы фигураһы Садретдин Айни романдары ла тажик социалистик реализмының формаһы һәм йөкмәткеһе үҫеше этаптарын теркәгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Рахматуллаев|заглавие=Проза Айни|год=1970|место=Душанбе|страницы=3—110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Сайфуллоев|заглавие=Романы устод Садриддин Айни (Дохунда)|год=1966|место=Душанбе}}&lt;/ref&gt;. Уның «Одина, йәки ярлы тажик мажаралары» ({{Lang-tg|Одина ё саргузашти як тоҷики камбағал}}) тигән тәүге романы тау тажиктары тураһында. Уның бер саргузашти яҡ тажиктар хаҡында яҙған.

Киләһе өс романы бөтә совет осоронда тажик художестволы әҙәбиәте стиле өҫтөнлөк иткән реализм үҫешендә артабанғы прогресты иҫбат итә. &quot;Дохунда&quot;ла ыңғай герой — үҙ общинаһының тормошон яҡшыртырға ынтылған аңлы революционер булып киткән ярлы крәҫтиән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Сайфуллоев|заглавие=Романы устод Садриддин Айни «Дохунда»|год=1966|место=Душанбе}}&lt;/ref&gt;.

=== Архитектураһы ===
{{Основная статья|Тажикистандың сәнғәте һәм архитектураһы|l1=Тажик архитектураһы}}{{См. также|Фарсы архитектураһы}}

=== Музыкаһы ===
{{Основная статья|Тажикистан музыкаһы}}

=== Исемдәре ===
{{Основная статья|Тажик исемдәре}}

=== Аш-һыуы ===
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_059-02.jpg|мини|слева|Ҡарт [[шешлек]] әҙерләй]].&lt;br&gt;&lt;small&gt;Тажикистан маркаһы (2002 йыл)&lt;/small&gt;]]
Тажик аш-һыуы оазистар һәм Үҙәк Азия тауҙары халыҡтарына хас төбәк һәм традицион аш-һыуҙан ғибәрәт.
''Тажик аш-һыуының күп кенә рецептары күп быуатлыҡ тарихҡа эйә һәм хатта Көнсығыш ғалимдарының, шул иҫәптән [[Әбүғәлисина]] хеҙмәттәрендә лә телгә алына.''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ethno-polis.ru/ethnokitchen/18|title=Курутоб и таджикская кухня|website=Этнополис|access-date=2022-10-19}}&lt;/ref&gt;''. Традицион тажик аш-һыуы күп осраҡта үзбәктәрҙең аш-һыуы менән оҡшаш һәм күсмә ҡырғыҙҙар менән ҡаҙаҡтарҙың аш-һыуынан айырыла. Бынан тыш, илдең төрлө төбәктәрендә йәшәүсе тажиктар рационы һәм төбәк аш-һыуы араһында айырма бар{{Sfn|Abdullaev|2018|p=116}}.

Ғәҙәттә, дастарханға күмәк кешеләр менән бүлешеп ашарлыҡ аҙыҡ һалалар. Тажиктар кибеттәрҙә һәм киоскыларҙа аҙыҡ-түлек (фаст-фуд) һатып алып ашауҙы, аяғөҫтө ризыҡ тәғәмләүҙе хушһынмай. Бер табаҡтан ашау берҙәмлекте нығыта һәм тыныслыҡ килтерә, йәм өҫтәй, тип ышана тажиктар{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}.

1990-сы йылдарҙағы граждандар һуғышы ваҡытында, 1992 йылдың 27 ноябрендә, Худжанда, унан һуң Хорогта йәһүд традицияһы васыяты йәки ҡытай ҡайтанан берләшеү киске ашына оҡшаған «оши оштӣ» («татыулыҡ табыны») тип аталған символик киске аш үткәрелгән{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}. Оппозиция һәм хөкүмәт быны тыныс процестың бер өлөшө итеп ҡараны. «Оши оштӣ» табынында ике яҡ араһында килешеү төҙөү билдәһе тип, былауҙы бергә ашаған. Тажикстан хөкүмәте 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында таулы Тажикстанда оппозиция төбәктәрен тынысландырыу өсөн «оши оштӣ» тәжрибәһен ҡулланған{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}.

=== Һуңғы ваҡиғалар ===

==== Мәҙәни яңырыуы ====
Советтар Союзының тарҡалыуы һәм Афғанстандағы Граждандар һуғышы бөтә төбәктә тажик милләтселеге тергеҙелеүенә, шул иҫәптән Тажикстанда фарсы-ғәрәп яҙмаһына кире ҡайтырға маташыуға килтерҙе{{Sfn|Perry|2009}}&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://tj.sputniknews.ru/20190822/shkola-Tajikistan-izuchayut-arabskiy-alfavit-1029703588.html|title=Министр рассказал, зачем в школах Таджикистана изучают арабский алфавит|date=2019-08-22|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://asiaplustj.info/ru/news/life/person/20130128/tadzhikistan-perekhod-s-kirillitsy-na-arabskuyu-vyaz-neizbezhen|title=Таджикистан: Переход с кириллицы на арабскую вязь неизбежен|author=Киромова, Махпора|date=2013-01-28|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Тажикстан, атап әйткәндә, был хәрәкәттең координация үҙәге булған, һәм хөкүмәт унда ғәрәп баҫып алынғандан һуң, төбәктә тажиктар өҫтөнлөк иткән Сәмәниҙәр дәүләтенең, беренсе дәүләттең мираҫын тергеҙеү буйынса аңлы рәүештә тырышлыҡ һалған. Мәҫәлән, Тажикстан президенты Эмомали Рахмон үҙенең фамилияһынан «ов» рус ялғауын алып ташлата һәм башҡа кешеләргә тыуымды теркәгәндә тажик исемдәрен ҡулланырға күрһәтмә бирә&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://block.mts.ru/|title=Tajikistan restates its strategic partnership with Russia, while sending mixed signals|author=McDermott, Roger|website=The Jamestown Foundation|date=2007-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014232737/http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2372123|archive-date=2007-10-14|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://iz.ru/export/google/amp/1006638|title=Борьба c суффиксами: почему в Таджикистане запретили русские фамилии|author=Карамзин, Игорь|date=2022-05-03|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың октябрендә хөкүмәт иғланына ярашлы, Тажикстандың 4000-гә яҡын гражданы йыл башынан алып үҙ фамилияларынан «ов» һәм «ев» ялғауҙарын алып ташлаған&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.asiaplus.tj/en/news/198/58219.html|title=Some 4,000 Tajiks opt to use the traditional version of their names this year|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175342/http://www.asiaplus.tj/en/news/198/58219.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2022-10-25|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың сентябрендә Тажикстандың Исламды тергеҙеү партияһы милли телде «тажик теле» тип түгел, ә «тажик-фарсы» тип йөрөтөү тураһында закон проектын тәҡдим итә. Был тәҡдим Рәсәй киң мәғлүмәт сараларының тәнҡит тыуҙырҙы, сөнки закон проекты Тажикстандың этник-ара телдәре (лингва франка) иҫәбенән рус телен алып ташларға тырышты&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://www.rferl.org/a/Tajikistans_Islamic_Party_Wants_Language_Called_Tajiki_Farsi/1818766.html|title=Tajik Islamic Party Seeks Tajiki-Farsi Designation|date=2009-09-09|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. 1989 йылда уның рәсми исеменә йәйәләрҙә телдең тәүге исеме (фарси) өҫтәлһә лә, 1994 йылда Рахмон хөкүмәте телде «тажик теле» тип үҙгәртә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
2009 йылдың 6 октябрендә Тажикстанда, аралашыу теле булараҡ, рус теленең статусы юҡҡа сығарыла һәм, Тажикстандың этник әҙселек вәкилдәренән тыш, рәсми документтарҙа һәм мәғарифта тажик телен ҡулланыуҙы һәм уға ярашлы, Тажикстандың этник әҙселек вәкилдәре үҙҙәре һайлаған телдә белем алырға рөхсәт иткән закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://m.gazeta.ru/politics/2009/10/03_a_3269271.shtml|title=Русский таджикам больше не нужен|author=Азар, Илья|date=2009-10-03|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://russkiymir.ru/news/15235/|title=Власти Таджикистана выводят русский язык из сферы официального общения|date=2009-10-02|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;.

== Спорттың милли төрҙәре ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_054-02.jpg|мини|Тажикстан почта маркаһында бузкаши һүрәтпе (2002 йыл)|слева|220x220px]]

* [[Гуштингири]] — тажик милли көрәше
* [[Човган]] — команда ат-спорт уйыны, заманса ат полоһының башланғысы
* [[Бузкаши]] — кәзә тартыу (һыбайлыларҙың кәзә түшкәһе өсөн көрәше).

== Антропологияһы һәм генетикаһы ==
[[Файл:Tajikistani boys.jpg|thumb|300px|Тажик малайҙары]]

=== Антропологияһы ===
Антропологик яҡтан тажиктарҙың (айырыуса таулы) төп массаһы ҙур европеоид расаһының памир-фирғәнә расаһына ҡарай. Көньяҡ (Кабулистан) һәм көнбайыш (Иран менән сиктәш территорияларҙа) Афғанстан тажиктары антропологик яҡтан һинд-иран (иран-афған) расаһына яҡын.

==== Тигеҙлектә йәшәүсе тажиктар ====
Тигеҙлектәрҙә йәшәгән тажиктарҙа монголоид элементтарҙың ҡушылмаһы билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/105/590_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Средняя Азия|publisher=БСЭ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124131307/http://gatchina3000.ru/big/105/590_bolshaya-sovetskaya.htm|archivedate=2011-11-24|access-date=2011-09-18|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]], изXIX быуат аҙағыы — XX быуат башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге тажиктарҙың киләһе тасуирламаһын бирә&lt;ref name=&quot;ЭСБЭ2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Таджики|том=XXXII|страницы=474}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Тажиктарҙың тышҡы физиономик үҙенсәлектәрендә иран тибының төп һыҙаттары асыҡ һиҙелә: улар ғәҙәттә уртаса буйлы, киң, ныҡ һөйәкле; йөҙө төрөктәрҙекенән оҙонсараҡ, әммә киң маңлай, киң яңаҡтар, йыуан танау һәм ҙур ауыҙҙарына ҡарап, туран ҡанының ҡушылмаһы тураһында һығымта яһарға мөмкин. Тажиктарҙың маңлайы бейек, асыҡ күҙҙәре, ҡара керпектәре, ҡуйы ҡараһыу-һары сәсле, ҡуйы һаҡаллы.}}

==== Тау тажиктары ====
Элек, тигеҙлектә йәшәүселәр һәм таулылар — «''гар''» («''тау''») һүҙенән «гарча» (йәки гальча) — айырыуса көнкүреш шарттары һәм тел буйынса ҡырҡа айырыла. Таулы тажиктар өлкәһен Гарчистан тип атағандар{{sfn|Бартольд|1963|с=121}}.

[[В. В. Бартольд]] мәғлүмәте буйынса:

{{Цитата|Ҡайһы бер ерҙәрҙә, Бохара әмирлегендәге кеүек үк, һарттарҙы тажиктарҙан телдәре буйынса түгел, көнкүреш һыҙаттары буйынса айыралар ине, башлыса ҡала халҡын һарттар, ауыл халҡын тажик, тип атайҙар ине.}}

Монголға тиклемге осор әҙәбиәтендә гарча һүҙе ''гар'' («гора») һүҙенән килеп сыға (диалектик гарч формаһы телгә алына). Х быуатта Үрге Мургаба тигән айырым биләмәнән ғибәрәт өлкәне, йәғни таулылар йәшәгән урынды Гарчистан тип атағандар. Шулай уҡ һис юғында XII быуатта «Сәмәрҡәнд Гарчистаны» булғаны телгә алына. Күрәһең, үрге Зеравшан өлкәһен һәм гарча һәм Гарчистан терминдарының аныҡ билдәләмәләрен тарихи мәғлүмәттәрҙә табырға була{{sfn|Бартольд|1963|с=197—198}}.

Мосолман осоронда уҡ тигеҙлектәрҙә һәм тауҙарҙа йәшәүселәр араһында айырма булғандыр, моғайын. Ислам дине дәүерендә, өн составына ҡарағанда, бик боронғо терминдарҙы осратырға мөмкин: ''гар'' гора, ''гарча'', йәки хәҙерге әйтелештә ''гальча'', горец, ''Гарч'' йәки ''Гарчистан'' — Таулы өлкә. XI быуат башына үҙенә башҡа кенәзлекте тәшкил иткән үрге Мургабтағы (мерв) өлкәһен Гарчистан тип атағандар. Бынан тыш, XII быуатта Самани үрге Зеравшандағы таулы өлкәне, «Сәмәрҡәнд Гарчистаны» тураһында әйткәндер.

Амударья үрге ағымының таулы өлкәләрендә йәшәүселәргә шул уҡ терминды урта быуат әҙәбиәтендә ҡулланыу миҫалдары юҡ. Гарчтар, йәғни гальчалар, мосолман яҙыусыларының башҡаларға аңлайышһыҙ булған үҙенсәлекле, аңлайышһыҙ тел тураһындағы күҙаллауы берләшмәгән, күрәһең. Хәҙер заманда гальча һүҙе Урта Азияла айырым лингвистик төркөмдө билдәләү өсөн түгел, ә таулы тигән мәғәнәлә ҡулланыла{{sfn|Бартольд|1963|с=457—459}}.

Хәҙерге Тажикстан халҡы ла тажик һүҙен төрлөсә ҡулланған. Шугнан һәм Рушан кеүек ҡайһы бер таулы өлкәләрҙә йәшәүселәр үҙҙәрен тажиктар тип йөрөткән, уның ҡарауы, Дарваздағы тажикса һөйләшкән күршеләрен «фарсыса һөйләшеүселәр» (фарсигуй) тип атаған. Фарсы диалекттарының береһендә һөйләшкән Зеравшандың үрге ағымында йәшәүселәр үҙҙәрен тажик тип атаған, ә үҙенсәлекле диалектта һөйләшеүсе Ягноб йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәрҙе ''гальча'' тип атаған. Үрҙә телгә алынған халыҡ үҙенең ягноб телен тажик теленән айыра{{sfn|Бартольд|1963|с=470}}.

В. В. Бартольд мәғлүмәттәре буйынса, тажиктар таусыларға (гальча) һәм үҙәндәрҙә йәшәүселәргә бүленгән. Тәүгеләре фарсыларға туғандаш телдә һөйләшкән, ә икенселәре туған һөйләшен онотҡан. Ғәмәлдә, нәҡ тигеҙлек тажиктары фарсы теленә яҡын телдә һөйләшкән, ә таулыларҙың һөйләштәре фарсыларға аңлашылмаған{{sfn|Бартольд|1963|с=644}}.

Тажик ҡара сәсле, ҡара күҙле, ҡуңыр йөҙлөнән алып аҡ тәнлегә тиклем. Һары сәс һәм асыҡ күҙҙәр Бадахшан, Фан тауҙары тауҙары, Зеравшан үҙәнендә (Тажикстандың төньяғында Гиссар һәм Төркөстан һырттары араһында), шулай уҡ Ромит, Варзоб, Каратаг тарлауығында һәм Тавильдар үҙәненән һәм Гисссарҙа йәшәгән тажиктарҙа осрай&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гальча|[[Анучин, Дмитрий Николаевич|Анучин Д. Н.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nlrt.tj/rus/images/Publication/tadjiki/perviychast.pdf|title=Горцы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029191245/http://www.nlrt.tj/rus/images/Publication/tadjiki/perviychast.pdf|archivedate=2013-10-29|accessdate=2013-03-06|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата|Урта йәки оҙон буйлы, йөҙҙәре йөнтәҫ; ҡара, ҡуңыр, ҡайһы берҙә һарғылт сәсле, ғәҙәттә оҙонса матур йөҙ типлы, бейек маңлайлы, төҙ, ҡайһы берҙә бөркөт танаулы һәм матур ҡара йәки зәңгәр күҙле була.}}

=== Генетикаһы ===
Тажиктар төрлө гаплотөркөмдәргә ҡарай. Әммә тажиктар араһында өҫтөнлөк итеүсе гаплотөркөм — R1a Y-DNA. Тажик ир-егеттәренең 45%-ында R1a (M17), Ишкашим тажиктары араһында 68 % R1a, ә Худжанд тажиктар араһында 64 %-ҡа етә. Тажиктар араһында R1a гаплотөркөмдөң иң аҙ күрһәткесе — Ягнобта 16 % һәм Дүшәнбелә — 19 %. Иң киң таралған гаплотөркөмдәр:
* R1a (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 45 %
* J (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 18 %
* R2 (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 8 %&lt;ref&gt;{{статья |ссылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC56946/pdf/pq010244.pdf |pmc=56946 |pmid=11526236 |doi=10.1073/pnas.171305098 |том=98 |заглавие=The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |страницы=10244—10249 |язык=en |тип=journal |автор=Wells, RS; Yuldasheva, N; Ruzibakiev, R. et al. |месяц=8 |год=2001 |archivedate=2017-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118221619/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC56946/pdf/pq010244.pdf }}&lt;/ref&gt;.

== Тажиктар филателияла ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1933 CPA 428 stamp (Peoples of the Soviet Union. Tajiks).jpg|alt=|«СССР халыҡтары» серияһы (тажиктар), СССР почта маркалары, 1933 й.
Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2846 stamp (Regional Costumes. Tajik сostumes).jpg|alt=|Тажик халыҡ кейемдәре, СССР почта маркалары, 1963 й.
&lt;/gallery&gt;
* 1933 йылда СССР-ҙа «СССР халыҡтары» почта маркалары этнографик серияһы сығарыла. Улар араһында тажиктарға арналған марка ла була.
* 1960—1963 йылдарҙа СССР-ҙа «СССР халыҡтары костюмдары» почта маркалары этнографик серияһы сығарыла. Улар араһында тажиктарға арналған марка ла була.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=К}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
{{Навигация|Тема-Таджики
| Викисловарь = таджик
}}
;Урыҫ телендә
* {{ВТ-ЭСБЕ|Таджики|том=XXXII|страницы=474}}
* {{Книга|ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1SV_4335/|автор=Андреев, М. С|заглавие=По этнографии таджиков // Таджикистан|год=1925|место=Ташкент|издательство=Таш|страниц=151—177}}
* {{книга|ref=|ссылка=|автор=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Гафуров, Б. Г.]]|заглавие=История таджикского народа|ответственный=|год=1952|издание=|место=М|издательство=|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{публикация|книга|автор=[[Бартольд В. В.|Бартольд, В. В]]|заглавие=[[Бартольд В. В. ]] Сочинения|часть=Общие работы по истории Средней Азии|ответственный=Отв. ред. [[Б. Г. Гафуров]]|место=М.|издательство=[[Издательство восточной литературы]]|год=1963|книга=1|том=2|томов=9|страниц=1024|ref=Бартольд}}
* {{книга|автор=[[Богоутдинов, Алаутдин Махмудович|Богоутдинов, А. М.]]|заглавие=Очерки по истории таджикской философии|год=1961|место=Душанбе|издательство=[[Таджикгосиздат]]|страниц=332}}
* {{книга|ref=Гафуров|ссылка=http://kronk.spb.ru/library/gafurov-bg-1989.htm|автор=Гафуров, Б. Г.|заглавие=Таджики: Древнейшая, древняя и средневековая история. В 2-х книгах|ответственный=Отв. ред. [[Литвинский, Борис Анатольевич|Б. А. Литвинский]]|год=1989|издание=2-е изд|место=Душанбе|издательство=Ирфон|том=|страницы=|страниц=384+480|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Книга|автор=Кисляков, Н. А.|заглавие=К вопросу об этногенезе таджиков|год=1947|издательство=[[Советская этнография]]}}
* {{статья|автор=[[Мандельштам, Анатолий Максимилианович|Мандельштам, А. М.]]|заглавие=О некоторых вопросах сложения таджикской народности в среднеазиатском междуречье|год=1954|место=М.|издание=[[Советская археология]]|тип=сборник|том=20}}
* {{книга|автор=|часть=Таджики|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/83|заглавие=Этноатлас Красноярского края|оригинал=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|викитека=|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=Красноярск|издательство=Платина (PLATINA)|год=2008|том=|страницы=|столбцы=|страниц=224|серия=|isbn=978-5-98624-092-3|тираж=|ref=Этноатлас Красноярского края}} {{Wayback|url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|date=20141129041312}}
* {{Книга|ref=Рахимов|ссылка=https://lib.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-277-7/978-5-88431-277-7.pdf|автор=Рахимов, Р. Р|заглавие=Таджики: история, культура, общество|ответственный=Резван, М. Е|год=2014|место=СПб|издательство=[[МАЭ РАН]]|страниц=542|isbn=5-88431-277-6|isbn2=978-5-88431-277-7}}

;Инглиз телендә
* {{Энис/2|C.E. Bosworth and B.G. Fragner|Tād̲j̲īk|doi=COM_1142|том=10|стр=62—64|ref=Bosworth, Fragner}}
* {{Книга|ref=Johnson|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Tajikistan_in_the_New_Central_Asia.html?id=sZmwtAEACAAJ&amp;redir_esc=y|автор=Jonson, Lena|заглавие=Tajikistan in the New Central Asia: Geopolitics, Great Power Rivalry and Radical Islam (International Library of Central Asian Studies)|год=2006|язык=en|издательство=[[I. B. Tauris]]|страницы=|allpages=272|isbn=1845112938|isbn2=978-1845112936}}
* {{Iranica|заглавие=Tajik i. The Ethnonym: Origins and Application|ссылка=https://iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application|автор=J. R. Perry|год=2009|ref=Perry}}
* {{Книга|ref=Abdullaev|ссылка=https://rowman.com/ISBN/9781538102510/Historical-Dictionary-of-Tajikistan-Third-Edition|автор=Abdullaev, Kamoludin|заглавие=Historical Dictionary of Tajikistan (Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East)|год=2018|язык=en|издание=3rd ed|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]]|allpages=648|isbn=153810251X|isbn2=978-1538102510}}
* {{Книга|ref=Foltz|ссылка=https://www.perlego.com/book/1177867/a-history-of-the-tajiks-iranians-of-the-east-pdf|автор=[[Фольц, Ричард|Foltz, Richard]]|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|язык=en|место=L.|издательство=[[I.B. Tauris]]|allpages=256|isbn=1784539554|isbn2=‎978-1784539559}}
* {{Книга|ссылка=https://koreascience.kr/article/JAKO202019854292764.pdf|автор=Yup Lee, Joo|заглавие=The Sogdian Descendants in Mongol and post-Mongol Central Asia: The Tajiks and Sarts|год=2020|язык=en|издательство=Acta Via Serica|страницы=187—198|страниц=|volume=5}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://history.tj/ История таджикского народа].
* [http://www.narodru.ru/peoples1265.html Таджики на сайте «Народы России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405091850/http://www.narodru.ru/peoples1265.html |date=2023-04-05 }}.
* [http://tajikam.com Tajikam.com — A Worldwide Online Community for Tajiks].

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Библиоинформация}}
{{Иранские народы}}
{{Таджикистан в темах}}
{{Народы Таджикистана}}

[[Категория:Иран халыҡтары]]
[[Категория:Тажиктар| ]]
[[Категория:Афғанстан халыҡтары]]
[[Категория:Үзбәкстан халыҡтары]]
[[Категория:Тажикстан халыҡтары]]
[[Категория:Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Викиһүҙлеккә һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]</text>
      <sha1>9wifjz8ta7vhktr259ljuw6b981rs34</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>