Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 6821 1307455 1299054 2026-10-17T06:11:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307455 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡомарлы уйын''' ({{Lang-fr|jeu de hasard}} <small>{{Comment|букв.|буквально}}</small> «осраҡ уйыны»; [[Урыҫ революцияһы|революцияға тиклем]] Рәсәйҙә «азардный уйын», тип яҙылған {{Lang-ru2|азардовать}} «тәүәккәлләргә» тигән [[Архаизмдар|архаизмдан]]) — [[аҡса]] йәки башҡа матди ҡиммәттәр отоу менән бәйле отош [[Уйын|уйыны,]] был уйында отош тулыһынса йәки күбеһенсә уйынсыларҙың оҫталығына түгел, ә осраҡҡа бәйле, һәм ҡыҙыҡһыныу уйын процесына түгел, ә уның һөҙөмтәһенә йүнәлтелгән<ref name="Люблинский">''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638</ref>. == Теоретик үҙенсәлектәре == Хәйер, һәр айырым ҡомарлы уйын һөҙөмтәһе осраҡлыҡҡа бәйле булғанлыҡтан, һөҙөмтәлә оҙайлы сериялы уйындар ниндәйҙер [[Статистика|статистик законлылыҡтарға]]<ref name="Люблинский">''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638</ref> буйһона. Рулеткалар һәм башҡа уйын йорттарын тотоусылар, уйын бер төрлө алдау менән оҙатылмаһа ла, оҙайлы уйындар барышында отошта ҡала. Был уйындың үҙенең шарттары менән билдәләнә. Мәҫәлән, рулеткала, тәгәрмәстә берҙән алып өскә тиклем йәшел сектор 0 (зеро) булғанлыҡтан, ҡыҙыл йәки ҡара 50%-тан кәмерәк төшөү шансына эйә. Уйын «ғәҙел» йәки «зыянһыҙ, хәтер ҡалдырмаҫлыҡ», йәғни бөтә яҡтарға ла отош мөмкинлегенә бөтөнләй бер төрлө өмөт бирерлек шарттар урынлаштырыу һымаҡ, уйын үткәргәндә, күп һанлы ҡабатлауҙарҙың бер яҡҡа күпмелер отош тәьмин итеүе [[ихтималлыҡ теорияһы]]<ref name="Люблинский">''[[Люблинский, Павел Исаакович|Люблинский П. И.]]'' «Азартная игра» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: [[Советская энциклопедия]], 1926, Т. 1, С. 635—638</ref> өлкәһенә ҡараған математик тикшеренеү предметын тәшкил итә. == Тарихы == [[Файл:Mirage_Casino.JPG|мини|Лас-Вегаста казино]] [[Файл:Casino_slots2.jpg|мини|Казинола уйын автоматтары залы]] Бөтөн донъялағы кеүек, [[Һиндостан тарихы|Боронғо Һиндостанда]] һөйәктәр менән уйын билдәле булған. Веда гимндары йыйынтығы"[[Ригведа]]<nowiki/>" поэмаһында ҡомарлы уйындар менән мауығыуҙы иҫкәртеү кеүек яңғыраған «Уйынсы ялыуы» бар: «Һөйәк менән уйнама, ә үҙ бураҙнаңды һөр! Үҙ милкеңдә ләззәт тап һәм уны юғары баһала! Үҙ малыңды һәм үҙ ҡатыныңды ҡара, ерәнес уйынсы!». «Бхавишья-пурана» китабында ҡомарлы уйын менән бәйле хикәйә бар: ниндәйҙер бер принц, һөйәк менән уйнап, бөтә нәмәһенән, шул иҫәптән, ҡатынынан мәхрүм ҡалған. «[[Маһабһаратам]]<nowiki/>» эпосы, һөйәк менән уйынды ҡомарлы уйын тип атаһа ла, шулай ҙа уны бик ентекләп тасуирлай. Боронғо гректарҙың, бигерәк тә коринфяндарҙың, һөйәк менән ҡомарлы уйынына мөкиббән китеүе тураһында мәғлүмәт бар. Тик Спартала ғына ҡомарлы уйын бөтөнләй ҡыуылған була<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Азартные игры}}</ref>. Шулай уҡ [[боронғо грек мифологияһы]]нда ла ҡомарлы уйын иҫкә алына. Грек легендаһына ярашлы, [[Троя]] ҡалаһын ҡамау ваҡытында эстәре бошҡан һалдаттарҙың күңелен асыу маҡсатында, Паламедей һөйәк уйындары тәҡдим итә. Грек биографы [[Плутарх]] һөйәк менән уйындарҙы мөкиббән китеп уйнаған фарсы батшабикәһе Парисатис тураһында телгә ала. Боронғо рим хоҡуғы, ҡомарлы уйындарҙың рухи тарҡатыу йоғонтоһон тулыһынса тойомлап, уларға ҡәтғи ҡарар ҡабул итә: тыйылған уйындарҙа аҡсаға отолған (''alea'' дәрәжәһендә тип атала [[Рим|Римдә]] рөхсәт ителгәненән айырмалы рәүештә, ''ludi, qui virtutis causa piunt'') тыйылған уйында отолған уйынсы аҡсаларын кире алыу талабын ҡуя алған.<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Азартные игры}}</ref>. Ҡомарлы уйындар германдарҙа ғәҙәттән тыш таралған була. Боронғо гермалы мөлкәтен генә түгел, үҙенең иркен йәшәү хоҡуғын да юғалтҡан: уйында отолған һәм түләрлнк бер нәмәәһе лә булмаған кешене ҡоллоҡҡа һатҡандар. XIII йөҙйыллыҡта уҡ законлы сикләүҙәр барлыҡҡа килһә лә, ә XIV быуатта, бөтә урындағы кеүек, Германияла ла, уйын өйҙәрен (тәүләп Италияла, XII йөҙйыллыҡта) тыя башлайҙар; әммә иң яңы заманға тиклем бәләкәй герман дәүләттәрендә рулеткалар һәм башҡа вертептар кеүек уйын өйҙәренә түҙеп кенә ҡарау түгел, улар урта хәлле казначействоларға ла байтаҡ һалым түләгәнлектән, хатта хөкүмәт тарафынан дәртләндерелгән. [[Пруссия]]ның юғары күтәрелеүендә һәм Германияны берләштереү дәүерендә был өлкәлә ҙур полиция реформаһы тормошҡа ашырыла — герман ерҙәрендә уйын өйҙәре юҡҡа сығарыла. [[1868 йыл]]дың 1 июлендә уйын өйҙәрен ябыу тураһында законына һәм артабан Германияның бер дөйөм законға буйһоноп берләштерелеүенә тиклем, Германия үҙенең пользовалась печальною известностью благодаря своим игорным домам в [[Баден-Баден]]дағы, Бад-Доберандағы, Бад-Эмстағы, [[Висбаден]]дағы, [[Гамбург]] һ. б. уйын өйҙәре менән аяныслы танылыуы мнән дан тота ине<ref name="ЭСБЕ" />. Сығанаҡтарҙан белгән мәғлүмәттән сығып фекер йөрөткәндә, боронғо замандарҙан ҡомарлы уйындар пари һәм һөйәк ташлау төрөндә генә таралған була. 1423 йыл тирәһендә ағас һәм баҡырға гравировкалау сәнғәәте барлыҡҡа килгәндән һуң, в [[Испания]]ла һәм [[Германия]]ла рәссамдар күрәҙәлек итеү маҡсаттары өсөн, һуңынан бағымсылыҡҡа нигеҙләнгән уйын ҡоралы булараҡ, йәғни ҡомарлы уйындар өсөн, уйын кәрттәре әҙерләй башлай. Тәүге әҙер, кәрт уйыны, ҡараңғы элементтарҙың һөнәре булараҡ, оҫта алдау формаһы булып хеҙмәт итә, һәм 1494 йылда уҡ кәрт хәйләләп уйнаусыларының (шулерҙар) алдаҡ алымдарын фашлаған ''«Liber vagatorum»'' трактат баҫылып сыға. Уйын притондарҙа, кабачоктарҙа ойошторолған, һәм 1541 йылда [[Англия]]ла уйын притондарны эҙәрлекләү тураһында беренсе закон сығарыла. Әлегә тиклем инглиз дөйөм хоҡуғы буйынса уйын өйҙәрен тотоусылар, «дөйөм зыянлы эш ойоштороусылар ({{lang-en|common nuisance}}), байтаҡ юлдан яҙған бәйелһеҙ кешеләрҙе бер урынға йыйып, кәйеф-сафа ҡороп күңел аҙҙырыусылар» тип атала<ref name="Люблинский" />. Әммә, яйлап, ҡомарлы уйындар һарайҙа һәм юғары ҡатлам кешеләрендә лә тарала. Был уйындарҙың ныҡ үҫешкән мәле Францияла Людовик XIII һәм XIV осоронда була, шул уҡ ваҡытта был уйындар менән бергә, хәйләләү, алдау тарала, һәм юғары йәмғиәттең билдәле бай шәхестәре лә оятсылыҡ күрә, фашлана. Людовик һарайынан ҡомарлы уйындар модаһы Европаның башҡа һарайҙарына ла күсә (бөгөнгө көнгә тиклем ҡомарлы уйындарҙың күпселеге үҙҙәренең француз атамаларын һаҡлаған), һәм ҡомарлы уйын дворяндар яратҡан шөғөлгә әүерелә. XVIII быуат аҙағы буржуазияһы, йәмғиәттә үҙенең йоғонтоһон нығытып, шулай уҡ «дворян модаһын» өйрәнергә ашыға, әммә буржуазия араһында ҡомарлы уйындарҙың таралыуы XIX быуаттың 30—40-сы йылдарынан ғына һиҙелерлек күләмгә етә (Германияла һәм Рәсәййҙә тағы ла һуңыраҡ). Ишектәре бөтә кешегә лә асыҡ булған ҙур уйын йорттары төҙөлгәндән һуң ғына, ҡомарлы уйында төрлө синыфтарҙың нивелировкаһы мөмкин була. Уға саҡлы ҡомарлы уйын үҙенең синыфы даирәһенән тыш уйналғанда ғына, ғәйепкә алырлыҡ булған<ref name="Люблинский" />. XIX быуаттан башлап Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән уйын «клубтары» киҫкен ҡатлам-синыф характерлы булған («Инглиз»—юғары ҡатлам өсөн, «Сауҙагәрҙәр өсөн», «Приказчиктар өсөн» һ. б.)<ref name="Люблинский" />. == Бәйлелек == {{Main|Лудомания}} Ҡомарлы уйындарға бәйлелек кешене психологик буйһоноуға — лудомания торошона килтерә. Бындай бәйлелек йәмғиәттә социаль-ижтимағи ҙа, медицина мәсьәләләрен дә килтереп сығарыуы мөмкин. Мөмкин булған хәүеф факторҙарының береһе булып шәхси үҙенсәлектәр: эмоциональ үҙгәреүсәнлек, үҙ-үҙеңде контролдә тотоуҙың кәмеүе тора. Бәйлелек тәртибе депрессив ҡаҡшау менән оҙатыла. Тикшеренеүселәр аңдың үҙгәрешле торошо билдәләрен, атап әйткәндә, уйынға мөкиббән китеү менән бер үк ваҡытта бөтә иғтибарын уйынға ғына туплап (концентрация), тирә-яҡ ысынбарлыҡтан ситләшеүҙе күҙәтә. Мәскәүҙә уйын автоматтары уйындарына патологик бәйлелек арҡаһында мөрәжәғәәт иткән 96 кешене тикшергәндә, 15 осраҡта үҙ-үҙенә ҡул һалыу тураһында уйлау, 36 осраҡта — астеник ҡаҡшау күҙәтелгән<ref>{{статья|автор=Малыгин В. Л., Хвостиков Г. С., Малыгин Я. В.|заглавие=Особенности характерологических свойств патологических азартных игроков и психопатологические феномены, сопровождающие азартную игру|ссылка=http://nauka-pedagogika.com/psihologiya-19-00-04/dissertaciya-osobennosti-lichnostno-harakterologicheskih-svoystv-i-kliniko-psihopatologicheskih-narusheniy-u-lits-s-patologicheskoy-za|издание=Прикладные информационные аспекты медицины|издательство=Воронежская государственная медицинская академия им. Н. Н. Бурденко|год=2007|выпуск=10|страницы=135—141|issn=2070-9277}}</ref>. == Ҡомарлы уйындарға мөнәсәбәт == Саманан тыш уйын ҡомары арҡаһында икенсе дәрәжәле күренештәр менән көрәш элекке замандарҙан бирле донъяның бөтә илдәрендә лә хакимиәт һәм енәйәти сәйәсәт мәсьәләләренең береһе булып тора. Йәмғиәти зыянлы яҡтары халыҡта хеҙмәт түкмәй килем алып байыуға ынтылыуға ҡайтып ҡала, әммә йыш ҡына бәйлелеккә һәм ярлылыҡҡа алып килеү эҙемтәһенә эйә; кеше хаҡына инеп байығыу ҡыҙыҡһыныуына, аҡсаның өҫкә сығыуы һәм әрәм-шәрәм булыуына, үҙләштерелеүгә; уйын алдашыуы үҫешенә, кеше хаҡын ашап йәшәүселәр һанының артыуына килтерә<ref name="Люблинский" />. Ҡомарлы уйындар процесы формалашҡан йөкләмәләр менән (законһыҙ ылыҡтырыу йәки уйынға мәжбүр итеү осрағынан башҡа), дәғүә йәки юллау хоҡуғы менән һаҡланмаған, күпселек осраҡта натураль йөкләмәләргә генә ҡайтып ҡала<ref>{{БРЭ|Игры и пари|id=1999950}}</ref>. Ҡомарлы характерҙа булһа ла, бөгөнгө көндә [[покер]] законлы тәртиптә күп кенә илдәрҙә рәсми спорт төрө тип танылған. Нью-Йорк Федераль суды покер «һөҙөмтәгә оҫталыҡ өҫтөнлөклө йоғонто яһаған» уйын тип таныны<ref>[http://newspoker.ru/poker_law/federalnyj-sudya-priznal-poker-igroj-masterstva.html Федеральный судья признал покер игрой мастерства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727021328/http://newspoker.ru/poker_law/federalnyj-sudya-priznal-poker-igroj-masterstva.html |date=2013-07-27 }}</ref>. Спорт бриджы Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан рәсми рәүештә спорт төрө тип танылды һәм Пекин ҡалаһында үткән 2008 йылғы Бөтә донъя интеллектуаль уйындар программаһына индерелде. === Рәсәйҙә === Рәсәйҙә элек-электән күп кенә ҡомарлы уйындар билдәле булған, шуларҙан уйын кәрттәрен һәәм зернде руханиҙар ҙа, воеводаларға был уйынсыларҙы күҙәтеү аҫтына алырға ҡушҡан хөкүмәт тә эҙәрлекләгән. XVII быуаттағы воеводалар наказдарынанкәрт һәм зернь уйынсыларын ҡамсы менән һуҡтырғандар, ә кәрт менән зернде тартып алырға һәм яндырыыыырға ҡушылған<ref name="ЭСБЕ" />. [[Пётр I]] осоронда тәү сиратта хәрбиҙәргә кәрт һәм аҡсаға һөйәк уйнау ҡәтғи тыйылған була (Артиллерия хәрби уставы § 59; Диңгеҙ уставы, IV китап, гл. I, §§ 15, 19), ә һуңғараҡ тыйыу барыһына ла таралған: аҡсаға уйнау тыйыла, өсләтә штраф ҡаралған (указ № 3127, 17.12.1717 йыл)<ref name="указ Петра I 17 (28) декабря 1717">{{cite web|url=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/coll.php?part=22|title=3127.—Декабря 15. Именный.— О запрещеніи носить пряденое и волоченое золото и серебро покупать оное и играть въ деньги. }}{{сс3|17.12.1717}} года</ref>. Был күрһәтмә императрица Анна Иоанновна идараһы осоронда 1733 йылдың 23 ғинуарында раҫланған: «партикуляр һәм ирекле өйҙәргә йыйылып, бер кем дә аҡсаға, ваҡ-төйәк мөлкәткә, хужалыҡтарға һәм ауылдарға һәм кешеләргә һис тә уйнамаҫҡа». Полиция күҙәтергә тейеш булһа, штрафтың өстән бер өлөшө ошаҡсыға тәғәйенләнә (№ 6313). Шуның менән һаман да киңерәк тарала барған уйынға ҡаршы торорға уйлағандарҙыр, әммә, күрәһең, бушҡа: был күрһәтмә бер туҡтауһыҙ ҡабатланған (№ 9380, 10714). Фәҡәт Елизавета Петровна идара иткән йылдар һуңыында (1761 йылдың 16 июне) законда тыйылған ҡомарлы уйындар менән рөхсәт ителгән коммерция уйындары араһында айырма яһалған: «танылған дворян йорттарында уйынды ҡулланыу рөхсәт ителә; бары тик аҙ аҡса суммаһына ғына, отош өсөн түгел, әммә ваҡыт үткәәреү маҡсатында ғына» (№ 11275)<ref name="ЭСБЕ" />. Императрица [[Екатерина II]] осоронда башта ҡомарлы уйындарҙы ғөмүмән тыйыу тураһында раҫлауҙар сығарылған (№ 11877, 12263, 12560), кәрт бурыстарының дөрөҫ булмауы һәм уйын отошо өсөн үтескә биреүселәргә аҡса ҡайтарыуҙан баш тартыу тураһында (№ 12593, 13677), ә "Устав благочиния"ла ([[1781 йыл]]) ҡарар ителгән: ''«игры домашния и игрища, поелику в оныя не входит беззаконие или противное узаконению, полиции не запрещает; в запрещённой же игре смотреть на намерение, с каким играли, и обстоятельства. Буде игра игроку служила забавою или отдохновением посреди своей семьи и с друзьями, и игра не запрещена, то вины нет; буде же игра игроку служит единственным упражнением и промыслом, или дом, в коем происходила игра, открыт день и ночь для всех людей без разбора, и что тут же и оттого происходит прибыток запрещенный, то о том исследовав, учинить по законам. Просьба же и иск о долге по игре да уничтожится»'' (Уст. благ. § 67)<ref name="ЭСБЕ" />. Император [[Александр I]] тәхеткә ултырғандан һуң, хөкүмөт әүҙем рәүештә ҡомарлы уйындарҙы эҙәрлекләй. 1801 йылда Петербург һәм 1806 йылда Мәскәү хәрби генерал-губернаторҙарына ҡомарлы уйынсылар артынан ныҡ күҙәтеү ойошторорға, ғәйеплеләрҙе судҡа бирергә һәм исемдәрен императорҙың үҙенә еткерергә ҡушыла (№ 19938, 22107). Император Александр I ооро положениеларын һәм екатерина дәүере «Устав благочиния» ҡарарҙары үҙгәртеүһеҙ Рәсәйҙә 1917 йылға тиклем ҡулланылған «Устав о предупреждении и пресечении преступлений» (ст. 444—449, т. XIV) тигән документҡа күсерелгән. Закон, рөхсәт ителмәгән ҡомарлы уйындарҙан башҡа, коммерция уйындарын таныған. Ҡомарлы уйындарҙы булдырмау, уйын йорттарын табыу һәм уларҙы ойоштороусыларҙы һәм унда ҡатнашыусыларҙы суд менән эҙәрлекләүҙе башҡарыусы полиция органдары яуаплылығына һалырға. Полиция уйын ҡоралын, ваҡытын, урынын, ҡатнашыусыларын, маҡсатын һәм хәл-ниәтен асыҡларға тейеш. Закон, юҡ-бар үпкәләүҙәр һәм тынысһыҙланыуҙар булмаһын өсөн, полицияға һаҡлыҡ менән эш итергә ҡуша". Мәскәүҙә тотализаторҙар 1889 йылда мәскәү генерал-губернаторы күрһәтмәәһе менән тыйылған була<ref name="ЭСБЕ" />. Совет хоҡуғы, яңы иҡтисади сәйәсәткә тиклемге осорҙа төрлө ҡомарлы уйындар, спекулятив байығыу төрө булараҡ, ҡәтғи тыйыла. 1917 йылдың 24 ноябрендә Петроград Хәрби-Революцион Комитетының бөтә уйын клубтарын һәм притондарын ябыу тураһында ҡарар сыға. Әммә большевиктар уйын бизнесына ҡаршы етди көрәш алып бармай, һәм ул йәшерен рәүештә йәшәгән. Петроград Хеҙмәт Коммунаһының Комиссарҙар Советыы 1918 йылдың яҙында М. И. Калининдың Петроградтағы уйын йорттарын легалләштереү һәм һалым һалыу (килемдәренән 10-30 %) тәҡдимен тикшерә һәм кире ҡаға<ref name="Тарасов">[http://statehistory.ru/973/Azartnye-igry-v-Sovetskom-Soyuze/ ''Олег Тарасов'' «Азартные игры в Советском Союзе»] (23.07.2010)</ref>. [[1921 йыл]]дың 9 ноябренән Хеҙмәт Советы һәм РСФСР Оборонаһы<ref name="Тарасов" /> башҡарма комитеттарҙың айырым рөхсәте концессион башланғыс менән уйын йорттарында түләүле «ҡомарлы булмаған уйындар»ҙы ойоштороу<ref name="Люблинский" />, шулай уҡ уйын кәрттәрен һатыу рөхсәт ителә<ref name="Тарасов" />. 1923 йылдың ахырынан, петроград эшселәренең буш ваҡытын үткәреүе н һәм шуның менән бәйййле негатив күренештәрҙе социологик тикшеренеүҙәр менән бәйле, ҡалаларҙағы «йоҡо райондарында» казиноларҙы, лото уйыны залдарын һ.б. уйын йорттарын ябыу кампанияһы башлана. Бының өсөн самогонға, кокаинға һәм ҡомарлы уйындарға ҡаршы көрәш буйынса махсус комиссия йошторола. 1928 йылдың майында Халыҡ Комиссарҙары Советы бөтә ерҙә лә уйын йорттарын тыя, ә Уголовный кодексҡа 201-се статья өҫтәлә: ҡомарлы уйындар ойоштороусыларға төрмәгә оҙайлы срокка ябылып ҡуйыу янай<ref name="Тарасов" />. Ҡомарлы уйындарға яҡын лотереялар һәм ипподромдарҙағы тотализаторҙар ғына рөхсәт ителә, был ситуация СССР-ҙа даими һаҡлана. 1976 йылда башланған дәүләт «Спортлото» лотереяһы иң популяр була һәм ул килтергән бөтә килем портты финаслауға, шул иҫәптән 1980 йылда үткән Мәскәү Олимпиадаһын финанслауға тотонола. 1940 йылдан 1973 йылға тиклем шулай уҡ Ригала таралған бриджды ла спорт төрөнә индергәндәр, бридж буйынса хатта халыҡ-ара турнирҙар ҙа үткәрелгән, әммә һуңғараҡ бридж, "Коммунизм төҙөүселәрҙеү әхлаҡ кодексына тап килмәй тип, тыйылған<ref name="Тарасов" />. 1988 йылда «Интурист» ҡунаҡханаларында, сит ил туристары күңел асһын өсөн, 200-ҙән ашыу уйын автоматы ҡуйыу рөхсәт ителә. 1989 йылдың яҙында [[Таллин]]да беренсе казино асыла, ә августа казино Мәскәү ҡалаһындағы «Савой» ҡунаҡханаһында ла эшләй башлай<ref>[http://www.casinojack.ru/casino-games/istoriya-azartnih-igr-rossiya.html История азартных игр в России на casinojack.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204213100/http://www.casinojack.ru/casino-games/istoriya-azartnih-igr-rossiya.html |date=2022-12-04 }}/* В России */</ref>. 1990 йылдан, СССР тарҡалыу менән, казино һәм уйын автоматтары залдары Рәсәйҙә сикләнмәгән һанда барлыҡҡа килә. 2006 йылда Рәсәйҙең бөтә территорияһында<ref>[http://ria.ru/trend/closing_casino_30062009/#ixzz3MjOOq7A3 Закрытие казино в России]</ref>, илдең иң ҙур ҡалаларынан алыҫ урынлашҡан дүрт "Уйын зонаһы"нан башҡа, казино һәм уйын учреждениелары ойоштороуҙы тыйған закон ҡабул ителә. Бына ошо төбәктәр: [[Алтай крайы]], [[Краснодар крайы]] һәм [[Ростов өлкәһе]] сиге, [[Калининград өлкәһе]], Приморье; Ҡырым Рәсәй Российской Федерацияһына 2014 йылда ҡабат ҡушылғандан һуң, [[Ҡырым]] ярымутрауы территорияһында ла уйын зонаһын ойоштороу тәҡдим ителә<ref>[http://top.rbc.ru/economics/12/11/2014/5463385fcbb20f0c73ca938d Власти Крыма предложили перенести игорную зону из Ялты в Евпаторию]</ref>. 2009 йылдың 1 июленән Рәсәйҙә ҡомапрлы уйындар рәсми рәүештә тыйыла. Шуға ҡарамаҫтан, уйын йорттарының бер өлөшө «электрон лотереялар», интернет-кафе һәм компьютер клубтары «пәрҙә»һе аҫтында йәшерен эшләүен дауам итә<ref name="Тарасов" />. Рәсәй Федерацияһының заманса закондарына ярашлы, ҡомарлы уйын — «эш итеүҙә мөмкин булған ике варианттың береһен, нәтижәһе икеле йәки насар һөҙөмтә биреү ихтималлығына ҡарамай, һайлау, уйында ҡатнашыусы ике йәки бер нисә кешенең үҙ-ара ризалығы буйынса килешеүе йәки бындай килешеүҙең бер нисә ҡатнашыусыһының ҡомарлы уйынды ойоштороусы ҡағиҙәләре буйынса килешеп уйнауы»<ref>Федеральный закон Российской Федерации от 29 декабря 2006 г. N 244-ФЗ [http://www.rg.ru/2006/12/31/azart-dok.html О государственном регулировании деятельности по организации и проведению азартных игр и о внесении изменений в некоторые законодательные акты Российской Федерации]</ref>. Йыш ҡына Рәсәйҙәге ҡомарлы уйындарға дәүләт лотереяларын да индерәләр. Был дөрөҫ түгел. Лотереяла отош приз фонды ярҙамында уны үткәрер алдынан туплана. Ҡомарлы уйында — ҡатнашыусыларҙың аҡсаһы иҫәбенә уйын барышында отош йыйыла. Бынан башҡа, лотерея отошо лотерея билетында (йә башҡа документта) күрһәтелгән урында бирелә. Ҡомарлы уйын осрағында отош уйынды үткәргән урында бирелә. <br> «Лотереялар тураһында» федераль законына<ref>[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_156901/ Федеральный закон от 11.11.2003 N 138-ФЗ]</ref> 2014 йылдың 1 июленән дәүләт лотереяларынан башҡа теләһә ниндәй лотереяларҙың эшмәкәрлеге туҡтатылырға тейеш тигән төҙәтмәләр индерелде. {{см. также|Игорный бизнес в России}} === АҠШ-та === Тарихсылар Лиза Моррис һәм Алан Блок «1840-сы йылдарға тиклем уйын бизнесы [[Миссисипи]] һәм [[Огайо]] йылғалары һәм шулай уҡ Бөйөк күлдәр буйлап йөрөгән пароходтарҙа ойошторолған». Һуңынан, тыйыуҙарға ҡарамаҫтан — ә бәлки шул тыйыу эҙемтәһе булараҡ — йәшерен уйын бизнесы ҡоро ерҙә лә сәскә атҡан, һәм шуның һөҙөмтәһе булып «аяныслы билдәлелек алған бер нисә „криминаль ҡала“ барлыҡҡа килгән». Лотереялар иһә, улар Иҫке Донъяла ла билдәле булған. Королева [[Елизавета I]] [1569 йылда махсус грамота баҫтырып беренсе инглиз лотереяһын үткәрергә рөхсәт бирә. Һуңыраҡ, Англияның Америка колнияларында ла һәм шулай уҡ Иҫке Донъяла ла лотереяларҙы ирекле рекламалағандар һәм үҙ иректәре менән дөйөм халыҡ ҡаҙнаһын тулыландырыу сараһы тип иҫәпләгәндәр. Әммә, лотерея мәсьәләһе буйынса регуляр рәүештә ығы-зығы ҡубыуы һәм сәйәәси һөжүм ойошторолоуы арҡаһында, XIX быуатта улар АҠШ-та бөтөнләй тыйыла. Легаль лотереялар ойоштороу тәжрибәһенә бары 1963 йылда Нью-Гэмпшир штатында, ә 1965 һәм 1993 йылдар арауығында 35 штатта һәм Колумбия округында лотерея ойоштороуға дәүләт монополияһы индерелә<ref>{{Cite web|url = http://www.inliberty.ru/library/341-azartnye-igry-v-amerike|title = Азартные игры в Америке|author = Гай Кальверт|work = InLiberty.ru|date = |publisher = }}</ref>. Һуңғы ваҡытта АҠШ-та йәмәғәтселектең ҡомарлы уйындарға мөнәсәбәте түҙеп ҡарау яғына үҙгәрә. Gallup йәмәғәт фекерен фәнни-тикшереү институты мәғлүмәттәре һорауҙарға яуап биреүселәрҙең 67%-тан ашыуы, был күренештә бер насарлыҡ та күрмәйбеҙ һәм ҡомарлы уйындарҙы тыйыу йәмғиәткә бер төрлө лә файҙа килтермәй тигән.<ref>{{Cite web|url=http://ratingbet.com/news/2075-amyerikantsy-pozitivno-otnosyatsya-k-azartnym-igram.html|title=Американцы позитивно относятся к азартным играм|publisher=ratingbet.com|accessdate=2016-06-13}}</ref> Һәр штат ҡомарлы уйындар буйынса үҙенең закондар йыйынтығы урылаштыра. Дөйөм федераль закондар ҙа бар. Баҙарҙы көйләүселәр — штаттар хакимиәттәре һәм American Gaming Association (баҙарҙа ҡатнашыусыларҙы — етештереүселәрҙе, таратыусыларҙы һәм операторҙарҙы берләәштерә). АҠШ-та уйын бизнесы индей резервацияларында, круиз караптарҙа һәм Невада штатында үҫешә. Йыл һайын баҙарҙың дөйөм килеме 71.1 млрд доллар тәшкил итә. АҠШ-та барлығы 1600-тан артығыраҡ казино эшләй. Дөйөм алғанда, Онлайн уйын бизнесы рөхсәт ителгән, әммә онлайн ҡомарлы уйындар менән бәйле финанс транзакциялары тыйылған<ref>{{Cite web|url=https://slots.com.ua/gambling/igornyj-biznes-ssha|title=Игорный бизнес США|author=|website=slots.com.ua|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215222740/https://slots.com.ua/gambling/igornyj-biznes-ssha |date=2018-12-15 }}</ref>. === Диндәрҙә === Христиан сиркәүе ҡомарлы уйындарға кире ҡарашта, ундай уйындар нигҙһеҙ байығыу теләген үҫтерә һәм насар социаль эҙемтәләргә килтерә ти. Ҡомарлы уйын менән мауығыусыларҙың санын алыуға һәм диндән ҡыуыуға тиклем алып барып еткерә. Ҡомарлы уйындарҙы ике тыйыу постановлениеһы бар; был 42 Изге апостолдар ҡағиҙәләре <ref>[[Срезневский, Измаил Иванович|И. И. Срезневский]]. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012017?page=54 Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. Санкт-Петербург, 1890—1912. Том II. Л — П 1902 год. колонка 71. „лѣкъ, лѣка“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819013628/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012017?page=54 |date=2021-08-19 }}</ref><ref>[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ADrevneslavyanskaya_kormchaya_xiv_titulov_bez_tolkovanii_t_1.pdf&page=192 Бенешевич В. Н. Древлеславянская Кормчая. том 1, Издание 1906 год стр. 178]</ref><ref>[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Кормчая_1650.pdf&page=522 Кормчая 1650 года. стр. 523]</ref>. Зернь, шашка, шахмат һәм һөйәк уйындарын тыйыу тураһындағы законды 1551 йылда Стоглавый собор ҡабул иткән<ref>[[Срезневский, Измаил Иванович|И. И. Срезневский]]. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012016?page=463 Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. Санкт-Петербург, 1890—1912. Том III. Р -Ѩ (йотированный юс малый) и дополнения 1912 год. колонка 911. тавлия=тавлѣя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102145754/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004012016?page=463 |date=2021-11-02 }}</ref><ref>[[Стоглав]]. [https://ru.wikisource.org/wiki/Стоглав#.D0.9E.D0.A2.D0.92.D0.95.D0.A2_.D0.9E_.D0.98.D0.93.D0.A0.D0.98.D0.A9.D0.90.D0.A5_.D0.95.D0.9B.D0.9B.D0.98.D0.9D.D0.A1.D0.9A.D0.90.D0.93.D0.9E_.D0.91.D0.95.D0.A1.D0.9E.D0.92.D0.90.D0.9D.D0.98.D0.AF._.D0.93.D0.9B.D0.90.D0.92.D0.90_92 Глава 92 «О игрищах еллинского беснования»]</ref>. [[Ислам]] дине лә ҡомарлы уйындарҙы тыя. Шуның өсөн ислам илдәренең күпселегендә ҡомарлы уйындар закондан тыш иҫәпләнә<ref>[http://islam-info.ru/kultura/102-otnoshenie-islama-k-azartnym-igram.html Отношение ислама к азартным играм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314113011/http://islam-info.ru/kultura/102-otnoshenie-islama-k-azartnym-igram.html |date=2012-03-14 }}</ref>. [[Иудаизм]] да шулай уҡ ҡомарлы уйындарҙы тыя. [[Тора]]ла улар телгә алынмаһа ла, Талмуд уйындарҙы тәнҡитләй<ref>[http://ng.ru/people/2009-07-15/5_gambling.html Играми бесовскими тешатся]</ref>. == Иҡтисад == [[The Economist]]<ref>[http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2012/06/daily-chart-0 Bedbetting] // The Ecomonist, 4 июня 2012</ref> журналы мәғлүмәттәре буйынса, казино, спорт ставкаларын, лотереяларҙы һ. б. индереп, 2011 йылда ҡомарлы уйындар һөҙөмтәһендә отоштоң дөйөмләштерелгән күләме (ставкалар күләменән минус отош күләме) 350 миллиард АҠШ долларына тиң булған. Шуның менән бергә 50 миллиарды онлайн-казино ставкалары өлөшөнә тура килгән. Донъя күләмендә отош өлөшө буйынса беренсе өс урынды: [[Гонконг]] — 32 %, [[Швеция]] — 23 %, [[Бөйөк Британия]] — 21 % — биләгән. Төрлө ҡомарлы уйындар ҡатнашыусыларының артыуы башҡа өлкәләрҙә, айырып әйткәндә, ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында, хәүефҡә мөнәсәбәтте байтаҡҡа арттыра: мөмкин булған уңышһыҙлыҡтан ҡасыуҙың тәбиғи механизмдары баҫыла, ә ҡомарлы уйында ҡатнашыу ғәҙәттәре фонд баҙарындағы уйын кимәленә күсә{{sfn| Шиллер, Роберт |2013|с= 103}}. 2016 йылдың башында KeyToCasino.com порталы аналитиктары интернет-казино-онлайн буйынса тикшеренеү үткәргән, һәм ул онлайн-казино уйынсылары араһында АҠШ долларының лидерлығын тартып аоған евро иң популяр валюта булып торғанын асыҡлаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.webwire.com/ViewPressRel.asp?aId=202982|title=The US Dollar Loses Its Crown As The Most Popular Currency In Online Casinos|publisher=WebWire|accessdate=2017-03-18}}</ref> == Уйын зоналары == * [[Лас-Вегас]] * [[Монте-Карло]] * [[Азов-Сити]] * [[Макао]] * [[Сингапур]] == Мәҙәниәттә == === Классик әҙәбиәттә === Урыҫ классиктарының бер нисә әҫәре ҡомарлы уйындарға һәм мауығыусы кешенең яҙмышына уларҙың ниндәй йоғонто яһауына бағышланған. Александр Сергеевич Пушкиндың «Пиковая дама» повесының сюжеты ҡомарлы уйын менән бәйләнгән кеше яҙмышын бәйән итә. Николай Васильевич Гоголдең «Игроки» комедияһы мутлашыусылар образын тасуирлай. Михаил Юрьевич Лермонтов үҙенең «Маскарад», «Штоссе» һәм «Тамбовская казначейша» әҫәрҙәрендә шулай уҡ сюжетты башлап китеү маҡсатында ҡомарлы уйын темаһын файҙаланған. Фёдор Михайлович Достоевский «Игрок» романында тормошоноң мәғәнәһенә әйләнгән ҡомарға буйһоноу кешене рухи һуҡырлыҡҡа килтереүен хикәйәләй. Осип Эмильевич Мандельштам «Казино» шиғырында уйын аппараттары араһына барып ингән кешенең хәл-торошон образлы итеп тасуирлай. Александр Степанович Грин «Гениальный игрок» хикәйәһендә сюжетҡа, уйындың үҙенең идеяһын юҡҡа сығарыусы отошһоҙ кәрттәр идеяһын индерә. Александр Иванович Куприн «Система» хикәйәһендә Монте-Карлонан килгән еңелмәҫ уйынсы тураһында һөйләй, һәм ошо һәләтенән ҡурҡҡан казино хужалары уны үҙҙәренең уйын йорттарына индермәгән. === Һынлы сәнғәттә === [[XVI быуат]] аҙағынан башлап, рәссамдар, уларҙың шәхес үҫешенә емергес кире тәьҫир итеүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, ҡомарлы уйындарҙы һүрәтләй башлай. Шуға оҡшаш елые серии подобных изображений создали Рәссамдар Виллем Корнелис Дейстер, Жорж де Латур, Караваджо шуға оҡшаған һүрәттәрҙең тотош серияһын булдырҙы. <center> <gallery perrow="5" widths="200px" heights="200px"> Файл:Caravaggio - The Cardsharps (1596-97) Kimbell Art Museum.jpg| {{нп5|Шулеры (Караваджо)|Шулерҙар (хәйләләп уйнаусылар, алдаҡсылар||Cardsharps (Caravaggio)}}.<br>''Караваджо'',<br>1594 Файл:Georges de La Tour 025.jpg|Хәйләләп уйнаусы бубновый туз менән.<br>''Жорж де Латур'',<br>ок. 1630 File:DUYSTER, Willem Cornelisz - Card-Playing Soldiers.jpg|Кәрт уйнаусы һалдаттар.<br>''Виллем Корнелис Дейстер'',<br>1625 — 1630 йылдар араһында File:William Hogarth 024.jpg|Уйын йорто.<br>''Уильям Хогарт'',<br>1733 — 1735 йылдар араһында </gallery> </center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Азарт]] * [[Букмекер]] * [[Интернет-казино]] * [[Казино]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} * {{книга|заглавие=Игорный бизнес|ответственный=Пер. с англ. и фр. НВЦ «Библиомаркет»; Ред.-сост. А. В. Пурник|место=М.|год=1994|страниц=208}} * {{книга|автор=Eliage, Mircea.|заглавие=The Encyclopedia of Religion|volume=5|место=N. Y.||издательство=Simon & Schuster Macmillan|год=1995|pages=486—474}} * {{книга|автор=[[Ковтун, Евгений Вячеславович|Евгений Ковтун]].|заглавие=История правового регулирования азартных игр в России|место=М.|издательство=ИПЦ Маска|год=2009|isbn=978-5-91146-255-0}} * {{книга|автор=[[Ковтун, Евгений Вячеславович|Евгений Ковтун]].|заглавие=Азарт в Стране Советов|место=М.|издательство=Олимп-Бизнес|год=2012|isbn=978-5-9693-0220-4}} * {{книга|автор= Роберт Шиллер|заглавие= Иррациональный оптимизм. Как безрассудное поведение управляет рынками|оригинал= Irrational Exuberance. Second Edition Revised & Updated|издательство= [[Альпина Паблишер]]|год= 2013|место = М.|страниц= 422|isbn= 978-5-9614-1845-3|ref= Шиллер, Роберт}} {{вс}} {{-}}{{Азартные игры}} [[Категория:Ҡомарлы уйындар|*]] a0h4eip7a7wjqrf3lb3q9cg1e7px4lo 0 8750 1307457 1306982 2026-10-17T07:42:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307457 wikitext text/x-wiki {{Infobox Административ берәмек |Административ берәмек = Ҡыйғы районы<br />{{lang-ru|Кигинский район}} |рәсем1=Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png |рәсем2=Flag of Kigi rayon (Bashkortostan).png |рәсем3=Location of Kiginskiy rayon (Bashkortostan).svg |Ил = [[Рәсәй]] |Статус = Муниципаль район |Төбәк = [[Башҡортостан]] |Административ үҙәге = [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы |Эске бүленеш = 9 ауыл биләмәһе |Халыҡ һаны = 21 239 кеше |Халыҡ тығыҙлығы = 11,4 |Сәғәт бүлкәте = [[YEKT]] |Автомобиль коды = 02, 102 |Хакимиәт башлығы= Зөһрә Гордиенко (2020 йылдың 21 ғинуарынан)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1403947/ Республикала тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ район башлығы итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 21 ғинуар]{{V|21|01|2020}}</ref> |Майҙаны = 1688 [[квадрат километр|км²]] }} '''Ҡыйғы районы''' ({{lang-ru|Кигинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы. == Географияһы == Райондың майҙаны — 1688 км². [[Өфө]]нән Төньяҡ-Көнсығышҡа 294 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан Төньяҡ-Көнбайышҡа табан 43 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡыйғы районы [[Башҡортостан]]дың Төньяҡ-Көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — [[Мәсетле районы|Мәсетле]], Төньяҡ-Көнсығышта — [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], Көньяҡ-Көнбайышта — [[Салауат районы|Салауат]], Көнбайышта [[Дыуан районы|Дыуан]] райондары менән сиктәш. Шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығышта — [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәшкән. === Рельефы һәм файҙалы ҡаҙылмалары === Рельефы Йүрүҙән-Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ-көнсығышта Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт. Район Йүрүҙән-Сылва депрессияһы, көньяҡ-көнсығышта — Башҡорт мегантиклинорийы сиктәрендә ята.<ref>[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206204721/https://kigi.bashkortostan.ru/district/ |date=2022-02-06 }}. Муниципаль райондың рәсми сайты.</ref> Район территорияһында эзбизташ (Арыҫлан); ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы һәм ҡом (Йүкәлекүл); төҙөлөш ташы (Ҡуянай); ер аҫты һуҙары (Ҡыйғы) ятҡылыҡтары бар. === Климаты === Климаты континенталь, уртаса һалҡын, дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 0,8°С, ғинуарҙа уртаса температура –15,8°С, июлдә 17°С тәшкил итә. Теҙмә ҡалҡыулыҡтар араһындағы уйпатлыҡтарҙа температуралар инверсияһы билдәләнгән. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 490 миллиметр, йылы осорҙа 400 миллиметрҙан ашыу. === Гидрографияһы === Гидрографик селтәрҙе Алйылға ҡушылдығы менән Әй йылғаһы һәм Ләүйылға, Кесейек ҡушылдыҡтары менән Ҡыйғы йылғаһы. Абзай, Светлый һаҙлыҡтары һәм башҡалар барлыҡҡа килтерә. === Урмандары һәм хайуандар донъяһы === Көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡараһыу һоро, аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Ҡайын, ҡара ылыҫлы-киң япраҡлы, ҡарағай һәм ҡарағас урмандары таралған. Райондың территорияһын 36,5% урман ҡаплаған. Хайуандар донъяһы урман-дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайында заказник ойошторолған. == Тарихы == 1930 йылдың, 20 авгусында Үрге Ҡыйғы районы булараҡ ойошторола һәм район составына ''[[Мәсәғүт кантоны|Мәсәғүт кантондың]]'' улустары инә. 1933 йылдан, 20 сентяберенән хәҙерге исемен йөрөтә. 1963 йылдан, 1 февральда яңы реформалар аҙағында бөтөрөлә, райондың территорияһы берләштерелгән [[Салауат районы|Салауат]] райондың составына индерелә. 1965 йылдан, 13 ғинуарында киреһенсә ойошторола<ref>[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206204721/https://kigi.bashkortostan.ru/district/ |date=2022-02-06 }}. Муниципаль райондың рәсми сайты.</ref> == Иҡтисады == Район Төньяҡ-Көнсығыш иҡтисади төбәккә инә. Машина-трактор станцияһы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Район территорияһында урман хужалығы бар. Шулай уҡ “Ит традициялары” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, икмәк комбинаты, юл ремонтлау-төҙөү идаралығы эшләй. 2012 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 93,3 мең гектар (дөйөм майҙандың 55,1 проценты) тәшкил иткән, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 43,1, сабынлыҡтар — 25,4, көтөүлектәр — 24,3 мең гектар; урмандар майҙаны — 53,4, ер өҫтө һуҙары — 1,0 мең гектар булған.<ref>[https://kigi.bashkortostan.ru/district/ Ҡыйғы районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206204721/https://kigi.bashkortostan.ru/district/ |date=2022-02-06 }}. Муниципаль райондың рәсми сайты.</ref> Район төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһына инә. Ауыл хужалығы предприятиелары (колхоз, 5 ауыл хужалығы етештереү кооперативы, муниципаль унитар предприятие, 10 яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, 82 крәҫтиән-фермер хужалығы) иген культуралары, мал аҙығы культуралары, картуф үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. Йәшелсәселек, сусҡасылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән. == Транспорт == Район территорияһы буйлап [[Бөрө]] — [[Мәсәғүт]] — [[Һатҡы]] ([[Силәбе өлкәһе]]), [[Малаяҙ]] — [[Үрге Ҡыйғы]] — [[Яңы Балаҡатай]] — [[Үңкерҙе]] ([[Силәбе өлкәһе]]) автомобиль юлдары үтә. == Мәғариф == Районда профессиональ училище, 25 дөйөм белем биреү мәктәбе бар, шуларҙың 12-һе — урта мәктәп (шул иҫәптән 1-се һанлы Үрге Ҡыйғы лицейы). Шулай уҡ 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто эшләй. == Һаулыҡ һаҡлау һәм Мәҙәниәт == Халыҡҡа үҙәк район дауаханаһы, 2 участка дауаханаһы һәм 25 фельдшер-акушерлыҡ пункты хеҙмәт күрһәтә. Мәҙәниәт өлкәһендә 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы бар. Районда 2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. “Наши Киги” гәзите сыға. == Билдәле шәхестәр == * [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы]] директоры.[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1969). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан. * [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры. [[Дүшәмбикә]] ауылынан. * [[Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы]] (3.03.1959, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|03|2019}}</ref>. * [[Рәүис Заһитов]] (19.11.1948), театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989). [[Иҫке Мөхәмәт]] ауылынан. * [[Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы]] (02.05.1936) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле партия, [[дәүләт]] һәм [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, ғалим. [[БАССР Юғары Советы]]ның дүрт саҡырылыш һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарының Почётлы гражданы. [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылынан. * [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан. * [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995), 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан. * [[Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы]] (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1982 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2005). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан. * [[Әхмәҙиев Риф Барый улы]] (13.02.1954), башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп эшмәкәре. Филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Әбдрәзәк]] ауылынан. * [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы]] (11 ғинуар 1935 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан), инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977). [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы|М. Ә. Әхмәтовтың]] ағаһы. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958). 1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат киске факультетында эшләй (1977 йылдан — химия-технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө дәүләт нефть техник университетында]] эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1981—1991 йылдарҙа СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе. * [[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы]] (25 ғинуар 1942 йыл, [[БАССР]]-ҙың Ҡыйғы райондағы [[Алағуз]] ауылынан — 17 ноябрь 1995 йыл, Өфө), тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы|С. Ә. Әхмәтовтың]] ҡустыһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған (1964). 1965—1967 йылдарҙа Ҡыйғы районы Алағуз урта мәктәбенең уҡыу - уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} '''Халыҡтың уртаса тығыҙлығы:''' 11,3 кеше/км². '''Милли составы:''' [[татарҙар]] — 52,0%, [[башҡорттар]] — 41,3%, [[урыҫтар]] — 5,2%, икенсе халыҡтар – 1,5%.<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|access-date=2013-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=https://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archive-date=2013-03-09}}</ref> == Ауыл биләмәләре һәм ауылдар == Районда 9 ''ауыл советы'', 39 ауыл торама пункты бар, иң ҙурҙары: [[Үрге Ҡыйғы]] (6,6 мең кеше), [[Түбәнге Ҡыйғы]] (1,4 мең), [[Ләүйылға]] (1,1 мең) ауылдары. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[ОКАТО]] коды''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡыйғы районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' |- | 80 236 805 000||Абзай ауыл советы|| |- | 80 236 805 001||[[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]]|| |- | 80 236 805 002|| [[Алағуз]]|| |- | 80 236 805 003|| [[Мәсәк]]|| |- | 80 236 810 000||Арыҫлан ауыл советы.|| |- | 80 236 810 001|| [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]|| |- | 80 236 810 002|| [[Әбдрәзәк]]|| |- | 80 236 810 003|| [[Аҫылғужа]]|| |- | 80 236 810 005|| [[Ҡолбаҡ]]|| |- | 80 236 810 006|| [[Сирбай]]|| |- | 80 236 810 007|| [[Туғыҙлы]]|| |- | 80 236 810 008|| [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]]|| |- | 80 236 815 000||Үрге Ҡыйғы ауыл советы|| |- | 80 236 815 001|| [[Үрге Ҡыйғы]]|| |- | 80 236 815 002|| [[Кеҙетамаҡ]]|| |- | 80 236 815 003|| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]|| |- | 80 236 815 004|| [[Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)|Тёплый Ключ]]|| |- | 80 236 820 000||Йыланлы ауыл советы|| |- | 80 236 820 001|| [[Йыланлы]]|| |- | 80 236 820 002|| [[Вәкийәр]]|| |- | 80 236 820 003|| [[Ҡолмәт]]|| |- | 80 236 825 000||Душамбикә ауыл советы|| |- | 80 236 825 001|| [[Дүшәмбикә]]|| |- | 80 236 825 002|| [[Сағыр]]|| |- | 80 236 825 003|| [[Һарығул]]|| |- | 80 236 825 004|| [[Туҡай (Ҡыйғы районы)|Туҡай]]|| |- | 80 236 830 000||Ибрай ауыл советы.|| |- | 80 236 830 001|| [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]|| |- | 80 236 830 002|| [[Яңы Мөхәмәт]]|| |- | 80 236 830 003|| [[Иҫке Мөхәмәт]]|| |- | 80 236 830 004|| [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]]|| |- | 80 236 830 005|| [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]]|| |- | 80 236 835 000||Кандаковка ауыл советы|| |- | 80 236 835 001|| [[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]|| |- | 80 236 835 002|| [[Первомайский (Ҡыйғы районы)|Первомайский]]|| |- | 80 236 835 003|| [[Солтан (Ҡыйғы районы)|Солтан]]|| |- | 80 236 835 004|| [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]]|| |- | 80 236 840 000||Ләүйылға ауыл советы|| |- | 80 236 840 001|| [[Ләүйылға]]|| |- | 80 236 840 002|| [[Вязовка (Ҡыйғы районы)|Вязовка]]|| |- | 80 236 840 003|| [[Кесейек]]|| |- | 80 236 840 004|| [[Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)|Ҡурғаш]]|| |- | 80 236 845 000||Түбәнге Ҡыйғы ауыл советы|| |- | 80 236 845 001|| [[Түбәнге Ҡыйғы]]|| |- | 80 236 845 002|| [[Игенселәр (Ҡыйғы районы)|Игенселәр]]|| |- | 80 236 845 003|| [[Октябрь (Ҡыйғы районы)|Октябрь]]|| |- | 80 236 845 004|| [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]]|| |- | 80 236 845 005|| [[Ураҡ (Ҡыйғы районы)|Ураҡ]]|| |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} {{Ҡыйғы районы ауылдары}} {{Ҡыйғы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Ҡыйғы районы]] cxk5bz54dgxb1w106wecio14dxb5o9x 0 11726 1307466 1283923 2026-10-17T09:34:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307466 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үрге Ғәле |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үрге Ғәле |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 8 | lat_sec = 23 |lon_deg = 57 | lon_min = 51 | lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Йылайыр районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 99 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453692 |почта индекстары = |телефон коды = 34752 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80227810001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үрге Ғәле''' ({{lang-ru|Верхнегалеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 99 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453692, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227810001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||68||31||37||45,6||54,4 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||231||110||121||47,6||52,4 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||266||120||146||45,1||54,9 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||186||80||106||43,0||57,0 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||150||70||80||46,7||53,3 |- | 2002 йыл 9 октябрь||128||60||68||46,9||53,1 |- | 2010 йыл 14 октябрь||99||49||50||49,5||50,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 78 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 120 км == Урамдары == * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Оло тау урамы ({{lang-ru|Оло-тау (улица)}}) * Һаҡмар урамы ({{lang-ru|Сакмара (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000040.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Ауылға [[1917 йыл|1917]] һәм [[1920 йыл]]дар араһында [[Орск өйәҙе|Орск өйәҙендә]] шулай уҡ өйәҙҙең [[Түбәнге Ғәле]] ауылы (Ғәле) кешеләре хәҙерге исемде йөрөткән бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала. Шулай уҡ Аҡсура исеме менән билдәле булған<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/verhnegaleevo/t/2842 Деревня Верхнегалеево] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Инфраструктура == Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар<ref>http://bashenc.online/ba/articles/93359/ Үрге Ғәле, Йылайыр районындағы ауыл</ref> == Матбуғатта == * Ауылым мәҙәктәре<ref>https://shonkar.com/articles/y-sh-yesh/2021-02-01/auylym-m-kt-re-1208602 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221207065658/https://shonkar.com/articles/y-sh-yesh/2021-02-01/auylym-m-kt-re-1208602 |date=2022-12-07 }} Ауылым мәҙәктәре</ref> == Видеофильмдар == == Билдәле шәхестәре == * [[Байсубин Рамаҙан Юламан улы]] (Рамаҙан Юламанов; 1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. * [[Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы]] (15 март 1922 йыл — 25 май 1992 йыл) — геолог, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983), геология-минералогия фәндәр докторы (1966), профессор (1969), РСФСР-ҙың (1976) һәм ТАССР-ҙың (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1966), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1981), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы<ref>http://bashenc.online/ba/articles/92619/</ref>. == Сығанаҡтар == <references/> {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] l4y42f1r9tj4yz6ylnvvsvy5179b9fm 0 11749 1307467 1271713 2026-10-17T10:16:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307467 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һабыр''' ({{lang-ru|Сабырово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 527 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453691, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227832001. == Халыҡ һаны == {{ Население | Сабырово }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||544||285||259||52,4||47,6 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||535||276||259||51,6||48,4 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||601||288||313||47,9||52,1 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||559||285||274||51,0||49,0 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||607||306||301||50,4||49,6 |- | 2002 йыл 9 октябрь||596||299||297||50,2||49,8 |- | 2010 йыл 14 октябрь||527||286||241||54,3||45,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 125 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Еңеүҙең 50 йыллығы урамы ({{lang-ru|50 лет Победы (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}) * Ш. Бабич урамы ({{lang-ru|Ш.Бабича (улица)}}) * Һаҡмар урамы ({{lang-ru|Сакмарская (улица)}})<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/zilairskiy-rayon/selo-sabirovo/ Улицы села Сабырово]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ауылға 18 быуаттың 1-се яртыһында [[Нуғай даруғаһы]] Үҫәргән улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл Үҫәргән ырыуының арҙаҡлы шәхесе, [[1771]]-[[1772 йыл]]дарҙа [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]] ғәскәрендә башҡорт полктары командиры булған, Үҫәргән улусы старшинаһы Һабыр Ҡотломбәков исеме менән аталған. 1774 йылдың майында ул Бөрйән улусы старшинаһы Төркмән Йәнсәйетов, Бөрйән улусы батыры Мораҙым Абралов һәм Тәнгәүер улусы батыры Юлдыбай менән Уртаҙым, [[Таналыҡ (археологик ҡомартҡы)|Таналыҡ]] ҡәлғәләрен, шулай уҡ Преображен заводын (хәҙер Йылайыр ауылы) алыуҙа ҡатнаша<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)">{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Усерган. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-usergan-tom-35-ch-2--ufa-2018/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2019 |том=35, часть 2 |страниц=704 |страницы=165 |тираж = 1 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}</ref>. . Тораҡ пункты шулай уҡ Сәғит, Бәкер, Көйөргәҙе, Ахун исемдәре менән теркәлгән. [[1795 йыл]]да 46 йортта 272 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 74 ихатала 673 башҡорттоң (407 ир-егет һәм 266 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе теркәлә. Улар араһында йорт старшинаһы, ике ҡатын менән йәшәгән 40 йәшлек Көсөкбай Түләбаев була. Уның улдары: Динмөхәмәт, Хәмзә, ҡыҙы Сәлимә. Был рәүиздә ауыл кешеләре араһында IX Башҡорт кантоны начальнигының ярҙамсыһы, Рәсәй дворяндары нәҫеленән булған аҫаба башҡорт Иҫәнғол Мәмбәт улы Ҡәйепов (1773 й. т.) билдәләп үтелә. Уның улдары: Йәрмөхәмәт, Мөхәмәткәрим, Ғәделлатиф, Йәғәфәр, Әхмәтәзарый. Үләбай Һабыров (1791—1814) 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк була<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)" /> [[1834 йыл]]ғы VIII рәүиз материалдарында ауылда 926 кешенең йәшәүе теркәлә, әммә 1859 йылғы Х рәүиз ауыл ихаталары һанының кәмеүен билдәләй, шуға бәйле йәшәүселәр ҙә аҙая (164 ир-егет һәм 174 ҡатын-ҡыҙ). Был күренеш ауыл кешеләренең ҡайһы берҙәре яңы ауылдарға нигеҙ һалыуы менән бәйле була. Тимербай, Ишмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Шәмсетдин, Юлбарыҫ тигән ауылдар ҡалҡып сыға<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)" />. [[1866 йыл]]да 52 йортта — 283 кеше. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәктәп теркәлгән; улус идараһы урынлашҡан<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/sabyrovo/t/11918 Село Сабырово] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1920 йыл]]дағы беренсе совет рәүизендә ауылдағы 116 ихатала 557 кешенең йәшәүе теркәлә һәм Һабыр ауылы Йылайыр кантонының шул исемдәге улусының үҙәге була. 1920 йылдағы рәүиз 42 ихатанан торған [[Үрге Ғәле]] һәм 46 ихатанан торған [[Түбәнге Ғәле]] ауылдарын айырым ике ауыл тип теркәй<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)" />. == Билдәле шәхестәре == * Һабыр (Сабир) Ҡотломбәков, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Үҫәргән]] улусы старшинаһы * [[Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы]] (20.02.1955), уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (2014) һәм [[Сибай]] ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреаты. * [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] (5.09.1954-3.01.2005), ғалим-физик. 1976—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа БДУ‑ның Сибай филиалында тәбиғи фәндәр факультеты деканы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903190927/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly |date=2019-09-03 }}{{V|3|09|2019}}</ref>. * [[Исҡужина Фирүзә Сәлихйән ҡыҙы]] ([[1 ғинуар]] [[1958 йыл]]) — Филология фәндәре кандидаты<ref>http://shepkinskoe.ru/person/iskuzhina-firuza-salikhyanovna-/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Түләшев Ғөмәр Ғатаулла улы]] — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref>[https://pamyat-naroda.su/way/3678188 Карточка «Дороги памяти» на Гумара Туляшева]</ref><ref>https://praded.nethouse.ru/page/1299549</ref> * [[Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы]] — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Ҡыҙыл Йондоҙ , I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнеүсе<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/cards/1422653743 Учётная карточка Шаяхмета Атангулова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы]] — Мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы]] — «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» ордендары менән бүләкләнгән. * [[Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе * [[Бағышаев Ғәни Исҡужа улы]] — РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы * [[Бағышаева Суфия Ниғәмәт ҡыҙы]] — БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы * [[Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref>[https://zakon-region3.ru/1/26967/ Указ Президента РБ от 02.06.2005 N УП-227 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ учителям Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415025621/https://zakon-region3.ru/1/26967/ |date=2023-04-15 }}</ref> * [[Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы]] — «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе<ref>https://vk.com/wall-178733628_215?w=wall-178733628_215</ref> * [[Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы]] — БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы<ref>[https://zakon-region3.ru/1/85734/ Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 20.06.1981 N 6-2/166 «О награждении Почетной грамотой Президиума Верховного Совета Башкирской АССР работников учреждений здравоохранения республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415025621/https://zakon-region3.ru/1/85734/ |date=2023-04-15 }}</ref>, «Почет билдәһе», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе * [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] ([[5 сентябрь]] [[1954 йыл]], БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — [[3 ғинуар]] [[2005 йыл]], Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005)<ref>http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010) * [[Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы]] ([[1773]]—[[1848]]) — хәрби эшмәкәр. Майор. Дворян. * [[Ҡужабәков Сәлихйән Хаммат улы]] ([[1908 йыл]] (башҡа сығанаҡтар буйынса 1909<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/838-kuzhabekov-salikh-yan-khammatovich?Itemid=104 КУЖАБЕКОВ Салихьян Хамматович. Шаймуратовцы]</ref>) — [[21 март]] [[1980 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы миномет батареяһы снарядсыһы * [[Вәлиев Юнер Сәлим улы]] ({{lang-ru|Валеев Юнер Салимович}}; [[8 июль]] [[1953 йыл]]) — муниципаль хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002). [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайланған<ref>[https://www.erbp.ru/people/14269 Валеев Юнер Салимович]</ref> * [[Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы]] ([[5 май]] [[1912 йыл]] — [[1 август]] [[1990 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-тау инженеры, [[Педагогика|педагог]], хужалыҡ эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (1968), доцент (1970) == Матбуғатта == * Һабыр ауылы халҡы «Таҙа Һаҡмар» акцияһына ҙур теләк менән ҡушылды<ref>[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/news/69198/ Һабыр ауылы халҡы «Таҙа Һаҡмар» акцияһына ҙур теләк менән ҡушылды]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихи ҡомартҡылар == * Йылайыр районы Һабыр ауылы зыяратындағы ҡәбер ташы<ref>[https://vk.com/club73607076?w=wall-73607076_10067 Тансылу Музафарова 12 мая 2021 в 11:48 в Ҡыҙыҡлы топонимика]</ref> == Сайттар == * Презентация-доклад Рәхмәт һиңә, еңеү һалдаты<ref>[https://myslide.ru/presentation/r-hm-t-i-e-e-aldaty-abyr-auyl-kitaphana-y Презентация, доклад Рәхмәт һиңә, еңеү һалдаты Һабыр ауыл китапханаһы]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Һабыр мәктәбе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] * {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Усерган. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-usergan-tom-35-ch-2--ufa-2019/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2019 |том=35, часть 2 |страниц=704 |страницы=165 |тираж = 1 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16330-abyr-jylajyr-r-nynda-y-auyl}}{{V|15|02|2019}} {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] ql3ez9nmgilgb7t8rsnm20ltq61ykzu 0 11754 1307468 1287097 2026-10-17T11:35:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307468 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Һултантимер |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һултантимер |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 18 | lat_sec = 16 |lon_deg = 58 | lon_min = 8 | lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Йылайыр районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 250 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453695 |почта индекстары = |телефон коды = 34752 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80227842003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һултантимер''' ({{lang-ru|Султантимирово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 250 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453695, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227842003. == Халыҡ һаны == {{ Население | Султантимирово }} '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||47||24||23||51,1||48,9 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||326||142||184||43,6||56,4 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||369||179||190||48,5||51,5 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||358||164||194||45,8||54,2 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||286||145||141||50,7||49,3 |- | 2002 йыл 9 октябрь||300||152||148||50,7||49,3 |- | 2010 йыл 14 октябрь|| 250 || 125 || 125 || 50,0 || 50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 61 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яманһаҙ]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 116 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Юл урамы ({{lang-ru|Дорожная (улица)}}) * С. Юлаев урамы ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}}) * Оло һаҙ урамы ({{lang-ru|Улусазская (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000057.html :Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} ==Инфраструктура == Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>http://wiki02.ru/encyclopedia/sultantimirovo/t/13527 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тарихы == Ауылға [[19-сы быуат|19-сы быуаттың]] икенсе яртыһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1650 йылда) Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә ([[Орск өйәҙе]]) нигеҙ һала. [[1866 йыл]]да 19 йортта 96 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр<ref>http://wiki02.ru/encyclopedia/sultantimirovo/t/13527 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1650 йылда старшина Мамынт Ҡашкаровтың ейәне Солтан Оло Быҙаулыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан Оло һаҙ ауылынан тауҙарға күсеп килә һәм хәҙерге Һултантимер исеме менән билдәле ауылға нигеҙ һала. Күсеп килеүенә тауҙарҙың ҡар япмаһынан иртәрәк әрселеүе сәбәпсе булған. Башҡа кешеләр ҙә Солтан артынан эйәргән. Күскенселәр тыуған ауылын онотмаған һәм тәүге урамға Оло һаҙ тигән исем биргән. Күпмелер ваҡыттан һуң Оло Һаҙҙан бәләкәй йылға айырып торған икенсе ауыл (Һултантимер) барлыҡҡа килә. [[СССР]] заманында ике ауылды берләштереп, Һултантимер тип йөрөтәләр<ref>https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/sultantimirovo{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Матбуғатта == * Башҡортостан гәзите «Әүҙем халыҡ йәшәй беҙҙә»<ref>[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/events/3648/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229005803/https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/events/3648/ |date=2021-12-29 }}</ref> * Яратҡан эшенә тоғро<ref>[https://ataisal.com/articles/auly-a-lau/2018-12-04/yarat-an-eshen-to-ro-63137 Атайсал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126144740/https://ataisal.com/articles/auly-a-lau/2018-12-04/yarat-an-eshen-to-ro-63137 |date=2022-01-26 }}</ref> * Һыйлы көнөм — һыйырҙа<ref>[https://bash.bashgazet.ru/ikonomika/5615-yyly-knm-yyyra.html Башҡортостан гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331171054/https://bash.bashgazet.ru/ikonomika/5615-yyly-knm-yyyra.html |date=2022-03-31 }}</ref> == Видеофильмдар == == Тарихи ҡомартҡылар == * Һултантимер ҡурғаны<ref>http://bashenc.online/ba/articles/76535/</ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] r5woedn81odead59bh0b3va1enp17eo 0 11757 1307438 1283827 2026-10-16T22:22:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307438 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юлдыбай''' ({{lang-ru|Юлдыбаево}}; икенсе атамаһы '''Ғүмәр''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1650 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453684, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227836001. == Халыҡ һаны == {{Население | Юлдыбаево (Зилаирский район) }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 95 % тәшкил итә<ref name="2002F" />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||607||321||286||52,9||47,1 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||2032||1078||954||53,1||46,9 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||2057||1101||956||53,5||46,5 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||1896||951||945||50,2||49,8 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||1730||851||879||49,2||50,8 |- | 2002 йыл 9 октябрь||1910||946||964||49,5||50,5 |- | 2010 йыл 14 октябрь||1650||822||828||49,8||50,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 40 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 95 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|Дружбы (улица)}}) * З. Вәлиди урамы ({{lang-ru| З. Валиди (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru| Заречная (улица)}}) * И. Дилмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|И. Дильмухаметова (улица)}}) * Колхоз урамы ({{lang-ru|Колхозная (улица)}}) * Кооператив урамы ({{lang-ru|Кооперативная (улица)}}) * Тыныслыҡ урам ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}}) * С. Юлаев урамы ({{lang-ru|С. Юлаева (улица)}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}}) * Т. Морат урамы ({{lang-ru|Т. Мурата (улица)}}) * Ф. Юлдашбаева урамы ({{lang-ru|Ф. Юлдашбаевой (улица)}}) * Х. Атанғолов урамы ({{lang-ru|Х. Атангулова (улица)}}) * Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|Худайбердина (улица)}}) * Электр урамы ({{lang-ru|Электрическая (улица)}}) * 1 Май урамы ({{lang-ru|1 Мая (улица)}})<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/zilairskiy-rayon/selo-yuldibaevo/ Улицы села Юлдыбаево]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ауылға [[18-се быуат]] уртаһында [[Нуғай даруғаһы]] Түңгәүер улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Шулай уҡ Юлдыбай, Юлыбай, Ҡабарбаш исемдәре менән теркәлгән. [[1866 йыл]]да 80 йортта 515 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. [[1900 йыл]]да мәҙрәсә теркәлгән. Юлдыбай 4-се башҡорт кантонының үҙәге булған (1855 йылға). 1938—1956 йылдарҙа [[Матрай районы|Матрай районының]] административ үҙәге. 50-се йылдарҙа 18 быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Ғүмәр ауылы менән ҡушыла<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/yuldybaevo/t/16885 Село Юлдыбаево] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ уҡығыҙ<ref>[https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html История села Юлдыбаево Зилаирского района]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Инфраструктура == [[Башҡорттар]] йәшәй (2002). Халҡы «Һаҡмар совхозы» МУАХП-нда эшләй. Һөнәрселек лицейы, [[Юлдыбай мәктәбе (Йылайыр районы)|Юлдыбай урта мәктәбе]], балалар баҡсаһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, амбулатория, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры, халыҡ ҡурайсылар ансамбле, халыҡ вокаль ансамбле) бар. «Азамат», «Сатҡылар» халыҡ бейеүҙәре ансамбле, китапхана, мәсете бар<ref>[https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html История села Юлдыбаево Зилаирского района]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <gallery> Рәсем:Юлдыбай.JPG Рәсем:Юлдыбай ауылы.JPG </gallery> == Билдәле шәхестәре == * [[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]] (27.01.1956) — ҡурайсы, педагог, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған (1998), [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (1991), [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1990) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000) лауреаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Солтанов Юнир Йонос улы]] ([[6 октябрь]] [[1954 йыл]]), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1998—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы<ref>[https://www.erbp.ru/people/2342 Единый республиканский бизнес-портал. Султанов Юнир Юнусович]{{ref-ru}}{{V|24|09|2019}}</ref>. * [[Хисмәтуллин Әхмәт Әхәт улы]] ([[19 ғинуар]] [[1952 йыл]]), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1986—1994 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк дәүләт тарихи архивы директоры; 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ҡарамағындағы Архив эштәре идаралығы начальнигы, 2014—2021 йылдарҙа идаралыҡ ҡарамағындағы Йәмәғәт советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архивсыһы (2007). * [[Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы]] ([[12 июнь]] [[1932 йыл]] — [[5 июль]] [[2009 йыл]]) — уҡытыусы, прозаик һәм публицист. * [[Буканова Роза Ғафар ҡыҙы]] ([[29 ғинуар]] [[1950 йыл]]) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000). [[Файл:Роза Гафаровна Буканова. Доктор исторических наук, профессор.jpg|thumb|Буканова Роза Ғафар ҡыҙы. Тарих фәндәре докторы, профессор.]] * [[Нәҙерғолов Азат Әхмәҙулла улы]] ([[1 август]] [[1962 йыл]]), актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1997) һәм атҡаҙанған (1994) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1989)http://bashenc.online/ba/articles/87896/ * [[Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы]] ([[21 февраль]] [[1941 йыл]]) — геология-минералогия фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы (1997)<ref>[http://gcbs.ru/cbs/tum/Neft/Yagafarov.html#:~:text=Ягафаров%20Алик%20Каюмович%2C%20доктор%20геолого-минералогических%20наук%2C%20академик%20РАЕН%2C%20заслуженный%20геолог%20РФ Ягафаров Алик Каюмович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129073741/http://gcbs.ru/cbs/tum/Neft/Yagafarov.html#:~:text=Ягафаров%20Алик%20Каюмович%2C%20доктор%20геолого-минералогических%20наук%2C%20академик%20РАЕН%2C%20заслуженный%20геолог%20РФ |date=2020-01-29 }}</ref>. * [[Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы]] ([[1 ноябрь]] [[1976 йыл]] — [[18 июнь]] [[2013 йыл]]) — ҡурайсы. * Хөрмәт Моталлапов — Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. * Урал Моталлапов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * Мәүлетдин Моталлапов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре * Эльмира Юлдашева — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы * [[Буканова Люция Ғафар ҡыҙы]] ([[22 сентябрь]] [[1947 йыл]]) — ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты * [[Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы]] (4 май 1947 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-хирург. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1986) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (2015) == Матбуғатта == * Килен булып төшкән ер<ref>[https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2020-11-27/kilen-bulyp-t-shk-n-er-96623 Килен булып төшкән ер]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Йыр-моңға бай Юлдыбай<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2022-03-15/yyr-mo-a-bay-yuldybay-2727919 Йыр-моңға бай Юлдыбай]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Йылайыр районы Юлдыбай ауылы халҡы-урындағы башланғыстар өсөн<ref>[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/media/349886/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812164959/https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/media/349886/ |date=2021-08-12 }}</ref> == Видеояҙмалар == * Юлдыбай[https://www.youtube.com/watch?v=YpG4dFwu0Is Юлдыбай] * 2006 йыл, Юлдыбайға — 800<ref>{{YouTube|bALIVGu4cYo|logo=1}}</ref> == Фото == * Йылайыр районының Юлдыбай ауылы<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-01-22/yuldybay-auyly-k-reneshe-2648953 Юлдыбай ауылы күренеше]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Ер-һыу атамалары == * Йылайыр районы Юлдыбай ауылының ер-һыу атамлары<ref>https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_35</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16395-yuldybaj-m-r-jylajyr-r-nynda-y-auyl}}{{V|24|09|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] jgwf5xdx09n274hye90vtz37aqtc136 0 11760 1307440 1214636 2026-10-16T23:36:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307440 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Япарһаҙ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Япарһаҙ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 14 | lat_sec = 52 |lon_deg = 57 | lon_min = 56 | lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Йылайыр районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 289 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453694 |почта индекстары = |телефон коды = 34752 |автомобиль коды = 02, 102, 702 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80227825007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Япарһаҙ''' ({{lang-ru|Япарсаз}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 289 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453694, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227825007. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 95 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||116||52||64||44,8||55,2 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||200||93||107||46,5||53,5 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||279||140||139||50,2||49,8 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||275||142||133||51,6||48,4 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||37||21||16||56,8||43,2 |- | 2002 йыл 9 октябрь||284||144||140||50,7||49,3 |- | 2010 йыл 14 октябрь||236||122||114||51,7||48,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 63 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Матрай (Башҡортостан)|Матрай]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 105 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ҡырымғужин урамы {{lang-ru|Крымгужина (улица)}}) * Рыжов урамы {{lang-ru|Рыжова (улица)}}) * Ш. Бабич урамы {{lang-ru|Ш.Бабича (улица)}}) * Шайморатов урамы {{lang-ru|Шаймуратова (улица)}}) * Мәктәп урамы {{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000047.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == [[Йылайыр кантоны]] биләмәһендә 1909—1911 йылдарҙа ауылға украин күскенселәре утар булараҡ нигеҙ һала. Шулай уҡ Киржаки, Рыков (Рыжов) исемдәре менән билдәле. Хәҙерге статусын 1930-сы йылдарҙа ала. [[Башҡорттар]] йәшәй (2002). Халҡы "Башҡортоста совхоз МУАХП-нда эшләй. Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, клуб бар<ref>http://wiki02.ru/encyclopedia/yaparsaz/t/17231 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331172034/http://wiki02.ru/encyclopedia/yaparsaz/t/17231 |date=2022-03-31 }}</ref>. Шулай уҡ уҡығыҙ<ref>http://bashenc.online/ba/articles/95218/</ref>. == Матбуғатта == == Видеофильмдар == == Сығанаҡтар == <references/> {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] 2gctaqcj8c2syhttxrbmnk9b8wyfgfw 0 12825 1307441 1283841 2026-10-17T00:37:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307441 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Таймаҫ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Таймаҫ |төп исеме =Үҙәк усадьба |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 55 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Көйөргәҙе районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = Таймаҫ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 563 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = ислам, православие |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453358 |почта индекстары = |телефон коды =34758 34757 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80239855001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Таймаҫ''' ({{lang-ru|Новотаймасово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 563 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453358, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239855001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 83 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||593|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||579|||||||| |- | 2022 йыл 1 июнь||457||204||253||44.6||55.34 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Оло Көйөргәҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. 1930 йылдарҙа Таймаҫ совхозы Үҙәк усадьбаһы булараҡ төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта совхоз таралып юҡҡа сыҡты. Ауылда «Таймаҫ һыуы» ширғәте, Рәшит Солтангрәев исемендәге гимназия — интернат, мәҙәниәт йорто, мәсет бар. Иҫке Таймаҫтан Оло Көйөргәҙе йылғаһы айырып тора. * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кумертау): 27 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Октябрҙең 70 йыллығы урамы ({{lang-ru|}} 70 лет Октября (улица)}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная(улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000060.htmll Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == [[XX быуат|ХХ быуаттың]] 30-сы йылдарында Таймаҫ МТС-ы ойошторолғанда нигеҙ һалынған. 1950-се йылдарға тиклем [[Таймаҫ]] ауылы менән бергә иҫәпкә алынған<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/novotaymasovo/t/10030 Село Новотаймасово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127163634/http://wiki02.ru/encyclopedia/novotaymasovo/t/10030 |date=2024-11-27 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 19 май 2020,. Оноторға хаҡыбыҙ юҡ!<ref>[https://ye102.ru/articles/obschestvo/2020-05-19/onotor-a-ha-yby-yu-747254]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Видеофильмдар == * Солтангәрәев уҡыуҙары<ref>{{YouTube|x8fwteJUcH0|logo=1}}</ref> * 21 февраль 2020 йыл, Яңы Таймаҫ ауылы гимназияһында туған тел байрамы<ref>{{YouTube|t9MP0DcxxGU|logo=1}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] g3aorj1c0hl26gku2laxr97dhjty5xw 0 12848 1307439 1214612 2026-10-16T22:45:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307439 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Юшатыр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Юшатыр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 29 | lat_sec = 37 |lon_deg = 55 | lon_min = 48 | lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Көйөргәҙе районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 216 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453365 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80239835010 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Юшатыр''' ({{lang-ru|Юшатырка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 216 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453365, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239835010. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 36 %, [[рустар]] 43 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||327|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||252|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||168|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||200|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||222|||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Мораптал]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мурапталово): 10 км == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежный }}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная }}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая }}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная }})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000012.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Ауылға [[20 быуат|20 быуаттың]] 30-сы йылдарында, Көйөргәҙе совхозы ойошторолғандан һуң, Юшатыр фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1950-се йылдар аҙағында хәҙерге исемен йөрөтә, [[1980 йыл]]дан аҙағында хәҙерге статусын ала<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/yushatyrka/t/17012 Деревня Юшатырка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814005605/http://wiki02.ru/encyclopedia/yushatyrka/t/17012 |date=2025-08-14 }}</ref>. == Инфраструктура == Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/yushatyrka/t/17012 Деревня Юшатырка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814005605/http://wiki02.ru/encyclopedia/yushatyrka/t/17012 |date=2025-08-14 }}</ref>. == Видеояҙмалар == Юшатыр буйы. Ҡурайҙа көй. 25 октябрь 2019<ref>{{YouTube|mc6IRBh2Cyk|logo=1}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == == Сығанаҡтар == <references/> {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] d3mssyrfqzrh8g6tm6u0ibsb8qx15ik 0 30849 1307437 1102014 2026-10-16T22:05:47Z Labintatlo 12839 |герб= 1307437 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Ораниенбаум-Вёрлиц |төп исеме = Oranienbaum-Wörlitz |ил = Германия |герб = Wappen Oranienbaum-Wörlitz.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 47|lat_sec 57 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 24|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Виттенберг (район){{!}}Виттенберг |теҙмәләге район = Виттенберг (район){{!}}Виттенберг |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 115,16 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 64 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 8882 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WB |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.oranienbaum-woerlitz.de |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ораниенбаум-Вёрлиц''' ({{lang-de|Oranienbaum-Wörlitz}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8882 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 115,16 км². Диңгеҙ кимәленән 64 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды — WB. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.oranienbaum-woerlitz.de Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} ctdu7narvsywz7j91992kei5mcokm5f 0 59545 1307449 1287949 2026-10-17T04:15:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307449 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ҡарама бәшмәге | image file = Oyster mushoom fells.jpg | image descr = | regnum = Бәшмәктәр | divisio = ''[[Basidiomycota]]'' | classis = ''[[Agaricomycetes]]'' | ordo = ''[[Agaricales]]'' | familia = ''[[Pleurotaceae]]'' | genus = ''[[Pleurotus]]'' | species = '''Ҡарама бәшмәге''' | latin = {{btname|Pleurotus ostreatus|([[Jacq.]]) [[P.Kumm.]], [[1871]]}} | wikispecies = Pleurotus ostreatus | commons = Pleurotus ostreatus | ncbi = 5322 }} [[Рәсем:Foodlogo3.svg|50px|left]] '''Ҡарама бәшмәге''' ({{lang-la|Pleurotus ostreatus}}) — ашарға яраҡлы бәшмәк, ҡарама бәшмәктәре ырыуынан һәм шул уҡ ғаиләлектән. * Латин телендәге исемдәре: ** {{btname|Agaricus ostreatus|[[Jacq.]]}} ** {{btname|Crepidopus ostreatus|(Jacq.) [[Грей, Сэмюэл Фредерик|Gray]]}} ** {{btname|Dendrosarcus ostreatus|(Jacq.) [[Kuntze]]}} һәм башҡалар.<ref>[http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=174220 По данным сайта MycoBank]</ref>. [[Рәсем:Pleurotus ostreatus JPG6.jpg|thumb|300|]] == Ҡылыҡһырлама == Эре генә бәшмәк. Эшләпәһе әйләнмәһе 5-15(30) см, итләс, һабағы юҡ тиерлек, түңәрәк, ситтәре йоҡа ғына. Формаһы ҡолаҡҡа оҡшаған, ҡабырсыҡ һымағыраҡ, йәки бөтөнләй түңәрәк. Йәш бәшмәктәрҙең эшләпәһе асылмаған, ситтәре бөгәрләнгән була. Һуңғараҡ киңәйә һәм буранка һымаҡ формаһын ала, һырлана. Эшләпәһенең өҫтө шыма, ялтырап тора, йышыраҡ һырлы. Еүеш урындарҙа үҫкән бәшмәктең эшләпәһе өҫтө [[Мицелий|Мицелий]] менән ҡаплана. Эшләпәһенең төҫө үҙгәреүсән, йәш бәшмәктәрҙә ҡара-һоронан алып, өлгөргән бәшмәктәрҙә көлһыу һоро, фиолет төҫөнәсә, ә ваҡыт үтә бара һоро йәки һарғылт төҫкәсә үҙгәрә. Һабағы бик ҡыҫҡа (ҡайһы саҡ беленмәй ҙә), тығыҙ, тоташ, эксүҙәкле йәки ян яҡтан, цилиндр рәүешендә, тамырға табан нәҙегәйә, күп осраҡта кәкрәйгән була. 2-5 см оҙонлоғонда һәм 0,8 — 3 см ҡалынлығында. Һабағының тышы аҡ, шыма; тамырға табан һоро һәм сүсле. Иҫке бәшмәктәрҙең һабағы бик ҡаты була. Пластинкалары уртаса йышлыҡта, 3 — 15 мм киңлегендә, йоҡалар, һабаҡтары янында [[Анастомоздар|Анастомоздар]] бар. Йәш бәшмәктәрҙә аҡһыл, ҡартая килә һарғая бара. Споралары аҡ йәки алһыу,8 — 13 ? 3 — 4 [[мкм]] шыма, цилиндр һымаҡ, оҙонса түңәрәк, төҫһөҙ. Йомшағы аҡ, йәш бәшмәктәрҙә һутлы, ҡартая бара ҡата һәм сүсләнә. Еҫе юҡ, тәме әнис тәмен ала, сөнки унда [[Бензойлы альдегид|бензальдегид]]бар. <ref>Beltran-Garcia, M. J., M. Estearron-Espinosa, and O. Tetsuya 1997. Volatile compounds secreted by the oyster mushroom (Pleurotus ostreatus) and their antibacterial activities. Journal Agricultural and Food Chemistry. 45:4049-4052. // [http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/jafcau/1997/45/i10/abs/jf960876i.html Abstract].</ref>. == [[Тирә-яҡ мөхит]] һәм таралышы == Ағас серетеүсе бәшмәк-[[сапрофит]] (ксилофит), уртаса бүлкәттең урмандарында киң таралған. Төркөмләп, һирәкләп, берәмләп тә ағас төпһәләрендә, ауған ағастарҙа, ултырып ҡороған ағастарҙа һәм үҫеше насарланған ағастарҙа осрай. Улар имән, ҡайын, миләш, уҫаҡ, өйәңке ағастарын үҙ итә. Һирәкләп ылыҫлы ағачтарҙа ла осратырға мөмкин. Ылыҫлы урмандарҙа һирәк,ҡатнаш урмандарҙа һәм япраҡлы урмандарҙа бик йыш осрай. Ағас олондарында ерҙән бейектә үҫә. Улар ҡатлы ҡатлы булып, бер урындан бик күп сығып үҫә(30 һәм унан да күберәк ). Ярустар барлыҡҡа килтерәләр. Сентябрҙән алып, ноябрь-декабргәсә осратырға мөмкин. Күпләп сентябрь, октәбрь айҙарында. Түбән температураға ла сыҙамлы.Һалҡынса һауа торошо булған осорҙа, май-июнб айҙарында ла осратырға мөмкин. Ҡарама бәшмәге япраҡлы (һирәкләр булһа ла ылыҫлы) ағастарҙа һары төҫтәге сөрөк барлыҡҡа килтерә. Ҙарарланыу, ҡышын һыуыҡта ярылған ағас ярыҡтарындағы әҙ генә серегән урында ла үҫеш ала. Бәшмәк ҡороған ағаста ла үрсей ала<ref>[http://www.herongroupllc.com/russia/efp/0037m_.htm По данным сайта WEB-энциклопедия патологии леса]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Ҡарама бәшмәге зарарлы бәшмәктәргә керә. Ул нематотоксин бүлеп сығарып [[Нематодалар|нематод]]аға әйләндерә һәм үҫешен туҡтата.Шулай итеп үҙе өсөн азот барлыҡҡа килтерә.<ref>[http://www.uoguelph.ca/%7Egbarron/ZBiodiversity/pleutoxd.htm George Barron’s Website on Fungi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602153415/http://www.uoguelph.ca/%7Egbarron/ZBiodiversity/pleutoxd.htm |date=2008-06-02 }}.</ref> == Оҡшаштары == Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә уның ағыулы оҡшаштары юҡ. Австралияла бар тигән сығанаҡтар бар. Ул бәшмәк ''Omphalotus nidiformis'' (Berk.) O.K. Mill. төрөнән һәм [[ғаилә]]леге ''[[Omphalotaceae]]''<ref>[http://www.morwellnp.pangaean.net/cgi-bin/show_species.cgi?find_this=Omphalotus%20nidiformis&image_size=0 Morwell National Park — Species — Omphalotus nidiformis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725130504/http://www.morwellnp.pangaean.net/cgi-bin/show_species.cgi?find_this=Omphalotus%20nidiformis&image_size=0 |date=2008-07-25 }}.</ref>. Шулай ҙа ашарға ярамаған йәки шартлы ашарға ярамаған оҡшаш ағаста үҫеүсе, ҡарама бәшмәктәре бар. Ул (''Lentinellus ursinus'' (Fr.) Kuhner),бик ныҡ әсе<ref>TomVolkFungi.net. [http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/oct98.html. Pleurotus ostreatus]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. === Ырыуҙаш төрҙәр === Оҡшаш төрө - [[мөгөҙ һымаҡ ҡарама бәшмәге]] (''Pleurotus cornucopiae'' (Paulet) Rolland) ябай ҡарама бәшмәгенән асыҡ төҫө, эшләпәһенең һарғылтлығы һәм пластинкаларының сатраш һымаҡ тоташыуы менән айырыла. Йәй уртаһынан алып, көҙ башына хәтле үҫеүсе [[аҡ ҡарама бәшмәге ]] лә (''Pleurotus pulmonarius'' (Fr.) Quel.), асыҡ төҫө һәм йомшағының һарғылт булыуы менән айырыла. == Ҡулланылышы == Ашарға яраҡлы. 7-10 см ҙурлыҡтағы йәш бәшмәктәр файҙаланыла. Уларҙың ҡаты һаптары алып ташлана. Ҡартайған бәшмәктәр ҡаты була. === Аҙыҡ һәм дауалаү ҡиммәте === Ул аҙ калориялы булған өсөн, диетик аҙыҡ булараҡ ҡулланыла.[[Калориялығы]] (38-41 [[ккал]]) <ref name="mush">[http://countylinemushrooms.com/OysterNutritionalValue.htm County Line Mushrooms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621174701/http://countylinemushrooms.com/OysterNutritionalValue.htm |date=2008-06-21 }}.</ref> һәм ул кеше организмына кәрәк булған бик күп матдәләрҙән тора. [[Аҡһымдар|аҡһымдар]] бәшмәктең (15 %-25 %) самаһын тәшкил итә<ref name="mush"/> и составу [[Аминокислоталар|аминокислоталар]] составы буйынса, алыштырғыһыҙ булған ([[валин]], [[изолейцин]], [[лейцин]], [[лизин]], [[метионин]], [[треонин]], [[триптофан]], [[фенилаланин]])дарҙы керетеп, ул барлыҡ йәшелсә аҙыҡтарын уҙып китә, ҡуҙаҡлыларҙан ғына ҡалыша, һәм ит- һөт аҙыҡтарына тиң тиерлек. Аҡһымдар организмда тиҙ үҙләштерелә. Уны фвйҙаланыуға йылытып әҙерләгәндә 70 %-ҡаса күтәрелә. Арыш икмәгенең үҙләштерелеүенә тиң. Майҙар унда бик аҙ миҡдарҙа, ни бары 100 грам киптерелгән бәшмәктә 2,2 [[мг]].<ref name="mush"/>, 67 % май кислоталары тәшкил итә. Улар [[атеросклероз]]ға ҡаршы тора, сөнки ҡандағы [[триглицерид]]тарҙы һәм [[холестерин]]ды кәметә. Унан тыш ҡарама бәшмәге статиндар сығанағы ([[ловастатин]]), холестеринларҙы синтезлаусы [[ингибитор|ингибитор]]<ref>J. Alarcon, S. Aguila, P. Arancibia-Avila, O. Fuentes, E. Zamorano-Ponce, and M. Hernandez. Production and Purification of Statins from Pleurotus ostreatus (Basidiomycetes) Strains. [http://www.znaturforsch.com/ac/v58c/s58c0062.pdf Full Text].</ref>. [[Углеводы]] ҡарама бәшмәгенең киптерелгән массаһында 68-74 % тәшкил итә. Улар еңел үҙләштерелеүсе углеводтар ([[глюкоза]], [[фруктоза]], [[сахароза]]) 14-20 % тирәһе <ref>[http://violamf.pisem.net/dg8.htm По данным сайта «Домашнее грибоводство»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623094735/http://violamf.pisem.net/dg8.htm |date=2008-06-23 }}.</ref>. [[Полисахаридтар]] бета-глюкандар (лентинан), шештәргә ҡаршы тороусанлыҡты һәм иммунитетты күтәрә. ; [[клетчатка|клетчаткалар]] фракцияһына кереүсе [[маннит]] һәм [[хитин]] ағыулы матдәләргә эфектлы [[сорбент]] булып тора. Минераль матдәләр араһында, кеше организмы өсөн файҙалы [[калий]], [[фосфор]], [[тимер]], шулай уҡ [[кальций]], [[кобальт]], [[селен]], [[цинк]], [[баҡыр]] һәм башҡа төр элементтар бар. Ҡарама бәшмәге һыуҙа һәм майҙа иреүсән витаминдар сығанағы ла. Уны был йәһәттән ит-һөт аҙыҡтары һәм йәшелсәләр менән бер рәткә ҡуйып була. Шулай уҡ [[аскорбин кислотаһы|аскорбино кислотаһына]], [[РР витамины]]на йәшелсәләргә ҡарағында 5-10 тапҡырға байыраҡ<ref name="mush"/>, [[Эргокальциферол|D₂]], [[Витамин E|Е]]. == [[Бәшмәкселек]] == Ҡарама бәшмәге сәнәғәт масштабында донъя илдәренең барыһында ла (шул иҫәптән Рәсәйҙә) культуралаштырылған. Сөнки ҡарама бәшмәген, башҡа бәшмәҡтәргә ҡарағанда үҫтереүе еңел. Ул [[целлюлоза|целлюлоза]] һәм [[лигнин]] булған бар ерҙә үҫә. Әйтәйек, Ағас эшкәртеү сәнәғәтенең ҡалдыҡтары -бысҡы ваҡтары, ағас ҡабыҡтары, юнысҡылар һәм ҡағыҙҙар, ҡарама үҫтереүҙә файҙаланыла. Шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһы булған һалам, кукуруз сәкәне һәм һабағы, шәкәр тростнигы ҡамышы, көнбағыш баштары бәшмәк үҫтереү өсөн яҡшы сеймал. Былай үҫтереү бик файҙалы, йылына 350—420кг/м? <ref name="bio">[http://bionica-perm.chat.ru/rus/eat.htm По данным сайта Региональный центр «Бионика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219235859/http://bionica-perm.chat.ru/rus/eat.htm |date=2008-02-19 }}.</ref>. Бәшмәктең файҙаланғандан ҡалған ҡалдыҡтарын һыйыр малына, тауыҡ себештәренә һәм сусҡаларға ҡиммәтле аҙыҡ булараҡ файҙаланыла. Башҡа төрт бәшмәктәр үҫтереү өсөн [[компост]] әҙерләйҙәр.(''Stropharia rugosoannulata'')<ref name="bio"/>. == Галерея == <gallery perrow="5"> Image:harvestingoystermushroomcultivatedinbaggedsawdustmixture.jpg Image:Oyster mushoom fells.jpg Image:Pleurotus ostreatus JPG3.jpg Image:Oyster mushroom log.jpg Image:Many Oyster Mushrooms MontMD.jpg Image:Pleurotus ostreatus JPG1.jpg Image:Pleurotus ostreatus JPG4.jpg Image:Oyster mushroom.JPG </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * Аурел Дермек. Грибы. — Братислава: Словарт, 1989. — стр. 60. * З. А. Клепина и Е. В. Клепина. Справочник грибника. — Москва: АСТ-ПРЕСС, 2006. — 256 с (стр. 88) * «Грибы». Справочник. / пер. с итал. Ф.Двин — Москва: АСТ. Астрель, 2004. — 303 с (стр. 146) * «Грибы. Справочник-определитель. Более 120 видов» / Автор-составитель Н. Е. Макарова — Москва: АСТ, Минск: Харвест, 2005—320 с (стр. 238) * Bernas E., Jaworska G., Lisiewska Z., 2006. EDIBLE MUSHROOMS AS A SOURCE OF VALUABLE NUTRITIVE CONSTITUENTS. Acta Sci.Pol., Technol. Aliment. 5 (1), 5-20. [http://www.food.actapol.net/pub/1_1_2006.pdf pdf]. * Lechner, B.E.; Wright, J.E.; Alberto, E. et al. (2004) The genus Pleurotus in Argentina. [[Mycologia]]: Vol. 96, No. 4 pp.&nbsp;845–858. [http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=174220 C сайта Mycobank]. * {{Книга|автор = Сержанина&nbsp;Г.&nbsp;И.|заглавие = Шляпочные грибы Белоруссии|место = Минск|издательство = Наука и техника|год = 1984}} == Һылтанмалар == * Вёшенка обыкновенная на сайте [http://www.ecosystema.ru/08nature/fungi/170.htm «Экосистема»]. * Вёшенка обыкновенная на сайте MykoWeb : The Fungi of California. [http://www.mykoweb.com/CAF/species/Pleurotus_ostreatus.html Pleurotus ostreatus]. * Kuo, M. (2005, February). Pleurotus ostreatus: The oyster mushroom. Retrieved from the MushroomExpert.Com Web site: http://www.mushroomexpert.com/pleurotus_ostreatus.html * [http://www.grib.uastore.biz/tovar.php?id=224 Целебные свойства гриба вёшенка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. По данным сайта «Всё о и для выращивания грибов дома и на даче». * [http://fermer.ru/node/3325 Технология интенсивного выращивания грибов вёшенка (Pleurotus ostreatus)] на сайте Фермер. RU. * [http://esmastif.ru/veschenki.html Вёшенка обыкновенная на сайте Грибница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209142236/http://esmastif.ru/veschenki.html |date=2012-12-09 }}. [[Категория:Бәшмәктәр]][[ Категория: Башҡортостан бәшмәктәре]] [[Категория: Ашарға яраҡлы бәшмәктәр]] 5rtcyzahbxqf5siiqezyhg47g3vgfa5 0 67764 1307412 1256376 2026-10-16T13:57:33Z Айсар 10823 /* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү 1307412 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 290-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 291-се). Йыл аҙағына тиклем 75 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Хәйерселекте бөтөрөү өсөн көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон таблицалар көнө. ** Яғымлылыҡ көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡара тәнле шағирҙар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Тоғролоҡ көнө. * {{Перу}} [[Перу]]: Сеньеор-де-Лурен фестивале. * {{Флагификация|Ямайка}}: Милли геройҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Участка терапевтары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1740 йыл]]: [[Петропавловск-Камчатский]] [[ҡала]]һына нигеҙ һалына. * [[1831 йыл]]: [[Майкл Фарадей]] электромагнит индукцияһын аса. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877 йыл]]: [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге Х. Я. Фәтҡуллин исемендәге Дыуан-Мәсетле урта мәктәбе асыла. * [[1897 йыл]]: [[Циолковский Константин Эдуардович|Константин Циолковский]] аэродинамик торба эшләй. * [[1918 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә донъяла иң беренсе Дәүләт уйынсыҡтар музейы ойошторола. * [[1930 йыл]]: Дыуан ауыл хужалығы техникумы асыла. * [[1942 йыл]]: [[Дәүләкән]] ҡасабаһы республика ҡармағындағы ҡалалар категорияһына индерелә. * [[1962 йыл]]: «[[The Beatles]]» тәүге тапҡыр [[телевидение]] аша сығыш яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы]] (1895—14.11.1938), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1935—1938 йылдарҙа [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Кинйәбаева Хәҙисә Ғимран ҡыҙы]] (1920), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1967—2007 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының хәҙерге 3-сө башҡорт республика интернат-гимназияһының башҡорт теле уҡытыусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рафаэль Мирғәләүетдин улы]] (1925—2002), педагог, [[мәғариф]] эшмәкәре. 1971—1985 йылдарҙа [[Борай районы|Борай]] район мәғариф бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]] (1977) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабай]] ауылынан. * [[Шайдаков Владимир Владимирович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1995 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2015 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ғизәтуллина Фәниҙә Хәсән ҡыҙы]] (1950), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1966—1984 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Ильич исемендәге колхоз һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы. * [[Ғәлимбәков Айрат Дамир улы]] (1970), ғалим-[[Физика|физик]]. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Физика- математика фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы]] (1975), [[театр]] артисы, йәмәғәтсе. 1995 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шишков Михаил Фёдорович]] (1921—5.09.2015), хәрби хеҙмәткәр, лётчик, [[Украина]] Хәрби Һауа көстәре генерал майоры (2001). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған хәрби лётчигы (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Кәлтә]] ауылынан. * [[Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы]] (1936), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы ветераны. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1986). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Недолин Иван Петрович]] (1892—5.03.1947), [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1923—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Власть труда» һәм «Красная Башкирия» гәзиттәре хәбәрсеһе, 1944 йылдан — [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Борон]] ауылынан. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Басиров Хәниф Закир улы]] (1912—31.08.1987), эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Учалы]], [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] һәм [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] май заводтарының элекке мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Әлкәш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбдуҡаева Зиәфә Әүхәҙи ҡыҙы]] (1917—19.01.2000), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты. 1945—1972 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһы медицина учреждениелары хеҙмәткәре. Ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы [[Миңеште]] ауылынан. * [[Нечаева Тамара Павловна]] (1922—16.08.2003), [[Скульптура|скульптор]], [[Живопись|рәссам]]. 1943 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1974) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1968) рәссамы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1991). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). * [[Прокопьев Герман Терентьевич]] (1922—30.06.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-төҙәүсе, гвардия сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Сыуаш Республикаһы]]ның Цивиль районының Байгеев ауылынан. 1939—1941 һәм 1945—1947 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] Соловьёвка ауылында (хәҙер бөткән) йәшәй. * [[Ҡәрипова Лүзә Абрар ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1959—1987 йылдарҙа Дүртөйлө районы [[Йүкәлекүл (Һыуыҡҡул ауыл советы, Дүртөйлө районы)|Йүкәлекүл]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1965). Сығышы менән ошо райондың [[Барғаты]] ауылынан. * [[Әхиәретдинов Йәүҙәт Нәжметдин улы]] (1937—12.03.2014), механизатор. 1954—2007 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Маяҡ» колхозы тракторсыһы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Ибраһимов Илдус Ғамир улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1986—1992 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2000 йылдан нефть аппараттары технологияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001 йылдан механика факультеты деканы, 2004 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009). * [[Маганев Василий Анисимович]] (1957), «Яҡтыкүл» шифахаһы директорының дауалау эштәре буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Юлдыбаева Орҡоя Минһажетдин ҡыҙы]] (1913—15.06.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1932 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, [[Мәктәп директоры|директоры]], шул иҫәптән 1941—1945 йылдарҙа [[Ҡаҙмаш (Әбйәлил районы)|Ҡаҙмаш]] ете йыллыҡ, 1949—1956 йылдарҙа [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949) һәм [[мәғариф]] отличнигы (1944). [[Башҡорт АССР-ы]] уҡытыусыларының 1-се съезы делегаты ([[Өфө]], 1955). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бирғәлин Айнур Азамат улы]] (1989), [[Ислам|мосолман]] дин әһеле. [[Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты]] [[мөфтөй]]ө (рәйесе). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1493]]: Баччо Бандинелли, [[Италия]] рәссамы. * [[1759]]: Якоб II Бернулли, [[Швеция]] механигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1760]]: Клод Сен-Симон, [[Франция]] философы һәм социологы. * [[1903]]: Андрей Гречко, [[Советтар Союзы Маршалы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1912]]: Иоанн Павел I, Рим Папаһы. * [[1918]]: Рита Хейуорт (төп исеме Маргарита Кармен Кансино), [[АҠШ]] актёры һәм [[бейеү]]сеһе. * [[1972]]: Эминем, АҠШ-тың рэп-[[йыр]]сыһы. * [[1972]]: Таркан, [[Төркиә]] йырсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849]]: [[Фредерик Шопен]], [[Польша]] композиторы. * [[1943]]: Фәрит Яруллин, [[Татарстан]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2008]]: Урмас Отт, [[СССР]] һәм [[Эстония]] тележурналисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К17]] [[Категория:17 октябрь]] n1wonxhuys9nlsg6uqbgd2869adcppr 1307414 1307412 2026-10-16T14:02:13Z Айсар 10823 /* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү 1307414 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 290-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 291-се). Йыл аҙағына тиклем 75 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Хәйерселекте бөтөрөү өсөн көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон таблицалар көнө. ** Яғымлылыҡ көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡара тәнле шағирҙар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Тоғролоҡ көнө. * {{Перу}} [[Перу]]: Сеньеор-де-Лурен фестивале. * {{Флагификация|Ямайка}}: Милли геройҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Участка терапевтары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1740 йыл]]: [[Петропавловск-Камчатский]] [[ҡала]]һына нигеҙ һалына. * [[1831 йыл]]: [[Майкл Фарадей]] электромагнит индукцияһын аса. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877 йыл]]: [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге Х. Я. Фәтҡуллин исемендәге Дыуан-Мәсетле урта мәктәбе асыла. * [[1897 йыл]]: [[Циолковский Константин Эдуардович|Константин Циолковский]] аэродинамик торба эшләй. * [[1918 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә донъяла иң беренсе Дәүләт уйынсыҡтар музейы ойошторола. * [[1930 йыл]]: Дыуан ауыл хужалығы техникумы асыла. * [[1942 йыл]]: [[Дәүләкән]] ҡасабаһы республика ҡармағындағы ҡалалар категорияһына индерелә. * [[1962 йыл]]: «[[The Beatles]]» тәүге тапҡыр [[телевидение]] аша сығыш яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы]] (1895—14.11.1938), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1935—1938 йылдарҙа [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Кинйәбаева Хәҙисә Ғимран ҡыҙы]] (1920), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1967—2007 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының хәҙерге 3-сө башҡорт республика интернат-гимназияһының башҡорт теле уҡытыусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рафаэль Мирғәләүетдин улы]] (1925—2002), педагог, [[мәғариф]] эшмәкәре. 1971—1985 йылдарҙа [[Борай районы|Борай]] район мәғариф бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]] (1977) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабай]] ауылынан. * [[Шайдаков Владимир Владимирович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1995 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2015 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ғизәтуллина Фәниҙә Хәсән ҡыҙы]] (1950), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1966—1984 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Ильич исемендәге колхоз һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы. * [[Ғәлимбәков Айрат Дамир улы]] (1970), ғалим-[[Физика|физик]]. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Физика- математика фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы]] (1975), [[театр]] артисы, йәмәғәтсе. 1995 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шишков Михаил Фёдорович]] (1921—5.09.2015), хәрби хеҙмәткәр, лётчик, [[Украина]] Хәрби Һауа көстәре генерал майоры (2001). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған хәрби лётчигы (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Кәлтә]] ауылынан. * [[Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы]] (1936), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы ветераны. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1986). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Недолин Иван Петрович]] (1892—5.03.1947), [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1923—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Власть труда» һәм «Красная Башкирия» гәзиттәре хәбәрсеһе, 1944 йылдан — [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Борон]] ауылынан. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Басиров Хәниф Закир улы]] (1912—31.08.1987), эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Учалы]], [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] һәм [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] май заводтарының элекке мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Әлкәш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбдуҡаева Зиәфә Әүхәҙи ҡыҙы]] (1917—19.01.2000), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты. 1945—1972 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһы медицина учреждениелары хеҙмәткәре. Ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы [[Миңеште]] ауылынан. * [[Нечаева Тамара Павловна]] (1922—16.08.2003), [[Скульптура|скульптор]], [[Живопись|рәссам]]. 1943 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1974) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1968) рәссамы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1991). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). * [[Прокопьев Герман Терентьевич]] (1922—30.06.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-төҙәүсе, гвардия сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Сыуаш Республикаһы]]ның Цивиль районының Байгеев ауылынан. 1939—1941 һәм 1945—1947 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] Соловьёвка ауылында (хәҙер бөткән) йәшәй. * [[Ҡәрипова Лүзә Абрар ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1959—1987 йылдарҙа Дүртөйлө районы [[Йүкәлекүл (Һыуыҡҡул ауыл советы, Дүртөйлө районы)|Йүкәлекүл]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1965). Сығышы менән ошо райондың [[Барғаты]] ауылынан. * [[Әхиәретдинов Йәүҙәт Нәжметдин улы]] (1937—12.03.2014), механизатор. 1954—2007 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Маяҡ» колхозы тракторсыһы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Ибраһимов Илдус Ғамир улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1986—1992 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2000 йылдан нефть аппараттары технологияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001 йылдан механика факультеты деканы, 2004 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009). * [[Маганев Василий Анисимович]] (1957), «Яҡтыкүл» шифахаһы директорының дауалау эштәре буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Юлдыбаева Орҡоя Минһажетдин ҡыҙы]] (1913—15.06.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1932 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, [[Мәктәп директоры|директоры]], шул иҫәптән 1941—1945 йылдарҙа [[Ҡаҙмаш (Әбйәлил районы)|Ҡаҙмаш]] ете йыллыҡ, 1949—1956 йылдарҙа [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949) һәм [[мәғариф]] отличнигы (1944). [[Башҡорт АССР-ы]] уҡытыусыларының 1-се съезы делегаты ([[Өфө]], 1955). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бирғәлин Айнур Азамат улы]] (1989), [[Ислам|мосолман]] дин әһеле. [[Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты]] [[мөфтөй]]ө (рәйесе). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1493 йыл]]: Баччо Бандинелли, [[Италия]] рәссамы. * [[1759 йыл]]: Якоб II Бернулли, [[Швеция]] механигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1760 йыл]]: Клод Сен-Симон, [[Франция]] философы һәм социологы. * [[1903 йыл]]: [[Гречко Андрей Антонович|Андрей Гречко]], [[Советтар Союзы Маршалы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1912 йыл]]: Иоанн Павел I, Рим Папаһы. * [[1918 йыл]]: Рита Хейуорт (төп исеме Маргарита Кармен Кансино), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры һәм [[бейеү]]сеһе. * [[1972 йыл]]: Эминем, АҠШ-тың рэп-[[йыр]]сыһы. * [[1972 йыл]]: [[Тарҡан]], [[Төркиә]] йырсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849]]: [[Фредерик Шопен]], [[Польша]] композиторы. * [[1943]]: Фәрит Яруллин, [[Татарстан]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2008]]: Урмас Отт, [[СССР]] һәм [[Эстония]] тележурналисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К17]] [[Категория:17 октябрь]] ajbfalkw35v4dmslcv9clz75vtg1g1b 1307415 1307414 2026-10-16T14:04:04Z Айсар 10823 /* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү 1307415 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 290-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 291-се). Йыл аҙағына тиклем 75 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Хәйерселекте бөтөрөү өсөн көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон таблицалар көнө. ** Яғымлылыҡ көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡара тәнле шағирҙар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Тоғролоҡ көнө. * {{Перу}} [[Перу]]: Сеньеор-де-Лурен фестивале. * {{Флагификация|Ямайка}}: Милли геройҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Участка терапевтары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1740 йыл]]: [[Петропавловск-Камчатский]] [[ҡала]]һына нигеҙ һалына. * [[1831 йыл]]: [[Майкл Фарадей]] электромагнит индукцияһын аса. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877 йыл]]: [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге Х. Я. Фәтҡуллин исемендәге Дыуан-Мәсетле урта мәктәбе асыла. * [[1897 йыл]]: [[Циолковский Константин Эдуардович|Константин Циолковский]] аэродинамик торба эшләй. * [[1918 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә донъяла иң беренсе Дәүләт уйынсыҡтар музейы ойошторола. * [[1930 йыл]]: Дыуан ауыл хужалығы техникумы асыла. * [[1942 йыл]]: [[Дәүләкән]] ҡасабаһы республика ҡармағындағы ҡалалар категорияһына индерелә. * [[1962 йыл]]: «[[The Beatles]]» тәүге тапҡыр [[телевидение]] аша сығыш яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы]] (1895—14.11.1938), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1935—1938 йылдарҙа [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Кинйәбаева Хәҙисә Ғимран ҡыҙы]] (1920), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1967—2007 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының хәҙерге 3-сө башҡорт республика интернат-гимназияһының башҡорт теле уҡытыусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рафаэль Мирғәләүетдин улы]] (1925—2002), педагог, [[мәғариф]] эшмәкәре. 1971—1985 йылдарҙа [[Борай районы|Борай]] район мәғариф бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]] (1977) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабай]] ауылынан. * [[Шайдаков Владимир Владимирович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1995 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2015 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ғизәтуллина Фәниҙә Хәсән ҡыҙы]] (1950), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1966—1984 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Ильич исемендәге колхоз һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы. * [[Ғәлимбәков Айрат Дамир улы]] (1970), ғалим-[[Физика|физик]]. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Физика- математика фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы]] (1975), [[театр]] артисы, йәмәғәтсе. 1995 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шишков Михаил Фёдорович]] (1921—5.09.2015), хәрби хеҙмәткәр, лётчик, [[Украина]] Хәрби Һауа көстәре генерал майоры (2001). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған хәрби лётчигы (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Кәлтә]] ауылынан. * [[Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы]] (1936), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы ветераны. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1986). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Недолин Иван Петрович]] (1892—5.03.1947), [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1923—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Власть труда» һәм «Красная Башкирия» гәзиттәре хәбәрсеһе, 1944 йылдан — [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Борон]] ауылынан. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Басиров Хәниф Закир улы]] (1912—31.08.1987), эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Учалы]], [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] һәм [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] май заводтарының элекке мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Әлкәш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбдуҡаева Зиәфә Әүхәҙи ҡыҙы]] (1917—19.01.2000), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты. 1945—1972 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһы медицина учреждениелары хеҙмәткәре. Ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы [[Миңеште]] ауылынан. * [[Нечаева Тамара Павловна]] (1922—16.08.2003), [[Скульптура|скульптор]], [[Живопись|рәссам]]. 1943 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1974) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1968) рәссамы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1991). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). * [[Прокопьев Герман Терентьевич]] (1922—30.06.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-төҙәүсе, гвардия сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Сыуаш Республикаһы]]ның Цивиль районының Байгеев ауылынан. 1939—1941 һәм 1945—1947 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] Соловьёвка ауылында (хәҙер бөткән) йәшәй. * [[Ҡәрипова Лүзә Абрар ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1959—1987 йылдарҙа Дүртөйлө районы [[Йүкәлекүл (Һыуыҡҡул ауыл советы, Дүртөйлө районы)|Йүкәлекүл]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1965). Сығышы менән ошо райондың [[Барғаты]] ауылынан. * [[Әхиәретдинов Йәүҙәт Нәжметдин улы]] (1937—12.03.2014), механизатор. 1954—2007 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Маяҡ» колхозы тракторсыһы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Ибраһимов Илдус Ғамир улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1986—1992 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2000 йылдан нефть аппараттары технологияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001 йылдан механика факультеты деканы, 2004 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009). * [[Маганев Василий Анисимович]] (1957), «Яҡтыкүл» шифахаһы директорының дауалау эштәре буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Юлдыбаева Орҡоя Минһажетдин ҡыҙы]] (1913—15.06.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1932 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, [[Мәктәп директоры|директоры]], шул иҫәптән 1941—1945 йылдарҙа [[Ҡаҙмаш (Әбйәлил районы)|Ҡаҙмаш]] ете йыллыҡ, 1949—1956 йылдарҙа [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949) һәм [[мәғариф]] отличнигы (1944). [[Башҡорт АССР-ы]] уҡытыусыларының 1-се съезы делегаты ([[Өфө]], 1955). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бирғәлин Айнур Азамат улы]] (1989), [[Ислам|мосолман]] дин әһеле. [[Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты]] [[мөфтөй]]ө (рәйесе). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1493 йыл]]: Баччо Бандинелли, [[Италия]] рәссамы. * [[1759 йыл]]: Якоб II Бернулли, [[Швеция]] механигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1760 йыл]]: Клод Сен-Симон, [[Франция]] философы һәм социологы. * [[1903 йыл]]: [[Гречко Андрей Антонович|Андрей Гречко]], [[Советтар Союзы Маршалы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1912 йыл]]: Иоанн Павел I, Рим Папаһы. * [[1918 йыл]]: Рита Хейуорт (төп исеме Маргарита Кармен Кансино), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры һәм [[бейеү]]сеһе. * [[1972 йыл]]: Эминем, АҠШ-тың рэп-[[йыр]]сыһы. * [[1972 йыл]]: [[Тарҡан]], [[Төркиә]] йырсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849 йыл]]: [[Фредерик Шопен]], [[Польша]] композиторы. * [[1943 йыл]]: Фәрит Яруллин, [[Татарстан]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2008 йыл]]: Урмас Отт, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Эстония]] тележурналисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К17]] [[Категория:17 октябрь]] llpz96m0dvf5tiaeapx6emw6rviodmk 1307417 1307415 2026-10-16T14:55:52Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), өҫтәмә мәғлүмәт 1307417 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 290-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 291-се). Йыл аҙағына тиклем 75 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Хәйерселекте бөтөрөү өсөн көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Электрон таблицалар көнө. ** Яғымлылыҡ көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡара тәнле шағирҙар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Тоғролоҡ көнө. * {{Перу}} [[Перу]]: Сеньеор-де-Лурен фестивале. * {{Флагификация|Ямайка}}: Милли геройҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Участка терапевтары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1740 йыл]]: [[Петропавловск-Камчатский]] [[ҡала]]һына нигеҙ һалына. * [[1831 йыл]]: [[Майкл Фарадей]] электромагнит индукцияһын аса. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1877 йыл]]: [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге Х. Я. Фәтҡуллин исемендәге Дыуан-Мәсетле урта мәктәбе асыла. * [[1897 йыл]]: [[Циолковский Константин Эдуардович|Константин Циолковский]] аэродинамик торба эшләй. * [[1918 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә донъяла иң беренсе Дәүләт уйынсыҡтар музейы ойошторола. * [[1930 йыл]]: Дыуан ауыл хужалығы техникумы асыла. * [[1942 йыл]]: [[Дәүләкән]] ҡасабаһы республика ҡармағындағы ҡалалар категорияһына индерелә. * [[1962 йыл]]: «[[The Beatles]]» тәүге тапҡыр [[телевидение]] аша сығыш яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы]] (1895—14.11.1938), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. 1935—1938 йылдарҙа [[СССР]] Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Кинйәбаева Хәҙисә Ғимран ҡыҙы]] (1920), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1967—2007 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының хәҙерге 3-сө башҡорт республика интернат-гимназияһының башҡорт теле уҡытыусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рафаэль Мирғәләүетдин улы]] (1925—2002), педагог, [[мәғариф]] эшмәкәре. 1971—1985 йылдарҙа [[Борай районы|Борай]] район мәғариф бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]] (1977) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабай]] ауылынан. * [[Шайдаков Владимир Владимирович]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1995 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2015 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ғизәтуллина Фәниҙә Хәсән ҡыҙы]] (1950), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1966—1984 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Ильич исемендәге колхоз һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы. * [[Ғәлимбәков Айрат Дамир улы]] (1970), ғалим-[[Физика|физик]]. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Физика- математика фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы]] (1975), [[театр]] артисы, йәмәғәтсе. 1995 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шишков Михаил Фёдорович]] (1921—5.09.2015), [[хәрби хеҙмәткәр]], лётчик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Украина]] Хәрби Һауа көстәре генерал-майоры (2001). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атҡаҙанған хәрби лётчигы (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Кәлтә]] ауылынан. * [[Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы]] (1936—22.12.2019), [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу тармағы хеҙмәткәре. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Ямаҙы]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Недолин Иван Петрович]] (1892—5.03.1947), [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1923—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сыҡҡан «Власть труда» һәм «Красная Башкирия» гәзиттәре хәбәрсеһе, 1944 йылдан — [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Борон]] ауылынан. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Басиров Хәниф Закир улы]] (1912—31.08.1987), эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Учалы]], [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] һәм [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] май заводтарының элекке мастеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Әлкәш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әбдуҡаева Зиәфә Әүхәҙи ҡыҙы]] (1917—19.01.2000), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты. 1945—1972 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһы медицина учреждениелары хеҙмәткәре. Ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы [[Миңеште]] ауылынан. * [[Нечаева Тамара Павловна]] (1922—16.08.2003), [[Скульптура|скульптор]], [[Живопись|рәссам]]. 1943 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1974) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1968) рәссамы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1991). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). * [[Прокопьев Герман Терентьевич]] (1922—30.06.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-төҙәүсе, гвардия сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Сыуаш Республикаһы]]ның Цивиль районының Байгеев ауылынан. 1939—1941 һәм 1945—1947 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] Соловьёвка ауылында (хәҙер бөткән) йәшәй. * [[Ҡәрипова Лүзә Абрар ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1959—1987 йылдарҙа Дүртөйлө районы [[Йүкәлекүл (Һыуыҡҡул ауыл советы, Дүртөйлө районы)|Йүкәлекүл]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1965). Сығышы менән ошо райондың [[Барғаты]] ауылынан. * [[Әхиәретдинов Йәүҙәт Нәжметдин улы]] (1937—12.03.2014), механизатор. 1954—2007 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Маяҡ» колхозы тракторсыһы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Таймырҙа]] ауылынан. * [[Ибраһимов Илдус Ғамир улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1986—1992 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2000 йылдан нефть аппараттары технологияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001 йылдан механика факультеты деканы, 2004 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009). * [[Маганев Василий Анисимович]] (1957), «Яҡтыкүл» шифахаһы директорының дауалау эштәре буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Юлдыбаева Орҡоя Минһажетдин ҡыҙы]] (1913—15.06.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1932 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, [[Мәктәп директоры|директоры]], шул иҫәптән 1941—1945 йылдарҙа [[Ҡаҙмаш (Әбйәлил районы)|Ҡаҙмаш]] ете йыллыҡ, 1949—1956 йылдарҙа [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949) һәм [[мәғариф]] отличнигы (1944). [[Башҡорт АССР-ы]] уҡытыусыларының 1-се съезы делегаты ([[Өфө]], 1955). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бирғәлин Айнур Азамат улы]] (1989), [[Ислам|мосолман]] дин әһеле. [[Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты]] [[мөфтөй]]ө (рәйесе). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1493 йыл]]: Баччо Бандинелли, [[Италия]] рәссамы. * [[1759 йыл]]: Якоб II Бернулли, [[Швеция]] механигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1760 йыл]]: Клод Сен-Симон, [[Франция]] философы һәм социологы. * [[1903 йыл]]: [[Гречко Андрей Антонович|Андрей Гречко]], [[Советтар Союзы Маршалы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1912 йыл]]: Иоанн Павел I, Рим Папаһы. * [[1918 йыл]]: Рита Хейуорт (төп исеме Маргарита Кармен Кансино), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры һәм [[бейеү]]сеһе. * [[1972 йыл]]: Эминем, АҠШ-тың рэп-[[йыр]]сыһы. * [[1972 йыл]]: [[Тарҡан]], [[Төркиә]] йырсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849 йыл]]: [[Фредерик Шопен]], [[Польша]] композиторы. * [[1943 йыл]]: Фәрит Яруллин, [[Татарстан]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2008 йыл]]: Урмас Отт, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Эстония]] тележурналисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К17]] [[Категория:17 октябрь]] 9wyvipjbpn7fcywlebedgae1g5eexpz 0 67767 1307428 1307249 2026-10-16T17:42:53Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1307428 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө. ** [[Гитара]] көнө. ** [[Кәнфит]] көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә. * [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә. * [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға. * [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла. * [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә. * [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла. * [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]]. * [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай. * [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә. * [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына. * [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә. * [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. * [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан. * [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан. * [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан. * [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты һәм почётлы гражданы. Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877<ref>Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған</ref>—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. * [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан. * [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан. * [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан. * [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. * [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан. * [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. * [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. * [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). * [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан. * [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975). * [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). * [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1405]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы. * [[1738]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ғалим-ботаник, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1799]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] химигы, озон [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе. * [[1847]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе. * [[1859]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның [[Философия|философ]]-идеалисы, әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»). * [[1893]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1894]]: Юрий Тынянов, [[СССР]] яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе. * [[1901]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). * [[1908]]: Николай Каманин, СССР осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. * [[1922]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983). * [[1925]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы. * [[1934]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, ССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982). * [[1959]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй]] журналисы. * [[1960]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан). * [[1973]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[31]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә). * [[1871]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931]]: Томас Алва Эдисон, [[АҠШ]] уйлап табыусыһы. * [[1942]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] рәссамы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Өфө]]лә тыуған. * [[1990]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин]] премияһы лауреаты (1983). * [[2005]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К18]] [[Категория:18 октябрь]] 679psfd8e95ibk2aj0plvq4hdd61c28 1307429 1307428 2026-10-16T17:44:18Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1307429 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө. ** [[Гитара]] көнө. ** [[Кәнфит]] көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә. * [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә. * [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға. * [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла. * [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә. * [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла. * [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]]. * [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай. * [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә. * [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына. * [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә. * [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. * [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан. * [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан. * [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан. * [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты һәм почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877<ref>Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған</ref>—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. * [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан. * [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан. * [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан. * [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. * [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан. * [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. * [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. * [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). * [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан. * [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975). * [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). * [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1405]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы. * [[1738]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ғалим-ботаник, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1799]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] химигы, озон [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе. * [[1847]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе. * [[1859]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның [[Философия|философ]]-идеалисы, әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»). * [[1893]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1894]]: Юрий Тынянов, [[СССР]] яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе. * [[1901]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). * [[1908]]: Николай Каманин, СССР осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. * [[1922]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983). * [[1925]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы. * [[1934]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, ССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982). * [[1959]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй]] журналисы. * [[1960]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан). * [[1973]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[31]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә). * [[1871]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931]]: Томас Алва Эдисон, [[АҠШ]] уйлап табыусыһы. * [[1942]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] рәссамы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Өфө]]лә тыуған. * [[1990]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин]] премияһы лауреаты (1983). * [[2005]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К18]] [[Категория:18 октябрь]] nkr3hnsqefaov083emkdt5a6m6lkris 1307461 1307429 2026-10-17T08:40:20Z Айсар 10823 /* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү 1307461 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө. ** [[Гитара]] көнө. ** [[Кәнфит]] көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә. * [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә. * [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға. * [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла. * [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә. * [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла. * [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]]. * [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай. * [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә. * [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына. * [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә. * [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. * [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан. * [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан. * [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан. * [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты һәм почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877<ref>Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған</ref>—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. * [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан. * [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан. * [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан. * [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. * [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан. * [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. * [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. * [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). * [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан. * [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975). * [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). * [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1405 йыл]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы. * [[1738 йыл]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ботаник-ғалим, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1799 йыл]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] [[химия|химигы]], [[озон]] [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе. * [[1847 йыл]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе. * [[1859 йыл]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның идеалист-[[Философия|философы]], әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»). * [[1893 йыл]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1894 йыл]]: Юрий Тынянов, СССР яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе. * [[1901 йыл]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). * [[1908 йыл]]: Николай Каманин, СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, осоусы, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. * [[1922 йыл]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983). * [[1925 йыл]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы. * [[1934 йыл]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1982). * [[1959 йыл]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Журналистика|журналисы]]. * [[1960 йыл]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан). * [[1973 йыл]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[31]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә). * [[1871]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931]]: Томас Алва Эдисон, [[АҠШ]] уйлап табыусыһы. * [[1942]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] рәссамы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Өфө]]лә тыуған. * [[1990]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин]] премияһы лауреаты (1983). * [[2005]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К18]] [[Категория:18 октябрь]] bi85nt29rbp3r780hmw031aeu0ux8t7 1307463 1307461 2026-10-17T08:46:04Z Айсар 10823 /* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1307463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө. ** [[Гитара]] көнө. ** [[Кәнфит]] көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә. * [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә. * [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға. * [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла. * [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә. * [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла. * [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]]. * [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай. * [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә. * [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына. * [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә. * [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. * [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан. * [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан. * [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан. * [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты һәм почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877<ref>Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған</ref>—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. * [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан. * [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан. * [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан. * [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. * [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан. * [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. * [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. * [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). * [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан. * [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975). * [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). * [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1405 йыл]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы. * [[1738 йыл]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ботаник-ғалим, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1799 йыл]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] [[химия|химигы]], [[озон]] [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе. * [[1847 йыл]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе. * [[1859 йыл]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның идеалист-[[Философия|философы]], әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»). * [[1893 йыл]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1894 йыл]]: Юрий Тынянов, СССР яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе. * [[1901 йыл]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). * [[1908 йыл]]: Николай Каманин, СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, осоусы, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. * [[1922 йыл]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983). * [[1925 йыл]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы. * [[1934 йыл]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1982). * [[1959 йыл]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Журналистика|журналисы]]. * [[1960 йыл]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан). * [[1973 йыл]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[31 йыл]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә). * [[1871 йыл]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931 йыл]]: [[Томас Алва Эдисон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] уйлап табыусыһы. * [[1942 йыл]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] рәссамы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[1990 йыл]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәтсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1983). * [[2005 йыл]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К18]] [[Категория:18 октябрь]] 56q20rg7m7mhgnw2t5koi2ix4vzrmsx 1307465 1307463 2026-10-17T08:50:31Z Айсар 10823 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1307465 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө. ** [[Гитара]] көнө. ** [[Кәнфит]] көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: [[Биотехнология|Биотехнологтар]] көнө. ** Аҙыҡ-түлек сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). ** Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә. * [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә. * [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға. * [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла. * [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә. * [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла. * [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]]. * [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай. * [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә. * [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына. * [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә. * [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. * [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан. * [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан. * [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан. * [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты һәм почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877<ref>Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған</ref>—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. * [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан. * [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан. * [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан. * [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. * [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан. * [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. * [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. * [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). * [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан. * [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975). * [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). * [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1405 йыл]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы. * [[1738 йыл]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ботаник-ғалим, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1799 йыл]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] [[химия|химигы]], [[озон]] [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе. * [[1847 йыл]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе. * [[1859 йыл]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның идеалист-[[Философия|философы]], әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»). * [[1893 йыл]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1894 йыл]]: Юрий Тынянов, СССР яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе. * [[1901 йыл]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). * [[1908 йыл]]: Николай Каманин, СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, осоусы, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. * [[1922 йыл]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983). * [[1925 йыл]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы. * [[1934 йыл]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1982). * [[1959 йыл]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Журналистика|журналисы]]. * [[1960 йыл]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан). * [[1973 йыл]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[31 йыл]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә). * [[1871 йыл]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931 йыл]]: [[Томас Алва Эдисон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] уйлап табыусыһы. * [[1942 йыл]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] рәссамы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[1990 йыл]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәтсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1983). * [[2005 йыл]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К18]] [[Категория:18 октябрь]] 5jxl4y8wbf2o3qzkesewzids4rvmis2 0 68875 1307424 1035994 2026-10-16T16:48:02Z Айсар 10823 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), өҫтәмә мәғлүмәт 1307424 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Абдразаҡов}} '''Абдразаҡов Асҡар Әмир улы''' ([[11 июль]] [[1969 йыл]]) — опера йырсыһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы|Рәсәй Федерацияһының]] (2026) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының]] (1994) халыҡ артисы, Глинка исемендәге Бөтә Союз конкурсы (IV премия һәм «Өмөт призы»), Ф. Шаляпин исемендәге Халыҡ-ара конкурстың Беренсе премияһы (1993), Преторияла булып үткән Халыҡ-ара Unisa Trensnet конкурсының Беренсе премияһы һәм Алтын миҙалы (1994) лауреаты, Афиналағы Халыҡ-ара Maria Gallas Grand Prix конкурсында Гран-при лауреаты. «Салауат Юлаев» ордены кавалеры (2019)<ref name="СЮ">[http://www.bashinform.ru/news/1331299-askara-abdrazakova-nagradili-ordenom-salavata-yulaeva-/ Аскара Абдразакова наградили орденом Салавата Юлаева. ИА «Башинформ», 17 июля 2019 года]{{ref-ru}}{{V|17|07|2019}}</ref>. == Биографияһы == Асҡар Әмир улы Абдразаҡов 1969 йылдың 11 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н профессор Миләүшә Мортазина класын тамамлай, 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы һәм СССР-ҙың халыҡ артисы, профессор Ирина Архипова класы буйынса Мәскәү консерваторияһы аспиранты. 2021 йылдың майында йырсыға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1594814-askar-abdrazakov-ukazom-prezidenta-rf-udostoen-zvaniya-zasluzhennyy-artist-rossii-/ Аскар Абдразаков указом президента РФ удостоен звания «Заслуженный артист России». ИА «Башинформ», 19 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|21|05|2021}}</ref>. 2026 йылдың октябрендә «Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була<ref>{{cite web|author=Галина Бахшиева|datepublished=16 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/politics/2026-10-16/vladimir-putin-nagradil-narodnogo-artista-bashkortostana-askara-abdrazakova-4669538|title=Владимир Путин наградил народного артиста Башкортостана Аскара Абдразакова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-16}}{{ref-ru}}</ref>. == Pепертуары == Йырсының репертуарында опера партиялары байтаҡ. Улар араһында В. Моцарттың «Реквием»ы, Дон Базилио (Дж. Россини, «Севилья цирюльнигы»), Спарафучилле (Дж. Верди, «Риголетто»), Бөйөк инквизитор (Дж. Верди, «Дон Карлос»), бас партия (Дж. Пуччини, «Месса Глория»), Гремин (П. И. Чайковский, «Евгений Онегин»), Кончак (Бородин, «Кенәз Игорь»), Варяг ҡунағы (Римский-Корсаков, «Садко»), Пимен (Мусоргский, «Борис Годунов») һәм башҡалар. == Дискография == * [[1994]] — сольный концерт, партия фортепиано Наталья Богелава (Финляндия) * [[1995]] — «Сказание о Невидимом граде Китеже» - Николай Андреевич Римский-Корсаков, (гусляр), дирижёр Федосеев Владимир (Брегенц, Австрия) * [[1997]] — «Реквием» [[Джузеппе Верди]] памяти Марии Каллас (Афина) * [[2000]] — «Реквием» Джузеппе Верди, дирижёр Марк Эрмлер * [[2008]] — «Набукко» Джузеппе Верди (Захария), дирижёр Леви (Париж, Stade de France) * [[2009]] — Симфония № 8 [[Густав Малер]] (Pater Ecstaticus), дирижёр Д. Цинман (Цюрих). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2026) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (05.2021) * Башҡортостандың халыҡ артисы (1994) * Глинка исемендәге Бөтә Союз конкурсы (IV премия һәм Өмөт призы) * Ф. Шаляпин исемендәге Халыҡ-ара конкурстың Беренсе премияһы (1993) * Преторияла булып үткән Халыҡ-ара Unisa Trensnet конкурсының Беренсе премияһы һәм Алтын миҙалы (1994) * Афиналағы Халыҡ-ара Maria Gallas Grand Prix конкурсында Гран-при * «Салауат Юлаев» ордены (2019)<ref name="СЮ" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/204-abdraza-ov-as-ar-mir-uly}}{{V|17|07|2019}} * [http://www.musicaglotz.com/ Аскар Абдразаков на сайте его менеджерской компании] * [http://www.classic-music.ru/abdrazakov_a.html Аскар Абдразаков на сайте Классическая музыка.ru] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт опера һәм балет театры йырсылары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:Рәсәй опера йырсылары]] [[Категория:Башҡорт опера йырсылары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]] 3rrtbruu38ffuf13y8q1njzkj0qpaj2 0 71211 1307450 1146618 2026-10-17T04:35:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307450 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Ҡараташ |Национальное название = |Изображение = Хребет Караташ.jpg |Подпись = |Координаты = 52/32/30/N/57/52/33/E |region = RU-BA |CoordScale = |Регион = Башҡортостан |Горная система = Урал тауҙары |Период образования = |Площадь = |Длина = 17 |Ширина = 6 |Высочайшая вершина = |Высота = 900 |Страна = Рәсәй |Позиционная карта 1 = |Категория на Викискладе = }} '''Ҡараташ''' — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ул Нәре һәм Егәлге һырты менән берлек тәшкил иткән оло бер тау өлөшө. [[Белорет районы]] буйлап Ҡатаҫҡын, [[Айғыр (Кесе Инйәр ҡушылдығы)|Айғыр]] ([[Кесе Инйәр]] йылғаһы ҡушылдыҡтары) һәм Минйәк ([[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Көньяғында Кесе Ямантау менән сикләнә. Көньяҡтан ул Кесе Инйәр йылғаһына етеп тамамлана. Һырттың атамаһы Ҡараташ булһа ла, Өфөнән килгән туристар Мәскәүгә Өфө (Уфа) тауы тип атама биреүҙе һорап яҙғандар тигән мәғлүмәт бар. Тау түбәһенә Өфө ҡалаһының гербы төшөрөлгән таҡтасыҡ ҡуйылған <ref>http://www.geocaching.su/?pn=101&cid=19045</ref>. Оҙонлоғо 17 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 6 км, көньяҡ өлөшөнөң — 4 км яҡын, абсолют бейеклеге 919 м. Һыртта 600—900 м бейеклектәге 6 түбә айырылып тора. Көньяҡ өлөшөндә яҫы түбәле 2 армыт (оҙонлоҡтары яҡынса 2 км, киңлектәре 0,5—2 км) бар. Көнсығыш һәм көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, көнсығыш өлөшө уйпатлыҡ һәм йырындар менән ҡатмарланған; төньяҡ һәм көньяҡ битләүҙәре текә. Егәҙе‑Комаров свитаһының кварцлы, ялан шпатлы алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарынан тора. Һырт итәгендә Ҡатаҫҡын, [[Айғыр]], Минйәк йылғалары ҡушылдыҡтары башлана. == Ландшафт == Һырт аҡһыл һоро һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарында үҫкән ҡарағай ҡатыш ҡайын урмандары менән ҡапланған. == Топонимика == Түбәлә [[ҡара]] таштар бик күп булғанға атамаһы шулай аталған. Хәҙерге ваҡытта йыш ҡына "Гора Уфа" тип атайҙар, хатта рәсми атамаһы тип тә яҙалар <ref>https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/karatash-gora-ufa/</ref> . == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140307123539/http://wiki02.ru/encyclopedia/karatash/t/6486 Хребет Караташ] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] dddbgmk3mtlcib67e8n4zh9tqdpp4xg 0 71212 1307464 427911 2026-10-17T08:47:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307464 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Ҡыҫыҡ |Национальное название = |Изображение = |Подпись = |Координаты = 54/16/35/N/56/56/33/E |region = RU-BA |CoordScale = |Регион = Башҡортостан |Горная система = Урал тауҙары |Период образования = |Площадь = |Длина = 6 |Ширина = 6 |Высочайшая вершина = Яҙлау тауы |Высота = 470 |Страна = Рәсәй |Позиционная карта 1 = |Категория на Викискладе = }} '''Ҡыҫыҡ''' — [[Башҡортостан]] (Көньяҡ) [[Урал]]ындағы һырт. [[Белорет районы]] буйлап Ҡоро Бермеш йылғаһы тамағынан Ҡыҫыҡтамаҡ йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) тамағы киңлегенә тиклем Инйәр йылғаһының һул яры буйлап меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 6 км, киңлеге 2 км. Абсолют бейеклеге 470 м (Яҙлау тауы). Рельефы тигеҙ, 3 түбәһе айырылып тора. Көнсығыш битләүҙәре Инйәр йылғаһына ҡарай текә төшә, көнбайыш битләүҙәре һөҙәк. Көньяҡ өлөшөндә ҡоро уйһыулыҡтар бар. Минйәр свитаһы доломиттарынан тора. Ҡыҫыҡ һыртында Ҡояҙ йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) башлана. Ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы һәм көрәнһыу тупраҡтағы киң япраҡлы‑ҡара ылыҫлы урмандарҙан тора. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140304070918/http://wiki02.ru/encyclopedia/kesek/t/6726 Хребет Кесек] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] mxx2c62vi36dhc2qk4npoutgqogj7q5 0 71867 1307443 1060026 2026-10-17T00:59:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307443 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Абрар Ғабдрахманов |Оригинал имени = |Изображение = GabdrahmanovA.jpg |Описание изображения = |Ширина = 180px |Имя при рождении = |Дата рождения = 1.1.1935 |Место рождения = [[БАССР]]‑ҙың {{ТыуғанУрыны|Учалы районы|Учалы районында}} [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылы |Дата смерти = 15.10.2013 |Место смерти = {{ВБУ|Өфө}} |Страна = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Российская Федерация}} |Профессии = композитор |Инструменты = |Жанры = |Награды = {{Башҡортостандың халыҡ артисы|1995}} |Викисклад = }} {{фамилиялаш|Ғабдрахманов}} '''Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы''' ([[1 ғинуар]] [[1935 йыл]] — [[15 октябрь]] [[2013 йыл]]) — [[башҡорт]] композиторы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1995). == Биографияһы == Абрар Хаҡ улы Ғабдрахманов 1935 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) [[Учалы районы]] [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ ауылында]] тыуған. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н (1965; [[Рафиҡ Сәлмәнов]] класы), [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н (1973; [[Заһир Исмәғилев]] класы) тамамлаған. 1961—68 йылдарҙа [[Өфө]]нөң 8‑се музыка мәктәбе уҡытыусыһы, 1973—78 йылдарҙа [[БАССР]]‑ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының музыкаль мөхәррире. == Ижады == Абрар Ғабдрахманов ижады бай тематикалы булыуы, музыкаль әҫәрҙәр яҙыуҙа күп төрлө формалар һәм алымдар ҡулланылыуы менән айырылып тора. [[Башҡорт]] халыҡ өйҙәренә нигеҙләнгән «Йәмле Яйыҡ буйҙары» (1972) симфоник картинаһын, «Башҡорт бейеүҙәре» (1980) симфоник сюитаһын, 2 скрипка һәм фротениано өсөн «Бейеү ритмдары» (1976) сюитаһын, скрипка һәм фортопиано өсөн 2‑се сонатаһын (1988), скрипка һәм фортепиано өсөн «Башҡорт моңдары» пьесалар циклын (1992) киң билдәле. Уның ижадында милли мелодиканы айырыуса аһәңле сағылдырған вокаль музыка ҙур урын алып тора: колоратуралы сопрано һәм симфоник оркестр өсөн Концерт (1977), [[Рафаэль Сафин]] һүҙҙәренә «Мәңгелек яралар» (1972), [[Абдулхаҡ Игебаев]] һәм [[Йыһат Солтанов]] һүҙҙәренә «Тыуған ерем — моңло йырым» (1979) кантаталары; [[Хәким Ғиләжев]] һүҙҙәренә «Ер улы — Ил улы» (1986), [[Рәми Ғарипов]] һүҙҙәренә «Туған тел» (1989), [[Назар Нәжми]] һүҙҙәренә «Шағир» (1998) вокаль циклдары. 60‑тан ашыу йыр һәм романс авторы: [[Рәмил Йәнбәк]] һүҙҙәренә «Ағиҙел», [[Зарема Әхмәтйәнова]] һүҙҙәренә «Аҙашҡанһың, кәкүк», [[Зөһрә Ҡотлогилдина]] һүҙҙәренә «Төштәрҙә генә булһа ла», [[Рауил Бикбаев]] һүҙҙәренә «Туған моңдар» һәм башҡалар. Бынан тыш 50‑нән ашыу башҡорт халыҡ йырын нотаға һала, ҡайһы берҙәрен капелла хоры өсөн эшкәртә («Сибай», «Томан», «Уйыл», «Шәүрә» һ. б.). Балалар өсөн «Һоро муйын» («Серая шейка»; 1987, Д. Н. Мамин-Сибиряктың шул уҡ исемле әкиәте буйынса Г. А. Зайцевтың либреттоһы) операһын, 20‑нән ашыу йыр һәм пьеса яҙа. 1981 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың халыҡ артисы (1995). * БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985). == Әҫәрҙәре == * Таңдағы йыр. Өфө, 1985; * Төнгө серенада. Өфө, 1994. == Хәтер == * 2021 йылдың 22 июнендә Өфө ҡалаһы [[Пушкин урамы (Өфө)|Пушкин урамы]]ндағы композитор 30 йылдан артыҡ йәшәгән 52-се йорт стенаһына уның иҫтәлегенә ҡуйылған мемориаль таҡтаташты тантаналы асыу булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1609030-v-ufe-otkrylas-memorialnaya-doska-kompozitoru-abraru-gabdrakhmanovu/ В Уфе открылась мемориальная доска композитору Абрару Габдрахманову. ИА «Башинформ», 22 июня 2021 года]{{ref-ru}}{{V|22|06|2021}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Галина Г. С. Төнгө серенада //Һоҡланһын бар донъя. — Өфө, 1999. == Һылтанмалар == * {{БЭ|84938}}{{V|22|06|2021}} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Gabdrahmanov_Abrar_Hakovich/t/3286 Габдрахманов Абрар Хакович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/2/society/15215443/ В Уфе простились с выдающимся композитором Абраром Габдрахмановым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016141850/http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/2/society/15215443/ |date=2013-10-16 }} [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:СССР композиторҙары]] [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:XX быуат композиторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] k06530hfmeu37946c7rjqj7q4ydsbf4 0 72080 1307453 690212 2026-10-17T05:45:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307453 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = {{{Рәсем| }}} |рәсем_стиле = |исеме = Ҡаһарман башҡорт |исеме2 = гәзит |Девизы =Иҫке ысул идараға ҡайтайыҡ! |Хужаһы = |Ойоштороусы =Колчак ғәскәрендәге башҡорт полктары органы |Баш мөхәррир = [[Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай|Ғәбделхәй Ҡорбанғәлиев]] |Сыға башлаған = 1919 йыл 19 октябрь |Сығыу йышлығы = |типография = |фирҡә = |Сығыу туҡтаған = |Тел = |адресы = Омск ҡалаһы |веб-сайт = }} '''«Ҡаһарман башҡорт» гәзите''' — башҡорт милли матбуғаты баҫмаһы. 1919 йылдың 19 октябрендә Омск ҡалаһында сыға. Ул - 1917-1921 йылдарҙағы [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы [[Ҡорбанғәлиевтар]] башлығында [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] ғәскәре менән киткән башҡорт полктарының органы. Мөхәррире [[Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай|Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев]] була. Девизы: «Иҫке ысул идараға ҡайтайыҡ!». == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20160305044830/http://wiki02.ru/encyclopedia/kaharman-bashkort/t/6662 Энциклопедия Башкортостана] {{ref-ru}} == Әҙәбиәт == * [http://www.hrono.ru/text/2004/husa03_04.html Национальная печать Башкортостана. Бельские просторы] [[Категория:Иҫке башҡорт телендә гәзиттәр‎]] aztnrvz94s1mibnr2p6kit80wc1s213 0 72489 1307459 472903 2026-10-17T08:35:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307459 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = {{{Рәсем| }}} |рәсем_стиле = |исеме = Ҡыҙыл батыр |исеме2 = ижтимағи-сәйәси гәзит |Девизы = |Хужаһы = |Ойоштороусы =БАССР-ҙың хәрби эштәр буйынса Халыҡ Комиссариаты сәйәси идаралығы органы |Баш мөхәррир =[[Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы|Дауыт Юлтый]] |Сыға башлаған = 1920 йыл 1 ноябрь |Сығыу йышлығы =аҙнаға 1 тапҡыр |типография = |фирҡә = |Сығыу туҡтаған =билдәһеҙ |Тел =иҫке башҡорт теле |адресы = |веб-сайт = }} '''«Ҡыҙыл батыр»''' — ижтимағи-сәйәси гәзит. [[БАССР-ҙың хәрби эштәр буйынса Халыҡ Комиссариатының]] сәйәси идаралығы органы. [[1920 йыл]]дың 1 ноябренән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Бөтәһе 7 һаны донъя күрә. Гәзиттә хәрби-патриотик темаларға мәҡәләләр баҫыла, [[Граждандар һуғышы]]ның барышы яҡтыртыла. Ябылыу ваҡыты билдәһеҙ. Мөхәррире — [[Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы|Дауыт Юлтый]]. == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7789-y-yl-batyr-g-zit}} * [https://web.archive.org/web/20160305045944/http://wiki02.ru/encyclopedia/kyzyl-batyr/t/7873 Энциклопедия Башкортостана] {{ref-ru}} [[Категория:Стәрлетамаҡ]] [[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]] f7ybzoe9rgw2zz1uh7plhrl7qn3ae88 0 72673 1307451 479074 2026-10-17T04:51:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307451 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = {{{Рәсем| }}} |рәсем_стиле = |исеме = Ҡарсыға |исеме2 = рәсемле сатирик журнал |Девизы = |Хужаһы = |Ойоштороусы = |Баш мөхәррир = Ш. М. Мөхәммәтов |Сыға башлаған = 1906 йыл сентябрь |Сығыу йышлығы = |типография = |фирҡә = |Сығыу туҡтаған =1907 йыл июнь |Тел =төрки |адресы = Ырымбуп ҡалаһы |веб-сайт = }} '''«Ҡарсыға»''' — рәсемле сатирик журнал. Нәшер итеүсе-мөхәррире — Ш. М. Мөхәммәтов. [[1906 йыл]]дың сентябренән [[1907 йыл]]дың июненә тиклем [[Ырымбур]] ҡалаһында [[төрки теле]]ндә сыға. Барлығы 9 һаны донъя күрә. Журнал биттәрендә революцион-демократик идеялар пропагандалана, памфлет, фельетон, карикатуралар һ.б., шулай уҡ ҡыҫҡа мәҡәләләр рәүешендә уҡыусыларҙың хаттары баҫыла. == Сығанаҡтар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/karchyga/t/6606 Энциклопедия Башкортостана] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} [[Категория:Ырымбур журналдары]] n99pn6rfu4jg3arcg9gboqowf133sdh 0 72676 1307460 468230 2026-10-17T08:37:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307460 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = {{{Рәсем| }}} |рәсем_стиле = |исеме = Ҡыҙыл донъя |исеме2 = ижтимағи-сәйәси гәзит |Девизы = |Хужаһы = |Ойоштороусы =РКП(б)-ның Һамар губерна комитеты эргәһендәге татар-башҡорт бюроһы органы |Баш мөхәррир = |Сыға башлаған = 1918 йылдың октябренән «Яңы көс» исеме менән, 1920 йылдан «Ҡыҙыл донъя» исеме менән |Сығыу йышлығы =аҙнаға 2 тапҡыр |типография = |фирҡә = |Сығыу туҡтаған = |Тел = |адресы = Һамар ҡалаһы |веб-сайт = }} '''«Яңы көс», «Ҡыҙыл донъя»''' — ижтимағи-сәйәси гәзит. Волга аръяғы хәрби округының сәйәси идаралығы һәм РКП(б)-ның Һамар губерна комитеты эргәһендәге татар-башҡорт бюроһы органы. [[Һамар]] ҡалаһында аҙнаһына 2 тапҡыр иҫке төрки телендә сыға. [[1918 йыл]]дың октябренән алып «Яңы көс», [[1920 йыл]]дың июль-декабрендә «Ҡыҙыл донъя» исеме менән нәшер ителә. Гәзит битендә төбәктең һәм Көнсығыш халыҡтарының сәйәси, социаль-иҡтисади мәсьәләләре яҡтыртыла. == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20160305050009/http://wiki02.ru/encyclopedia/kyzyl-donya/t/7874 Энциклопедия Башкортостана] {{ref-ru}} [[Категория:Һамар]] [[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] m0juaqxxkjebb0ld9kvpwla3sjcmtya 0 72677 1307462 472904 2026-10-17T08:41:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307462 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = {{{Рәсем| }}} |рәсем_стиле = |исеме = Ҡыҙыл ҡурай |исеме2 =гәзит | формат = |Хужаһы = |Ойоштороусы =Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты |Баш мөхәррир = [[Дауыт Юлтый]] |Сыға башлаған = 1921 йыл 18 февраль |Сығыу йышлығы = аҙнаға 1 тапҡыр |типография = |фирҡә = |Сығыу туҡтаған =1921 йыл 23 март |Тел = |адресы = |веб-сайт = }} '''«Ҡыҙыл ҡурай»''' — ижтимағи-сәйәси гәзит. [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] органы. [[1921 йыл]]дың 18 февраленән 23 мартҡа тиклем, «[[Башҡортостан хәбәрҙәре (гәзит)|Башҡортостан хәбәрҙәре]]» гәзитен нәшер итеү туҡталып торған саҡта, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Барлығы 5 һаны донъя күрә. Гәзиттә РКП(б) органдарының эшмәкәрлеге яҡтырьыла, сәйәси, иҡтисади һ.б. темаларға мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — [[Дауыт Юлтый]]. == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7801-y-yl-uraj-g-zit}} * [https://web.archive.org/web/20160305043640/http://wiki02.ru/encyclopedia/kyzyl-kuray/t/7875 Энциклопедия Башкортостана] {{ref-ru}} [[Категория:Стәрлетамаҡ]] [[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]] ajqmwbbakp9m9lp14m56yyh94vr369m 0 75597 1307447 1250624 2026-10-17T02:16:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307447 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Юлай Ғәйнетдинов |Оригинал имени = |Изображение = |Описание изображения = |Имя при рождении = Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы |Дата рождения = 8.01.1954 |Место рождения = [[Үрге Таулыҡай]] ауылы, {{МР|Баймаҡ районы}}, [[БАССР]] |Дата смерти = |Место смерти = |Страна = {{USSR}} → {{RUS}} |Профессии = |Инструменты = [[ҡурай]] |Жанры = |Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре|2003}}{{!!}}{{Башҡортостандың халыҡ артисы|1994}} {{!!}} {{Салауат Юлаев исемендәге премия}} {{!}}} |Викисклад = }} {{фамилиялаш|Ғәйнетдинов}} '''Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы''' ([[8 ғинуар]] [[1954 йыл]]) — [[ҡурай]]сы, фольклорсы һәм телерадиожурналист. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм [[БАССР]]-ҙың (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2002), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). == Биографияһы == Юлай Ишбулды улы Ғәйнетдинов 1954 йылдың 8 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Баймаҡ районы]] [[Үрге Таулыҡай]] ауылында тыуған. [[Өфө]]ләге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се интернат-мәктәптә]] (хәҙер [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) урта белем алған, 1975 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның математика факультетын тамамлаған. * 1975—1978 йылдар — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. * 1978—1984 йылдар — [[БАССР]] Статистика идаралығының Иҫәпләү үҙәгендә инженер-программист. * 1984—1989 йылдар — [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Өфө дәүләт сәнғәт институты]] (бөгөн [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]) ҡарамағындағы махсус музыка мәктәбе уҡытыусыһы. * 1989—1991 йылдар — Республика халыҡ ижады үҙәгенең бүлек мөдире. * 1991—2008 йылдар — [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның «Хазина» ижади берекмәһе етәксеһе. * 2008—2014 йылдар — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы (2010 йылдан — Башҡортостан Республикаһының) Архив эштәре буйынса идаралығында етәксе урынбаҫары. * Юлай Ғәйнетдинов — [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтөн Донъя Башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитеты ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар берлеген (союзын) ойоштороусыларҙың береһе, уның Аҡһаҡалдар советы ағзаһы. == Ижади эшмәкәрлеге == Юлай Ғәйнетдинов — мәшһүр [[Әҙеһәм Исҡужин]]дың уҡыусыһы, ҡурайсыларҙың уның исемен йөрөткән республика бәйгеһенең иң тәүгеһендә Гран-при яулай. «Һөнәрем менән музыкант булып китмәһәм дә, 24 йәштә Гран-при алыу минең тормошома юллама бирҙе, — ти Юлай Ишбулды улы. — Ҡурайсы — ул, тәү сиратта, йәшәү рәүеше, кешенең рухи торошо». Юғары кимәлдә ҡурайҙа уйнау оҫталығына эйә, үҙ ижадында арҙаҡлы ҡурайсылар йолаларын тулыһынса ҡулланып, уларҙы артабан үҫтерә. Уның репертуарына 300-ҙән ашыу [[башҡорт]] халҡының быуындан-быуынға күсеп килгән ҡурай моңдары, шул иҫәптән 100-ҙән артыҡ оҙон көй өлгөләре. Уның башҡарыуында данлы [[Урал (йыр)|«Урал»]], [[Буранбай (йыр)|«Буранбай»]], [[Ғилмияза (йыр)|«Ғилмияза»]], [[Сыңрау торна (йыр)|«Сыңрау торна»]] һәм башҡа бик күп әҫәрҙәр үҙенсәлекле яңғырай. Оҫта ҡурайсы башҡорт халыҡ көйҙәренең төрлө вариантарын ишеттерә. Юлай Ишбулды улы билдәле композитор [[Анатолий Кукубаев]]тың «Ҡурай һәм оркестр өсөн пьеса» әҫәрен тәүге башҡарыусы. Атаҡлы ҡурайсы [[башҡорт]] моңдарын илебеҙҙән ситтә үткән күп һанлы бәйгеләрҙә яңғырата һәм уларҙа тәүге урындарҙы яулай: «Музыкант призы» — 9-сы Халыҡ-ара фольклор фестивале (1983 йыл, [[Венгрия]]ның Сегед ҡалаһы), [[Япония]]лағы халыҡ-ара фестивалдәр — 1990 йыл, Эсаши ҡалаһы; 200 йыл, Осака ҡалаһы); «[[Евразия]] йыры» — 2003 йыл, Саппоро ҡалаһы). Дүрт тиҫтә йылдан артыҡ [[башҡорт]] халыҡ ижадын йыйыу һәм пропагандалау менән эҙмә-эҙлекле шөғөлләнә. [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның тамашасыларҙа ҙур популярлыҡ яулаған «Хазина» ижади берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе һәм уның тәүге етәксеһе, шулай уҡ [[Башҡортостан]] телевидениеһының «Хазина» программаһының даими авторы һәм алып барыусыһы булараҡ, республикала һәм унан ситтә йәшәүсе милләттәштәребеҙ араһындағы үҙенсәлекле талантҡа эйә булған халыҡ башҡарыусыларына, шулай уҡ музыка һәм бейеү сәнғәте фольклорын эсенә алған ижад ынйыларына арналған 300-ҙән артыҡ тапшырыу әҙерләп яҙҙырған һәм эфирға сығарған. Мәшһүр ҡурай моңдарын киләсәк быуындарға тулы кимәлдә еткереү маҡсатында радио һәм телевидение фонотекаһы өсөн «Ҡараһаҡал маршы», «Батырша», «Ҡалмантай», «Наполеон Бонапарт», «Башҡорт краковяге» һәм башҡа бик күп көйҙәрҙе яҙҙырған. [[Башҡорт]] халҡының боронғо йырҙарын оҫта һәм үҙенсәлекле башҡарыусы халыҡ йырсылары [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы|Сөләймән Абдуллин]], [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]], [[Солтанов Абдулла Авзал улы|Абдулла Солтановтар]] төрлө йылдарҙа Юлай Ғәйнетдиновтың ҡурай моңдарына ҡушылып, күп сәхнәләрҙә республика һәм күрше төбәктәрҙең генә түгел, байтаҡ ҡына сит ил тамашасыһын да әсир итте. Юлай Ишбулды улы үҙе лә башҡарыусы булараҡ төрлө концерт сараларында һәм тантаналарҙа әүҙем ҡатнаша. Ул — [[Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы|Әҙһәм Исҡужин]] исемендәге Республика ҡурайсылар конкурсының төп ойоштороусыларының береһе һәм бәйгенең даими ағзаһы. Халҡыбыҙҙың милли танытмаһы булған ҡурайҙы пропагандалауға, ихлас һәм бар күңелен биреп, Юлай Ғәйнетдинов [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған йылдарында уҡ ныҡлап тотона. Үҙ уҡытыусылары өлгөһөндә ул йәш ҡурайсылар үҫтереп-тәрбиәләүгә лә ҙур иғтибар бирә: [[Өфө]]ләге үҙе тамамлаған [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се интернат-мәктәптә]], ҡала пионерҙар һарайында, [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|авиация институты]]нда ҡурай түңәрәктәрен йылдар дауамында уңышлы алып бара. Ул ойошторған «Һорнай» балалар фольклор ансамбле лә емешле эшләй — унан бик күп танылған ҡурайсылар, күренекле баянсылар һәм скрипкасылар үҫеп сыға. Юлай Ишбулды улының данлыҡлы ҡурайсы [[Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы|Кәрим Дияров]] бүләк иткән тарихтары менән йөҙҙән ашыу йыр һәм көй яҙылған таҫмаларҙан башланған шәхси фонотекаһы халҡыбыҙҙың ике меңдән ашыу аҫыл ҡомартҡыһыларын һаҡлай. Унда йырҙар, уларҙың тарихы, ҡурайҙа башҡарылған оҙон көйҙәр, бәйеттәр һәм бейеү көйҙәре бар. Юлай Ғәйнетдиновтың “Ҡурай һәм ҡурайсылар” исемле йыйынтығында халыҡ ижадынан һәм әҙиптәрҙең әҫәрҙәренән ҡурай, мәшһүр ҡурайсылар хаҡындағы  тос фекерҙәр,  боронғо һәм хәҙерге заман ҡурайсылары хаҡында мәғлүмәт тә, музыканттарыбыҙҙың Бөтә донъя, Бөтә Рәсәй, Халыҡ-ара фестивалдәрҙә, конкурстарҙа алҡыштар яулауы, ҡурай буйынса семинарҙар, симпозиумдар, ҡурай түңәрәктәре, ҡурай яһау оҫталары, музыка уҡыу йорттарында ҡурайсылар тәрбиәләү хаҡында материалдар урын алған. Баҫманың һуңғы өлөшөндә легендалары менән  һирәк  көйҙәрҙең ноталары бирелгән. Китапта райондарҙың  атаҡлы ҡурайсы-йыраусылар  исемлеге төҙөлгән, аталы-уллы Ишғәле, Ишмулла, Сәйфулла Дилмөхәмәтовтар, Заһир Исмәғилев, Ғата Сөләймәнов, Рәхмәтулла Бүләкәнов, Кәрим Дияров, Мөхәммәт Түләбаев, Абдулла Хәлфетдинов, Ғатаулла Ҡаһарманов, Талип Латипов, Яппар Шафиҡов ише данлы уҙамандар хаҡында һүрәтләмәләр уҡырға мөмкин. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Әҙеһәм Исҡужин исемендәге I Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты һәм Гран-при эйәһе (1978). * IX Халыҡ-ара фольклор фестивале лауреаты һәм «Музыкант призы» эйәһе (1983). * [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). * «ВАШШОИ» Бөтөн донъя фольклор фестивале еңеүсеһе (Япония, 2000). * [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2002). * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). * «[[Япония]] һәм [[Башҡортостан]] араһында мәҙәни бәйләнештәрҙә үҫтереүгә өлөшө өсөн» Япония миҙалы (2003). * [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның Йәмәғәт премияһы лауреаты (2011).<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/421512/?sphrase_id=718696 Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты Йәмәғәт премияларын тапшырҙы. — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2011, 20 декабрь]</ref> == Хеҙмәттәре == * Әҙеһәм ҡурайы / Төҙөүселәр Ғәйнетдинов Ю. И., Ҡоҙаҡаев Ф. Ш. — Өфө: Китап, 2008. — б. * Ҡурай һәм ҡурайсылар (энциклопедия). — Өфө: Китап, 2011 йыл. == Ваҡытлы матбуғатта == * Иҫәнгилдина Г. «Хазина»лы Юлай ағай. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2014, 14 март<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12261-hazinaly-yulay-aay.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 14 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Гаделшина З. Кураист – это образ жизни, состояние души. Газета «Баймакский вестник», 2014, 25 февраля.{{ref-ru}}<ref>[http://www.bv02.ru/?new=3608 Газета «Баймакский вестник», 2014, 25 февраля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305095832/http://www.bv02.ru/?new=3608 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}</ref> == Өҫтәлмә мәғлүмәт == * Ҡатыны Гүзәл Нәжиб ҡыҙы менән Айгөл исемле ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Ул — билдәле скрипкасы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/5209-jnetdinov-yulaj-ishbuldy-uly}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160305045800/http://wiki02.ru/encyclopedia/Gaynetdinov_Yulay_Ishbuldovich/t/3373 Энциклопедия Башкортостан]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/221971/ Башинформ. 29.10.2009] {{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ҡурайсылар]] [[Категория:Тележурналистар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] o73d5vsv4lt69lzemwtahgxk5th9nwe 0 75601 1307446 1282973 2026-10-17T02:14:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307446 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Мәүлитбай Ғәйнетдинов |Изображение = Mgaynetdinovejw.jpg |Описание изображения = |Полное имя = |Дата рождения = 14.05.1938 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Макар районы|Ишембай районында|Ишембай районы}} [[Үрге Этҡол]] ауылы, |Дата смерти = 6.06.2014 |Место смерти = {{МестоСмерти|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |Страна = {{USSR}} → {{RUS}} |Профессии = [[йыр]]сы |Певческий голос = бас |Жанры = эстрада |Коллективы = «Йәдкәр» ансамбле, [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] |Сотрудничество = |Награды = {{Башҡортостандың халыҡ артисы}} |Викисклад = }} {{фамилиялаш|Ғәйнетдинов}} '''Ғәйнетдинов Мәүлитбай Сөләймән улы''' ([[14 май]] [[1938 йыл]] — [[6 июнь]] [[2014 йыл]]) — йырсы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1993). == Биографияһы == Мәүлитбай Ғәйнетдинов 1938 йылдың 14 майында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Маҡар районы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]) [[Үрге Этҡол]] ауылында тыуған. Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, буласаҡ артист тыуған колхозында эшләп ала, һуңынан [[Өфө]] ҡалаһына килеп, янғын һүндереүсе булып хеҙмәткә урынлаша. Йәштән йыр-моңға әүәҫ егет Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайының үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгенә бик теләп йөрөй, бер ҙә еңел булмаған төп эшенән буш ваҡытты тулыһынса йырға бағышлай. Йылдан-йыл оҫтара барған йәш йырсы һәүәҫкәрҙәрҙең республика, Бөтөн Союз кимәлендәге бәйгеләрендә тәүге урындарҙы яулай, төрлө сәхнәләрҙәге сығышы тамашасыларҙың көслө алҡыштарына күмелә. Шундай бер концертта уның йырлауын ныҡ оҡшатҡан ҡалалағы бер төҙөлөш тресының етәксеһе Сәлих Ғәлләм улы Фәттәхов тәҡдиме менән Мәүлитбай Ғәйнетдинов 29 йәшендә [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на уҡырға инә. 1971 йылда уның вокал бүлеген (мәшһүр йырсы [[Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы|Мәғәфүр Хисмәтуллин]] класы) тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]на эстрада йырсыһы итеп эшкә алына, һәм өс тиҫтә йылға яҡын ғүмерен республиканың төп сәхнәһенә арнай. Филармониялағы эстрада коллективтары составында республика буйлап даими гастролдәргә сығып, тәбиғәттән бирелгән һәләте һәм көндәлек тырышлығы арҡаһында йырсы ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә тамашасы һөйөүен яулай. Ныҡлы рухлы шәхес милли музыканы, [[башҡорт фольклоры]]н танытыуға ла күп көс һала: «Йәдкәр» башҡорт фольклоры ансамблен ойоштороуҙа ҡатнашып, 1981—2002 йылдарҙа уның етәксеһе һәм солисы була. Юғары вокаль оҫталыҡҡа эйә һәм башҡорт фольклорын тәрән белгән Мәүлитбай Ғәйнетдинов ҡатмарлы һәм һирәк осрай торған халыҡ йырҙарын үҙенсәлекле башҡара. Легендар «[[Буранбай (йыр)|Буранбай]]», «Урал», «[[Сибай (йыр)|Сибай]]», «[[Бейеш (йыр)|Бейеш]]», «Аҡһаҡ ҡола» һәм тағы ла башҡа күп башҡорт халыҡ йырҙары уның репертуарында ныҡлы урын алды. Сәхнә уҙаманын хаҡлы рәүештә «башҡорт йыры аҡһаҡалы» тип нарыҡланылар. Үҙ-үҙенә талапсан Мәүлитбай Ғәйнетдинов шулай уҡ композиторҙар әҫәрҙәренә лә һөйөү һәм ихтирам менән ҡарап, уларҙы зауыҡ менән төрлө быуын тамашасыһына еткерҙе. Ул арҙаҡлы [[Хөсәйен Әхмәтов]], шулай уҡ [[Ғайсин Бәхти Миңлейәр улы|Бәхти Ғайсин]], [[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|Айрат Ҡобағошов]], Нәбиулла Мөстәҡимов, [[Сәхәүетдинова Роза Хәйҙәр ҡыҙы|Роза Сәхәүетдинова]] һәм Абдулла Хәлфетдинов ижад иткән күп йырҙарҙы беренсе башҡарыусы булды. Артист-вокалсы башҡорт музыка сәнғәтен, халҡыбыҙҙың борондан килгән аһәңле моңдарын республиканан ситтә лә лайыҡлы танытты. Илебеҙҙең бик күп төбәктәрендә — Ҡарағалпаҡ АССР-ы (1976 йыл), [[Яҡут АССР-ы]] (1978 йыл), Сыуаш АССР-ы (1981 йыл), [[Мәскәү]] (1997 йыл) — уҙғарылған Башҡортостан мәҙәниәте һәм сәнғәте көндәрендә, шулай уҡ күп һанлы халыҡ-ара фольклор фестивалдәрендә һәр саҡ сәхнә түрендә булды. Элекке Советтар Союзы республикаларынан, Рәсәй төбәктәренән тыш [[Германия]] һәм [[Төркиә]]лә гастроль концерттары менән уңышлы сығыш яһаны. Үҙ ваҡытында «Моң» (русса — фирма грамзаписи «Мелодия») фирмаһында йырсының пластинкалары ҙур ғына тираж менән сығарылды һәм бөтөн [[СССР]] буйынса таралды. «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фондында олпат моң эйәһе Мәүлитбай Сөләймән улы башҡарыуында халҡыбыҙҙың тиҫтәләгән гүзәл йыр ынйылары киләсәк быуындарға матур һәм үҙенсәлекле бүләк булып һаҡлана. Телерадио тапшырыуҙарындарында, һорауҙар буйынса концерттарҙа бөгөн дә халыҡ йырсыһының ҡабатланмаҫ тауышы күптәрҙе әсир итә. Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, Мәүлитбай Ғәйнетдинов 2011 йылда, режиссёр А. Йомағоловтың «Ел аулаусы» нәфис фильмында төп ролде бик тә уңышлы башҡарып, [[Рәсәй]] кимәлендә танылыу яулай. Йырсы 2014 йылдың 6 июнендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре == * Йәш йырсыларҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Республика конкурсы лауреаты (1970). * [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1993). == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/5206-jnetdinov-m-letbaj-s-l-jm-n-uly}} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/star/17647/bio/ Кино-театр сайты]{{ref-ru}} * [http://bashgazet.ru/obshestvo/13542-ms-ynetdinov.html «Башҡортостан» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603110513/http://bashgazet.ru/obshestvo/13542-ms-ynetdinov.html |date=2017-06-03 }} * [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Gaynetdinov_Mavletbay_Suleymanovich/t/3371 Башҡортостан энциклопедияһы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/bash/636982/ Йырсы Мәүлетбай Ғәйнетдинов яҡты донъянан китте] * [http://www.ye02.ru/ob/ht/9811-anduasly-kkkle-yaary-ktp-alyr-ine.html Һандуғаслы, кәкүкле яҙҙарҙы көтөп алыр ине]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] hk7mvn27fud4q10x1y53vihtcjdhk5d 0 75609 1307419 1059008 2026-10-16T15:10:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307419 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Рәмил Хәкимов |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Хәкимов Рәмил Ғәрәф улы |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 13.06.1932 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]<br> {{ТыуғанУрыны|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |Вафат булыу датаһы = 29.06.1999 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВафатБулыуУрыны|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = публицистика, тәржемә |Әүҙемлек йылдары = [[1963]]—[[1996]] |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле]] |Дебют = «''Сердце на ладони''» ([[1963]]) |Премиялары = {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1976}}<br />«Дружба народов» һәм «Огонёк» журналдары, «Комсомольская правда» гәзите лауреаты |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} {{фамилиялаш|Хәкимов}} '''Хәкимов Рәмил Ғәрәф улы''' ([[13 июнь]] [[1932 йыл]] — [[29 июнь]] [[1999 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән яҙыусыһы, публицист, тәржемәсе. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1976). == Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге == Рәмил Хәкимов Өфө ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1954 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) рус теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлаған. 1954—1956 йылдарҙа «Советская Башкирия» (бөгөнгө «[[Республика Башкортостан (гәзит)|Республика Башкортостан]]») гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, 1956—1960 йылдарҙа «[[Ленинец]]» (бөгөнгө «[[Молодёжная газета]]») гәзитендә пропаганда бүлеге мөдире, редактор урынбаҫары булып эшләй. Был осорҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының бюро ағзаһы итеп һайлана. Һуңынан ул профессиональ кимәлдә әҙәби ижад — поэзия, тәржемә һәм публицистика менән шөғөлләнә. Оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан 1999 йылдың 29 июнендә Өфөлә вафат була, ҡаланың мосолман зыяратында ерләнгән. == Ижади эшмәкәрлеге == Дәртле йәшлеге осоронда, үҙған XX быуаттың 50-се йылдары башында шиғыр яҙа башлаған Рәмил Хәкимов әҙәбиәткә ныҡлап 60-сы йылдарҙа рус телендә ижад итеүсе шағир булараҡ килә. Уның «Сердце на ладони» тип исемләнгән беренсе китабы 1963 йылда донъя күрә. Заманы өсөн көнүҙәк булған шиғыр һәм поэмаларында гражданлыҡ тауышы һәм юғары хистәр өҫтөнлөк итә. Артабан уның тағы ла «Голос космоса и колосьев» (1969), «Достать себя» (1974) һәм «Верность времени» (1974) тип аталған шиғыр һәм поэмалары тупланған йыйынтыҡтары Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә (бөгөн «Китап» нәшриәте) баҫыла, ә «Протуберанцы Земли» исемле шиғырҙар тупланмаһы Мәскәүҙә «Молодая гвардия» нәшриәтендә сыға. Был йыйынтыҡтар башҡорт, ҡазах, яҡут, литва, грузин, фин һәм венгр телдәренә тәржемә ителгән. Әҙип, оҙаҡ йылдар һәм әүҙем эшләп, үҙен оҫта тәржемәсе итеп тә таныта. Ул бигерәк тә оло һәм урта быуын башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен рус теленә ауҙарыуға күп көс һала. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең «Европа — Азия» шиғри циклын, «Йылмайыу» — көнсығыш әкиәтен рус уҡыусыһына беренсе булып Рәмил Хәкимов еткерә. Билдәле яҙыусы [[Динис Исламов]]тың башҡорт прозаһында күренекле урын алып торған «Мәскәү юлы» романын да руссаға 1974 йылда тәүгеләрҙән булып Рәмил Хәкимов тәржемә итә. Бынан тыш ул [[Фәрит Иҫәнғолов]]тың «Батырҙар утрауы» повесын (1968), [[Баязит Бикбай]] һәм [[Хәким Ғиләжев]] әҫәрҙәрен тәржемәләй. Рәмил Хәкимов кино, радио һәм телевидение өсөн сценарийҙар яҙыуҙа ла даими һәм әүҙем ҡатнаша. Уның «Здравствуй, Уфа!» (1962), «Преображенный край» (1965), «Степной батыр», «Башкирский кумыс», «Әнәс Асаевҡа — 60 йәш» (1991) һәм башҡа телефильмдәре тамашасы һөйөүен урынлы яуланы. Рәмил Хәкимов үҙен емешле публицист итеп тә танытты. Ул күп йылдар КПСС-тың төп баҫмаһы булған «[[Правда]]», шулай уҡ СССР ваҡытында илебеҙҙең бар тарафтарында ҙур популярлыҡ яулаған «Литературная газета» һәм «Комсомольская правда» гәзиттәре, «Огонек» һәм «Дружба народов» үҙәк журналдары менән хеҙмәттәшлек итә, Советтар Союзы буйлап ижади командировкаларға даими йөрөй. Уларҙың натижәһендә үҙәк матбуғатта Азербайджан, Әрмәнстан, Грузия, Карелия һәм Яҡутстан тураһында ҡыҙыҡлы һәм йөкмәткеле очерктар баҫтыра, илебеҙҙең иң көслө һәм әүҙем очерк яҙыусыларының береһе булып таныла. Әлбиттә, тыуған республикаһына оло ихтирам һәм һөйөү менән ҡараған Рәмил Хәкимовтың төп темаһы — ҡояшлы Башҡортостан, уның хеҙмәт һөйөүсән күп милләтле халҡы менән төрлө яҡлы сәнәғәте һәм ауыл хужалығы ҡаҙаныштары. Авторҙың бер-бер артлы Мәскәүҙә донъя күргән публицистик йыйынтыҡтары — «Книга о Башкирии» (1964), башлыса «Правда» гәзитендә һәм «Огонёк» журналдарында баҫылған төрлө жанр әҫәрҙәре һәм яңы ижад өлгөләре ингән «Мост» (1973), «Сабантуй» (1975), «Радостный мир» (1975) — һәм 1967 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Здесь Азия встречается с Европой» китабы нәҡ беҙҙең республиканың киң ҡырлы бай тормош-көнкүрешен бөтә ил уҡыусыһына алып сыҡты. Рәмил Хәкимов бер нисә тапҡыр «Огонек» һәм «Дружба народов» журналдарының, «Комсомольская правда» гәзитенең йыллыҡ лауреаты булды. Ҡәләм оҫтаһы тыуған Башҡортостанының әҙәби образын бик оҫта һәм матур сағылдырыу өсөн бар тырышлығын һалған һәм шуға ла әҙип ижадында үҙенсәлекле урын алып торған «На семи дорогах» китабы 1974 йылда Мәскәүҙә донъя күрә. Ул — республикабыҙ тураһында күп мәғлүмәтте дөйөмләштереп бергә туплаған документаль һәм бер үк ваҡытта әҙәби ижад емеше: баҫмала Башҡортостан тарихы боронғо яҙмаларҙа телгә алыныуҙан башлап революция ваҡиғаларына тиклем бик йәнле һүрәтләнә. Республикабыҙҙың бөгөнгө хәл-тормошо, күп төрлө һөнәр эйәләре араһында хеҙмәт алдынғылары булып танылған замандаштарыбыҙҙың сағыу образдары — ысын мәғәнәһендә публицистиканың матур өлгөһө. Был китабы өсөн Рәмил Хәкимовҡа 1976 йылда Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев премияһы бирелеүе бер ҙә юҡҡа түгел. Публицист һәм тәржемәсе күп йылдар РСФСР һәм СССР яҙыусылар союздарында очерк һәм публицистика, әҙәби тәржемә советтарында даими ағза булды. Яҙыусының китаптары үрҙә телгә алынғандан тыш инглиз, испан, поляк һәм башҡа сит ил телдәренә тәржемә ителгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1976) * «Дружба народов» журналы лауреаты * «Огонёк» журналы лауреаты * «Комсомольская правда» гәзите лауреаты == Китаптары == * Сердце на ладони: Стихи, поэмы. Уфа, 1963. * Книга о Башкирии: Очерки. Москва, 1964. * Здесь Азия встречается с Европой: Очерки. Уфа, 1967. * Голос космоса и колосьев: Стихи. Уфа, 1969. * Десять тостов — и все за Грузию: Очерки. Тбилиси, 1969. * Протуберанцы Земли: Стихи. Москва, 1970. * Мост: Очерки. Москва, 1973. * Радуга Азербайджана: Очерки. Баку, 1974. * Достать до себя: Поэма и стихи. Уфа, 1974. * На семи дорогах: Очерки. Москва, 1974. * Сабантуй: Очерки. Москва, 1975. * Радостный край: Очерки. Москва, 1975. * Верность времени: Стихи, поэмы, переводы. Уфа, 19682. == Тәржемәләре == * Карим М. Улыбка: Восточная сказка, Уфа, 1962. * Гиляжев Х. Меч Чапая: Стихи для детей. Уфа, 1964. * Исянгулов Ф. Остров героев: Повесть для детей. Москва, 1968. * Исмагилов З. Кодаса (Свояченница): Музыкальная комедия. Либретто Б.Бикбая. Уфа, 1968. * Киньябулатова К. Внучка партизана: Повести для детей. Уфа, 1974. * Исламов Д. Дорога Москвы: Роман. Уфа, 1974. * Исянгулов Ф. Дубы на опушке: Повести. Москва, 1976. == Әҙип хаҡында мәҡәләләр == * Карим М. Пожелания идущему // Литература и жизнь. 1959. 20 дек. * Смеляков Я. Герои берутся за перо // Комс.правда. 1961. 7 июня. * Железнов П. Ряды для подвигов развернуты // Лит.газета. 1963. 11 апр. * Озерова И. За общую радость // Лит.газета. 1963. 2 авг. * Карим М. Сердце на ладони // В мире книг. 1963. № 8. * Шкавро Л. Хорошее знакомство // Урал. 1963. № 8. * Рамазанов Г. Сердечное слово о родной земле // Лит. Россия. 1966. № 27. * Шутов М. Лучи человечества — люди // В мире книг. 1969. № 10. * Краснов А. Книга о дружбе // Сов. Россия. 1969. 8 мая. * Поройков Ю. Башкирия, отчий край // Огонек. 1975. № 4. * Назиров Р. Дороги Р.Хакимова // Студенческий меридиан. 1976. № 10 * Муссалитин В. Чувство семьи единой // Известия. 1976. 7 окт. * Каминский М. На семи дорогах. Радостный край // Лит .обозрение. 1976. № 1. * Ермолаев А. Мост // Лит.обозрение. 1976. № 6. * Кузьменко В. На семи дорогах // Октябрь. 1976. № 11. * Амиров Р. Постоянство любви // Урал. 1977. № 5. * Хусаинов А. Правда Рамиля Хакимова // Истоки. 2012, 13 июня. == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|25|12|2016}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/952-khakimov-ramil-garafovich}} * [http://www.bashinform.ru/news/469247/ В своих книгах он прославлял Башкортостан и его людей (К 80-летию со дня рождения писателя Рамиля Хакимова)] * [http://ufa-gid.com/encyclopedia/hakimov_r.html ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ → ХАКИМОВ РАМИЛЬ ГАРАФОВИЧ] * [http://www.istoki-rb.ru/index.php?article=2747 Айдар Хусаинов. Правда Рамиля Хакимова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234322/http://www.istoki-rb.ru/index.php?article=2747 |date=2016-03-04 }} * [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Hakimov_Ramil_Garafovich/t/15550 Башкортостан. Энциклопедия. Хакимов Рамиль Гарафович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе шағирҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:«Ленинец» гәзите журналистары]] odu3ekfugf9ndybvvxyduuxwdtz6j2z 0 77335 1307411 1186360 2026-10-16T13:53:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307411 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Ханов}} '''Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы''' ([[30 декабрь]] [[1915 йыл]] — [[1941]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1937—1940 йылдарҙа [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең]] сектор мөдире. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. == Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге == Сыңғыҙ Һаҙый улы Ханов 1915 йылдың 30 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]нең (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Салауат районы]]) [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылында тыуған. 1931 йылда [[Өфө]]ләге [[К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (1957 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]) тарих-филология факультетында уҡырға инә. Үҙен яҡшы яҡтан күрһәткән егетте 1936 йылда институтты тамамлағас та [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы марксизм-ленинизм классиктары әҫәрҙәрен руссанан башҡорт теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнгән комиссияға эшкә саҡыралар. Аҙаҡтан ул [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең (бөгөн [[«Китап» нәшриәте]]) нәфис әҙәбиәт секторының мөхәррире һәм балалар әҙәбиәте секторының мөдире булып эшләй. 1940 йылдың июнь айында уны Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡыралар. 1941 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән Сыңғыҙ Ханов үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм йәй аҙаҡтарында Волхов фронтында батырҙарса һәләк була. == Нәшер ителгән китаптары == * Фатима: Хикәйәләр. — Өфө: Башгосиздат, 1942. 34 бит. * Ҡаратау партизандары: Хикәйәләр / М. Ғәйнуллиндың баш һүҙе менән. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1958. 94 бит. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник. Оформление А. Королевского. Башкирское книжное издательство, Уфа, 1977, 416 стр. {{ref-ru}} {{V|27|12|2020}} * Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Библиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө; Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. {{V|27|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} {{V|27|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 {{ref-ru}} {{V|27|12|2020}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1111-khanov-chingiz-khadyevich}} * [http://iyryzan.ru/node/2392 Яугир-яҙыусы Сыңғыҙ Ханов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204402/http://iyryzan.ru/node/2392 |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20160305045810/http://wiki02.ru/encyclopedia/Hanov_Chingiz_Hadyevich/t/15641] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] a8gcsgj77o5cymj63vqy61o8ibceadz 0 77470 1307456 1252822 2026-10-17T07:13:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307456 wikitext text/x-wiki {{блюдо | название = Ҡурмас | изображение = | подпись = | тип = Тәмлекәстәр | страна происхождения =[[Башҡорт аштары]], [[Татар аштары]] | автор = | год = | основные компоненты = Бойҙай, арпа, һирәгерәк арыш, борсаҡ, май | возможные компоненты = Бал | аналоги = | рецепт = 1 стакан иген бөртөгө йәки ярма, 15 г. һыйыр майы | склад = }} '''Ҡурмас''' — башҡорт аш-һыуының традицион аҙығы. == Тарихы == Бүрәт, [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]], [[Монголдар|монгол]], [[Сыуаштар|сыуаш]], [[Татарҙар|татар]], [[Үзбәктәр|үзбәк]] һ.б. халыҡтарҙың аш-һыуында осрай. [[Башҡорттар]] ҡурмасты [[бойҙай|бойҙайҙан]], [[арпа]]нан, һирәкләп [[арыш]]тан, [[борсаҡ]]тан һ.б. эшләй. Бөтөн орлоҡтарҙы майланған ҡаҙанда ҡуралар йәки ҡыҙҙыралар. Ҡоро килеш ашайҙар, һаҡлыҡҡа әҙерләйҙәр. Иҙелгән ҡурмасты [[бутҡа]] (талҡан бутҡаһы), [[өйрә]], [[талҡан]] эшләү өсөн файҙаланалар, [[бал]] йәки [[май]] менән бутап. сәй янына ҡуялар. == Ҡулланылышы == Ғәҙәттә [[ҡарғатуй]], төрлө ер эшкәртеүгә бәйле йолалар һәм [[мосолман байрамдары]] үткәргәндә ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланылған. == Әҙерләү == === Ҡурмас, талҡан яһау өсөн ошо ҡорамалдар фарыз === Эре иләк, йәйпәк ҡаҙан, оҙон һаплы ағас ҡалаҡ, ҡул [[Тирмән ташы|тирмән]]е. Ҡурмас, ғәҙәттә, усаҡта, талғын утта, йәйпәк ҡаҙанда ҡурыла. Өс-дүрт ус бойҙай һалып, ағас ҡалаҡ менән болғап торорға кәрәк. 5 — 6 минуттан бойҙай үҙенән-үҙе сыртлап һикерешә башлай. Шул саҡ бер нисә бөртөгөн алып йә тешләп, йә бармаҡ араһына ҡыҫып, өлгөргәнлеген һынайҙар. Тешләгәндә сәсрәп китһә, бармаҡ араһында ыуалһа, тимәк, ҡурмас ҡурылып өлгөргән. Уны ҡаҙандан тиҙ генә һирпеп алырға ла киндер туҡымаға йәки ике-өс ҡат марляға йәйеп һалырға кәрәк. Ҡурмасты [[талҡан]]ға әйләндереү өсөн ағас йәки таш [[Тирмән ташы|ҡул тирмәне]] алына. Талҡан һырымай торған туҡыма йәки ҡаты ҡағыҙ йәйеп, унда тирмәнде ултырталар. Тирмәндең өҫкө яртыһын алып, аҫҡыһына беркетелгән тимер үҙәгендәге «баҡа»һы өҫтөнә бер, кәрәк булһа — ике лезвие ҡалынлығындағы фольга ҡатлап һалына. Шул осраҡта ҡурмас [[он]] булып та, ярма булып та тартылмай, ә талҡан була. Был — буласаҡ талҡандың талҡыһы ғына (бына ошо талҡыны баҙарҙа талҡан тип һаталар ҙа инде). Талҡынды [[һыу]]ға йәки [[һөт]]кә, [[ҡаймаҡ]]ҡа һалып, тәменә ҡарап, [[шәкәр]] өҫтәйҙәр, һыйыр майы ҡуйылығында итеп, ашарҙан алда ғына болғаталар. Бына быныһы инде — талҡан. Талҡанды сама менән — бер ашарлыҡ ҡына итеп болғатырға кәрәк, «һуңынан»ға ҡалдырһаң, ул тиҙ әсей (бигерәк тә һөт, ҡаймаҡта эшләнгәне тиҙ боҙола). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор= [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Өмөтбаев М. И.]]|заглавие= Башҡорт ҡурмасы // Йәдкәр. Шиғырҙар, публицистик яҙмалар, тәржемәләр, халыҡ ижады өлгөләре, тарихи-этнографик яҙмалар|ответственный= |ссылка= |место= Өфө|издательство= Башҡортостан китап нәшриәте|год= 1984|том= |страниц= 288|страницы= 253|isbn= |ref= }} * ''Шитова С. Н., Гаделгареева Р. Г.'' Злаки в повседневной, праздничной и обрядовой пище башкир в конце XIX — начале XX в. //Хозяйство и культура башкир в XIX — начале XX в. М., 1979. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7642-urmas|автор=Миһранова Э. В.}} * [http://www.bashkirskayakuhnya.com/deserty/%D2%A1%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81/ Башкирская кухня] * [https://web.archive.org/web/20140311152214/http://wiki02.ru/encyclopedia/kurmas/t/7742 Курмас] [[Категория:Башҡорт аш-һыуы]] bn8y2mxjxxz8k2pbd58onde35epr5zr 0 81197 1307423 1287932 2026-10-16T16:31:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307423 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чванов Михаил Андреевич''' ([[25 июль]] [[1944 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да тыуған һәм республикала йәшәп ижад итеүсе танылған [[рус теле|рус]] яҙыусыһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2021), 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1994) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Рәсәй]]ҙең «Оло әҙәбиәт» (2006) һәм башҡа премиялар лауреаты, [[Почёт ордены]] кавалеры (2010). [[Өфө]] ҡалаһының (2009) һәм [[Салауат районы]]ның (2014) почётлы гражданы. Башҡортостан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» (2014) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2019) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Михаил Андреевич Чванов 1944 йылдың 25 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]] Салауат районының Иҫке Михайловка ауылында (хәҙер район үҙәге [[Малаяҙ]]ҙың бер өлөшө) [[Бөйөк Ватан һуғышы]] инвалиды ғаиләһендә тыуған. Урта белем алғас, бер йыл райондың [[Гусевка (Салауат районы)|Гусевка]] ауылы мәктәбендә уҡытыусы була. Бала сағы ауыр осорға тура килгәнлектән, сәләмәтлеге геолог булыу хыялын тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәй, һәм шуға ла ул 1962 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. 1967—1975 йылдарҙа республика йәштәр [[гәзит]]е «Ленинец»та (аҙаҡтан «[[Молодёжная газета]]») хәбәрсе һәм бүлек мөдире була. 1975—1978 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә мөхәррир, 1978—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]нда әҙәби консультант булып эшләй. 1992 йылдан — [[Аксаков Сергей Тимофеевич|С. Т. Аксаковты]]ң [[Өфө]]ләге мемориаль йорт-музейы директоры, бер үк ваҡытта «Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте халыҡ-ара фонды»ның вице-президенты. Михаил Чванов билдәле спелеолог-мәмерйәләр тикшереүсе һәм әүҙем сәйәхәтсе. Яҙыусы шулай уҡ үҙен күренекле [[рус теле|рус]] яҙыусыһы [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Сергей Аксаковтың]] тормош юлын һәм ижадын эҙмә-эҙлекле өйрәнеүселәрҙең береһе итеп танытты. Ул әҙиптең Өфөләге мемориаль йорт-музейын асыуға күп көсөн һалды, бөгөн дә ул уны етәкләй. [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Аксаков фонды]] президенты. == Спелеология өлкәһендәге эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары == Геолог булыу тураһындағы бала саҡ хыялын Михаил Чванов артабанғы тормош юлында барыбер үҙенсәлекле итеп ысынға әйләндерә: уның был мауығыуы яҙыусының ғүмерлек икенсе шөғөлөнә әүерелә. Тау мәмерйәләрен тикшереүсе спелеолог булараҡ, ул [[СССР]]-ҙың төрлө мөйөштәрендә күп һанлы экспедицияларҙа ҡатнаша: геологтар, геодезистар төркөмө менән бергә [[Көньяҡ Урал]] һәм Памир тауҙарын, илебеҙҙең тундра өлкәләрен гиҙеп сыға, улар буйлап, шулай уҡ [[Камчатка]], [[Чукотка ярымутрауы]], [[Якутия]] биләмәләре аша йөҙәрләгән саҡрым ара үтә. Был йәһәттән профессиональ тикшеренеүселәрҙән бер ҙә ҡалышмай, билдәле ҡаҙаныштарға ла ирешә. Мәҫәлән, [[Урал тауҙары]]ындағы иң оло мәмерйәләр системаһы — «Ҡотоҡ сумған» упҡынын тәүге тикшеренеүселәрҙең береһе булараҡ, Михаил Чванов 22 йәшендә (1966 йылда) СССР геология министрлығының «Ер аҫтын тикшереү алдынғыһы» (Отличник разведки недр) маҡтаулы билдәһенә лайыҡ була. Михаил Чванов шулай уҡ [[Евразия]]ның [[Ключевский]], Безымянный, Толбачиков исемле ғәмәлдә булған вулкандарҙың кратерҙарына менә. Уның [[Советтар Союзы Геройы]] лётчик Сигизмунд Александрович Леваневскийҙың 1937 йылдың авгусында [[Төньяҡ полюс]] аша осҡанда һәләкәткә осрап юғалған самолетын эҙләү буйынса башҡарған эше айырым маҡтауға лайыҡ. Яҙыусы бөтә был хеҙмәт емештәрен, күргәнен һәм уйҙарын төрлө һөнәр вәкилдәре һәм төрлө йәштәгеләр мауығып уҡырлыҡ китаптар юлдарына бик тә уңышлы әйләндерә. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Михаил Чванов — әүҙем йәмәғәт эшмәкәре. Ул, тыуған тәбиғәткә оло һөйөү менән ҡараусы булараҡ, тир—яҡ мөхитте һаҡлау, [[экология]] мәсьәләләренә даими иғтибар бирә. Ваҡытында Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмәғәт ойошмаһының республика бүлексәһе рәйесе булды. == Ижади эшмәкәрлеге == Оло әҙәбиәткә Михаил Чванов республика йәштәр гәзитендә тиҫтә йылға яҡын эшләү дәүерендә алған бай тормош һәм журналистың ижади тәжрибәһе менән уҙған быуаттың етмешенсе йылдар уртаһыында ныҡлап аяҡ баҫты һәм әле лә әүҙем ижадын дауам итә. Йөкмәткеһе һәм күтәргән проблемалы менән төплө булған һәм төрлө ҡатлам уҡыусы ҡыҙыҡһынып уҡыған тәүге очерктарынан һәм юл яҙмаларынан ул повесть һәм романдарға бик еңел күсеп китте. Яҙыусы булараҡ, шул осорҙан алып, ул бер нисә жанрҙа әүҙем эшләй. Уның бер төркөм проза әҫәрҙәре үҙе күргән, гиҙеп-йөрөп сыҡҡан яҡтар тураһында юл яҙмалары, уларҙы төрлө яҡлап өйрәнеү материалдарына нигеҙләнә. Икенсе төркөмдә әҙиптең лирик прозаһы оло урын алып тора. Яҙыусының китаптары [[Өфө]]лә һәм [[Мәскәү]]ҙә, илебеҙҙең күп кенә башҡа төбәктәрендә баҫылды, [[башҡорт]] һәм башҡа милли телдәргә тәржемәләнеп, киң ҡатлап уҡыусыға тәҡдим ителде. == Китаптары == '''рус телендә''': * Башкирия: 13 счастливых дорог: Очерки — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 168 стр. * Лестница в небо: Повесть — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1975. — 214 стр. * Аксаковские места в Башкирии — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 72 стр. * Четверо наедине с горами: Рассказы — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 128 стр. * Не унесу я радости земной… Очерки — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1978. — 208 стр. * Билет в детство: Повести и рассказы — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — стр. * Ухожу, не прощаюсь — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — стр. * Загадка штурмана Альбанова: Роман — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. * Я сам иду на твой костер: Повесть — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1982 * Повести и рассказы. — Уфа: Башкирское книжное изд-во, 1984 * Огонек в ночи. Рассказы. Башкирское книжное изд-во, 1986 * Загадка штурмана Альбанова. Роман-поиск, Воронеж, 1986 * Вера из бухты Сомнения: Рассказы, повести — М., Советский писатель, 1987. — 472 стр. * Разорванный меридиан: Повесть — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. * Если не будете как дети… — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. * Корни и крона: Я был в Аксакове — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. * «Если не будете как дети…» М., «Современник, 1990 * Время Концов и Начал. Башкирское книжное изд-во, 1994 * Бранденбургские ворота. М., Современный писатель, 1992 * „…всего мира Надеждо и Утешение“, Уфа, Белая река, 2001 * Крест мой. Загадка штурмана Альбанова. М., Голос-пресс, 2001 * Загадка штурмана Альбанова „,,,всего мира Надеждо и Утешение“, Уфа, Китап, 2004 * Лестница в небо, Повесть. М., Голос-пресс, 2004 * Мы — русские?.. «…всего мира Надеждо и Утешение» — 2005 * Вверх по Реке Времени: Повести и рассказы — 2009 * Загадка гибели шхуны „Св. Анна“. Роман-поиск. М., Вече, 2009 * Загадка штурмана Альбанова. Роман-поиск. (с новыми главами) М, Вече, 2012 * Русский крест. Очерки русского самосознания. (Серия „Русское сопротивление“), М., Институт Русской цивилизации, 2012 ISBN 978-5-902725-38-1 * Загадка штурмана Альбанова. Роман-поиск (с новыми главами). М., Вече, 2013 * Увидеть Париж и — умереть… М., Вече, 2015 * Серебристые облака. М., Вече, 2015 * Загадка гибели шхуны „Св. Анна“. Роман-поиск. (с новой главой) М., Вече, 2017 * „Блаженны страждущие…“ Или повесть о Дмитрии Донском, потомке французских крестоносцев. М., Вече, 2017 * Документальный фильм „Иван Аксаков и Болгария“ Башкирское спутниковое телевидение, 2007 * Документальный широкоформатный фильм Венеры Юмагуловой и Михаила Чванова» «Исход. Долгое возвращение». Студия «Мирас», 2016 == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2021)<ref>[[Башинформ]] [https://www.bashinform.ru/bash/1599259/ Радий Хәбиров «ХХI быуат яҙыусыһы» форумында республика яҙыусыларын һәм шағирҙарын бүләкләне]</ref>. * СССР Геология министрлығының «Ер аҫтын тикшереү алдынғыһы» («Отличник разведки недр») маҡтаулы билдәһе (1966) * [[Бирюков Владимир Павлович|В. П. Бирюков]] исемендәге Урал әҙәби премияһы лауреаты (1980) * Башҡортостан комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1982) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/mr/yt.htm Указ Президента РБ от 14.11.1994 N УП-530 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан“ Чванову М.А.».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508162138/http://bashkortostan.regnews.org/doc/mr/yt.htm |date=2019-05-08 }}</ref> * Константин Симонов исемендәге әҙәби премия лауреаты (2000) * Рус Православ Сиркәүенең III дәрәжә Сергий Радонежский ордены (2000) * [[Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы|Сергей Аксаков исемендәге премия]] лауреаты (2002)<ref>[http://www.aksakov.info/index.php?id=21 Мемориальный музей Сергея Тимофеевича Аксакова. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121122631/http://aksakov.info/index.php?id=21 |date=2016-01-21 }}</ref> * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002)<ref>http://www.kremlin.ru/acts/bank/17808 Указ Президента РФ от 31.01.2002 г. № 116 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»</ref> * Рәсәйҙең Оло әҙәбиәт премияһы лауреаты (2006) * Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2009) * Почёт ордены (2010)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/30776 Указ Президента РФ от 17.03.2010 г. № 324 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * Салауат районының почётлы гражданы (2014) * Башҡортостан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» ордены (2014)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/law/nq/p4.htm Указ Президента РБ от 01.12.2014 N УП-351 «О награждении орденом Дружбы народов Чванова М.А.».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508150137/http://bashkortostan.regnews.org/law/nq/p4.htm |date=2019-05-08 }}</ref>. * Орден Святого благоверного князя Даниила Московского III степени (2014)<ref>[https://bash.news/news/49190_svyateyshiy_patriarkh_moskovskiy_i_vseya_rusi_kirill_nagradil_predsedatelya_aksakovskogo_fonda_mikha Святейший Патриарх Московский и всея Руси Кирилл наградил председателя Аксаковского фонда Михаила Чванова орденом Русской православной церкви святого благоверного князя Даниила Московского III степени.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508215440/https://bash.news/news/49190_svyateyshiy_patriarkh_moskovskiy_i_vseya_rusi_kirill_nagradil_predsedatelya_aksakovskogo_fonda_mikha |date=2019-05-08 }} Статья на сайте Телерадиокомпании «Башкортостан», 10 ноября 2014 г.</ref> * Салауат Юлаев ордены (2019)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1334154/ Михаил Чванов мәҙәниәт һәм әҙәбиәт үҫешенә өлөш индергән өсөн Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 26 июль 2019 йыл]{{V|26|07|2019}}</ref><ref>[https://glavarb.ru/Список%20награжденных%20(2019.08.01).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927090255/https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2019.08.01).pdf |date=2021-09-27 }}{{V|1|08|2019}}</ref>. * Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте халыҡ-ара фонды миҙалдары: ** «За гражданское мужество. Петр Аркадьевич Столыпин», ** «Святых и равноапостольных Кирилла и Мефодия». * Миҙал: «За верность России» Петровской Академии наук и искусств * Миҙал: «Патриот России» Правительства РФ * Миҙал: «10 лет Приднестровской Молдавской Республики» * Миҙал: «65 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков» * Миҙал: «65 лет Победы над фашизмом» Республики Болгария. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20160305045425/http://wiki02.ru/encyclopedia/Chvanov_Mihail_Andreevich/t/16019 Башкортостан. Энциклопедия]{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15696-chvanov-mikhail-andreevich}}{{V|25|07|2019}} * [http://www.gorsovet-ufa.ru/pochet/chvanov.php Официальный сайт Уфимского горосвета. Почетные граждане города. Чванов Михаил Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810040201/http://gorsovet-ufa.ru/pochet/chvanov.php |date=2014-08-10 }}{{ref-ru}} * Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}} * [http://www.aksakov.info/index.php?id=21 Мемориальный музей Сергея Тимофеевича Аксакова. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121122631/http://aksakov.info/index.php?id=21 |date=2016-01-21 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=NkYNF9Isw3g Видео. Михаил Чванов: экспедиция объединяет людей. Интервью Информационному агентству «Башинформ», 13 февраля 2015 г.] * [https://www.youtube.com/watch?v=PHe1AWM9FsI Видео: интервью Михаила Чванова. Филиал ВГТРК ГТРК «Башкортостан». 18 января 2018 г.] * [https://www.youtube.com/watch?v=P_K73aTKWvk Видео: интервью Михаила Чванова в эфире радиостанции «„Эхо Москвы“ в Уфе». Передача «Послесловие с Азаматом Саитовым», 19 марта 2018 г.] {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:«Ленинец» гәзите журналистары]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:В. П. Бирюков исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:С. Т. Аксаков исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]] hzsnetx3e7bvn747u14stk6j9vtmrhb 0 81640 1307430 1284677 2026-10-16T17:45:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307430 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Рауил Шаммас |Рәсеме = Рауил Шаммас.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Шаммасов Рауил Сәхиулла улы |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 9.11.1930 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]], Ҡарағош районы, Уразай ҡасабаһы<ref name="Х">Хәҙер {{ТУ|Стәрлебаш районы}}, [[Хәлекәй]] ауылы.</ref> |Вафат булыу датаһы = 4.01.2024 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө}} |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = шағир, прозаик, тәржемәсе, журналист |Әүҙемлек йылдары = 1958 — |Йүнәлеше = |Жанр = [[шиғриәт]] [[проза]] [[публицистика]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[татар теле|татар]] |Дебют = ''«Таң йылмайыуы»'' (1967) |Премиялары = [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы (2013) |Наградалары = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021) [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)]] (2015) [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2011) [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] (1994) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Шаммасов Рауил Сәхиулла улы''' ([[9 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[2024 йыл]]) — [[башҡорт]] шағиры, прозаик, тәржемәсе һәм журналист. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021). 1965 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015), [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013). == Биографияһы == Рауил Сәхиулла улы Шаммасов (әҙәби псевдонимы Рауил Шаммас) 1930 йылдың 9 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның ул ваҡыттағы Ҡарағош районы Уразай ҡасабаһында<ref name="Х" /> крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1952 йылда район үҙәге [[Стәрлебаш]] ауылындағы 1-се һанлы урта мәктәпте тамамлағас, элекке Матрай (хәҙерге [[Йылайыр районы|Йылайыр]]) районының [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ете йыллыҡ мәктәбендә, 1956 йылдан [[Стәрлебаш районы]]ның [[Йәшергән]] урта мәктәбендә балалар уҡыта. 1958 йылда үҙ районының ул саҡтағы «Знамя коммунизма» — «Коммунизм байрағы» (аҙаҡтан «Стәрлебаш шишмәләре») гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эш башлай. Төп хеҙмәтенән айырылмай, [[Стәрлетамаҡ]] педагогия институтының филология факультетына уҡырға керә һәм уны ситтән тороп 1960 йылда тамамлай. 1962 йылда [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] республика гәзите редакцияһына күсә, яуаплы сәркәтип урынбаҫары, 1968—1970 йылдарҙа бүлек мөдире була. 1972—1981 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә әҙәби мөхәррир вазифаһын башҡара. 1982—1984 йылдарҙа СССР Тыныслыҡты яҡлау комитетының Башҡортостан бүлексәһендә яуаплы хеҙмәткәр. Аҙаҡтан 1995 йылға тиклем Башҡортостан Яҙыусылар союзы аппаратында эшләй, шул иҫәптән пропаганда бюроһын етәкләй. Бер ни тиклем ваҡыт [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналында әҙәби хеҙмәткәр булып та эшләп ала. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]ның 2021 йылдың 18 ғинуарындағы Указы менән Рауил Шаммасҡа «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://www.bashinform.ru/bash/1558949/ Рауил Шаммасҡа «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 15 февраль 2021 йыл]{{V|15|02|2021}}</ref>. Әҙип 2024 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-01-04/ushel-iz-zhizni-narodnyy-poet-bashkirii-ravil-shammasov-3591251 Ушел из жизни народный поэт Башкирии Равиль Шаммасов. ИА Башинформ, 4 января 2024 года]{{ref-ru}}{{V|4|01|2024}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Рауил Шаммас үҙен киң ҡырлы, тәү сиратта лирик философияға, күңелсән юморға һәм үткер сатираға тоғро шағир итеп танытты. Уның әҫәрҙәрендә илһөйәрлек хистәре өҫтөнлөк итә, ул ерҙәге тормошто дауам итеүсе әсәләргә дан йырлай, тормошсанлыҡ идеяларын тәүге урынға ҡуя. Әҙип үҙенең «Уттар» (1964), «Онотмағыҙ беҙҙе, тереләр» (1968), «Йөрәк алмаһы» (1974), «Утлы дәфтәр» (1988) поэмаларында һәм ҡайһы бер башҡа әҫәрҙәрендә совет халҡының [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ндағы тиңһеҙ батырлығын маҡтай, фашизмды үҙ өңөндә дөмөктәргән ҡыйыу яугирҙәрҙең иҫтәлеге мәңге һаҡланасағын ышаныслы дәлилләй. Шағирҙың арыу ғына һандағы поэма һәм балладаһы халыҡ ижадының сағыу өлгөләрендәге уй-фекергә нигеҙләнеп ижад ителгән. Ике тиҫтәнән артыҡ китап авторы Рауил Шаммастың әҫәрҙәре [[белорус теле|белорус]], [[рус теле|рус]], [[украин теле|украин]], [[ҡараҡалпаҡ теле|ҡараҡалпаҡ]], [[мари теле|мари]], [[татар теле|татар]] һәм башҡа телдәрҙә нәшер ителгән. Уның шиғырҙарына билдәле композиторҙар [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низаметдинов]], [[Рим Хәсәнов]], [[Тәлғәт Шәрипов]] һәм башҡалар тиҫтәләгән йыр ижад иткән. Рауил Шаммас тәржемә өлкәһендә лә әүҙем генә хеҙмәт күрһәткән әҙип. Ул билдәле [[рус теле|рус]] совет шағиры [[Самуил Маршак]]тың, шулай уҡ [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[ҡараҡалпаҡ теле|ҡараҡалпаҡ]], [[мари теле|мари]], [[украин теле|украин]] һәм [[сыуаш теле|сыуаш]] авторҙарының шиғырҙарын [[башҡорт теле]]нә тәржемә итеп баҫтырҙы. 2015 йылдың мартында [[«Китап» нәшриәте]]ндә әҙиптең Һайланма әҫәрҙәренең I томы донъя күрҙе. Баҫманың беренсе бүлегендә уның 2010—2014 йылдарҙа ижад ителгән яңы шиғырҙары һәм поэмалары, икенсеһендә — бынан алдағы төрлө йылдарҙа баҫылған әҫәрҙәре тупланған. Өсөнсө бүлектә шағирҙың «Уттар», «Йөрәк алмаһы», «Ҡайын һуты», «Ҡыҙыл тоҙ», «Ылау» һәм башҡа поэмалары урынлаштырылған. Меңләгән китап уҡыусылар Рауил Шаммасты «изгелекле, яҡты күңелле шағир» итеп белә, сөнки «уның лирик геройҙары һәр ваҡыт яҡшылыҡҡа ышана, матурлыҡҡа, ғәҙеллеккә ынтыла. Шағир төрлө темаларға мөрәжәғәт итә, ижады төрлө тарихи дәүерҙәрҙе үҙ эсенә ала. Иң мөһиме — әҫәрҙәрендәге һәр образды, һәр фекерҙе үҙ йөрәге аша үткәргән». == Китаптары == {{refbegin|2}} * Таң йылмайыуы: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1967. — 46 бит. * Уттар: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. — 30 бит. * Донъя йөгө: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1972. — 80 бит. * Ҡояшлы тәҙрәләр: Шиғырҙар һәм поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 96 бит. * Шишмәле тау: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — 112 бит. * Ҡар һыуҙары китә: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — 80 бит. * Йән йәшәртер йәмдәрем: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1980. — 224 бит. * Күперһеҙ йылға: Повесть. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 238 бит. * Тамсылар йырлап тама: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 96 бит. * Березовый сок: Стихи и поэмы. — М.: Современник, 1987. — 64 стр.{{ref-ru}} * Муйыллы туғай: Ике повесть. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 280 бит. * Ғүмер гөлләмәһе: Шиғырҙар һәм поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — 184 бит. * Яраларҙы һөйөү дауалар: Шиғырҙар, поэмалар, балладалар. — Өфө: Китап, 1995. — 224 бит. * Гомер учагымның кузлары: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1999. — 192 бит. * Аҡыл таяғы: Шиғырҙар, әкиәттәр, поэмалар. — Өфө: Китап, 2002. — 120 бит. * Кеше тиҙəр һинең затыңды: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2005. — 240 бит. * Ҡәҙерен беләһеңме?: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2010. — 400 бит. * Һайланма әҫәрҙәр. 1 том: Шиғырҙар һәм поэмалар. — Өфө: Китап, 2014. — 480 бит. * Һайланма әҫәрҙәр. 2 том: Иҫтәлектәр, повестар, хикәйәләр, юморескалар. — Өфө: Китап, 2019. — 536 бит. * Һайланма әҫәрҙәр. 3 том: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2021. — 480 бит. {{refend}} == Тәржемәләре == * Маршак С. Радуга дуга: стихи и сказка. для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1973. — 96 с. * Цеткин К. Воспоминания о Ленине. — Уфа: Башкнигоиздат, 1974.- 56 с. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021) * [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2015)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/797614-v-ufe-na-torzhestvennom-zakrytii-goda-literatury-pisatelyu-aleksandru-prokhanovu-vruchili-aksakovsku/ В Уфе на торжественном закрытии Года литературы писателю Александру Проханову вручили Аксаковскую премию. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 17 декабрь]{{ref-ru}}</ref> * [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2011) * [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары Советының Маҡтау грамотаһы * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) * [[Бәләбәй районы]]ның Фатих Кәрим исемендәге премияһы (2013) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1574-shammas-shammasov-ravil-sakhiullovich}} * Ғәйнуллин М. Ф., [[Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{cite web|author=Аралбаева Л.|url=http://www.bashinform.ru/news/797614-v-ufe-na-torzhestvennom-zakrytii-goda-literatury-pisatelyu-aleksandru-prokhanovu-vruchili-aksakovsku/|title=В Уфе на торжественном закрытии Года литературы писателю Александру Проханову вручили Аксаковскую премиюdate=2015-12-17|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]{{ref-ru}}|accessdate=2015-12-17}} * [https://web.archive.org/web/20151027174413/http://wiki02.ru/encyclopedia/Shammas_Shammasov_Ravil_Sahiullovich/t/16339 Башкортостан. Энциклопедия. Равиль Шаммас (Равиль Сахиуллович Шаммасов)]{{ref-ru}} * [http://yeshlek.livejournal.com/102102.html Рәзилә Ырыҫҡужина. Туғанлыҡ һәм поэзия байрамы. «Йәшлек» гәзите, 2013, 26 март]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/bash/711992/#ixzz3VDAdJUr0 Рауил Шаммастың һайланма әҫәрҙәренең беренсе томы донъя күрҙе] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Тәржемәселәр]] [[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреаттары]] [[Категория:«Ҡыҙыл таң» гәзите журналистары]] [[Категория:«Һәнәк» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] o3dtbgxe22qv80nr8ehb6cq0roya2wh 0 87139 1307445 1287010 2026-10-17T01:15:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307445 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғарифуллин}} {{Яҙыусы |Исеме = Айһылыу Ғарифуллина |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 01.01.1968 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] , {{ТыуғанУрыны|Бөрйән районы|Бөрйән районында}} [[Мәһәҙей]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} <br> {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = уҡытыусы, [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[шиғриәт]] |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы ''' ([[1 ғинуар]] [[1968 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]]. [[2000 йыл]]дан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. == Биографияһы == Айһылыу Рәжәп ҡыҙы Ғарифуллина 1968 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Мәһәҙей]] ауылында тыуған. Ул — туғыҙ балалы ишле ғаиләлә етенсе бала була. Башланғыс белемде [[Мәһәҙей мәктәбе|тыуған ауылындағы мәктәп]]тә ала. [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]н тамамлағас, [[Белорет]] һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡый. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының [[Ҡолғана мәктәбе|Ҡолғана ауыл мәктәбе]]ндә [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу мәғәриф өлкәһендә эшләй. 2002 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзитендә]] бүлек мөдире. «Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора. == Китаптары == * Гөрләүек. * Аҡ ҡауырһын: шиғырҙар йыйынтығы.- Өфө: Китап.- 1995.- б. 5-36. * Йондоҙ асам // Көмөш йөҙөк: шиғырҙар.- Өфө: Китап, 1997.- 6.5-66. * Күреп өлгөр инде // Башҡорт шиғриәте антологияһы. Боронғонан алып XX быуат аҙағына тиклемге осор — Өфө: Китап, 2001.- 793 * Ә мин һөйәм һаман… // Мөхәббәтнамә: шиғырҙар,- Өфө: Китап, 1997.- 6.220. * Успей увидеть.// Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков.- Уфа: Китап, 2007.- С. 443-44 == Шағир хаҡында == «Айһылыу Ғарифуллинаның шиғриәтендә һәр поэтик образ йәнле күренеш, тәрән мәғәнәгә эйә. Тап ошо мәғәнәүи бәйләнеш шағирәнең поэтик донъяһының фекер даирәһен күҙ алдына баҫтыра. Был киңлектә һәр бер сыңдың үҙ моңо, үҙ ағышы бар. Тик ҡабатланмаҫ үҙенсәлек кенә быуаттарға һуҙылған бай традициялы башҡорт шиғриәтенә яңылыҡ өҫтәй».'''Зәки Әлибаев, филалогия фәндәре кандидаты.''' «Айһылыу — тәбиғәт балаһы. Тыуып үҫкән Бөрйән районының мәғрүр тауҙары ла, ғорур һынлы ҡарағайҙары ла, аҡ сырайлы ҡайындары ла уның яҙмаларында ҡабатланмаҫ шиғри биҙәккә әүерелә».'''''Гөлназ Ҡотоева, шағирә.''''' «Айһылыу Ғарифуллинаның мөхәббәт лирикаһы — берсә сабыр, берсә үпкәле, берсә һөйөүгә кинәнгән һөйөклө ҡатындың, наҙлы әсәнең ҡатмарлы һәм яҡты хистәренең сағылышы».'''Гөлсирә Ғиззәтуллина, яҙыусы.''' «БӨЙӨКЛӨК — ЯБАЙЛЫҠТА ! Бөйөктәрҙән берәү әйткән был әйтемде. Хаҡ һүҙҙәр. Айһылыу Ғарифуллинаның шишмә ағышына оҡшап торған, халыҡсан шиғриәте телебеҙҙең ынйы мәрйене булып һибелгән диалекттары менән быға асыҡ дәлил була ала. Уның хис-тойғолары шиғырҙарында айырым бер нескәлек менән,һүҙ менән генә аңлата алмаҫлыҡ эске кисерештәр аша сағылыш таба. Ғүмере буйҙарына тел һағында тороусы беҙҙең остазыбыҙ Самат ағай Ғәбиҙуллиндың изге эшен тоғро дауам итеүсе лә ул Айһылыу! Мин уға шиғриәттә лә,тормошта ла яңы бейеклектәргә ирешеүен, беҙҙе яңы әҫәрҙәре менән ҡыуандырыуын теләйем ! Үҙе әйткәнсә:»…Оло һүҙҙәр әйтер кесе ҡыҙың Булып ҡалам һиңә, Бөрйәнем." Аминь, шулай булһын !" '''Зөфәр ВӘЛИТ, шағир.''' Айһылыу Ғәрифуллинала бик көслө шағирәне таныйым. Уның фәлсәфәүи, лирик шиғырҙары бик оҡшай. Һәр әҫәрен уҡыған һайын үҙеңә бер үҙенсәлекле донъя асаһың. Тел, фекер байлығы уның ижадын йәмләй, сағыу биҙәктәр өҫтәй. Айһылыу бик әҙәпле, баҫалҡы, намыҫлы, иманлы кеше. Шиғриәт асманында уның тағы ла асығыраҡ яныуын, беҙҙе матур әҫәрҙәре менән гел генә һөйөндөрөп тороуын теләйем. Ул — Бөрйәнемдең моңло, талантлы, йырсы, бай күңелле кешеләр төйәге икәнен иҫбат итеүсе матур шәхес!'''Танзиля Дәүләтбирҙина, шағирә''' Ҡабатланмаҫ ижад оҫтаһы, талантлы шәхес менән бергә эшләү бәхетенә эйә беҙҙең редак-ция хеҙмәткәрҙәре. Тура һүҙле, ҡыйыу, бер ерҙә лә баҙап ҡалмаҫ Айһылыу апайҙың хо-лоҡ-фиғеле ижадында көҙгөләй сағыла — уны күптәр үткер ҡәләмле журналист, тос фекер-ле шағирә булараҡ белә. Айһылыу Рәжәп ҡыҙы киң эрудициялы, ҡыҙыҡһыныусан, иғтибарлы һәм ғәйәт ҙур һүҙ байлығына эйә булыуы, шулай уҡ телдең бар нескәлектәрен белеүе, оператив эшләүе менән беҙҙең кеүек йәш журналистарға үрнәк булып тора. Уның кеүек милләт өсөн янып йәшәгән, милли проблемаларҙы күтәргән, әхлаҡ-дин мәсьәләләрен хәл итеү юлд-рын эҙләгән ҡәләм оҫталары барҙа башҡорт матбуғаты киләсәктә лә, үҙ уҡыусыһын юғалтмай, йәшәйәсәк һәм йәмғиәт тормошон мөмкин тиклем ыңғай яҡҡа үҙгәртеүгә тос өлөшөн индерәсәк. '''''Миләүшә Ҡасимова-Мырҙағолова, журналист''''' Моңло күңелле, һутлы телле шағирә ул. Шағирәнә күңел хистәре моң менән ҡауышып, А.Туҡтағолов, М. Солтановалар музыкаһына мәңгелек ҡиммәттәр хаҡындағы йырҙар менән тулыландырҙы сәнғәт илен. (Күптәр был йырҙар А.Ғарифуллина һүҙҙәренә икәнен дә белмәйҙәр). Үҙем етәкләгән вокал ансамблдең республика кимәлендәге тәүге лауреат исемен нәҡ Айһылыуҙың һүҙҙәренә яҙылған «Гөрләүек» йырым килтерҙе. Рухлы, сая башҡорт ҡатыны. Юҡҡамы ни, үҙенән күпкә олораҡ ил инәһе дәрәжәле өфөлөләр «ағинәй» исеме бирҙеләр. Ел иҫкән яҡҡа ғына башын бора һалып бармаҫ, «кәшмәген» йылғаның ағышы ыңғайына ғына ағыҙмаҫ, билбауырҙан һалҡын һыу кисеп булһа ла йылға үренә этеп барыр ул. Беҙгә, ҡатын-ҡыҙҙарға хас тормош ваҡлыҡтарынан өҫтөн ул. Ошоноң байы Аллаһы Тәғәләбеҙ уға оло ғилем биргән. Районыбыҙҙа 21 быуат мөслимәләренең беренсеһелер. Иман нурын янындағыларға таратып, нур бөркөп йәшәй ул. '''Миңнур Ҡасимова, уҡытыусы''' Айһылыу Ғарифуллина {{колонки|2}} '''БЕҘ — БӨРЙӘНДӘР''' Урал батырҙың беҙ тоҡомонан,<br> Шүлгән батшаһының иленән,<br> Төпкөлдәрҙә ҡурай моңон <br> Аҡбуҙаттың тояҡ еленән.<br> Аҡыҡ ҡаштай гүзәл күлдәремдә<br> Вальс әйләнә һомғол ҡамыштар,<br> Башҡорт көйөн көйләп, шишмәләрем<br> Ағиҙелкәй менән ҡауыша.<br> Болоттарға морон төртә тауҙар,<br> Ҡайтауаздар шаңдай ҡаяла,<br> Ҡайындарҙың сулпыларын тартып,<br> Урынһыҙға елдәр шаяра.<br> Бал еҫтәре аңҡый болондарҙан,<br> Ҡымыҙ еҫе әкрен иҫертә.<br> Сал тарихтан тыуған бөгөнгөнөң<br> Кендеге бит бында киҫелгән…<br> Урал батырҙың беҙ тоҡомонан,<br> Беҙ — бөрйәндәр, бергә бер йәндәр.<br> Уйҙа ғына ҡайттым Бөрйәнемә,<br> Үҙем булдым айыу менгәндәй… {{колонки|конец}} == Айһылыу Ғарифуллина тураһында матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите 27 ғинуар [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2023-01-27/ay-ylyu-arifullina-k-el-bayramyna-yyy-y-3122157 Айһылыу Ғарифуллина күңел байрамына йыйҙы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] журналы [https://tamasha-rb.ru/articles/novosti/2023-03-11/b-ry-nd-r-e-ay-ylyuy-ta-ylyuy-3173296 Бөрйәндәрҙең Айһылыуы үә Таңһылыуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605170549/https://tamasha-rb.ru/articles/novosti/2023-03-11/b-ry-nd-r-e-ay-ylyuy-ta-ylyuy-3173296 |date=2023-06-05 }} == Матбуғаттағы мәҡәләләре == * [[Ейәнсура таңдары (гәзит)|Ейәнсура таңдары]] гәзите 17 октябрь 2020 [https://ejansura.ru/articles/common_material/2020-10-12/botlap-in-l-my-allap-yna-sy-a-shul-389975 Ботлап инһә лә, мыҫҡаллап ҡына сыға шул]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзите 5 июнь 2020 [https://ye102.ru/articles/iman/2020-06-05/tormosh-k-renesht-re-ay-ylyu-arifullina-747013 Тормош күренештәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605171938/https://ye102.ru/articles/iman/2020-06-05/tormosh-k-renesht-re-ay-ylyu-arifullina-747013 |date=2023-06-05 }} == Ижады (аудио) == * Айһылыу Ғәрифуллина шиғырҙары [https://web.archive.org/web/20230605171938/https://box.hitplayer.ru/?s=%D0%B0%D0%B9%D2%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%83%20%D2%93%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%88%D0%B8%D2%93%D1%8B%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80%D1%8B «Урал батыр вариҫтары»] == Шиғырҙарына ижад ителгән йырҙар == * [https://hits.gybka.com/song/174709411/ajtam_le_tyu_an_ya_taryma_-_ajtam_le_tyu_an_ya_taryma/ Ҡайтам әле тыуған яҡтарыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605173305/https://hits.gybka.com/song/174709411/ajtam_le_tyu_an_ya_taryma_-_ajtam_le_tyu_an_ya_taryma/ |date=2023-06-05 }} == Сығанаҡтар == * Башҡорт шиғриәте антологияһы, Өфө китап 2001 йыл. 815 бит. ISBN 5-295-02743-0 * Ҡотоева Г. Көмөш йөҙөк балҡышы: Ҡатын — ҡыҙ шиғриәтенә бер ҡараш / Г.Ҡотоева// Ватандаш.- 1999.-№ 2.-126. * Әлибаев 3. Шиғри мәрйендәр./ 3.Әлибаев// Башҡортостан.- 2008.- 8 май. [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] tgvm2fe7a1svtsixheltodfus51143k 0 91641 1307413 650649 2026-10-16T13:58:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307413 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Хаpам, хәрәм''' ({{lang-ar|حرام}}, тамырҙаш һүҙ — гарем, һәрәм) — [[шәриғәт]]тә тыйылған ғәмәлдәр. Уға ҡапма-ҡаршы һүҙ — хәләл. Мәҫәлән, сусҡа ите — харам, ә [[Аллаһ]] исеме менән салынған һарыҡ ите — [[хәләл]]. == Этимологияһы == Ҡайһы ваҡыт харам һүҙен гонаһ һүҙе менән бер тип һанайҙар, тик был улай уҡ түгел. Мәҫәлән, Ҡәғбәтуллалағы мәсетте Хәрәм мәсете тип атайҙар. Был һис тә гонаһлы мәсет тигәнде аңлатмай, ә тыйылған мәсет ул. Семит телдәрендә лә был һүҙҙең тамырҙаштары бар. Йәһүдтәрҙә херем «мәсхәрә, тыйылған» тигәнде белдерһә, хәбәштәрҙә (эфиоп) — `irm, ҡәһәр төшкән мәғәнәһендә. Ғәрәптәр шулай уҡ харам һүҙен «оят», «ярамай» мәғәнәһендә лә ҡуллана == Харамға миҫалдар == Мосолмандар өсөн иң билдәле миҫалдар — [[Ҡөрьән]] тарафынан тыйылған ғәмәлдәр: '''Аллаға тиң тотоу (ширк) (Ҡөрьән, 17:23)''' {{Коран/Цитата|…һинең Раббың бәндәләргә былай тип хөкөм ҡылды: һеҙ Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт ҡылығыҙ, ата-әсәгеҙгә игелек ҡылығыҙ |17|23}} '''Ата-әсәне рәнйетеү (Ҡөрьән, 29:8, 17:23)''' {{Коран/Цитата|Һәм Беҙ кешегә ата-әсәләре өсөн изгелек ҡылырға ҡуштыҡ. Әгәр улар [ата-әсә] һинең ул турала белемең булмаған көйгә Миңә тиңдәш тоторға ҡушһалар, ул саҡта уларға буйһонмағыҙ. Һеҙҙең ҡайтыуығыҙ — Миңә, һәм эшләгән эштәрегеҙ тураһында һеҙгә Мин хәбәр итермен! |29|8}} {{Коран/Цитата|Раббың һеҙгә Унан башҡа һис кемгә ғибәҙәт ҡылмаҫҡа һәм ата-әсәләргә изгелек күрһәтергә хөкөм итте. Әгәр һинең ҡаршыңда ата-әсәләреңдең берәйһе йәки икеһе лә ҡартайһа, уларға «Уф!» — тип тә әйтмә! Уларға ҡысҡырма! Уларға матур һүҙ генә әйт. |17|23}} '''Тыйылған осраҡтарҙа үлтереү (Ҡөрьән, 6:151)''' {{Коран/Цитата|Әйт: «Килегеҙ, мин Раббығыҙ һеҙгә нимәне харам ҡылғанын уҡыйым: Уға һис бер нәмәне тиңдәш тотмаҫҡа; һәм ата-әсәгә яҡшылыҡ ҡылыу; ярлылыҡтан үҙ балаларығыҙҙы үлтермәгеҙ — Беҙ уларҙы һәм үҙегеҙҙе лә ризыҡландырырбыҙ; боҙоҡлоҡтарҙың асыҡ булғанына ла, йәшерен булғанына ла яҡын килмәгеҙ; Алла харам ҡылған йәнде — хаҡлыҡ менән генә булмаһа,— үлтермәгеҙ. Ошоно Ул һеҙгә уасыят ҡылды — моғайын, һеҙ аҡыллы булырһығыҙ! |6|151}} '''Уйнаш (Ҡөрьән, 17:32)''' {{Коран/Цитата|Һәм зинаға яҡын килмәгеҙ, был — бысраҡлыҡ һәм боҙоҡ юл! |17|32}} '''Бурлыҡ (Ҡөрьән, 5:38)''' {{Коран/Цитата|Уғры ирҙең һәм уғры ҡатындың ҡулдарын ҡырҡығыҙ, ҡылған эштәренә яза һәм Алланан ғибрәт булһын өсөн. Алла бөйөк, хикмәтле! |5|38}} '''Ялған шаһитлыҡ (Ҡөрьән, 24:4-5)''' {{Коран/Цитата|4. Ғиффәтле ҡатындарға ғәйеп ташлаған кешеләргә,— әгәр дүрт шаһит килтерә алмаһалар,— уларға һикһән ҡамсы һуғығыҙ, уларҙың шаһитлыҡтарын һис ҡабул итмәгеҙ,— улар боҙоҡ кешеләр,— 5. бынан һуң тәүбә итеп, төҙәткәндәренән башҡа, сөнки, ысынлап та, Алла ярлыҡаусы, шәфҡәтле! |24|4|5}} '''Вәғәҙәлә тормау(Ҡөрьән, 5:1)''' {{Коран/Цитата| Әй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Килешеүҙәрҙе үтәгеҙ! Һеҙгә [ошо сүрәлә] уҡылғандарҙан башҡа хайуандарҙан һәр йорт хайуаны рөхсәт ителгән, һәм һеҙ ихрам бәйләһәгеҙ, һунарсылыҡ тыйыла. Ысынлап та, Алла теләгән нәмәһен хөкөм итә! |5|1}} '''Рибасылыҡ (ростовщиклыҡ) (Ҡөрьән, 2:275)''' {{Коран/Цитата|Риба ашаусылар ҡәберҙәренән торғанда, фәҡәт шайтан үҙенең ҡағылыуы менән аяҡтан йыҡҡан кешеләр торған кеүек торасаҡтар. Уларға — был «Һатыу итеү ҙә шул уҡ риба бит»,— тигәндәре өсөн. Алла һатыу итеүҙе рөхсәт итте, ә рибаны харам ҡылды. Әгәр берәүгә Раббыһынан өгөт килһә һәм ул тыйылһа, үткәндәре уға ғәфү ителә: уның эше Алла ҡулында; әгәр берәү ҡабатлаһа, ул — ут әһеле һәм унда мәңге ҡалыр! |2|275}} '''Иҫерткес ҡулланыу, үлгән мал ите, ҡан, сусҡа ите, Аллаһ исеме әйтмәй салынған мал ите һ.б. (Ҡөрьән, 5:91, 5:3)''' {{Коран/Цитата| Хәмер һәм отош уйыны менән шайтан һеҙҙең арағыҙға дошманлыҡ һәм нәфрәт һалырға теләй, һеҙҙе Алланы иҫкә алыузан һәм намаҙ уҡыуҙан тайҙырырға теләй. Тыйылырһығыҙмы һеҙ? |5|91}} Һеҙгә шулар тыйыла: үләкһә, ҡан, сусҡа ите, Алланың исеменән башҡаның исеме әйтеп салынған, быуып һәм бәреп үлтерелгән, бейектән йығылып төшөп үлгән һәм мал һөҙөп үлтергән хайуан ите,— йола буйынса боғаҙланғандан башҡа,— емтек ашаусы йыртҡыс ите һәм шулай уҡ һын алдында салынған ҡорбан ите һәм уҡ менән бүлеүегеҙ. Былар — боҙоҡлоҡ. Бөгөн иман килтермәгәндәр һеҙҙең динегеҙҙән өмөтһөҙләнде. Уларҙан ҡурҡмағыҙ. Минән ҡурҡығыҙ! Бөгөн Мин һеҙҙең өсөн диңгеҙҙе теүәлләнем һәм Үҙемдең ниғмәтемде тамамланым. Ислам динен һеҙгә дин итеп ҡәнәғәтләндем. Әгәр берәй кеше аслыҡ сәбәпле гонаһҡа ауышмайынса (ашарға) мәжбүр булһа, ул саҡта Алла ярлыҡаусы, шәфҡәтле! |5|3}} '''Нәфселе уйындар, ялған илаһтарға ҡорбан килтереү, юрау һәм сихыр(Ҡөрьән, 5:90, 2:102)''' {{Коран/Цитата|Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Хәмер, отош уйыны, һындар, уҡтар [отош уйыны өсөн] — шайтан эшенән булған шаҡшылыҡтар. Уларҙан һаҡланығыҙ, моғайын, һеҙ бәхетле булырһығыҙ!|5|90}} һәм улар Сөләймән батшалығында шайтандар уҡыған нәмәгә эйәрҙеләр. Сөләймән кафырҙарҙан түгел ине, ә Бабилдә Һарут менән Марут тип аталған ике фәрештәгә төшөрөлгән нәмәне һәм сихырҙы кешеләргә өйрәтеп, шайтандар иманһыҙ булды. Әммә был икәү: «Беҙ — фетнә-һынау ғына, иманһыҙ була күрмә!»— тип алдан әйтмәйенсә тороп, бер кемде лә өйрәтмәне. Улар шул ике фәрештәнән ирҙе һәм ҡатынды нисек айырырға икәнлеген өйрәнделәр. Әммә улар Алланың рөхсәтенән башҡа бының менән бер кемгә лә зарар килтермәнеләр. Улар, үҙҙәренә зыян килтереп, файҙа бирмәй торған нәмәгә өйрәнделәр, һәм улар быны һатып алған кешенең киләсәк тормошта өлөшө булмауын беләләр ине. Үҙ йәндәре бәрәбәренә һатып алған нәмәләре насар булды. Әгәр улар быны белһә ине! |2|102}} === Харам һәм үлтереш === Үлтереш харам булып тора, әммә һәр ваҡытта ла түгел: [[Мосолмандар|Мосолманды]] үлтереү ниәте менән һөжүм иткән кешене үлтереү (мосолманмы ул, башҡа дин кешеһеме); йәлләттең (палач) бурысына ярашлы үлтереүе; Йыһат ваҡытында кафыр һуғышсыны үлтереү рөхсәт ителә. Йән эйәләрен яуыз ниәт менән, бер мәғәнәһеҙгә үлтереү ҙә харам булып тора. Хәләл ит өсөн үлтерелгәндә, йә зарар килтергәндәрен үлтереү харам булмай. === Аҙыҡ-түлектә тыйыу === Тыйылған ризыҡтарҙы, тәү сиратта сусҡа итен ашау харам булып тора. [[Сусҡалар|Сусҡа]]нан алынған йә ите ҡушылған бар төр ризыҡ, шул иҫәптән, желатин да харам һанала. Бөжәктәрҙән алынған тәбиғи буяуҙар (мәҫәлән, кармин) шулай уҡ харам булып тора. == Харам төрҙәре == Һуңғы осорҙағы ғөләмәләр харам мәғәнәһенең концепцияһын ентекле эшкәрткән. Улар ике төр харамды билдәләй: 1) харам золми — быныһы сит кешеләргә ҡарата ҡылынған харам (мәҫәлән — урлашыу); 2)харам ғәйре золми — кешенең үҙенә генә зыян килтергән харам ғәмәл (мәҫ., ярамағанды ашау) Ислам ҡанундары буйынса, харам золми ҡылыусы зыян күргән кеше ғәфү иткән осраҡта ғына Аллаһ тарафынан ғәфү ителә. Әгәр инде кеше харам ғәйре золми ҡылған булып, тәүбәгә килһә һәм харамды ҡабатламаһа, Аллаһ тарафынан ғәфү ителеүе ихтимал. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20251116164439/http://mamont4.chat.ru/Haram_zulmi.htm Харам зулми]{{ref-ru}} * [http://www.psylib.ukrweb.net/books/shariat/txt06.htm Шәриғәт буйынса харам төрҙәре]{{ref-ru}} [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:Шәриғәт]] [[Категория:Дини тәртип һәм тәжрибә]] oljyr19n8p9ejff70luntoopjduwdoc 0 98895 1307421 1245325 2026-10-16T15:36:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307421 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Русское название = Хәсәниә |Тип = Мәҙрәсә |Оригинальное название = <!-- {{lang-ttar|}}--> |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = <!-- по умолчанию 270 px--> |Страна = Россия |Тип региона = Республика |Регион = {{Флагификация|Башкортостан}} |Название местоположения = ҡала |Местоположение = {{Флагификация|Уфа}} |Адрес = Лесопильная урамы, 34 |lat_dir =N|lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |region = |CoordScale = |Статус = |Течение, школа = сөнни, хәнәфи |Мечеть = [[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|3-сө йәмиғ мәсете]] |ДУМ = |Собственник = |Архитектурный стиль = Ислам&nbsp;архитектураһы |Автор проекта = |Архитектор = |Строитель = |Инициатор строительства = [[Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы|М. М. Хәсәнов]] |Благотворители = Өфө ҡалаһының мосолман йәмғиәте |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|1903|мәҙрәсәне асыу|1920|мәҙрәсәне ябыу||}} |Начало строительства = |Окончание строительства = 1903 |Мударрис = |Состояние = балалар спорт мәктәбе һәм китапхана |Общая площадь = |Размеры = |Площадь помещений = <!-- м²--> |Вместимость = |Количество куполов = |Высота = |Высота купола = |Диаметр купола = |Количество минаретов = |Высота минарета = |Материал = |Библиотека = |Сайт = |Дополнительная информация = <!-- 2014 г. --> }} '''Хәсәниә''' — [[Өфө]]нөң [[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|3-сө йәмиғ мәсетендә]] эшләп килгән [[мәҙрәсә]], урта уҡыу йорто. == Тасуирлама == Мәҙрәсәнең эше ике баҫҡыста алып барылған: ике синыфтан торған, уҡыу мөддәте 4 йыллыҡ ибтидаи (башланғыс). Ошонда уҡ бер бүлмәлә ашхана урынлашҡан; өҫкө ҡатта — өс синыфлы, 3 йыллыҡ рөшдия (урта), бында уҡ шәкерттәрҙең йәшәү урындары — торлаҡ һәм Сәбир хәлфәнең уҙе һабаҡ биргән «Дәресхана» бүлмәһе. 1905—1907 йылдар революцияһы ваҡытында «Хәсәниә» мәҙрәсәһе әкренләп халыҡ тарафынан киң таныла башлай. Хәйер, 1912—1913 уҡыу йылында [[Өфө губернаһы]] ҡалаларындағы бөтә 13 мәктәптә лә яңы ысул менән уҡыталар ине инде: уларға төрлө фән нигеҙҙәренең элементтары индерелеп, сағыштырмаса арыу ғына йыһазлындырған ине. Белем биреү күләме буйынса ла "Хәсәниә"лә бер ни тиклем үҙгәрештәр яһала: схоластика бер аҙ йомшартыла, иҫке төрки теле уҡытыла, донъяуи фәндәр (хисап, география, тарих, анатомия һ.б.) өйрәнелә башлай. Мәҙрәсә халыҡтан алынған керемдәр иҫәбенә йәшәне (попечителдәре Фазулла һәм Әхиәрулла сауҙагәрҙәр ине). == Нигеҙләнеү тарихы == [[1903 йыл]]дың [[көҙ]]өндә, ҡәҙимселәр мәктәптәрҙәге һәр бер заман рухындағы яңылыҡҡа һәм үҙгәрешкә аяҡ терәп ҡаршы торған ваҡытта, асыла. [[Мәҙрәсә]]не нигеҙләүсе һәм мөҙәрисе — [[Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы|Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы Хәсәнов]] (''[[1865]]-[[1924]]''(^?) сығышы менән [[Һамар губернаһы]] [[Боғорослан өйәҙе]] [[ауыл]]ынан. [[Ғәрәп теле|Ғәрәпсә]], [[төрөк теле|төрөксә]] яҡшы белгән. Шәкерт ваҡытынан уҡ [[ҡаҙаҡтар]] араһында абруй ҡаҙанған. Донъя әҙәбиәте һәм [[Европа]] педагогикаһы нигеҙҙәре менән таныш булған. 2-се саҡырылыш Рәсәй Дәүләт думаһының (''20.02.-03.06.1907'') [[ислам|мосолмандар]] фракцияһында «''Мосолман хеҙмәт тайфаһы''» төркөмө ағзаһы<ref>[http://www.islamnn.ru/modules.php?file=print&name=News&sid=769 Түбәнге Новгород өлкәһе мосолмандары диниә назараты сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313142648/http://www.islamnn.ru/modules.php?file=print&name=News&sid=769 |date=2016-03-13 }}{{ref-ru}}</ref>. [[Мәҙрәсә]] [[халыҡ]]тан алынған керемдәр иҫәбенә нигеҙләнә һәм йәшәй. Айырым бағымсылар — Фазлулла сауҙагәр һәм Әхиәрулла сауҙагәр. == Бина == Мосолман йәмәғәтселегенән йыйылған аҡсаға һалынған ике ҡатлы бинала Өфө ҡалаһының хәҙерге Нуриманов һәм Лесопильная урамдары саты, ''адресы:'' Лесопильная ур., 34) урынлаша. Мәҙрәсәнең аҫҡы ҡатында ике кластан торған 4 йыллыҡ башланғыс мәктәп була. Өҫкө ҡатта — өс класлы урта мәктәп. Шунда ук шәкерттәр ятағы һәм Мөхәммәтсабир хәҙрәттең дәрес бүлмәһе. == Инҡилаб == [[1905]]-[[1907 йыл]]ғы инҡилаб ваҡытында мәҙрәсә халыҡ тарафынан киң таныла башлай<ref>[http://www.idmedina.ru/books/islamic/?382#_ftn22 Ислам в современном мире, № 5-6 (2006)]</ref>. Мөҙәрис мәҙрәсәлә уҡытыу-ойоштороу яғынан бер ни тиклем үҙгәрештәр индергән. Схоластика бер аҙ йомшартыла. Төрки теле уҡытыла башлай. Донъяуи фәндәр (''хисап, йәғрафия, [[тарих]], [[анатомия]] һ.б.'') өйрәнелә. Ижекләп уҡыу ысулы өн ысулы менән алмаштырыла, уҡыу башы һәм аҙағы (''дәресләп уҡытыу'') билдәләнә, дәрестәр араһында тәнәфес яһау, уҡыу тамамланғас, имтихандар үткәреү ғәмәлгә индерелә. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп графикаһында]] нәшер ителгән китаптарҙан тупланған бай китапханаһы була. == Мәҙрәсәне тамамлаусылар == «Хәсәниә» мәҙрәсәһен тамамлап, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә танылған шәхестәр араһында Башҡортостандың яҙыусылары байтаҡ. == Ябылыу == Бина [[1920 йыл]]дың [[май]]ында Өфө ҡалаһы Халыҡ мәғарифы ҡарамағына тапшырыла. 1923 йылға тиклем бернсе баҫҡыс милли мәктәп булараҡ эшләй.<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/hasaniya/t/15664 «''Башкортстан''» белешмәлегендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305050018/http://wiki02.ru/encyclopedia/hasaniya/t/15664 |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}}</ref>. [[1923 йыл]]да, мәктәп ябыла, бинала китапхана урынлаша. Хәҙерге ваҡытта был бинала балалар спорт мәктәбе эшләп килә, Башҡортстан диниә назараты бинаға дәғүә белдергән<ref>[https://news.mail.ru/society/7332386/ Proufu.ru, 2011 ел, 15 ноябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223523/https://news.mail.ru/society/7332386/ |date=2016-03-04 }}</ref>. == Мөғәлимдәр == * ''Зөфәр ибне мулла Әхмәдшакиреләл-Ҡасими'' хәлфә — [[Пермь губернаһы]] Уҫы өйәҙе [[Ҡажмаҡты]] ҡаръяһынан. Троицкиҙа [[Рәсүлиә мәҙрәсәһе|"Мәҙрәсәи Рәсүлиә"лә]] уҡыған. Ғәрәп теленең фонетикаһына, әхлаҡ һәм тарихҡа бәйләнешле бер нисә хеҙмәте баҫылып та сыҡҡан. Ибтидаи синыфтарҙа һабаҡ биргән. * ''Яхъя Нурмөхәмәтов'' — рөдши кластарҙа мөғәллим булған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/680-khasaniya-srednee-medrese|Хасания|автор=Утябай-Карими Р.}}{{ref-ru}} [[Категория:1903 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Башҡортостан мәҙрәсәләре]] f4uukx92ijgk1rg8fldbgdkocpq9fkj 0 102799 1307425 1285057 2026-10-16T16:59:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307425 wikitext text/x-wiki {{Тарихи дәүләт|название=Чех-Словак республикаһы|самоназвание={{lang-cs|Československo}},<br>{{lang-sk|Česko-Slovensko}}|флаг=Flag of Czechoslovakia.svg|описание_флага=[[Чехии Флагы|Чехословакия Флагы]]|герб=Lesser coat of arms of Czechoslovakia.svg|описание_герба=[[Чехословакия гербы]]<br>(1918—1960)|девиз=Pravda Vítězí / Pravda Víťazí|гимн=[[Чехословакия гимны]]|перевод девиза=Хәҡиҡәт еңә|карта=Czechoslovakia location map.svg|p1=Австро-Венгрия|flag_p1=Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|s1=Чехия|flag_s1=Flag of the Czech Republic.svg|s2=Словакия|flag_s2=Flag of Slovakia.svg|образовано=[[28 октябрь]] [[1918 йыл]]|ликвидировано=<br>[[1 ғинуар]] [[1993 йыл]]|города=[[Прага]], [[Брно]], [[Братислава]]|площадь=127 900 км² (1992)|население=15,6 млн кеше ([[1992]])|форма_правления=[[республика]]|столица=[[Прага]]|правитель1=[[Масарик, Томаш|Томаш Гарриг Масарик]]|титул_правителей=[[Чехословакии Президенты|Президент]]|год_правителя1=1918—1935|год_правителя2=1935—1938|правитель2=[[Бенеш, Эдвард|Эдвард Бенеш]]|год_правителя3=1938—1939|правитель3=[[Гаха, Эмиль|Эмиль Гаха]]|год_правителя4=1940—1948|правитель4=[[Бенеш, Эдвард|Эдвард Бенеш]] (Һөргөндәге хөкүмәт (1940—1945 йй.))|год_правителя6=1948—1953|правитель6=[[Готвальд, Клемент|Клемент Готвальд]]|год_правителя7=1953—1957|правитель7=[[Запотоцкий, Антонин|Антонин Запотоцкий]]|год_правителя8=1957—1968|правитель8=[[Новотный, Антонин|Антонин Новотный]]|год_правителя9=1968—1975|правитель9=[[Свобода, Людвик|Людвик Свобода]]|год_правителя10=1975—1989|правитель10=[[Гусак, Густав|Густав Гусак]]|год_правителя11=1989—1992|правитель11=[[Гавел, Вацлав|Вацлав Гавел]]}}[[Файл:Czechoslovakia01.png|thumb|300x300px|Чехословакия 1928—1938 йылдарҙа<ref>Провинции, показанные на карте, введены Законом № 125/1927 Zb, который вступил в силу в 1928 году.</ref>]] '''Чехословакия''' шулай уҡ '''Чех-Словак Республикаһы''' ({{lang-cs|Československo}}, {{lang-sk|Česko-Slovensko}}) — 1918 йылдан [[1993 йыл]]ға тиклем йәшәгән Үҙәк Европа дәүләте. [[1938 йыл|1938]] — [[1945 йыл|1945 йылдарҙа]] Чехословакия территорияһында Германияның Богемия Протектораты һәм Моравия<ref>[http://atlas1940.narod.ru/atlas_028.JPG Атлас СССР, 1940.]</ref>, Словакия була, Суетка өлкәһе — [[Өсөнсө рейх|Германия]]ға, Көньяҡ Словакия менән Карпат эргәһе Русе — [[Венгрия]]ға, Тишин Силезияһы — [[Польша]]ға ([[1939 йыл]]дан — Германияға) ҡушыла. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ГДР, ГФР Польша Халыҡ Республикаһы, [[Австрия|Австрия Республикаһы]], Венгрия Халыҡ Республикаһы һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] менән сиктәш. ; Рәсми атамалары * 1918—1938 — '''Чехословакия Республикаһы''' ({{lang-cs|Československá republika, ČSR}}); 1920 йылға тиклем '''Чехо-Словак Республикаһы /ЧСР/''' ({{lang-cs|Česko-Slovenská republika}} /''ČSR''/, {{lang-cs|Československá Republika}} /''RČS''/) * 1938—1939 — '''Чех-Словак Республикаһы /ЧСР/''' ({{lang-cs|Česko-Slovenská republika}} /''ČSR''/) * 1945—1960 — '''Чехословакия Республикаһы''' ({{lang-cs|Československá republika}} /''ČSR''/) * 1960—1990 — '''Чехословакия Социалистик Республикаһы /ЧССР/''' ({{lang-cs|Československá socialistická republika}} /''ČSSR''/) * 1990 — '''Чехословакия Федератив Республикаһы / Чех-словак Федератив Республикаһы /ЧСФР/''' ({{lang-cs|Československá federativní republika}}, {{lang-sk|Česko-slovenská federatívna republika}} /''ČSFR''/). * 1990—1992 — '''Чехия һәм Словакия Федератив Республикаһы /ЧСФР/''' ({{lang-cs|Česká a Slovenská Federativní republika}}, {{lang-sk|Česká a Slovenská Federatívna Republika}} /''ČSFR''/). == Дәүләт ҡоролошо == Ойошторолоуынан алып 1969 йылға тиклем Чехословакия унитар дәүләт була, 1948 йылдан башлап — Словакия автономияһы менән унитар дәүләт, 1969 йылдан — Чехия һәм Словакия дәүләттәренән торған федератив дәүләт. Үҙ тарихында Чехословакияның өс конституцияһы булған: Чехословак Республикаһының 1920 йылда Милли Йыйылышы ҡабул иткән Конституцион Хартияһы (Ústavní listina Československé republiky), 1948 йылда Милли Ойоштороу Йыйылышы (Ústavodárné Národní shromáždění republiky Československé) ҡабул иткән Чехословакия Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé republiky), 1960 йылда Милли Йыйылыш ҡабул иткән Чехословакия Социалистик Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé socialistické republiky). Дәүләт башлығы — '''президент''' (''Prezident''), Милли Йыйылыш тарафынан 7 йылға (1960 йылдан — 5 йылға) һайлана. Вәкиллекле ғәмәлдәр башҡара, Милли Йыйылышты (1960 йылға тиклем) тарҡата алған. Милли Йыйылыш алдында яуаплы булған, ә 1960 йылдан сәйәси яуаплылыҡ йөкмәтелгән. Закон сығарыу органы — Чехословакия Республикаһының '''Чехославакия Республикаһының Милли Йыйылышы''' (чеш. ''Národní shromáždění Republiky československé'', текст. ''Národné zhromaždenie''), халыҡ тарафынан партия исемлектәре буйынса күп мандатлы һайлау округтары буйынса 6 йылға (1960 йылдан — 4 йылға, 1972 йылдан — 5 йылға), 1954 йылдан бер мандатлы округтар буйынса һайлана. 1948 йылда Сенаттан (''Senát'') һәм Депутаттар Палатаһынан (''Poslanecká sněmovna'') тора; беренсе Милли Йыйылыш һайланғанға тиклем уның функцияларын Революцион Милли Йыйылыш (''Revoluční národní shromáždění'') башҡара. Был 1945—1946 йылдарҙа уның функцияларын — Чехословакия Республикаһының Ваҡытлы Милли Йыйылышы (''Prozatímní Národní shromáždění republiky Československé''), 1945 йылдан — Чех Халыҡ Советы (''Česká národní rada''), 1969 йылдан Чехословакия Социалистик Республикаһының Федераль Йыйылышы (чеш. ''Federální shromáždění Československé socialistické republiky'', текст. 'Халыҡтың zhromaždenie Československej socialistickej republiky'') үтәй, Милләттәр (''Sněmovna národů'') һәм Халыҡ Палаталарынан (''Sněmovna lidu'') тора. Милли Йыйылышҡа 300 депутат(''Poslanci'') инә, улар үҙ составынан Милли Йыйылыш Президиумы(''Předsednictvo Národního shromáždění''), Рәйес (''Předsedu Národního shromáždění''), Рәйес урынбаҫарҙары (''místopředsedů'') һәм 24 ағза һайлай. Башҡарма орган — '''Хөкүмәт''' (''Vláda''), Хөкүмәт Рәйесе һәм министрҙарҙан тора, уларҙы Президент һайланып, Милли Йыйылыш алдында яуаплылыҡ тоя. Словакияның вәкәләтле органы — Ер вәкиллеге (''Zemské zastupitelstvo''), 1948 йылдан '''Словак Милли Советы''' (''Slovenská národní rada''), халыҡ тарафынан һайлана, башҡарма органы — Ер президенты (''Zemský prezident''), Эске эштәр министрлығы тарафынан Президент тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. 1948 йылдан алып Вәкилдәр Коллегияһын (''Sbor pověřenců'') Хөкүмәт тәғәйенләй һәм улар Словакия Милли Советы алдында яуаплы була. 1956 йылдан — Словакия Милли Советы, 1960 йылда Словак Милли Советы Президиумы, 1969 йылдан — Словакия Хөкүмәте тарафынан тәғәйенләнә. Урындағы үҙидараның вәкәләтле органдары — ер (''Zemské zastupitelstvo''), район (''Okresní zastupitelstvo'') һәм община '''вәкиллектәре''' (''obecní zastupitelstvo''), 1945 йылдан — ер (''Zemský národní výbor'', 1949 — край— ''Krajský národní výbor''), район (''Okresní národní výbor''), ҡала, община һәм район (район, ҡалаларҙа) милли комитеттар халыҡ тарафынан һайлана, урындағы үҙидараның башҡарма комитеттары — ер комитеттары (''Zemský výbor''), ер президенттары (''Zemský preziden''), район комитеттары (''Okresní výbory''), губернаторҙар (''hejtman''), община комитеттары (''Obecní výbor''), мэрҙар (''Starosta''), 1948 йылдан — милли комитеттар президиумдары, 1960 йылдан — крайҙар, райондар, ҡалалар, община һәм ҡала райондары советтары булдырыла. == Суд системаһы һәм прокуратура == Юғары суд инстанцияһы — '''Чехословакия Республикаһының Юғары суды''' (''Nejvyšší soud''), апелляция судтары — юғары судтар (''Vrchní soud'') 1949 йылда бөтөрөлә, беренсе инстанция судтары — край судтары (''Krajský soud'') һәр крайҙа була һәм Прагала (1940 йылдар һуңында) Ҡала суды эшләй (''Městský soud v Praze''), суд системаһының түбәнге звеноһы — район судтары (''Okresní soud''), ҡала райондары булмаған һәр ҡалала ҡала судтары (''Městský soud'') (1940 йылдар һуңынан), һәм һәр ҡала районындағы район судтары (''Obvodní soud''). 1961—1964 йылдарҙа шулай уҡ община һәм предприятиелар кимәлендә урындағы халыҡ судтары (''místní lidové soudy'') ғәмәлдә була. Судьялар президент тарафынан тәғәйенләнә (1961—1969 йылдарҙа Юғары суд судьялары -Милли Йыйылыш, край судтарына — край милли комитеттары, райондарҙа — халыҡ тарафынан. 1969 йылдан Юғары суд судьялары Федераль Йыйылыш, республиканың Юғары суды, край, район судтары судьялары — милли советтар, халыҡ араһынан судьялар (''Soudce z lidu'') (1948 йылға тиклем — вәкиллектәр тарафынан һайланған присяжныйҙар (''Přísedící'') милли комитеттар тарафынан һайлана. Административ юстиция органы— Юғары Административ суд (''Nejvyšší správní soud'') 1952 йылда бөтөрөлә. 1953 йылда хәрби судтар ойошторола: хәрби юстицияның Юғары суд инстанцияһы булып Юғары судтың Хәрби коллегияһы (''vojenské kolegium''), апелляция судтары — юғары хәрби судтар (''vyšší vojenský soud''), беренсе инстанция судтары — хәрби округ судтары (''vojenský obvodový soud'') тора. 1952 йылда генераль прокурор етәкселегендә прокуратура ойошторола. Уның органдары булып Генераль прокуратура (''Generální prokuratura''), край прокуратуралары (''Krajská prokuratura''), район прокуратуралары (''Okresní prokuratura''), юғары хәрби һәм округ хәрби прокуратуралары тора. == Тарих == === Беренсе республика (1918—1938) === [[1918 йыл]]дың ноябрендә [[Австро-Венгрия]] тарҡалыуы барышында [[Антанта]] державаларының әүҙем ярҙамы менән барлыҡҡа килә. Чех һәм словак ерҙәрен Австро-Венгрия составынан айырып сығарыу, 1918 йылдың 13 июлендә Чехословак Милли Комитетына әүерелгән (''Národní výbor československý'') хәрәкәтен һуғыш ваҡытанда эмигрцияла булған ''Томаш Гарриг Масарик'' етәкләй. 1918 йылдың 14 октябрендә ''Чехословак Ваҡытлы Хөкүмәте'' (''Prozatímní česko-slovenská vláda'') төҙөлә, ә 14 ноябрҙә, Чехословак Милли комитетының Рейхсрат депутаттары чех ерҙәрен киңәйтеүе иҫәбенә ''Революцион Милли йыйылышы'' (''Revoluční národní shromáždění'') ойошторола. 1920 йылдың 29 февралендә Революцион Милли йыйылышы ''Чехословакия Республикаһының Конституцион Хартияһы'' (''Ústavní listina Československé republiky'') Чехословакия демократик парламент республикаһын иғлан итә, законодар сығарыу органы булып Милли Йыйылыш билдәләнә(''Národní shromáždění''). Ул Сенаттан (''Senát'') һәм күп мандатлы һайлау округтарынан 6 йылға һайланған Депутаттар Палатаһынан (''Poslanecká sněmovna'') тора. Ил башлығы — Президент (''Prezident''). Чехословакияның беренсе президенты итеп Томаш Массарик һайлана. [[1935 йыл]]да Масарикты оҙаҡ йылдар сит ил эштәре министры булған ''Эдвард Бенеш'' алмаштыра. Күп партиялы либераль-демократик ҡоролошто һаҡлап ҡалһа ла, Европаның башҡа күп дәүләттәренән айырмалы, [[1930]] йылдарҙа диктатураға әүерелмәйенсә, Чехословакия ҡайһы бер илдәрҙең [[Гитлер]] менән компромисы ([[1938 йылғы Мюнхен килешеүе]]) ҡорбанына әйләнә. === Икенсе республика (1938—1939) === {{ниәттәрҙә}} === Чехия һәм Моравия протектораты (1939—1945) === [[Файл:Technické_poruchy_zdržují_postup_německých_kolon.gif|thumb|300x300px|Чехословакияла Германия хәрбиҙәре колоннаһы ]] [[Файл:Krejci_Jaroslav_sx.jpg|thumb|300x300px| '''Богемии''' һәм '''Моравия''' протекторатының юстиция министры Ярослав Креси '''Таборҙа '''сығыш яһай, 1942]] === Өсөнсө Чехословакия Республикаһы (1945—1948) === {{ниәттәрҙә}} === Чехословакия Республикаһы (1948—1960) === {{ниәттәрҙә}} === Чехословакия Социалистик Республикаһы (1960—1990) === {{ниәттәрҙә}} [[Файл:Czechoslovakia.png|thumb|430x430px|Чехословакия социалистик республикаһы 1969—1989]] === Чехословакияның тарҡалыуы (1993) === 1989 йылда коммунистик режимдың ҡолауы Чехияла һәм Словакияла сәйәси бүленеш үҫешенең көсәйеүенә килтерә. Дәүләттең ике өлөшөнөң дә посткоммунистик элитаһы бойондороҡһоҙлоҡҡа йүнәлеш ала. 1990 йылда «дефис һуғышы» ҡыҙа. Чех сәйәсмәндәре элекке «Чехословакия» һүҙенең яҙылышын ҡалдырырға тырышһа, словактар «Чехо-Словакия» тип дефис аша яҙыуҙы талап итә. Һөҙөмтәлә 1990 йылдың 29 мартында ил рәсми рәүештә «Чех һәм Словак Федератив Республикаһы» (ЧСФР) тип атала башлай. Ҡыҫҡаһы, «Чехословакия» словакса дефис аша, чехса — дефисһыҙ<ref>[http://www.radio.cz/ru/statja/121678 ''Ярослав Шимов''. Чехи и словаки: непростой «брак» и тихий «развод»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501125952/http://www.radio.cz/ru/statja/121678 |date=2010-05-01 }}</ref> яҙыла. Рус телендә дефис менән яҙылған вариант ҡабул ителә. [[1993]] йылдың [[1 ғинуар]]ында ил тыныс юл менән [[Чехия]]ға һәм [[Словакия]]ға бүленә, йәғни ''бәрхәт айырылыуы'' (''бәрхәт революция'' аналогы) тормошҡа ашырыла. == Көс структуралары == == Административ бүленеш == [[Файл:Czechoslovakia01.png|thumb|410x410px|Чехословакия 1928—1938 йылдарҙа]] Баш ҡалаһы — Прага ҡалаһы. === 1928—1949 === === 1949—1960 === === 1960—1992 === == Сәйәси партиялар һәм ижтимағи ойошмалар == === 1918—1939, 1945—1948 === ==== Уңдар ==== ==== Үҙәк ==== ==== Һул ==== ==== Национал-партикуляр партиялар ==== === 1948—1989 === === Ижтимағи хәрәкәттәр === [[Файл:Czechoslovakia 1930 linguistic map - en.svg|thumb|430x430px|ЧСР-ҙағы милләттәр, 1930]] == Демография == [[Файл:Czechoslovakia_demo.png|thumb|430x430px|1961-1991 йылдарҙа Чехословакия халҡы ]] * Прага ([[Чехия]]) — 1,2 млн кеше * Братислава ([[Словакия]]) — 417103 кеше * Брно ([[Чехия]]) — 385684 кеше * Острава ([[Чехия]]) — 327791 кеше * Кошице ([[Словакия]]) — 222175 кеше * Пльзень ([[Чехия]]) — 175244 кеше. == Дин == == Иҡтисады == === Финанстар === === Транспорт === ==== Йөк ташыуҙар ==== ==== Порты ==== Диңгеҙ порты юҡ, диңгеҙ буйынса сауҙа күрше илдәрҙә [[Польша]]ла Гдыня, [[Гданьск]] һәм Щецинда; [[Югославия]]ла Риека һәм [[Копер]]ҙа; [[Германия Федератив Республикаһы]]нда [[Гамбург]]та, Германия Демократик Республикаһында Ростокта алып барыла. Төп йылға порттары — Прага, Братислава, Дечин һәм Комарно. == Телекоммуникациялар == Чехословакияла телекоммуникациялар заманса, туранан-тура инеүҙең автоматлаштырылған системаһы тупланмаһынан ғибәрәт. [[1987 йыл]]дың ғинуарында — 54 AM һәм 14 FM радиостанция, ҡырҡ биш телевизион станция иҫәпләнә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Зернов Б. П., Лушников О. Е.|заглавие=Чехословакия|место=М.|издательство=«Мысль»|год=1982|страниц=144|серия=У карты мира|тираж=100 000}} (обл.) == Һылтанмалар == * [http://www.left.ru/2005/11/vazlav128.phtml История компартии Чехословакии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081212031536/http://www.left.ru/2005/11/vazlav128.phtml |date=2008-12-12 }} * http://www.yale.edu/annals/sakharov/documents_frames/Sakharov_008.htm , письмо [[Андропов, Юрий Владимирович|Андропова]] в ЦК о демонстрации на Красной площади против оккупации Чехословакии. 20 сентября 1968 года. * [http://www.rsijournal.net/vnutripoliticheskaya-borba-v-chexoslovakii-1943-1948-gg/ ''Вашкевич И. В.'' Внутриполитическая борьба в Чехословакии 1943—1948 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927172851/http://www.rsijournal.net/vnutripoliticheskaya-borba-v-chexoslovakii-1943-1948-gg/ |date=2011-09-27 }} // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г. * [http://www.rsijournal.net/page.php?id=49 ''Крючков И. В.'' Чехословацкая идея и «венгерский вопрос» в годы Первой мировой войны]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г. * [http://delostalina.ru/?p=1376 Легион. Кто развязал гражданскую войну в России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306004829/http://delostalina.ru/?p=1376 |date=2016-03-06 }} // Один из мало изученных периодов истории — начало гражданской войны и восстание чехословацкого корпуса в 1918 году. [[Категория:1918 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Словакия]] [[Категория:Чехия]] [[Категория:Чехословакия]] rcgf2wnym6wbe3ml2ezd54ktcova8xy 0 103511 1307434 1292004 2026-10-16T21:00:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307434 wikitext text/x-wiki {{Объект Нью-Йорка |Тип = үтә бейек йорт |Название = Эмпайр-стейт-билдинг |Национальное название = en/Empire State Building |Изображение = Empire State Building from the Top of the Rock.jpg |Координаты = 40/44/52/N/73/59/9/W |Дата NRHP = 17 ноябрь 1982 |Дата NHL = 24 июнь 1986 |Дата NYCL = 19 май 1981 |Начало = 1929 |Конец = 1931 |Архитектура = [[ар-деко]] |Материалы = [[ҡорос]], [[алюминий]], [[гранит]], [[бетон]], [[эзбизташ]] |Высота = 443,2 |Высота по крыше = 381 |Высота верхнего этажа = 373,1 |Высота смотровой площадки = 373,1 |Ширина = 140 |Площадь помещений = 208879 |Количество лифтов = 73 |Этажность = 103<ref>{{cite web|url=http://newyork.cbslocal.com/guide/inaccessible-new-york-up-to-the-103rd-floor-of-the-empire-state-building/|title=Inaccessible New York: Up To The 103rd Floor Of The Empire State Building}}</ref> |Стоимость = 41 млн $ (629 млн $ в 2014 году) |Проектировщик = Shreve, Lamb and Harmon |Собственник = W&H Properties |Девелопер = Starrett Brothers and Eken |Боро = Манхэттен |Адрес = Бишенсе авеню, 350 |Метро = 34-се урам – Геральд-сквер (Нью-Йоркск метроһы) |Emporis = 114095 |SkyscraperPage = 23 |Сайт = esbnyc.com }} '''Эмпайр-стейт-билдинг'''<ref>'''Эмпайр-стейт-билдинг''', -а и нескл., м. (''здание в Нью-Йорке''). {{Книга:Прописная или строчная|страницы=497}}</ref><ref>Также встречаются иные варианты написания, например, в книге Д. И. Ермоловича «Имена собственные на стыке языков и культур» (издание 2001 года) в главе 4.1.2 «Топонимы в переводе» приводится написание «'''Эмпайр Стейт Билдинг'''»</ref> (англ. Empire State Building) — [[Нью-Йорк]] ҡалаһының [[Манхэттен]] утрауындағы 103 ҡатлы йорт. Офис бинаһы. 1931 йылдан 1970 йылға тиклем, Бөтөн донъя сауҙа үҙәгенең Төньяҡ башняһы асылғансы, донъяның иң бейек бинаһы иҫәпләнә. 2001 йылда Бөтөн донъя сауҙа үҙәгенең башнялары ҡолағас, 2012 йылға тиклем тағы ла Нью-Йорктың иң бейек йорто булып ҡала. 2012 йылда 1-се Бөтөн донъя сауҙа үҙәге бейеклеге буйынса уны уҙып китә. Бинаның архитектураһы ар-деко стиленә ҡарай. 1986 йылда Эмпайр-стейт-билдинг АҠШ-ның милли тарихи һәйкәлдәре исемлегенә ингән<ref name="nhlsum">{{cite web |url = http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1842&ResourceType=Building |title = Empire State Building |date = 2007-09-11 |work = Список национальных исторических памятников |publisher = National Park Service |archiveurl = http://www.webcitation.org/61HNAdO6j |archivedate = 2011-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418050359/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1842&ResourceType=Building |date=2012-04-18 }}{{ref-en}}</ref><ref name="nhlnom">{{cite web|url=http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Text/82001192.pdf Empire State Building|title=Кандидаты на звание национального исторического памятника|date=26 апреля 1985|publisher=National Park Service}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329053326/http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Text/82001192.pdf |date=2009-03-29 }}{{ref-en}}</ref><ref name="nrhpphotos">{{cite web|url=http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Photos/82001192.pdf Фотографии здания и интерьеров, 1978.|title=Национальный реестр исторических мест США|date=26 апреля 1985|publisher=National Park Service}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329053328/http://pdfhost.focus.nps.gov/docs/NHLS/Photos/82001192.pdf |date=2009-03-29 }}{{ref-en}}</ref>. 2007 йылда Америка архитекторҙары институты һайлауы буйынса, беренсе һанлы бина иң яҡшы Америка архитектура сиселеше исемлегенә индерелә<ref name="AIA">White, Norval & Willensky, Elliot; AIA Guide to New York City, 4th Edition; New York Chapter, American Institute of Architects; Crown Publishers. 2000. p.226.</ref> Владельцем и управляющим зданием является компания W&H Properties.<ref>[http://www.esbnycleasing.com W&H Properties — Empire State Building] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822125114/http://www.esbnycleasing.com/ |date=2013-08-22 }}{{ref-en}}</ref>. Бинаның хужаһы һәм идарасыһы булып W&H Properties компанияһы тора<ref>[http://www.esbnycleasing.com W&H Properties — Empire State Building] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822125114/http://www.esbnycleasing.com/ |date=2013-08-22 }}{{ref-en}}</ref>. Башня Бишенсе авенюла, Көнсығыш 33-сө һәм 34-се урамдары араһында урынлашҡан. Эмпайр-стейт-билдинг хәҙерге мәлдә бейеклеге буйынса [[АҠШ|Ҡушма Штаттарҙа]] дүртенсе урында, ул Нью-Йорктағы Иреклек Башняһы, Чикаголағы Уиллис-тауэр, Халыҡ-ара отель һәм Трамп башняһынан ғына ҡалыша. Донъяла бейеклеге буйынса 22-се урында. Бинаны әлеге мәлдә 550 млн долларға реконструкциялайҙар, 120 млн доллар бинаны энергияны аҙ ҡулланыусы экологик структураға әйләндереүгә тотонола. Оҙонлоғо 30 метр, бейеклеге 3 ҡат холл мәрмәр менән ҡапланған һәм донъяның 7 мөғжизәһен һәм 8-сеһен — Эмпайр-Стейт-Билдингтың үҙен һүрәтләгән 8 панно менән биҙәлгән. «Гиннестар рекорды» залында ҡыҙыҡлы рекордтар коллекцияһы тупланған. Лифтта 86-сы, шулай уҡ 102-се ҡаттағы күҙәтеү майҙансығына күтәрелергә була. == Тарихы == === Проектлау === Башняның атамаһы Нью-Йорк штатының халыҡ телендәге исеменән килеп сыҡҡан, уны «империя штаты» тип йөрөтәләр. Башняның исемен «Империя штаты йорто» тип тәржемә итергә була, уның проектың «Шрив, Лэм и Хармон» (англ. Shreve, Lamb and Harmon) архитектура фирмаһы төҙөй (проекттың төп архитекторы Уилльям Ф. Лэмб). Алдараҡ Уинстон-Сейлемдағы Рейнольдс-билдинг, Төньяҡ Каролина һәм Цинциннатилағы Керью Тауэр (англ. Carew Tower), Огайо биналарын эшләгәндәге һыҙмалар ҡулланылған. Шундай бер йола бар: Эмпайр-стейт-билдинг хеҙмәткәрҙәре йыл һайын Атайҙар көнөндә (июндең өсөнсө йәкшәмбеһе) ихтирам йөҙөнән Рейнольдс-билдинг хеҙмәткәрҙәренә открытка ебәрә. Төҙөлөштөң төп подрядсылары The Starrett Brothers and Eken, проект Джон Раскоб (англ. John J. Raskob) һәм DuPont президенты Пьер Дюпон тарафынан финанслана. === Төҙөлөш === Эштәр 1930 йылдың 22 ғинауарында, башняны төҙөү 17 мартта Изге Патрик көнөндә башлана. Төҙөлөштә 3400 эшсе ҡатнаша, уларҙың күбеһе Европанан килгән эмигранттар була, шулай уҡ Монреаль эргәһендәге Канаваке резервацияһынан килгән мохокиҙар (могавктар) ҡәбиләһе вәкилдәре — ҡорос конструкцияларҙы төҙөүсе-монтажлаусылар һаны бер нисә йөҙ тәшкил итә. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, төҙөлөш барғанда үлемгә килтергән алты осраҡ теркәлә<ref>[http://history1900s.about.com/od/1930s/a/empirefacts.htm about.com Интересные факты об Эмпайр-стейт-билдинг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170117213502/http://history1900s.about.com/od/1930s/a/empirefacts.htm |date=2017-01-17 }}{{ref-en}}</ref>. Фотограф Льюис Векес Хайндың һүрәттәре төҙөлөштөң төрлө этаптарын сағылдырған мөһим тарихи сығанаҡ ҡына түгел, унда эшселәрҙең тормошон һәм эшләү шарттарын күрергә була. Ҡорос урҙала ултырған монтажсы шул дәүерҙең символына әүерелә. Бина төҙөлөшө Нью-Йоркта шул мәлдә күҙәтелгән бейек йорттар төҙөү буйынса үҙенсәлекле ярыштың бер өлөшөнә әүерелә. Тағы ике проект — Уолл-стрит, 40 менән Крайслер Билдинг был мәлдә төҙөлөп бөтөп барған була, Эмпайр-стейт-билдинг ҡалҡып сыҡҡанға тиклем уларҙың икеһе лә бер нисә ай буйына иң бейек йорт булып иҫәпләнә. Төҙөлөш 410 көн бара. Бер аҙна эсендә яҡынса дүрт ҡат төҙөлә, бер ваҡыт ун көн эсендә 14 ҡат эшләнеп бөтә. Рәсми асыу тантанаһы 1931 йылдың 1 майында була. АҠШ Президенты Герберт Гувер Вашингтондан тороп төймәгә генә баҫып, бинала ут яҡтырта. Киләһе йылына бинаның башындағы яҡтыртыу ҡорамалдарын беренсе тапҡыр ҡулланып, 1932 йылдың ноябрендәге президент һайлауҙарында Гуверҙы үтеп киткән Рузвельт еңеүен байрам итә<ref>[http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_history_towerlights.cfm История освещения здания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030731101500/http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_history_towerlights.cfm |date=2003-07-31 }}{{ref-en}}</ref>. [[Файл:Old timer structural worker2.jpg|мини|слева|200пкс|Башня төҙөлөшөндә урҙаны тоташтырыусы эшсе. Артҡы планда [[Крайслер Билдингты]] күрергә була.]] === Асыу тантанаһы === 1931 йылдың 1 майында губернатор Смиттың балалары таҫманы киҫкәндә, АҠШ-ла Бөйөк депрессия мәле була. Шуға ла биналағы бар урындарҙы ла ҡуртымға биреп бөтөп булмай, һөҙөмтәлә уны «Буш-стейт-билдинг» (англ. Empty State Building) тип атай башлайҙар. Бөтөн урындар ҙа тулыу өсөн ун йыл ваҡыт кәрәк була<ref>[http://travel.nytimes.com/top/features/travel/destinations/unitedstates/newyork/newyorkcity/sight_details.html?vid=1083747021107&inline=nyt-classifier NYT Travel: Empire State Building]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1833243,00.html A Renters' Market in London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419214305/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1833243,00.html |date=2010-04-19 }}{{ref-en}}</ref>. Бина 1950 йылға тиклем хужаларына килем килтермәй. 1951 йылда Роджер Стивенс һәм уның партнерҙарына 51 млн долларға һатҡандан һуң (ул мәлдә бер бина өсөн түләнгән иң ҙур хаҡ) бина зыянлы булыуҙан туҡтай<ref>[http://www.pbs.org/wnet/newyork/pbs.org]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}—''Документальный фильм о Нью-Йорке''.</ref>. === Ваҡиғалар === Эксплуатация башланғас, бинаның шпилен дирижаблдәр бәйләй торған мачта итеп ҡулланырға уйлайҙар. 102-се ҡат махсус туҡтау платформаһы итеп ҡулланыла, 86-сы ҡаттан 102-се ҡатҡа йөрөгән махсус лифт пассажирҙарҙы ташырға, уларҙы теркәү 86-сы ҡатта булырға тейеш була<ref name="Citycyclopedia">Kenneth T. Jackson: The Encyclopedia of New York City: The New York Historical Society; Yale University Press; 1995. стр. 375—376.{{ref-en}}</ref>. Әммә хәүефлек йәһәтенән был идеяны тормошҡа ашырыу мөмкин булмай. 1952 йылда терминал урынына телекоммуникацион ҡоролма ҡуйыла. 1945 йылдың 28 июлендә ҡуйы томан эсендә подполковник Уильям Смит тарафынан идара ителгән АҠШ-тың ВВС бомбардировщигы В-25 «Митчелл» бинаның төньяҡ фасадына бәрелә. Бер двигатель башняны үтеп сығып, күрше бинаға ҡолай, икенсеһе лифт шахтаһына төшә. Был бәрелеш һөҙөмтәһендә сыҡҡан янғын 40 минут эсендә һүндерелә. Инцидентта 14 кеше һәләк була<ref>[http://www.tms.org/pubs/journals/JOM/0112/News/News8-0112.html «Empire State Building Withstood Airplane Impact»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808145606/http://www.tms.org/pubs/journals/JOM/0112/News/News8-0112.html |date=2014-08-08 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.elevator-world.com/magazine/archive01/9603-002.htm «Plane Hits Building — Woman Survives 75-Story Fall»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110318053646/http://www.elevator-world.com/magazine/archive01/9603-002.htm |date=2011-03-18 }}{{ref-en}}</ref>. Лифтсы Бетти Лу Оливер лифтта 75-се ҡаттан ҡолап төшөп иҫән ҡала һәм Гиннестар китабына инә<ref>[https://web.archive.org/web/20060317041607/http://www.guinnessworldrecords.com/content_pages/record.asp?recordid=53746 guinnessworldrecords.com]</ref>. [[Файл:Bomber Crashed into Empire State Building 1945.jpg|thumb|Небоскреб фасадындағы бомбардировщик ҡалдыҡтары]] === Үҙ-үҙҙәренә ҡул һалыу осраҡтары === Бина ҡулланыла башлағандан алып бындай 30 осраҡ теркәлә<ref name="suicide1">[https://web.archive.org/web/20060821141920/http://www.iht.com/articles/2006/04/26/features/empside.php iht.com]</ref>. Беренсеһе төҙөлөш тамамлағас та, күптән түгел эштән ҡыуылған эшсе тарафынан эшләнә. 1947 йылда күҙәтеү майҙансығы тирәләй һаҡлаусы ҡоролма ла ҡуйыла, сөнки 3 аҙна эсендә 5 тапҡыр суицид яһарға тырышыу була<ref name="suicide2">''Compass American Guides: Manhattan, 4th Edition''. Reavill, Gil and Zimmerman, Jean P. 160.</ref>. 1979 йылда мисс Элвита Адамс 86-сы ҡаттан һикерә. Әммә көслә ел уны 85-се ҡатҡа алып ташлай. Һуңғы суицид осрағы 2007 йылдың 13 апрелендә теркәлә, һөнәри эшмәкәрлегендә уңышһыҙлыҡ кисергән адвокат 69-сы ҡаттан һикерә<ref name="suicide4">[http://www.nydailynews.com/news/2007/04/14/2007-04-14_lawyer_dies_in_empire_suicide_horror.html New York Daily News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217141750/http://www.nydailynews.com/news/2007/04/14/2007-04-14_lawyer_dies_in_empire_suicide_horror.html |date=2009-12-17 }}</ref>. == Бейеклеге == Бинаның бейеклеге шпилгә тиклем — 443.2 м һәм ҡыйығына тиклем 381 м. 41 йыл буйына ул Нью-Йорктың, 23 йыл дауамында донъяның иң бейек йорто иҫәпләнә. 1972 йылда Бөтөн донъя сауҙа үҙәгенең төньяҡ башняһы Эмпайр-стейт-билдингты үтеп китә. 2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик акт һөҙөмтәһендә сауҙа үҙәгенең башнялары емерелә һәм ул тағы ла Нью-Йорктың иң бейек бинаһы булып ҡала һәм 2009 йылға тиклем АҠШ-та бейеклеге буйынса Чикагоның Уиллис-Тауэрынан ҡала икенсе урында тора. Бөгөнгө көндә ул бейеклеге буйынса Америкала бишенсе урында. Бина Манхэттендың иң матур йорттары исемлегендә дүртенсе урында. == Параметрҙары == === Архитектура === Бинала 103 ҡат, уның бейеклеге — 381,3 метр. Үткән быуаттың 50-се йылдарында ҡуйылған телевизион башня менән дөйөм бейеклеге — 443 метр. Нигеҙендәге киңлеге яҡынса 140 метр. Коммерция майҙандары бинаның 85 ҡатын ала (257 211 м²). Ҡалған 16 ҡат ар-деко стилендәге төҙөлөш, 102-се ҡатта күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Эмпайр-стейт-билдинг — 100-ҙән ашыу ҡаты булған донъялағы беренсе бина. Башняла 6500 тәҙрә, 73 лифт бар. Бинаның ауырлығы 331 000 тонна, ул ике ҡат нигеҙгә ҡоролған һәм ауырлығы 54 400 тонна булған ҡорос конструкция менән нығытылған. Уны төҙөүгә 10 млн кирбес, 700 километр кабель киткән. Тәҙрәләрҙең дөйөм майҙаны — 2 гектар, нигеҙҙең майҙаны — 8 мең м². Баҫҡыста 1860 тупһа, йылына бер тапҡыр баҫҡыс буйлап күтәрелеү буйынса ярыш ойошторола. Офис бүлмәләренә 15 000 кеше һыя, лифттар бер сәғәт эсендә 10 000 кешене йөрөтә ала. Башняла яҡынса 1000 офис, хеҙмәткәрҙәр һаны 21 000 кеше, Эспайр-стейт-билдинг хеҙмәткәрҙәр иҫәбе буйынса Пентагондан ҡала икенсе урында тора. Торбаларҙ дөйөм оҙонлоғо — 113 метр, электр үткәргестәрҙеке — 760 км<ref>[http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_facts.cfm?CFID=46899 Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918092908/http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_facts.cfm?CFID=46899 |date=2009-09-18 }}{{ref-en}}</ref>. Быу менән йылытыла. Ҡайһы бер заманса бейек йорттарҙан айырмалы рәүештә, башня фасады классик стилдә эшләнгән<ref name="AIA"/>. Эстәге холдың оҙонлоғо 30 метр, бейеклеге 3 ҡат. Ул донъяның ете мөғжизәһе һүрәттәре менән биҙәлгән, тик уларға 8-се мөғжизә — Эмпайр-стейт-билдинг үҙе өҫтәлгән. [[Файл:EmpireStateBldg.jpg|мини|слева|Башняның урамдан күренеше]] === Яҡтыртыу === 1964 йылда прожектор менән яҡтыртыу системаһы ҡуйыла, ҡайһы бер иҫтәлекле даталар ваҡытында бинаның өҫкә өлөшө төрлө төҫтәр менән яҡтыртыла. Мәҫәлән, Фрэнк Синатраның 80 йәшлек юбилейынан һәм йырсының үлемен һуң бина күк төҫтә яҡтыртыла, сөнки йырсыны «Күк күҙле мистер» тип йөрөтәләр. 2004 йылдың 8 авгусында актриса Фэй Рэй үлгәс, бяшныла 15 минутҡа ут һүндерелә<ref>[http://www.thevillager.com/villager_74/whateverhappenedtofay.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512193204/http://www.thevillager.com/villager_74/whateverhappenedtofay.html |date=2011-05-12 }} thevillager.com</ref>. Ғәҙәти яҡтыртыуға өҫтәп, Нью-Йорктың спорт командалары ярыштары үткәндә бина был командаларҙың төҫөнә биҙәлә.US Open теннис турниры мәлендә һары төҫ өҫтәнлөк итә. Бөйөк Британияның Берләштерелгән Короллеге һәм Төньяҡ Ирландия Королеваһы Елизавета II юбилейын билдәләгәндә көрән-алтын төҫ ҡулланыла. Гей-парадтар мәлендә башня йәйғор флагы төҫөнә биҙәлә<ref>[http://laughingsquid.com/the-empire-state-building-lit-up-with-rainbow-colors-in-honor-of-new-york-city-pride-week/ The Empire State Building Lit Up With Rainbow Colors In Honor of New York City Pride Week]</ref>. [[Файл:Manhattan at Dusk by slonecker.jpg|мини|Яҡтыртыуҙың бер варианты]] === Күҙәтеү майҙандары === Эмпайр-стейт-билдингтың күҙәтеү майҙандары туристарҙың иң яратҡан урыны. 86-сы ҡаттан киң панорама күренә. Бында 110 млн кеше менгән. 102-се ҡатта тағы бер күҙәтеү майҙансығы бар, 1999 йылда ул ябыла һәм 2005 йылда ҡабаттан асыла. Өҫкө майҙансыҡ тулыһынса ябыҡ, уның майҙаны бер аҙ бәләкәйерәк. Кеше күп булған саҡта уны ябып торалар. Туристар күҙәтеү майҙандары өсөн хаҡты 86-сы ҡаттағы кассала түләй, 102-се ҡат өсөн хаҡ айырым<ref name="autogenerated1">[https://www.esbnyc.com/tickets/index.cfm?CFID=28691766&CFTOKEN=35278567 Empire State Building : Official Internet Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211163405/http://www.esbnyc.com/tickets/index.cfm |date=2008-12-11 }}</ref>. {{Панорама|Skyline-New-York-City.jpg|1989пкс|Эмпайр-стейт-билдингтан Нью-Йоркка панорама. [[2005]] йылдың яҙы.}} === Аттракциондар === Икенсе ҡатта 1994 йылда аттракцион асыла. Ул New York Skyride тип атала һәм ҡала буйлап һауанан сәйәхә итеү имитацияһын тыуҙыра. Аттракциондың оҙайлығы — 25 минут. 1994 йылдан 2002 йылға тиклем аттракциондың иҫке версияһы эшләй, унда «Звездный путь» сериалынан Джеймс Духан менән Скотт самолет пилоты сифатында юмористик стилдә шторм мәлендә самолетты контролдә тоторға тырыша. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттан һуң был аттракцион ябыла. Яңы версияла сюжет һаҡлана, әммә декорацияларҙан Бөтөн донъя сауҙа үҙәге башняһы алына, Духан урынына Кевин Бэйкон пилот була. Уға шулай уҡ патриотик элементтар индерелгән. == Эмпайр-стейт-билдинг сәнғәттә == 1933 йылда сыҡҡан «Кинг-Конг» фильмындағы гигант горилла менән алыш тап Эмпайр-стейт-билдинг башында була. Бинаның образы миллион тамашасыларҙың хәтеренә уйылып ҡала. 1983 йылда фильмдың 50 йыллыҡ юбилейын билдәләгәндә шарҙар менән тәбиғи ҙурлығына өрөп тултырылған Кинг-Конг бинаның ҡыйығына урынлаштырыла. 2005 йылда был фильмға ремейк төшөрөлә, финал сәхнә шулай уҡ бяшняла бара. 1964 йылда Энди Уорхолдың «Эмпайр» тигән документаль фильмы сыға. Ул 8 сәғәт 5 минут бара. Кинематографик картиналар исемлеге бинаның рәсми сайтында алып барыла{{-1|<ref>{{cite web|url=http://www.esbnyc.com/esb_story_movies.asp|title=ESB in the Movies|publisher=Empire State Building Company LLC|language=en|accessdate=2012-04-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/684dPu5pU|archivedate=2012-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426162352/http://www.esbnyc.com/esb_story_movies.asp |date=2012-04-26 }}</ref>}}. == Спорт ярыштары == Эмпайр-стейт-билдинг йүгереү майҙансығы ла. 5 февраль көнө уның баҫҡыстары буйлап ярыш үтә. Кемдер 1576 баҫҡысты бер нисә минутта үтә. 2003 йылда Пол Крейк рекорд ҡуя, уны әлегә тиклем бер кем дә үтмәгән — 9 минут 33 секунд. Бынан тыш, янғын һүндереүселәр, полиция хеҙмәткәрҙәре араһында ла ярыштар үтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commonscat-inline}} * [http://www.esbnyc.com/ Empire State Building: Official Internet Site] with [http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_lightingschedule.cfm lighting schedule and explanation of colors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010920145315/http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_lightingschedule.cfm |date=2001-09-20 }} b07iuuq8vy4texi1anygqieu712g0bx 0 109124 1307469 1060915 2026-10-17T11:48:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307469 wikitext text/x-wiki {{Археологик мәҙәниәт | Эпоха = [[бронза быуаты]] | Название = Һынташты мәҙәниәте | Культура-предшественница = | Культура-преемница = | Географический регион = [[Көньяҡ Урал]] (Рәсәй, Ҡаҙағстан) | Иллюстрирование = | В составе = [[Һынташты (археологик ҡомартҡылар төркөмө)|Һынташты]], [[Арҡайым]] | Датировка культуры = б.э.т. III — II меңйыллыҡ | Территория распространения = | Этническая принадлежность = | Тип хозяйства = | Основные исследователи = | Категория на Викискладе = }} {{Шуҡ|Һынташты (археологик ҡомартҡылар төркөмө)}} {{Башҡортостан тарихы}} '''Һынташты мәҙәниәте''' — ҡула ( [[бронза быуаты]]) археологик мәҙәниәте (б.э.т. III меңйыллыҡ аҙағы — б.э.т. II меңйыллыҡ башы). Андрон мәҙәни-тарихи уртаҡлығының бер өлөшө булып тора. == Топонимика == Мәҙәниәттең атамаһы [[Һынташты]] йылғаһы ([[Тубыл]] йылғаһының һул ҡушылдығы) буйындағы ултыраҡ исеменән алынған. == Характеристика == Һынташты мәҙәниәте төньяҡ киңлегенең 54 һәм 52 градустары араһында һәм көнсығыш оҙонлоғоноң 59 һәм 62 меридиандары араһында Көньяҡ Урал арты һәм Көньяҡ Уралдың төньяҡ далаларында таралған. Хәҙерге заманда Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә мәҙәниәттең 22 нығытылған ултырағы табылған. Һынташты мәҙәниәте ултыраҡ һәйкәлдәренең күпселеге Урал һәм Тубыл йылғалары бассейнында урынлашҡан. Көньяҡ Уралда [[Арҡайым]], Берсуат ултыраҡтары табылған<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/bersuat/t/2007 Берсуат]</ref>, Таш Амбар, Ҡуйсаҡ, [[Һынташты (археологик ҡомартҡылар төркөмө)|Һынташты]], Тамаҡ, Степное, Кизильское, Аландское, Һынташты II һ.б.; Һынташты, Оло Ҡараған, Кәкрегүл, Буланово, Степное VII, Танабиргән II, Биштамаҡ ҡәберлектәре һ.б. Һынташты нығытылған ултыраҡтарының майҙаны, ҡағиҙә булараҡ, 2 гектар тәшкил итә, ҡайһы берҙә 3,4 гектарға етә. Ултыраҡтарҙың үҙенсәлеге булып монументаль һаҡлағыс ҡорамалдарҙың сикләнгән комплексы формаһындағы фортификация системаһы тора. Ултыраҡтарҙың диуарҙары 5,5 метр ҡалынлыҡтағы һәм 3,5 метр бейеклектәге балсыҡ ҡатыш блоктарҙан һалынған. Майҙаны һәм үҙәгендә урамы булған түңәрәк, оҙонса һәм дүрткел планировкалы. Торлаҡтарҙа усаҡтар, асыҡ мейестәр (каминдар), мөгәрәптәр, ҡоҙоҡтар, мәғдән иретеү мейестәре табылған. Керамик һауыт-һаба — тулҡынлы һыҙыҡлы, фигуралар төшөрөлгән осло һәм түңәрәк ҡабырғалы (банка) формалы һауыт. Һынташты мәҙәниәте керамикаһы ямная мәҙәниәтенә барып тоташмаһа ла, һуңғы катакомба һәм абаш мәҙәниәттәренә йәнәш (параллель) тора<ref name=Tkachev2006>В. В. Ткачев, А. И. Хаванский. Һынташты мәҙәниәте керамикаһы. Орск — Самара, 2006 г.</ref>. В. А. Городцов катакомба мәҙәниәтен асыусы булған, ул 1901—1903 йылдарҙа Төньяҡ Донец боронғо ҡурғандарын тикшергәндә, катакомбаларға — вертикаль ҡоҙоҡтарҙан торған үҙенсәлекле ҡәберлектәргә (инеү соҡорҙарына), дромосҡа (коридор кеүек үткәлгә) һәм ерләү камераларына (ерләү урынына) иғтибар иткән. Ҡәберлек ҡорамалының конструктив үҙенсәлектәренән сығып, уны катакомба мәҙәниәте тип атағандар<ref name="ReferenceB">Городцов В. А. Результаты археологических исследований в Изюмском уезде Харьковской губернии, 1901 года // Труды XII АС. — М., 1905. — Т. 1. — С. 174—341.</ref>. Мәйеттәрҙе ҡурған ҡәберлектәренә, күбеһенсә, ултыраҡтарға ҡаршы яҡта, йылға аръяғына, 3,5 метр тәрәнлектәге ерләү соҡор-төрбәләренә, һул яғына бөкөрәйтеп, устарын йөҙөнә яҡынайтып һалып, ерләгәндәр. Ҡәберлектәргә яу ҡоралы (уҡ башаҡтары, баулы һөңгөләр (гарпундар), балталар, һөңгө башаҡтары), хеҙмәт ҡоралдары (бысаҡтар, энәләр, ураҡтар, уймырҙар, ҡасауҙар, ҡармаҡтар), биҙәүестәр (муйынсаҡтар, беләҙектәр, сулпылар), көнкүреш һәм йола предметтары һ.б. һалынған. Бик күп ҡәберлектәргә, башы, аяҡтары йүгереү торошонда урынлаштырылған, ҡорбан ителгән ат һалғандар; ике тәгәрмәсле яу арбалары ла осрай<ref name=zdanovich/>. Хайуандар (аттар, эре мөгөҙлө мал, ваҡ мал, эттәр), ерләү йолаһының бер өлөшө булараҡ, ҡорбан ителгән<ref name=ZdanodichDG>Зданович Д. Г. Жертвоприношения животных в погребальном обряде населения степного Зауралья эпохи средней бронзы. Автореферат дисс. на соискание уч. степени канд. ист. наук. Екатеринбург, 2005</ref>. Ерләү йолалары кешенең йәмғиәттәге урынына бәйле булмаған, ә уның енси-йәш градацияларын сағылдырған. Ул дәүерҙә йәшәү сығанағы булып малсылыҡ торған. Һынташты мәҙәниәте вәкилдәре мәғдәнселек, мейестә яндырылған балсыҡтан әйберҙәр яһау (керамика), тире эшкәртеү, туҡыу һ.б. менән шөғөлләнгән. == Фән == Һынташты мәҙәниәтен тикшереү менән ғалимдар И. М. Батанина, Н. Б. Виноградов,В. Ф. Генинг, А. В. Епимахов, Г. Б. Зданович, Т. С. Малютина, Д. Г. Зданович, Е. В. Куприянова һ.б. шөғөлләнгән. == Килеп сығышы == Хәҙерге моментта археологияла һынташты мәҙәниәтенең килеп сығыуы һәм формалашыуы буйынсе уртаҡ фекергә килешеү (консенсус) юҡ<ref>Происхождение и хронология синташтинской культуры (материалы заседания круглого стола) // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. Төрлө фекер һәм сығанаҡ мәҙәниәттәр атала: [[Абаш мәҙәниәте|абаш]] (Т. М. Потёмкина, В. С. Горбунов, О. В. Кузьмин, А. Д. Пряхин), катакомба (Н. М. Малов, В. В. Филипченко, А. В. Епимахов, Е. Е. Ткачёв),<ref name=Tkachev2006/>, күп валиклы керамика мәҙәниәте, донец катакомба, вольск-лбищен, полтавкин(Н. Б. Виноградов) мәҙәниәттәре<ref>П. Ф. Кузнецов. Очерк к происхождению синташтинской культуры. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>, ямная<ref>Н. Б. Виноградов. Проблема происхождения памятников синташтинского типа в Южном Зауралье. (перспективы взаимопонимания) // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>, яҡын көнсығыш мәҙәниәттәре<ref>С. А. Ближневосточные компоненты в формировании синташтинской культуры и её хронология. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. Һынташты мәҙәниәтенең формалашыуына (ямная мәҙәниәте) боронғо ямная һәм катакомба ҡәбиләләре тәьҫир иткән, шулай уҡ урындағы халыҡ сәбәпсе булған тигән фараз йәшәй<ref name=zdanovich>Г. Б. Зданович. [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5836-sintashtinskaya-kultura Синташтинская культура. Башкирская энциклопедия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202030559/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5836-sintashtinskaya-kultura |date=2017-02-02 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта археологтарҙың күпселеге ямная һәм һынташты мәҙәниәттәренең туранан-тура бәйләнгәнлеген кире ҡаға<ref name=Tkachev2006/><ref>Богданов С. В. Проблема участия древнеямной традиции в генезисе синташтинских памятников. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref><ref>О. Д. Молчанов. Дискуссионные вопросы происхождения керамических традиций синташтинских памятников. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref><ref>В. В. Ткачев. К проблеме синташтинского культурогенеза. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. Был мәҙәниәттең һинд-иран характерлы булыуын ғына барыһы ла таный<ref>Пьянков И. В. Аркаим и индоранская вара. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.1 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref><ref>Джоунс-Блей К. Индоевропейский погребальный обряд, Ригведа и Авеста. // Аркаим - Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.1 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010г.</ref><ref>Зданович Д. Г., Куприянова Е. В. Лошади и Близнецы: к археологии ритуала Центральной Евразии эпохи бронзы. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.1 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. == Генетик тикшеренеүҙәр == Палеогенетика өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә ярашлы, һынташты мәҙәниәте кешеләренең баулы (шнурлы) керамика мәҙәниәте халҡы менән генетик яҡтан шаҡтай оҡшаш булыуы раҫлана. Баулы (шнурлы) керамика мәҙәниәте популяцияларының көнсығышҡа миграцияһы, моғайын, һынташты мәҙәниәте формалашыуға килтергәндер<ref name=nature2015>{{публикация|статья|автор=Morten E. Allentoft et al|заглавие=Population genomics of Bronze Age Eurasia|издание=[[Nature]]|год=2015|volume=522|страницы=167–172|doi=10.1038/nature14507}}</ref><ref>{{публикация|статья|автор=John Novembre|заглавие=Human evolution: Ancient DNA steps into the language debate|издание=[[Nature]]|год=2015|volume=522|страницы=164–165|doi=10.1038/522164a}}</ref>. Һынташты мәҙәниәте вәкилдәренең ҡаҙылып алынған ДНК-аларын тикшергәндә, уларҙың Y-хромосомалы R1a гаплотөркөмгә<ref name=nature2015/> (R1a1a1b2a2-Z2124 һәм R1a1a1b2a2a-Z2123<ref>[http://www.ancestraljourneys.org/ancientdna.shtml Ancient Eurasian DNA of the Copper and Bronze Ages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122094550/http://www.ancestraljourneys.org/ancientdna.shtml |date=2017-01-22 }}</ref>) һәм митохондриаль гаплотөркөмгә [[J гаплотөркөм (мтДНК)|J1]]-гә, J2-гә, [[N гаплотөркөм (мтДНК)|N1]]-гә һәм [[U гаплотөркөм (мтДНК)|U2]]-гә ҡарағанлығы асыҡлана<ref name=nature2015/>. RISE386   Bulanovo Sintashta б.э.т. 2298-2045 йылдар менән билдәләнгән, Z2121 һәм Z2124 сниптары буйынса ыңғай һөҙөмтә бирә. YP1460 снибы өсөн дә ыңғай һөҙөмтә күҙәтелә. YP1460 снибы ҡырғыҙ тармағы өсөн позитив булған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * История башкирского народа : в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов ; Институт истории, языка и литературы УНЦ РАН. Уфа.: изд. Гилем, 2012. — 400 с.: ил. — ISBN 978-5-02-037008-1. т. 2. — 2012. — ISBN 978-5-91608-100-8 * Генинг В. Ф., Зданович Г. Б., Генинг В. В. * Синташта. Археологический памятник арийских племен Урало-Казахстанских степей. Челябинск, 1992. Т. 1. С. 10-15. * Генинг В. Ф. Могильник Синташта и проблема ранних индоиранских племен // СА. 1977. № 4. С. 53-73. * Смирнов К. Ф., Кузьмина Е. Е. Происхождение индоиранцев в светеновейших археологических открытий. М., 1977 * {{книга|автор = Онищенко М. В.|часть = Проблема изучения Синташтинской культуры|ссылка часть = http://archaeology.asu.ru/images/e/e1/Raesc_XLI_p001.pdf |заглавие = Историко-культурное наследие Северной Азии: Итоги и перспективы изучения на рубеже тысячелетий (Материалы XLI Региональной археолого-этнографической студенческой конференции. Барнаул, 25-30 марта 2001 г.)|оригинал = |ссылка = http://archaeology.asu.ru/portal/%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B5_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8:_%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8_%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B_%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%B5_%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8F%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B9_%282001%29|ответственный = Под ред. А. А. Тишкина|издание = |место = Барнаул|издательство = Изд-во Алт. ун-та|год = 2001|том = |страницы = 220-223|страниц = 600|серия = |isbn = {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-7904-036-5|в_шаблоне=1}}<!--9 знаков вместо 10 по стандарту-->|тираж = 400}} == Һылтанмалар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Sintashtinskaya_kultura/t/12615] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kladina.narod.ru/zdanovich1997/zdanovich1997.htm] [[Категория:Европаның археологик мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Урал]] r5gyfrcirlyj5yd5qvghvd01dzjwq4i 0 121602 1307435 1287601 2026-10-16T21:25:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307435 wikitext text/x-wiki [[Файл:2008-07-19 kd-oj en uk-ls.JPG|thumb|275px|Эсперанто телендә музыкаль компакт-дискылар]] '''Эсперанто музыка мәҙәниәте''' —  [[эсперанто]] телендә яҙылған, яҙҙырылған һәм башҡарылған йырҙар. Эсперанто-артистарҙың был телде белеү һәм музыкаль белем кимәле үҙгәреп тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре, эсперанто телдә һөйләшмәһә лә, тексты ятлап алыу юлы менән, йырҙарҙы башҡаралар. Шулай уҡ эсперантоны популяр музыкала ла осратырға мөмкин. == Танылған эсперанто-төркөмдәр == * Dolchamar * Kaj Tiel Plu * Persone == Танылған йырҙары == * Ĉu vi pretas?! — Dolchamar йыры, ул рәсми рәүештә яҙылған беренсе эсперанто хип-хоп йыры<ref>[http://www.vinilkosmo-mp3.com/dolchamar-c-74_98.html Информация о группе Dolchamar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602102904/http://www.vinilkosmo-mp3.com/dolchamar-c-74_98.html |date=2013-06-02 }}</ref>. * Espero La — эсперанто-хәрәкәтенең традицион гимны, ул [[Людвик Лазарь Заменһоф|Людвик Заменһофтың]] ошо уҡ исемдәге шиғырына нигеҙләнеп яҙылған. * Бамба Ла. Эсперантсыларҙың йәштәр эсперанто-осрашыуҙарында популяр булған мексика халыҡ йырының эсперантоға тәржемәһе. Уны башҡарған ваҡытта бейеүселәр эргәһендәгеләрҙең яуырындарына тотоноп, әле уңға. әле һулға хәрәкәт итә-итә, түңәрәк буйлап йөрөйҙәр. Шулай уҡ түңәрәк уртаһындағы бер нисә кеше лә бейеп тора, уларға түңәрәккә баҫыу өсөн, үҙҙәренә оҡшаған кешене өс тапҡыр үбергә кәрәк, шунан һуң улар урындары менән алмашыналар<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=HGrfsK1swug Танец Ла бамба]</ref>. Бейеү [[1982 йыл]]да 38-енсе Халыҡ-ара эсперанто йәштәре конгресында<ref>{{ref-eo}}</ref> барлыҡҡа килә. Йырҙың популярлығы уның [[1990 йыл]]да<ref>Wandel, Amri: De Playa Girón al Villa Trópico. </ref> TEJO рәсми гимн булып раҫланғас, йырҙың популярлығы тағы ла арта. Әммә һуңыраҡ был ҡарар ғәмәлдән сығарыла. == Ойошмалар == * EUROKKA ({{Lang-eo|Esperanto-Universala-Rok-Organizo, Kolektiva Komunik-Asocio}}; {{Lang-ru|Всемирная эсперанто-ассоциация рок-музыки}}) — эсперанто-ассоциацияһының рок-музыкаһы. * [[:fr:Vinilkosmo|Vinilkosmo]] — эсперанто музыкаһы лейбы . == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == === Эсперанто музыкаһы === * {{Ref-eo}}(эсп.) [http://kantaro.ikso.net/ Kantaro-Vikio — эсперанто телендәге йырҙарҙың викилағы тупланмаһы] ** {{Ref-eo}}(эсп.) [https://web.archive.org/web/20200130205205/http://kantaro.ikso.net/e-muziko_en_interreto Интернет эсперанто-музыкаһы.] * {{Ref-eo}}(эсп.) [https://web.archive.org/web/20030319221119/http://www.esperanto.dk/muziko/ Эсперанто музыкаһы] * {{Ref-eo}}(эсп.) [http://www.studio-pro.ch/esperanto-muziko.html Эсперанто  телендә этник музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103204355/http://www.studio-pro.ch/esperanto-muziko.html |date=2009-01-03 }} * [http://worldtv.com/esperanto_muziko_tv ТВ эсперанто музыкаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415154206/http://worldtv.com/esperanto_muziko_tv |date=2010-04-15 }} * [http://ru.lernu.net/biblioteko/muziko/index.php  lernu.net -тағы эсперанто музыкаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212194410/http://ru.lernu.net/biblioteko/muziko/index.php |date=2011-02-12 }} === Ойошмалар === * [http://artista.ikso.net/eurokka/ EUROKKA сайты] * [http://www.vinilkosmo.com/ Vinilkosmo Сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/ |date=2006-01-31 }} === Башҡалары === * [http://www.tekstoj.nl/esperanto/konsiloj.htm Эсперанто теленән йырҙарҙы тәржемә итеү буйынса кәңәштәр] [[Категория:Эсперанто]] 9njooif2bqzmx0z7vwue9xbyvv1t93h 0 128124 1307409 1305473 2026-10-16T12:59:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307409 wikitext text/x-wiki [[Файл:Historical_boundaries_of_Palestine_(plain).svg|мини|520x520пкс|[[Рим]], [[Византия империяһы|Византия]] һәм Ислам Фәләстиненең тарихи сиктәре. Боронғо сиктәре йәшел төҫтә, 1922 йылғы сиктәре ҡыҙыл төҫтә.]] '''Тәрихи төбәге Фәләстин''' ('''Фәләстан''') ({{Lang-grc|Παλαιστίνη [Palaistinê]}}<ref name="namehist" />; {{Lang-arc|פלשת [Pelešet]}}; פלשת — ''Pelešet'', {{Lang-he|ארץ פלשת}}, {{lang-la|Palaestina}}<ref name="namehist">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/palname.html Origins of the Name «Palestine»]</ref>, [[Ғәрәп теле|ғәр.]] فلسطين‎ — ''фәләстыйн''<ref>Ғәрәп илдәренең географик атамаларын картаға күсереү буйынса инструкция. — М.: Наука, 1966. — 26 бит.</ref>) — [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштағы]] тарихи өлкә. Сиктәре яҡынса хәҙерге [[Ғәззә секторы]], [[Израиль]], [[Голан бейеклектәре]], [[Көнбайыш яр|Иордан йылғаһының Көнбайыш яры]], [[Иордания]], өлөшләтә [[Ливан]], өлөшләтә [[Сүриә]] территорияларын үҙ эсенә алған. [[Синай ярымутрауы]], ҡағиҙә булараҡ, айырым географик зона һанала<ref>[http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm Palestine Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805180851/http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm |date=2017-08-05 }}{{Ref-en}}(инг.)</ref>. «Фәләстин», йәғни «Филистия» ({{Lang-he|ארץ פלשת}}, [''Э́рец-П(е)ле́шет'']) атамаһы хәҙерге [[Израиль|Израилдең]] [[Урта диңгеҙ]] яры буйы территорияһында борон замандарҙа йәшәгән пелештиҙәр<ref>Ханаанға баҫып ингән семит булмаған халыҡ, моғайын, [[Крит|Крит утрауынан]] булғандыр.</ref> ({{Lang-he|פלישתים}}, ''плишти́м'', һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «баҫҡынсылар») һәм [[филистиҙәр]] менән бәйле<ref>{{Lang-he|14278}}</ref><ref name="KE_Isr">{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}</ref>. == Географияһы == Тарихи яҡтан Фәләстин түбәндәге географик өлкәләргә бүленә: Яр буйы тигеҙлеге ([[Урта диңгеҙ]] буйы), Галилея (төньяғы), Шомрон ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Самария; Ҡотдостан төньяҡтараҡ ятҡан урта өлөшө) һәм Йәһүҙиә (Йәрүсәлимде лә индереп, көньяғы), Иордан йылғаһының көнсығыш яры. [[Библия]] ла ошо географик төшөнсәләр менән эш итә. Хәҙерге заманда Йәһүҙиә менән Шомрон территорияһын урыҫ телле сығанаҡтарҙа «Иордан йылғаһының Көнбайыш яры» тип атау ҡабул ителгән. Галилея, Шомрон һәм Йәһүҙиә ерҙәре [[Тау|тауҙарҙан]], үҙәндәрҙән һәм [[Сүл|сүллектәрҙән]] тора. Илдең көньяғындағы тауҙар — Йәһүҙиә платоһы, урта төшөндә — Шомрон тауҙары (Гризим, Эйвал), артабан Тавор; диңгеҙ кимәленән 562 м юғары), Кесе Хермон (515 м), Кармәл (551 м), төньяҡта — Хермон (2224 м). Диңгеҙ кимәленән ныҡ түбән булған тәрән уйпаттарҙа Кинерет күле (Тивериада күле; диңгеҙ кимәленән 212 м түбән) һәм [[Үле диңгеҙ]] йәйелгән. Үле диңгеҙҙең яр буйы Ер шарындағы иң түбән ҡоро ер булып тора — 2015 йыл аҙағына диңгеҙҙең йөҙө диңгеҙ кимәленән 430 м түбән була һәм йыл һайын яҡынса бер метрға түбәнәйәүен дауам итә. == Тарихы == === Боронғо тарих === Фәләстин ере - бөтә диндәр өсөн дә ([[ислам]], [[Христианлыҡ|насраниәт]] һәм [[йәһүдилек]]) изге ер. Был ергә [[Ибраһим (Ислам пәйғәмбәре)|Ибраһим пәйғәмбәр]] килә. Ибраһим заманында [[Ҡотдос]] менән [[иевустар]] идара итә. [[Аллаһ]] [[Рәсүл|рәсүле]] Ибраһим [[Ер]] йөҙөндә сәйәхәт итә. Фәләстиндән һуң ул [[Мысыр|Мысырға]] китә. Һуңынан ул Фәләстингә ҡайта һәм [[Хеврон]] ҡалаһында вафат була. Хәҙер был ҡалала [[Ибраһим мәсете]] аҫтында уның ҡәбере урынлашҡан. Фәләстиндең урыны уникаль, ул яҡынса [[Африка берләшмәһе|Африка]] менән [[Азия]] араһында урынлашҡан. Был территория [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙең]] көнсығышында урынлашҡан. Ҡайһы берәүҙәр әйтеүенсә, ул цивилизациялар сатында урынлашҡан. Шуға күрә тарих дауамында уның өсөн аяуһыҙ көрәш алып барыла. Көнсығышҡа юл һалырға теләүселәр Фәләстин һәм дөйөм алғанда [[Левант|Шәм]] аша үтергә тейеш була. Ибраһим ғәләйһис-сәләмдән һуң Фирғәүендең ҡасып, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] шунда үҙ дине менән күсеп киткән. Ул шул ергә аяҡ баҫырға ныҡ теләй, әммә [[бәнү Исраил]] унда аяҡ баҫырға теләмәй. Аллаһы Тәғәлә [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндә]] ошо хаҡта әйтә:{{Ҡөрьән/Цитата|Әй, Муса, улар шунда сағында беҙ нисек ке­рәйек? Раббың менән икегеҙ кереп һуғышығыҙ, беҙ бында көтөп торасаҡбыҙ, - (йәһүдтәр) тинеләр.|5|24|тәржемә=башҡортса}}Шунан һуң 40 йыл дауамында йәһүдтәр [[Синай ярымутрауы|Синай сүллеге]] буйлап йөрөй. Артабан был мөбәрәк ерҙәргә [[Йүша үбн Нун|Йүшә ибн Нун]] (христиан традицияларында Йошуа Навин) баҫа. Унда мәжүсиҙәр булған, уларҙы хәҙер фәләстандар тип атайҙар. Йәһүдтәр уларҙан ҡурҡа. Улар был ерҙең төп халҡы булған. Ибраһим "Хәлил" пәйғәмбәр Фәләстиндың был боронғо [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] ерҙәренә килгәс, ул иевус ҡатын-ҡыҙға өйләнә. Был ҡатын менән биш бала таба. Иевустар һәм [[ҡынаандар]] был ерҙәрҙә йәшәгән ғәрәптәр булған. Мәҫәлән, [[Танах|Танахта]] ҡынаандар тураһында былай тиелә:{{Цитата|Әммә Раббығыҙ һеҙгә мираҫ итеп биргән был халыҡтарҙың ҡалаларында бер кемде лә тере ҡалдырмағыҙ. Раббың һиңә ҡушҡанса, хеттарҙы, амориҙарҙы, ҡынаандарҙы, ферезейҙарҙы, хивейҙарҙы һәм иевустарҙы ҡырып бөтөр.|[[Второзаконие]], 20:16-18|||}}Дәүләткә килгәндә, ул йәһүдтәрҙә булған, әлбиттә. Дөрөҫөрәге, уны кенәзлек (ҡар. [[Израиль батшалығы]]) тип атарға була. Ә [[Сөләймән ибн Дауыт|Сөләймән пәйғәмбәр]] ғәләйһиссәләм осоронда йәһүдтәрҙең хакимлығы иң ҙур була. Әммә һуңынан улар үҙ-ара һуғыштарға ҡыҫыла. Был осор [[Хөкөмсөләр дәүере]] тип атала. === Антиклыҡ === Артабан төбәкте боронғо Әһәмәниҙәр фарсы дәүләте баҫып ала, шунан ул Птолемейҙарҙың һәм Селевкиҙарҙың эллинистик дәүләттәренә инә (беҙҙең эраға тиклем III—II быуаттарҙа). Маккавиҙар ихтилалы еңгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 167—140 йылдар) унда Хасмони батшалығы (Йәһүҙиә) барлыҡҡа килә, ә Йәрүсәлим Помпей тарафынан баҫып алынғас (беҙҙең эраға тиклем 63 йыл), Йәһүҙиә территорияһы [[Рим|Римдың]] вассалына әйләнә, идумиҙар династияһынан Ирод I батшалыҡ иткәндә ул шул уҡ атама менән йөрөй. Беҙҙең эраның 6 йылында Йәһүҙиә провинцияһы булараҡ Римдың туранан-тура хакимлығы аҫтына индерелә. Римлыларға ҡаршы беҙҙең эраның 132 йылында булған Бар-Кохба ихтилалын баҫтырғандан һуң, римлылар бик күп йәһүдте илдән ҡыуа һәм Йәһүҙиә провинцияһына Фәләстин Сүриәһе тигән исем бирә<ref name="Eretz_hist2">{{ЭЕЭ|11758|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк}}</ref>. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө ошо ваҡытта Йәһүҙиәнән Галилеяға күсә<ref name="history2">{{Cite web|title=Palestine: History|url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000621154528/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archivedate=2000-06-21|lang=en|work=The Online Encyclopedia of the Roman Provinces|publisher=The University of South Dakota|date=22-02-2007|datepublished=22-02-2007|accessdate=5 июля 2007}}(инг.)<span id="cxmwAek" tabindex="0">.</span>&#x20;''The Online Encyclopedia of the Roman Provinces''<span tabindex="0">.</span>&#x20;<span tabindex="0"> The University of South Dakota</span>&#x20;<span tabindex="0">(22-02-2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">[http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 июнь 2000.</small>&#x20;<small tabindex="0">5 июля 2007 тикшерелгән.</small></ref>. 395-614 йылдарҙа Фәләстин [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһы була. 614 йылда Фәләстин Фарсия тарафынан баҫып алына һәм Сәсәниҙәр империяһы составына индерелә. 629 йылда Фарсияны еңгәндән һуң византий императоры Ираклий Ҡотдосға инә — Фәләстин ҡабат Византия провинцияһы ителә. === Ғәрәп хакимиәте аҫтында (638—1099) === 636 йыл тирәһендә Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала<ref>{{Cite web|title=Ancient Palestine|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html|lang=en|publisher=[[Майкрософт]]|year=2007|accessdate=30 сентября 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405211458/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html|date=2008-04-05}}(инг.)<span id="cxmwAf4" tabindex="0">.</span>&#x20;<span tabindex="0"> </span>[[Майкрософт]]&#x20;<span tabindex="0">(2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">30 сентября 2007 тикшерелгән.</small></ref>. Артабанғы алты быуатта был территория Өмәйәләрҙән<ref>{{Cite web|title=Palestine: The Rise of Islam|url=http://www.britannica.com/eb/article-45061/Palestine|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwAgc" tabindex="0">(2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">19 сентября 2007 тикшерелгән.</small></ref> Ғәббәсиҙәргә,<ref>{{Cite web|title=Palestine: 'Abbasid rule|url=http://www.britannica.com/eb/article-45062/Palestine|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwAg4" tabindex="0">(2007).</span>&#x20;<small tabindex="0">19 сентября 2007 тикшерелгән.</small></ref> шунан [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәргә]] һәм ҡабат мосолмандарға күсә. Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә: # Илде яулап алыу һәм үҙләштереү (638—660); # Өмәйәләр династияһы (661—750); # Ғәббәсиҙәр династияһы (750—969); # Фатимиҙар династияһы (969—1099). === Тәре йөрөтөүселәр осоро (1099—1291) === 1099 йылда [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәр]] бында Ҡотдос короллеген нигеҙләй. Ләкин 1187 йылда уҡ [[Сәләх әд-Дин|Сәләх әд-Дин ибн Әйүп]] Ҡотдосты яулай. Әммә Өсөнсө Тәре яуы ваҡытында тәре йөрөтөүселәр Аккон (Акко), Ашкелон ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Аскалон) һәм башҡа ҡалаларҙы ҡабат үҙенә ҡайтара. Ҡотдос үҙе мосолмандар ҡулында булһа ла, Ҡотдос короллеге тергеҙелә. Аккон баш ҡала ителә. 1260 йылдың йәйендә Фәләстингә монголдар бәреп инә. 1260 йылдың 3 сентябрендә Айн-Ялут эргәһендә алышта уларҙы мысыр мосолмандары — Ҡутуз менән Бейбарс етәкселеге аҫтындағы мәмлүктәр ҡыйрата. Был еңелеү монголдар алдында Төньяҡ Африкаға юлды ябы, ә Мысыр төбәктең иң ҡеүәтле державаһы була. Шунан мәмлүктәр Фәләстиндә тәре йөрөтөүселәр менән һуғыша башлай. 1291 йылдың 18 майында — Аккон, 19 майҙа Тир ҡолай. Сидон — июндә, [[Бәйрүт]] 31 июлдә баш һала. [[Ғосман империяһы|Ғосман империя]]<nowiki/>һы дәүеренә тиклем Фәләстин Мысыр хакимлығы аҫтында була. === Ғосман империяһы хакимлығы һәм йәһүд дәүләте булдырыу идеяһы (1516—1917) === 1517 йылда Фәләстин территорияһын [[Сәлим I]] солтан (1512—1520) етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул бик ҙур [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының]] бер өлөшө булып тора. Европалыларҙы йәһүдтәрҙең йәшәү мәсьәләһе борсой, сөнки улар йәмғиәттән изоляциялана һәм үҙ общиналарында ([[Гетто|геттоларҙа]]) йәшәй. Шуға күрә йәһүдтәр һәм улар йәшәгән илдәр араһында конфликттар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 414 йылда [[Кирилл Александрийский|патриарх Кирилл]] йәһүдтәрҙе [[Искәндәриә|Искәндәриәнән]] ҡыуып сығара, 613 йылда король [[Сисебут]] бойороғо буйынса уларҙы [[Испания|Испаниянан]] ҡыуып сығарылалар, 1113 йылда - [[Русь|Рустән]] [[Владимир Мономах]]<ref>[https://cyclowiki.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D0%B7_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8 Йәһүдтәрҙе Киев Русынан ҡыуыу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194904/https://cyclowiki.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D0%B7_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8 |date=2024-06-19 }} - cyclowiki{{Ref-ru}}</ref>, 1171 йылда - Римдан һәм [[Болонья|Болоньянан]]<ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/360251 Тиберий ваҡытында йәһүдтәрҙе Римдан ҡыуыу] - Elmer Tr<u>uesdell</u> Merrill{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.italian-family-history.com/jewish/historypage.html Италия йәһүдтәренең ҡыҫҡаса тарихы]{{Ref-en}}</ref>, 1182, 1306, 1394 һәм 1615 йылдарҙа - [[Франция|Франциянан]]<ref>[https://christianrootsofnazism.miraheze.org/wiki/Persecution_of_Jews_in_France#:~:text=Jews%20who%20converted%20to%20Christianity,synagogues%20were%20converted%20into%20churches Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://christianrootsofnazism.miraheze.org/wiki/Persecution_of_Jews_in_France#:~:text=Jews%20who%20converted%20to%20Christianity,synagogues%20were%20converted%20into%20churches |date=2024-06-19 }} - Eng wiki{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/history/expulsionfromfrance.shtml#:~:text=On%2022%20July%2C%201306%20King,its%20own%20history%20of%20persecution Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү (1306)] - BBC News{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louisdeg Францияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү] - Encyclopedia.com{{Ref-en}}</ref>, 1552 йылда - [[Польша|Польшаның]] баш ҡалаһынан, шул уҡ быуатта [[Иван Грозный]] йәһүдтәрҙең илдә йәшәүен тыйған указ сығара<ref>[https://www.marefa.org/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF_%D9%81%D9%8A_%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7 Рус йәһүдтәрҙең тарихы]{{Ref-ar}}</ref>, 1570 йылда - [[Германия|Германиянан]], 1290 һәм 1647 йылдарҙа - [[Англия|Англиянан]], 1727 һәм 1742 йылдарҙа - [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһынан]]<ref>[https://www.refworld.org/reference/countryrep/irbc/1994/en/22048 Йәһүдтәр Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа: ваҡиғалар хронологияһы: 1727 - 1 ғинуар 1992] - Research Directorate, Immigration and REfugee Board{{Ref-en}}</ref><ref>[https://newamericangovernment.org/re-how-jews-were-evicted-from-the-russian-empire/ Йәһүдтәр нисек Рәсәй империяһынан ҡыуыла]{{Ref-en}}</ref>. Йәһүдтәрҙә "вәғәҙә ителгән ергә" күсеп китеү теләге барлыҡҡа килә. Тәүҙә был идея ғына була, әммә сәйәси йәһәттән дәртләндерелә. Ул ике йөҙ йылдан ашыу элек барлыҡҡа килә: [[Наполеон I|Наполеон]] 1798 йылдың йәйендә Мысырҙы баҫып алғандан һуң, ә киләһе йылдың февралендә үк Фәләстиндә хәрби кампания башлай. 1799 йылдың 22 мартында француз революцияһының төп хәбәрсеһе [[Париж|Париждың]] Le Moniteur Universel гәзите ҙур мәҡәлә баҫтыра, унда Наполеондың Фәләстиндәге кампанияһы йәһүд дәүләтселеген тергеҙеүгә йүнәлтелгән, йәһүдтәрҙе уның билдәһеҙ авторы "Эрец Исраэльдың законлы вариҫтары" тип атай<ref>[https://stmegi.com/posts/93387/kak-napoleon-chut-ne-sozdal-evreyskoe-gosudarstvo/?ysclid=lxm7yrt61k387037615 Наполеон йәһүд дәүләтен нисек тиерлек булдырған] - Леонид Мәрмүр{{Ref-ru}}</ref><ref>[http://yakov.works/1/1/111701/000386_history.htm 1799 йыл: Наполеон ғибәҙәтхананы һәм Израилде тергеҙеүҙе вәғәҙә итә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205142757/http://yakov.works/1/1/111701/000386_history.htm |date=2019-12-05 }} - Йәков Кротов{{Ref-ru}}</ref>. Һәм бер айҙан һуң Фәләстин һәм Сүриәләге йәһүд общиналарында Наполеон Бонапарт яҙған "Африка һәм Азия йәһүдтәренә мөрәжәғәт" тип аталған листовкалар таратыла. Әммә йәһүд [[Раввин|раввиндары]] был саҡырыуҙы ҡабул итмәй, сөнки уларҙың китаптарында йәһүдтәрҙең Фәләстингә ҡайтыуы уларҙың һәләкәтенә башланғыс һала. Әйткәндәй, йәһүдтәрҙең шундай уҡ фекерҙә булған төркөмдәре лә һаман бар, мәҫәлән, [[Ортодоксаль йәһүдилек|ортодоксаль йәһүдтәре]]. 1800 йылда Фәләстин халҡы 300 мең кеше тәшкил итә, шуның 5 меңе йәһүд була. Христиандар һаны 25 мең самаһы, ә ҡалғандары мосолман була. 1832 йылда Фәләстин Мысыр вице-короле [[Мөхәммәт Али паша|Мөхәммәт Алиҙың]] улы хәрби түрә Ибраһим паша тарафынан яулап алына. Мысырҙар уға һигеҙ йыл идара итә (1832—1840). Был хакимдар үҙҙәренең ерҙәрен европеизацияларға теләй, был урындағы халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Уларҙың болалары көс менән баҫтырыла. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте [[Бөйөк Британия|Англияға]] Ҡотдоста консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем [[Европа дәүләттәре исемлеге|Европа дәүләттәренең]] [[Консуллыҡ|консуллыҡтары]] [[Акка (Израиль)|Акка]], [[Хайфа]], [[Яффа]] кеүек портлы ҡалаларҙа һәм [[Рамла|Рамлала]] ғына була). 20 йылдан Көнбайыштың бөтә эре дәүләттәренең, шул иҫәптән [[АҠШ]]-тың да Йәрүсәлимдә консуллыҡтары була. Был консуллыҡтарҙа вазифаларҙың күпселеген йәһүдтәр биләй. XIX быуатта Ҡотдос ҡабаттан мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. 1841 йылда Фәләстин менән Сүриә яңынан [[Төркиә]] контроллеге аҫтына алына<ref>[https://drevlit.ru/docs/turky/XIX/1800-1820/Bazili/pred.php?ysclid=lxm8ta0tax152754032 Сүриә һәм Фәләстыйн - тарихи һәм сәйәси яҡтан төрөк хөкүмәте аҫтында] - К. М. Базили{{Ref-ru}}</ref>. Был мәлгә илдә йәһүдтәр һаны ике тапҡырға артып өлгөргән була, ә христиандар менән мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала. XIX быуат аҙағында [[Европа]] илдәре араһында бик күп һуғыштар бара. Был ваҡытта йәһүдтәр әүҙем эш итә башлай һәм илдең лидерҙары араһында сионист проектты алға һөрә. [[Бөйөк Британия|Британия]] "Фәләстинде өйрәнеү фонды"н ойоштора, уның маҡсаты - төбәктәрҙең исемдәрен үҙгәртеү һәм уларҙы [[Тора|Торала]] телгә алынғандарына ярашлы өйрәнеү. Улар яңы йәһүд мәҙәниәтен төбәктең исемен үҙгәртеп булдырырға теләй, сөнки шул тиклем оҙаҡ ваҡыт эсендә йәһүдтәр үткән һәм бөгөнгө араһында бәйләнеште юғалтҡан. Бынан һуң Европала [[Сионизм|сионизмға]] ҡыҙыҡһыныу арта башлай. Мәҫәлән, 1897 йылда [[Теодор Герцль]] етәкселегендә беренсе [[Бөтә донъя сионист конгресы]] ойошторола. Йәһүдтәрҙең Фәләстин ерен бирергә тигән тәҡдименә төрөк солтаны [[Әбделхәмит II]] былай тип яуап бирә: "Мин Фәләстин еренең бер ҡарыш өлөшөн дә бирә алмайым. Фәләстин минең түгел, ә бөтә [[Өммәт|Ислам өммәтҡә]] ҡарай. Йәһүдтәр үҙҙәренең миллиондарын һаҡлап ҡала алһын". 1908—1909 йылдарҙа сионистар [[йәш төрөктәр]] ярҙамында солтанды ҡолатыуҙы ойоштора. Әммә улар уңышҡа өлгәшә алмай. Әбделхәмит II йәһүдтәрҙең Ҡотдосға [[Халыҡтың иммиграцияһы|иммиграцияһын]] тыйған<ref>[https://sefercenter.org/rus/publications/09_%D0%94%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf Палестинаны йәһүд колонизацияһы мәсьәләһе Ғосман империяһы сәйәсәтендә XIX быуат аҙағында – XX быуат башында] – Дәдәева Софья Александр ҡыҙы{{Ref-ru}}</ref>, ләкин йәш төрөктәр власҡа килгәс, улар был тыйыуҙы юҡҡа сығарған. Йәш төрөктәр йәһүдтәрҙең Европа дәүләттәренә бәйләнеше барлығын һәм айырым статус алырға теләүҙәрен аңлай. Үҙенең [[Йәһүд дәүләте (китап)|"Йәһүд дәүләте"]] китабында Герцль, был дәүләтте урынлаштырыу варианттарын тикшергәндә, өҫтәмә исемдә: "[[Аргентина]] йәки Фәләстин" тип яҙа<ref>[https://runivers.ru/lib/reader/64269/?ysclid=lxm7t7eda2397243179 Теодор Герцль. Йәһүд дәүләте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://runivers.ru/lib/reader/64269/?ysclid=lxm7t7eda2397243179 |date=2024-06-19 }}{{Ref-ru}}</ref>. Фәләстинде телгә алып, ул ғәрәп ерҙәрендә дәүләт булдырыу сәбәптәре араһында йәһүд дәүләте Көнбайыш менән мосолман илдәрен тоташтырыусы күпер буласағын телгә ала. Тимәк, Көнбайыш был төбәктә йоғонто яһай, мосолман илдәренең эшенә ҡыҫыла һәм төбәктә тотороҡһоҙлоҡ тыуҙыра. Әлеге ваҡытта был Израилдең төбәктә роле. XIX быуат аҙағынан Фәләстингә йәһүдтәрҙе төпләндереү буйынса ҙур күләмле сара башлана. [[Беренсе алия]] тип аталған тәүге йәһүд тулҡыны ({{Lang-he|עלייה}}) 1881 йылда башлана, ул саҡта йәһүдтәр Көнсығыш Европалағы ҡыйралыштарҙан ҡаса<ref name="aliyot2">40 тысяч The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html here].</ref>. XX быуат башына илдә яҡынса 450 мең ғәрәп һәм 50 мең йәһүд була<ref>[http://files.history.spbu.ru/Gbooks%20Полная%20версия/Gbooks-2/Книги/l/Lyubarskij_G_A_Palestina_ee_nastoyashchee_i_budushchee_1900.pdf ''Любарский Г. А.'' 1900. Палестина: Её настоящее и будущие]{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. [[Икенсе алия|Икенсе алияға]] (1904—1914) Кишинев ҡыйралышы сәбәпсе була. 40 меңләп йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, был ерҙәрҙәге кешеләр Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында сағыштырмаса тыныс йәшәй. Ғосман империяһы был һуғышта еңелә. Британия ғәрәптәргә дәүләт төҙөргә вәғәҙә итә, уларҙың һүҙҙәре буйынса, "төрөк оккупацияһынан азат итеү өсөн". Һуңынан Хөсәйен ибн Али (Мәккә шерифы) менән [[Артур Генри Макмагон|Генри Макмагон]] (британ офицеры) араһында хат алышыуҙар була. [[Файл:Allenby enters Jerusalem 1917.jpg|мини|Ҡотдосға [[Эдмунд Алленби|Алленбиҙың]] инеүе]] Артабан Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы араһында ғосман мираҫын бүлеү тураһында [[Сайкс — Пико килешеүе]] була<ref>[https://old.bigenc.ru/world_history/text/3528096?ysclid=lxm7g3fnhh357738403 Сайкс – Пико килешеүе 1916] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240619194859/https://old.bigenc.ru/world_history/text/3528096?ysclid=lxm7g3fnhh357738403 |date=2024-06-19 }} - Ҙур рус энциклопедияһы{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/opinion/sykes-picot-one-hundred-years Сәйкс-Пико: йөҙ йылдан һуң] - Middle East Eye{{Ref-en}}</ref>. Ләкин 1917 йылғы революциянан һуң, Рәсәй был килешеүҙән сыға<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/nuzhno-li-prisoedinyat-rossiyu-k-soglasheniyu-sayksa-piko/?ysclid=lxm7qc1n39145808203 Рәсәйҙе Сайкс-Пико килешеүенә ҡушырға кәрәкме?]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - РСМД{{Ref-ru}}</ref>. Британия һәм ғосман ғәскәрҙәре араһындағы һуғыштар һөҙөмтәһендә Британия еңеү яулай. Британия өсөн [[инглиздәр]], ғәрәптәр, [[һиндтар]], [[австралийҙар]] һәм йәһүдтәр һуғыша. Ғосман дәүләте тарҡала<ref>[https://bookzip.club/b/56997-padenie-osmanskoy-imperii-pervaya-mirovaya-voyna-na-blizhnem-vostoke-1/ Ғосман империяһының ҡолауы: Яҡын Көнсығыштағы Беренсе донъя һуғышы, 1914 – 1920] - ЮДЖИН РОГАН</ref>. === Британия мандаты === [[Файл:BritishMandatePalestine1920.png|справа|мини|270x270пкс|Фәләстиндә Британия мандаты территорияһы]] 1917 йылдың 2 ноябрендә, британ ғәскәрҙәре [[Ғәззә|Ғәззәне]] алырға маташҡанда, [[Бальфур декларацияһы]] була. Был декларация буйынса, Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры йәһүдтәргә Фәләстиндә милли усаҡ булдырырға вәғәҙә бирә.<ref>[https://www.myjewishlearning.com/article/read-the-balfour-declaration/ Бальфур декларацияһының тулы тексы - ISRAEL HISTORY]{{Ref-en}}</ref> 1922 йылда, ике йыл элек [[Санремо|Санремола]] үткән [[Санремола конференция|конференциянан]] һуң, Беренсе донъя һуғышында еңеүсе илдәрҙе үҙ эсенә алған [[Милләттәр Лигаһы]] Фәләстин һәм Иордания ерҙәрен Британия мандаты аҫтына тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.<ref>[https://books.google.ca/books?id=sY27UmuT6-4C&pg=PA127&dq=%22jaffa+riots%22#v=onepage&q=%22jaffa%20riots%22&f=false A Broken Trust: Herbert Samuel, Zionism and the Palestinians]{{Ref-en}}</ref> [[Мосолмандар]] һәм [[христиандар]] берләп йәһүд иммигранттарына һәм британ колонизаторҙарына ҡаршы көрәш башлай. Шулай итеп, 1920 йылдан башлап, Фәләстиндә халыҡ ихтилалдары башлана, уларҙың ҡайһы берҙәре: Пәйғәмбәр Муса байрамы ихтилалы (1920), Яффалағы тәртипһеҙлектәр (1921), Әл-Бураҡ ихтилалы. 1919—1923 йылдарҙа [[Өсөнсө алия]] ваҡытында Фәләстингә [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европанан]] 40 мең йәһүд килә<ref name=":0">[https://eleven.co.il/state-of-israel/history-of-state/11732/ Израиль дәүләте. Алия. Электрон йәһүд энциклопедияһы]{{Ref-ru}}</ref>. Фәләстин ихтилалдары аҙ уңыш килтерә һәм Яффалағы болалар арҡаһында Британия йәһүдтәрҙең миграцияһын сикләй. Сионисттарға бирелергә тейешле ерҙәр Трансиорданияға күсә<ref>{{Harvard citation no brackets|Liebreich|2005|p=34}}</ref>, унда йәһүдтәргә урынлашыу тыйыла<ref>{{Harvard citation no brackets|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема|p=40–1}}</ref>. 1924—1929 йылдарҙа Польша һәм Венгрияла антисемитсыл хәрәкәт көсәйеү арҡаһында [[Дүртенсе алия]] Фәләстингә 82 мең йәһүд күсеп килә. Һуңынан был тулҡын менән килгәндәрҙең 23 меңе кире китә<ref name=":0" />. 1930-сы йылдарҙа [[Өсөнсө рейх|Германияла]] көсәйгән [[нацизм]] [[Бишенсе алия|Бишенсе алияға]] сәбәп була<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-fifth-aliyah-1929-1939 Исраилгә иммиграция: Бишенсе алия (1929 - 1939)] - Йәһүд виртуаль китапханаһы{{Ref-en}}</ref>. Был алия һәм [[Ғизз әд-Дин әл-Ҡәссәм|шәйех әл-Ҡассамдың]] үлеме 1935 йылда [[Ғәрәп ихтилалы (1936—1939)|Бөйөк Ғәрәп ихтилалы (1936—1939)]] башланыуға килтерә. Ул саҡта халыҡ хәрәкәте менән [[Юғары ғәрәп комитеты]] етәкселек итә мөфтөй [[Әмин әл-Хөсәйни]]. Был Фәләстиндең ҙур өлөшөн биләгән дини төҫтәге ихтилал була. Ихтилал алты айға һуҙылған [[Фәләстиндәрҙең дөйөм забастовкаһы|фәләстиндәрҙең дөйөм забастовкаһына]] әйләнә. [[Икенсе донъя һуғышы]] яҡынлаша һәм Британия был төбәкте тотороҡландырыу өсөн ғәрәптәргә вәғәҙәләр бирә башлай. 1939 йылда Британия "[[1939 йылғы Аҡ китап|Аҡ китап]]" сығара, ул йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһын ғәмәлдә туҡтата.<ref>[https://esoterics.wikireading.ru/132628 Инглиз "Аҡ китабы" (17 май, 1939 йыл)] - Телушкин Джозеф.{{Ref-ru}}</ref> Фәләстиндең Британияға ҡаршы ихтилалы баҫтырылғандан һуң, уның күп кенә ҡатнашыусылары [[Ираҡ|Ираҡта]] һыйыныу урыны таба, һуңынан бында ихтилалсыларҙың лидеры, [[Ҡотдос|Бәйт әл-Мәҡдистың]] элекке [[Мөфтөй|мөфтөйө]] Әмин әл-Хөсәйни күсә, уны британдар ҡулға алырға маташа. Икенсе донъя һуғышы башлана. [[Өсөнсө рейх|Нацистик Германия]] Францияны һәм Британияны баҫып ала<ref>[https://djvu.online/file/R6mNsmmpP3SAq?ysclid=lxkppuakn3691485035 "Француз фронтиерҙары һәм партизандары немец-фашист оккупанттарына ҡаршы көрәштә"] китабы. Автор: Тийон Шарль{{Ref-ru}}</ref>. Әл-Хөсәйни ғәрәп массаларын күтәрергә тырыша<ref>[https://history.wikireading.ru/269046 Бөйөк мөфтөй мираҫы - Млечин Леонид Михайлович]: "1941 йылдың 9 майында бөйөк мөфтөй фетва сығара, Ирактағы ихтилалды инглиздәргә һәм йәһүдтәргә ҡаршы джихад башланыуы тип иғлан итә. Ул немецтарҙан ярҙам алырға иҫәп тота".</ref>. 1941 йылда [[Ираҡта хәрби түңкәрелеш (1941)|Ираҡта хәрби түңкәрелеш]] була, ул барыбер уңышһыҙ тамамлана<ref>[https://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2-1-%D0%90%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%9B%D0%AF-1941-%D0%B3-%D0%92-%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%95-%D0%98-%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%94%D0%9D%D0%95%D0%92%D0%9D%D0%90%D0%AF-%D0%92%D0%9E%D0%99%D0%9D%D0%90?ysclid=lxkpalqvy8205400963 1941 йылдың 1 апрелендә Ирактағы түңкәрелеш һәм утыҙ көнлөк һуғыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240618212436/https://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2-1-%D0%90%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%9B%D0%AF-1941-%D0%B3-%D0%92-%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%95-%D0%98-%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%94%D0%9D%D0%95%D0%92%D0%9D%D0%90%D0%AF-%D0%92%D0%9E%D0%99%D0%9D%D0%90?ysclid=lxkpalqvy8205400963 |date=2024-06-18 }} - Либмонстр{{Ref-ru}}</ref>. Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағында йәһүдтәр менән Британия араһында ҡаршылыҡ башлана. Бөтә донъя һуғышы тамамланғандан һуң, белеүебеҙсә, АҠШ һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] етәкселегендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] булдырыла<ref>[https://tass.ru/spec/un?ysclid=lxkolpbg9j571397287 Бөтә илдәрҙең һөйләшеүселәре. БМО тарихы факттарҙа һәм легендаларҙа] — [[ТАСС|рәсәй дәүләт федераль мәғлүмәт агентлығы ТАСС]].</ref>. Бөйөк державалар алмашына, Британия көсһөҙләнә<ref>[https://history.wikireading.ru/hlFL0cDtXw?ysclid=lxktrh94hg659593670 Бөйөк Британия Икенсе донъя һуғышынан һуң. Европа һәм Америка илдәренең яңы тарихы. XX быуат]</ref>. Инглиздәр менән һуғышта [[Иргун|Эцель]] (Иргун) мөһим роль уйнай. Башта Эцель үҙенең командиры [[Давид Разиэль]] һәм унан айырылған [[Авраам Штерн (сионист)|Авраам (Яир) Штерн]] төркөмө менән ғәрәптәр менән һуғыша. Әммә 1944 йылдың башында ул инглиздәр менән һуғыш башлай. Штерндың фекерҙәше Арье Коцер, Авраамдың һүҙҙәрен килтереп, былай тип яҙа: «Миңә ап-асыҡ: әгәр беҙ [[Өсөнсө рейх|Германия]] менән килешеүгә килмәһәк, Европа йәһүдтәре юҡ ителәсәк. Һәм бер тапҡыр һәм мәңгегә үҙебеҙ өсөн асыҡларға тейешбеҙ: беҙҙең дошманыбыҙ кем? Йәки кем беҙҙең дошмандарыбыҙ? Һуғыштан үҙебеҙгә ниндәй файҙа алабыҙ, һәм беҙҙең ил өсөн бойондороҡһоҙлоҡ яулау һәм халҡыбыҙҙы ҡотҡарыу өсөн, беҙҙең дошмандарыбыҙҙың ҡайһыһына ҡаршы көрәшергә кәрәк, хәҙер Европала булған бөтә миллион йәһүдтәрҙе? Минең өсөн беҙҙең дошманыбыҙ Бөйөк Британия булыуы асыҡ. Британия миллионлаған ҡәрҙәштәрен ҡотҡара алыр ине! Әммә шул уҡ ваҡытта ул уларҙы ҡотҡара алмауы ла асыҡ! Киреһенсә, ул уларҙы юҡ итеү менән ҡыҙыҡһына. Ул уны ғәрәптәрҙең илендә хакимлыҡ урынлаштырыу өсөн, уның ҡулында тыңлаусан ҡорал булыр өсөн кәрәк. Союздаш державаларға ярҙам итеүебеҙҙең файҙаһы бик аҙ. Ә беҙҙең өсөн ул ябай нулгә тиң. Шуға күрә бер генә нәмә ҡала: [[немецтар]] менән Европа йәһүдтәрен ҡотҡарыу тураһында килешеү. Немецтар Европаны йәһүдтәрҙән таҙарта ала, уларҙы бында, [[Израиль ере|Эрец-Исраэльгә]], оҙата ала. Һәм Германия, әгәр беҙ инглиздәргә ҡаршы һуғыш башлаһаҡ, шундай вариантты ҡабул итә ала»<ref>[https://proza.ru/2010/01/08/297?ysclid=lxjhemk34s49711896 1938-1948 йылдарҙағы инглиз-йәһүд һуғышы - Андрей Зелев]{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.unz.com/lromanoff/the-jewish-betrayal-of-germany-and-the-cause-of-world-war-ii/ Йәһүдтәрҙең Германияға хыянат итеүе һәм Икенсе донъя һуғышының сәбәбе] - The Unz Review{{Ref-en}}</ref>. Британия мандаты тамамланғас, йәһүдтәрҙең ерҙәренең бик аҙ өлөшө була (10 проценттан кәм)<ref name=":1" />, йәһүдтәрҙең инглиздәр идараһы осорондағы бөтә өҫтөнлөктәргә ҡарамаҫтан, территорияларҙың күпселеге һаман да ғәрәптәрҙеке була. === Артабанғы ваҡиғалар === [[Файл:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|мини|302x302пкс|Фәләстинде бүлеү буйынса БМО планы картаһы, Ҡыҙғылт һары - ғәрәп ере, фирүзә - йәһүд ере.]] 1947 йылда Британия хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта. Быны йәһүдтәр һәм ғәрәптәр мәсьәләһен хәл итеү юлын таба алмауы менән аңлата<ref>{{Китап|автор=Abba Solomon Eban|заглавие=Personal witness: Israel through my eyes|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&dq=Abba+Eban++Khartoum&q=Khartoum#search_anchor|издательство=Putnam|год=1992|pages=446|allpages=691|isbn=0399135898}}</ref>. Мандат тамамланыуға тиклем бер аҙ ваҡыт ҡалғас ойошторолған Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 1947 йылдың 29 ноябрендә үҙенең Генераль Ассамблеяһының Икенсе сессияһында Фәләстинде ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүлеү планы тураһында 181-се Резолюцияны ҡабул итә<ref>[https://web.archive.org/web/20031217160010/http://www.un.org/russian/peace/palestine/docs/ares181.pdf БМО Генераль Ассамблеяһының 181/ІІ-се резолюцияһы. 2003 йылдың 17 декабрҙә архивланған]{{Ref-ru}}</ref><ref>Донъя илдәре. Ҡыҫҡаса сәйәси-иҡтисади белешмәлек — М.: Политиздат. — 1989. — 496 бит.</ref><ref>БМО-ның Генераль Ассамблеяһының A/RES/181 (II) Резолюцияһы ([https://ar.wikisource.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A9_181_/_%D9%86%D9%88%D9%81%D9%85%D8%A8%D8%B1_1947 ғәрәпсә], [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B8_%D0%9E%D0%9E%D0%9D_%E2%84%96_A/RES/181_(II) русса], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%81%AF%E5%90%88%E5%9C%8B%E5%A4%A7%E6%9C%83%E6%B1%BA%E8%AD%B0%E6%A1%88%E4%B8%80%E5%85%AB%E4%B8%80%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89 ҡытайса] һәм [[wikisource:United_Nations_General_Assembly_Resolution_181|инглизса]]){{Ref-ar}}{{Ref-ru}}{{Ref-zh}}{{Ref-en}}</ref>. Был план Фәләстинде ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүлеүҙе күҙҙә тота. Резолюцияға ярашлы, Израиль Фәләстин ерҙәренең яртыһынан ашыуын ала<ref name=":1">[https://rg.ru/2022/11/29/izrailskij-iubilej-povod-dlia-razdumij.html?ysclid=lxkunfl4x6511690096 75 йыл элек БМО-ның Генераль Ассамблеяһы Израилде булдырыу тураһында резолюция ҡабул итә. Фәләстин-израиль конфликтын тамамларға ваҡыт түгелме?]: "''Әммә ғәрәп донъяһының асыуын аңлау еңел: БМО резолюцияһы фәләстиндәргә ҡарата ғәҙелһеҙ була. Мәҫәлән, БМО планына ярашлы, Израиль Фәләстин ерҙәренең яртыһынан ашыуын (55 проценттан ашыуын) ала - бынан алда йәһүдтәр был территорияларҙың бик бәләкәй өлөшөн (10 проценттан кәмерәк) контролдә тотһа ла. Шуныһы ла иғтибарға лайыҡ: йәһүд дәүләте фәләстиндәргә ҡарағанда күпкә уңдырышлыраҡ ергә эйә була"''.</ref>. Ҡотдос БМО идараһы аҫтындағы халыҡ-ара ҡала тип иғлан ителә. «Ишув» (Израилдә йәшәгән йәһүдтәр) был план менән ризалаша<ref>{{Cite web|title=History: Foreign Domination|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/History/HISTORY-+Foreign+Domination.htm|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|date=2006-10-01|accessdate=2007-07-06}}</ref>, ә [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] һәм мандат аҫтындағы Фәләстиндең Юғарғы ғәрәп комитеты уны инҡар итә<ref>{{Harvard citation no brackets|Bregman|2002|p=40–1}}</ref>. ==== Израилде төҙөү ==== 1948 йылдың 14 майында Фәләстин территорияһында [[Израиль]] дәүләте иғлан ителә<ref name="npr">{{Cite web|title=Part 3: Partition, War and Independence|url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html|work=The Mideast: A Century of Conflict|publisher=National Public Radio|date=2002-10-02|accessdate=2007-07-13}}</ref>. Был хәл икенсе көнөнә 7 ғәрәп дәүләте ([[Мысыр]], [[Сүриә]], [[Ливан]], [[Иордания|Трансиордания]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Ираҡ]] һәм [[Йәмән]]) Израилгә һөжүм итеүенә килтерә. Шулай итеп, беренсе [[Фәләстин һуғышы (1947–1949)|ғәрәп-израиль һуғышы]] башлана<ref name="KE_war">Все параметры шаблона &#x7B;{[[Ҡалып:Cite web|cite web]]<nowiki>}} должны иметь имя.</nowiki>&#x20; [[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]] [http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/ Нетаниягу огласил условия создания палестинского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203012346/http://www.cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/ |date=2012-12-03 }}<span id="cxmwAps" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAps" tabindex="0"> cursorinfo.co.il</span>&#x20;<span id="cxmwAps" tabindex="0">(29 ноября 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwAps" tabindex="0">2 декабрь 2012 тикшерелгән.</small></ref>. [[Файл:Фәләстин сиктәрен кәметеү (1947-2005).png|мини|222x222пкс|Йәһүд (аҡ төҫ) һәм ғәрәп (йәшел) дәүләттәренең сиктәренең күләме 58 йыл дауамында нисек үҙгәрә.]] Бер йыл дауам иткән хәрби хәрәкәттәрҙән һуң солох иғлан ителә һәм «Йәшел һыҙыҡ» тип аталған ваҡытлы сик билдәләнә. Трансиордания һуңынан Көнбайыш яр буйы һәм Көнсығыш Йәрүсәлим тип аталасаҡ территорияларҙы аннексиялай, ә Ғәззә секторы Мысыр контроле аҫтында ҡала. Элекке мандат аҫты территорияһында ғәрәп дәүләте төҙөлмәй. ==== 1960—2010-сы йылдарҙа ғәрәп дәүләтен төҙөү өсөн көрәш ==== 1964 йылда беренсе фәләстин ойошмаһы, Фәләстин милли азатлыҡ хәрәкәте, [[ФАТХ]] барлыҡҡа килә, уны [[Ясир Арафат]] етәкләй. Ғәрәп илдәре 1967 йылдың авгусында Хартумдағы саммитта «өс „юҡ“» тип йөрөтөлгән ҡарарҙы ҡабул итә: Израиль менән тыныслыҡҡа — юҡ, Израилде таныуға — юҡ, уның менән һөйләшеүҙәр үткәреүгә — юҡ<ref name="Eban1992">{{Китап|автор=Abba Solomon Eban|заглавие=Personal witness: Israel through my eyes|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&dq=Abba+Eban++Khartoum&q=Khartoum#search_anchor|издательство=Putnam|год=1992|pages=446|allpages=691|isbn=0399135898}}</ref>. 1967 йылда [[Алты көнлөк һуғыш]] һөҙөмтәһендә ғәрәп илдәре Израилдән еңелә. Йәһүдтәр ни бары алты көн эсендә [[Синай ярымутрауы|Синайҙы]], [[Көнбайыш яр|Көнбайыш ярҙы]] һәм [[Голан бейеклектәре|Голлан бейеклектәрҙе]] оккупациялай<ref>[https://russian.rt.com/world/article/396817-shestidnevnaya-voyna-50-let Бәләкәй һәм яҙмышлы: Алты көнлөк һуғыш Яҡын Көнсығыш картаһын нисек үҙгәртә — RT урыҫса]</ref>. Бер йылдан һуң [[Караме өсөн алыш]] була. ФАТХ йәһүд көстәрен еңә. [[Фәләстинде азат итеү ойошмаһы]] Иорданиялағы [[Караме]] ҡасабаһына йәһүдтәргә инергә рөхсәт бирмәгән ополчение отрядынан тора. БМО Именлек советы Израилде Иорданияға һөжүм итеүе өсөн ғәйепләй. 1973 йылда [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналын]] азат итеү һуғышы була. Һөҙөмтәлә, Мысыр президенты [[Әнүәр Саҙат]] Израиль менән союз килешеүенә ҡул ҡуя, һәм Мысыр ғәрәп-йәһүд һуғышынан сыға. 1987 йылда [[Беренсе фәләстин интифада|беренсе интифада]] башлана. Был [[Интифада|фәләстин ихтилалы]] ХӘМӘС ислам хәрәкәтәне тыуҙыра. Бер нисә көндән һуң ХӘМӘС Ғәззә һәм Көнбайыш Яр буйында Израилдең оккупацион көстәренә ҡаршы көрәшергә саҡырып листовкалар тарата<ref>[https://www.sup.org/books/extra/?id=26309&i=Excerpt%20from%20Chapter%201.html ХӘМӘС туҡтатылған. Фәләстин ҡаршылығын күтәреү һәм тынысландырыу] - Тариҡ Бәйкони [https://web.archive.org/web/20240116174526/https://www.sup.org/books/extra/?id=26309&i=Excerpt%20from%20Chapter%201.html Архивланған] 16.01.2024{{Ref-en}}</ref><ref>Зек Бошамп. [https://www.vox.com/2018/11/20/18080066/israel-palestine-intifadas-first-second Был ниндәй интифадалар булған?]. Vox (2018 йылдың 14 майы) 2024 йылдың 10 ғинуарында [https://web.archive.org/web/20240110215245/https://www.vox.com/2018/11/20/18080066/israel-palestine-intifadas-first-second архивланған]{{Ref-en}} </ref><ref>[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/10/09/how-hamas-became-israel-s-sworn-enemy_6158400_4.html ХАМАС нисек Исраилдең төп дошманы булып китә] - Le Monde.</ref>. Был интифада биш йылдан һуң Осло килешеүе менән тамамлана. ХӘМӘС был килешеүҙе ҡабул итмәй, сөнки интифаданы дауам итергә теләй. 1993 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы БМО Именлек советының 242-се һәм 338-се резолюцияларын рәсми таный һәм Израилгә ҡаршы көрәште туҡтатыуы тураһында белдерә<ref>[http://jewish.in.ua/index.php?newsid=684 История арабо-израильского конфликта. Справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712181910/http://jewish.in.ua/index.php?newsid=684 |date=2014-07-12 }}. jewish.in.ua.</ref><ref>''Kim Murphy.'' [http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition]. // [//ru.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times Los Angeles Times]. — September 10, 1993.</ref>. Һөҙөмтәлә 1994 йылда Фәләстин милли хакимиәте ойошторола. Исраиллылар Ясир Арафатты, уның [[Рамаллаһ|Рамаллаһтағы]] резиденцияһына танкынан снаряд ебәреп, юҡ итергә маташа. Уның һүҙҙәренсә, ул был ваҡытта түбәндә булған һәм осраҡлы ғына ҡотолған. Ясир, мәсьәләне тыныс юл менән хәл итеү мөмкин түгеллеген аңлап, тағы ла бер интифаданы ҡуҙғата. Һөҙөмтәлә, 2004 йылда Ясир полоний-210 менән ағыуланып вафат булған. 2006 йылдың 25 ғинуарында Фәләстан закондар сығарыу советына Ғәззә секторы территорияһындағы тәүге демократик һайлауҙарҙа ХӘМӘС хәрәкәте еңеү яулай, 133 урындың 73-өн ала. 2006 йылдың мартында ХӘМӘС тарафынан ойошторолған [[Исмәғил Хәниә]] етәкселегендәге хөкүмәт ант итә. Демократик һайлау булыуға ҡарамаҫтан, Израиль Фәләстин дәүләтен иҡтисади блокадаға дусар итә<ref>http://www.kremlin.ru/news/7714 [https://web.archive.org/web/20100514142754/http://www.kremlin.ru/news/7714 Архивланған версиһы] Рәсәй Президентының Сүриәгә сәфәре тамамланғандан һуң Дмитрий Медведев һәм Сүриә Президенты Бәшәр Әсәд ХӘМӘС политбюроһы башлығы Халед Машаал менән осрашты. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090227125647/http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/07/14/abroad/300501/ БМО-ның Генераль секретары Израилде Газа секторын блокаданан сығарырға саҡырҙы (архивланған)]{{Ref-ru}}</ref>. Был блокада бөгөнгө көнгә лә тиклем өҙлөкһөҙ дауам итә<ref>[https://www.trtrussian.com/novosti/izrail-vynudili-oslabit-blokadu-gazy-17655956 Израиль Ғәззә блокадаһын йомшартырға мәжбүр булды]. ТРТ Рәшен</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza Израиль Ғаззаны тулыһынса блокадалауын иғлан итә] — Al Jazeera{{Ref-en}}</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/gaza-palestine-israel-fifteen-years-blockade-benefits-noone Ғәзза: бер кемгә лә файҙа килтермәгән 15 йыллыҡ емереүсе блокада] — Middle East Eye{{Ref-en}}</ref>. [[Файл:Фәләстин 2023 йылдың апрелендә.jpg|мини|205x205пкс|Израиль полицияһы [[Әл-Аҡса мәсете|Әл-Аҡса]] мәсетендә [[намаҙ]] уҡыған мосолмандарҙы [[Әл-Аҡса мәсетендә бәрелеш (2023)|бәйләне]] (2023 йылдың апреле).]] 2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль ассамблеяһындағы тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса (138 «ыңғай», 9 «ҡаршы», 41 ил тауыш биреүҙән тыйылып тора) Ассамблея «Фәләстингә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эргәһендә уның ағзаһы булмаған күҙәтеүсе дәүләт статусын бирә»<ref name="un121129">{{Cite web|title=Генеральная Ассамблея ООН 138 голосами «за» предоставила Палестине статус государства-наблюдателя при ООН, не являющегося её членом|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|publisher=ООН|date=29.11.2012|accessdate=2012-11-30}}</ref><ref>[http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ Генассамблея ООН повысила статус Палестинской автономии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031043338/http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ |date=2014-10-31 }}. Euronews, 29.11.2012.</ref><ref>{{Cite news|title=Палестина признана государством-наблюдателем ООН|url=http://ria.ru/world/20121130/912849822.html#13542531852682&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|publisher=[[РИА Новости]]|date=30 ноября 2012 года}}</ref>. 2023 йылдың 5 апрелендә Израиль полицияһы Әл-Акса мәсетендә рейд үткәрә һәм 100-ҙән ашыу кешене яралай. ХӘМӘС етәкселеге һөжүмде Израилдең Ҡотдосдағы [[Храм тауы|Храм тауында]] урынлашҡан Исламдың изге урыны - Әл-Аҡса мәсетендә "ҡыҙыл һыҙаттарҙы" күп тапҡыр боҙоуына яуап тип белдерә<ref>[https://www.kp.ru/daily/27565.5/4834275/?ysclid=lxm6fgwqk8175524033 Израилдәге һуғыштың өс ысын сәбәбе: ХӘМАС ғәрәп донъяһын уятырға ҡарар итә] — Комсомольская правда{{Ref-ru}}</ref>. 2023 йылдың 7 октябрендә ХӘМӘС «[[«Әл-Аҡса туфаны» операцияһы|Туфан Әл-Аҡса]]<nowiki/>» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итә<ref>[https://www.rbc.ru/politics/07/10/2023/652100a39a794704b96b133c?ysclid=lxm3u99ztf105964280 ХАМӘС Израилгә ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башланыуы тураһында иғлан итә] '''—''' РБК Яңылыҡтар{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/6265493?ysclid=lxm3ud5u1c331238625 "Һәмәс" Израильға ҡаршы операция башланыуы тураһында иғлан итә] '''—''' Коммерсантъ{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/toofan-al-aqsa-jolts-west-asian-geostrategic-architecture/article67396201.ece Туфан Әль-Аҡса Көнбайыш Азия геостратегик архитектураһын тетрәндерҙе] — Махеш Сачдев, Ҙе Һиндү (9 октябрь 2023){{Ref-en}}</ref>. Шулай, 2024 йылда Фәләстинде таныған 138 илгә тағы ла 8 ил өҫтәлә<ref>[https://tass.ru/infographics/10151?ysclid=lxm6uub057706120331 Фәләстинде таныған илдәр] — ТАСС{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://iz.ru/1700624/2024-05-22/priznanie-gosudarstva-palestina-infografika?ysclid=lxm6uykzpm860635516 Фәләстин дәүләтен таныу. Инфографика]{{Ref-ru}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фәләстин Дәүләте]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Густерин П. В.'': Города Арабского Востока, 2007 йыл * ''Густерин П.'' Н. А. Медников и его роль в истории арабистики // ''Православный Палестинский сборник.'' — Вып. 107. — М., 2011 * ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 бит — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1 * ''Надежда Кеворкова:'' Палестина. Сопротивление // Издательство "Садра", 2013 йыл{{Ref-ru}} * ''Циркин Ю. Б.:'' История библейских стран // ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003, Серия «Классическая мысль», 576-сы бит{{Ref-en}} * ''E. W. G. Masterman'' Dress and Personal Adornment in Modern Palestine // The Biblical World, Vol. 18, No. 3 (Sep., 1901), pp. 167—175{{Ref-en}} * ''Ten Myths about Israel'' // Ilan Pappe / Verso Books, 2017 year == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Палестина}}(рус.) (рус.) * [https://ru.wikisource.org/wiki/БЭАН/Палестина Палестина] в БЭАН * [https://www.youtube.com/watch?v=tc6QulIf228 Израиль менән Фәләстин араһындағы ҡаршылыҡтың сығанағы]. Шәйех Мунзир, [[Әбү Ғүмәр Саситлинский]] {{Dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Палестина/}} * Фәләстин тарихы тураһында мәҡәләләр: [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st052.shtml б. э. т. II мең йыллығы] и [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st052.shtml][http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st065.shtml б. э. т. II мең йыллығы]. Бөтә донъя тарихы. Энциклопедия. 1-се том. (1956 йыл) * [http://www.ottomanpalestine.com Фәләстин Ғосман империяһында] * [http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html Арабы однажды уже признали Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517010756/http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html |date=2011-05-17 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=Hp_NdE8rx2o Израиль-Фәләстин низағының асылы нимәлә?] [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Иордания географияһы]] [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Фәләстин географияһы]] [[Категория:Тарихи өлкәләр]] [[Категория:Азия региондары]] [[Категория:Фәләстин (регион)]] pk3kvjzxur40a62bs4mjgpxylo2cqmo 0 132417 1307418 1148021 2026-10-16T15:05:54Z Айсар 10823 стилде төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1307418 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғиниәтуллина}} {{Персона |имя = Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы |оригинал имени = |изображение = |ширина = 180 px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 17.10.1936 |место рождения = [[Ямаҙы]] ауылы, {{МестоРождения|Яңауыл районы|Яңауыл районында }}, [[Башҡорт АССР-ы]] |гражданство = {{URS}} →<br>{{RUS}} |дата смерти = 22.12.2019 |место смерти = Ямаҙы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1982}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина|1982}} {{!!}} {{Орден Октябрьской Революции|1977}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1971}} {{!!}} {{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!}}} |сайт = |викисклад = }} '''Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы''' ([[17 октябрь]] [[1936 йыл]] — [[22 декабрь]] [[2019 йыл]]) — нефть һәм газ сығарыу тармағы хеҙмәткәре. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1986). == Биография == Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы Ғиниәтуллина 1936 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Яңауыл районы]] [[Ямаҙы]] ауылында тыуған. Урта белемле. Хеҙмәт юлын 1954 йылдың авгусында Ямаҙы урта мәктәбендә лaбарант булып башлай. 1955 йылдың сентябренән [[Пермь өлкәһе]] «Коспашуголь» тресының 24 һәм 38-се шахталарында транспорт машинисы. 1957 йылдан [[Свердловск өлкәһе]] [[Түбәнге Тагил]] ҡалаһындағы Урал вагон заводында стерженсы булып эшләй. 1964 йылдың июленән «Башнефть» берекмәһенең «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу етәкселегенең 3-сө нефть промыслаһында нефть һәм газ сығарыу операторы. Әлфизә Муллаәхмәт ҡыҙы 10 кважинаны хеҙмәтләндерә. Яйлап уларҙың һанын арттыра бара, хаҡлы ялға сығыр алдынан скважиналар 30-ға барып етә. Унынсы биш йыллыҡта (1976—1980) Әлфизә Ғиниәтуллина эшләгән бригада планда ҡаралған 14 000 тонна урынына 14150 тонна нефть сығара. Коллектив 1981 йылда ла уңышлы эшләй, пландан тыш 3500 тонна нефть сығара. Бригада шулай уҡ 1982 йылдың тәүге кварталында ла йөкләмә итеп алынған 800 тонна урынына 900 тонна нефть сығара. Әлфизә Ғиниәтуллина нефть сығарыуҙа беренселәрҙән булып прогрессив технологиялар ҡуллана башлай. Нефть ҡойоларын парафин ҡатламдарынан арындырырып, нефть промыслаһы ҡорамалдарын һаҡлау өсөн төрлө химик реагенттар һәм минераль тоҙҙар ҡуллана. Яңы техника һәм технологиялар ҡулланыу менән уңышлы эш алып бара. Унынсы биш йыллыҡта һәм ун беренсе биш йыллыҡтың тәүге йылында (1981—1985) 7 рационализаторлыҡ тәҡдиме яһай һәм индерә. Производстволағы билдәле ҡаҙаныштары, пландарҙы һәм унынсы биш йыллыҡтың социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәүе, шулай уҡ фиҙакәр хеҙмәте өсөн Әлфизә Муллаәхмәт ҡыҙы Ғиниәтуллина СССР Юғары Советының 1982 йылдың 2 июлендәге Указы менән [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була. 1987 йылда Әлфизә Ғиниәтуллина хаҡлы ялға сыға. Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы [[Ямаҙы]] ауылында йәшәй. Ауылындағы бер урам уның хөрмәтенә Ғиниәтуллина урамы тип аталған. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982) * Ленин ордены (1982) * Октябрь Революцияһы ордены (1977) * «Почёт Билдәһе» ордены (1971) * Миҙалдар * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1986) == Әҙәбиәт == * Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6. == Һылтанмалар == * {{БЭ|84159}}{{V|16|10|2021}} * {{Warheroes|star=Labor|id=16853|author=Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-09}} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтселәре]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:17 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:Яңауыл районында тыуғандар]] 147d8k9d8wtu2ig8ohp1fgryq7nxn4h 1307422 1307418 2026-10-16T15:48:29Z Айсар 10823 стилде төҙәтеү, аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт 1307422 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғиниәтуллина}} {{Персона |имя = Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы |оригинал имени = |изображение = |ширина = 180 px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 17.10.1936 |место рождения = [[Ямаҙы]] ауылы, {{МестоРождения|Яңауыл районы|Яңауыл районында }}, [[Башҡорт АССР-ы]] |гражданство = {{URS}} →<br>{{RUS}} |дата смерти = 22.12.2019 |место смерти = {{ВБУ|Яңауыл районы|Яңауыл районында }} Ямаҙы ауылы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1982}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина|1982}} {{!!}} {{Орден Октябрьской Революции|1977}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1971}} {{!!}} {{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!}}} |сайт = |викисклад = }} '''Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы''' ([[17 октябрь]] [[1936 йыл]] — [[22 декабрь]] [[2019 йыл]]) — нефть һәм газ сығарыу тармағы хеҙмәткәре. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1986). == Биография == Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы Ғиниәтуллина 1936 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Яңауыл районы]] [[Ямаҙы]] ауылында тыуған. Урта белемле. Хеҙмәт юлын 1954 йылдың авгусында Ямаҙы урта мәктәбендә лaбарант булып башлай. 1955 йылдың сентябренән [[Пермь өлкәһе]] «Коспашуголь» тресының 24 һәм 38-се шахталарында транспорт машинисы. 1957 йылдан [[Свердловск өлкәһе]] [[Түбәнге Тагил]] ҡалаһындағы Урал вагон заводында стерженсы булып эшләй. 1964 йылдың июленән «Башнефть» берекмәһенең «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу етәкселегенең 3-сө нефть промыслаһында нефть һәм газ сығарыу операторы, 10 кважинаны хеҙмәтләндерә. Яйлап уларҙың һанын арттыра бара, хаҡлы ялға сығыр алдынан скважиналар 30-ға барып етә. Унынсы биш йыллыҡта (1976—1980) Әлфизә Ғиниәтуллина эшләгән бригада планда ҡаралған 14 000 тонна урынына 14150 тонна нефть сығара. Коллектив 1981 йылда ла уңышлы эшләй, пландан тыш 3500 тонна нефть сығара. Бригада шулай уҡ 1982 йылдың тәүге кварталында ла йөкләмә итеп алынған 800 тонна урынына 900 тонна нефть сығара. Әлфизә Ғиниәтуллина нефть сығарыуҙа беренселәрҙән булып прогрессив технологиялар ҡуллана башлай. Нефть ҡойоларын парафин ҡатламдарынан арындырырып, нефть промыслаһы ҡорамалдарын һаҡлау өсөн төрлө химик реагенттар һәм минераль тоҙҙар ҡуллана. Унынсы биш йыллыҡта һәм ун беренсе биш йыллыҡтың тәүге йылында (1981—1985) ете рационализаторлыҡ тәҡдиме яһай һәм индерә. Ошо ҡаҙаныштары, пландарҙы һәм унынсы биш йыллыҡтың социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәүе, шулай уҡ фиҙакәр хеҙмәте өсөн Әлфизә Муллаәхмәт ҡыҙы Ғиниәтуллинаға [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның 1982 йылдың 2 июлендәге Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 1987 йылда нефтсе хаҡлы ялға сыға. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Ямаҙы ауылында йәшәй. Ауылындағы бер урам уның исеме менән аталған. 2019 йылдың 22 декабрендә тыуған ауылында вафат була һәм шунда ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982) * Ленин ордены (1982) * Октябрь Революцияһы ордены (1977) * «Почёт Билдәһе» ордены (1971) * Миҙалдар * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1986) == Әҙәбиәт == * Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6. == Һылтанмалар == * {{БЭ|84159}}{{V|16|10|2021}} * {{Warheroes|star=Labor|id=16853|author=Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-09}} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтселәре]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:17 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:Яңауыл районында тыуғандар]] tf4l9bm1n5pskcv2nu6nlaz602j3rm3 0 135076 1307436 1306920 2026-10-16T21:42:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307436 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эҫем''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Әшә районы]]ндағы ҡала (1942 йылдың 13 ноябренән). Эҫем ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — {{ Население | Сим (Челябинская область) | фс }} кеше ({{ Население | Сим (Челябинская область) | г }})). Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р-һанлы ҡарарына ярашлы Эҫем ҡала торағы моноҡалалар исемлегенә индерелгән<ref>[[s:Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 № 1398-р|Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»]]</ref>. == Географияһы == Ҡала Эҫем йылғаһында урынлашҡан, район үҙәге Ашанан — 27 , Силәбенән — 290, Транссиб тарихи йүнәлешендәге [[Эҫем (станция) |Эҫем тимер юлы станцияһынан]] 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="bse2-39">Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 39. Сигишоара — Соки. 1956. 664 стр., илл. и карты; 42 л. илл. и карт.</ref> ҡала аша [[Урал (автомобиль юлы)|М-5 «Урал»]] федераль трассаһы үткән. [[Файл:Sim_panorama.jpg|центр|мини|920x920пкс]] == Тарихы == Императрица Елизавета ғәли йәнәптәренең 1759 йылдың 29 мартындағы Берг-коллегия Указына ярашлы тәҡдим итә:<blockquote style="">«…заводчику Матвею Мясникову с сызранским купцом Яковом Петровым на приисканной ими… в Уфимской провинции в дачах Шайтан-Кудейской волости… на речке Сим построить железовододействуемый завод с двумя домнами и при них завод з девятью действительными и тремя запасными молотами…»</blockquote>1763 йылдың 18 февралендә Ырымбур тау етәкселеге Берг-коллегияға Ҡатау-Ивановкала иретелгән суйынды яңынан ҡойоуҙы башлаған коллегия ассесорҙары Твердышев һәм Мясниковтың заводтарының эше тураһында рапорт бирә. Йылға Эҫем йылғаһына ҡоя. 20 саҡрым н Яраль 1763 йылда Эҫем йылғаһына Ерал йылғаһы һыуҙарын ҡойған ерҙән 20 км алыҫлыҡта Твердышевтың тимер заводттарыныҡы булған ҙур урыҫ ауылы барлыҡҡа килә. Эҫем зводы Уралда Рәсәйҙең Ете йыллыҡ һуғышында, Төркиә менән һуғыштарҙа ҡатнашҡан осоронда төҙөлгән заводтарҙың береһе. [[1759 йыл]]дың [[16 март]]ында Берг- коллегия заводчиктарға Эҫем йылғаһында завод төҙөргә рөхсәт биреүе тураһында билдәләмә сығара, ә [[1761 йыл]]да завод продукция етештерә башлай<ref>[http://dlib.eastview.com/browse/doc/20767169 Симскому заводу «Агрегат» — 250 лет]</ref>. Шул уҡ ваҡытта ауыл һәм завод янында барлыҡҡа килгән. 1773 йылда 900-ҙән ашыу приписной крәҫтиән заводта эшләй. [[1774 йыл]]дың [[23 май]]ында [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ваҡытында [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]]тың полковнигы [[Салауат Юлаев]] һәм уның атаһы [[Юлай Аҙналин]] етәкселегендәге менән башҡорт ихтилалсылары отряды Эҫем заводына бәреп инә. 60 завод хеҙмәтсеһе, работный эшселәр һәм крәҫтиәндәр үлтерелә. Завод, быуаһы менән бергә фабрика, сиркәү һәм завод ауылы яндырыла<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_p/plotnikov_rn.html Плотников Роман Нестерович]</ref>. Һөжүм иткән башҡорттарҙың ғаиләләренән 15 йыл элек тартып алынған ерҙәрҙә завод төҙөлгәне өсөн үс алыу була был һөжүм. [[1774 йыл]]дың [[30 май]]ында үртәлгән сиркәү урынына Эҫем заводының яңы сиркәүе төҙөлә. [[1777 йыл]]дың сентябренә завод та тергеҙелә. Унда башлыса заводчиктарҙың крепостной крәҫтиәндәре эшләй<ref>Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века. Заводы и заводовладельцы. М., 1962. С.236, 240—242; Андрущенко А. И. Крестьянская война 1773—1775 гг. на Яике, в Приуралье, на Урале и в Сибири. М., 1969. С.163, 206, 207, 330, 331; Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Исследование документальных источников. Уфа, 1982. С.112-114, 152—157.</ref>. [[1895 йыл]]да беренсе асыҡ китапхана эшләй башлай. 1898 йылда 40 уҡыусылыҡ башланғыс һөнәрселек мәктәбе асыла. 1897 йылда беренсе мәҙәни-ағартыу учреждениеһы — китапхана, буфет, драма түңәрәктәре менән Халыҡ айыҡлыҡ йәмғиәте йорто асыла. [[1898 йыл]]да Эҫемдән 9 км алыҫлыҡта заводтың һәм ауылдың иҡтисадына ҙур этәргес көс биргән [[Һамар]] — [[Златоуст]] тимер юлы һалына. Эҫемдән Эсем станцияһына тиклем тар колеялы тимер юлы асыла. [[Файл:Simskaia_train_station.jpg|слева|мини|С. М. Прокудин-Горский. Һамар-Златоуст тимер юлының Эҫем станцияһы ([[1910 йыл|1910]])]] [[1913 йыл]]да заводтар «Тау заводтарының һәм Уралдағы тәүге ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары Эҫем йәмғиәте» акционерҙар йәмғиәте составына инә. [[1914 йыл]]да заводтар ҡорал әйберҙәре етештереүгә күсәләр. [[1917 йыл]]дың 8 декабрендә, [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, Эҫем заводтарын совет власы национализациялай<ref>http://encycl.bash-portal.ru/sim_zavod.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Симские заводы</ref>. [[1935 йыл]]да Уралсельмаш ҡарамағынан ылау төҙөү министрлығы ҡарамағына күсә һәм Эҫем ылау төҙөү заводы итеп үҙгәртелә. 1941 йылға тиклем заводтың пар атлы саналар, санитар һәм пулемёт ике тәгәрмәсле арбалар, автомашиналар өсөн кузовтар, поход кухнялары, автоприцептар етештереләп<ref>[http://sim-portal.ru/stories/story153.html Симский завод ОАО «Агрегат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507015922/http://sim-portal.ru/stories/story153.html |date=2013-05-07 }}</ref>. [[2011 йыл]]дың 11 авгусында Эҫем — Ерал аралығында поездарҙың һәләкәткә осрауы теркәлә, уның һөҙөмтәһендә ике поезд рельстан төшәләр һәм ике кеше һәләк була. == Халыҡ == {{ Население | Сим (Челябинская область) }} <br /> {{население| Сим (Челябинская область) |график}} == Билдәле шәхестәре == * [[Буслаев Пётр Дмитриевич]] (1900—11.10.1982), [[фән|ғалим]]-зоотехник. 1936 йылдан Башҡортостан малсылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1942 йылдан Башҡортостан Игенселек халыҡ комиссариатының өлкән зоотехнигы. 1943—1980 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1945 йылдан зоотехния факультеты деканы, 1950—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) айырым зоотехния кафедраһы мөдире. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1953)<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2835-buslaev-pjotr-dmitrievich Башҡортостан энциклопедияһы — Буслаев Пётр Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116023838/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2835-buslaev-pjotr-dmitrievich |date=2021-01-16 }}</ref> * Эҫем (ул саҡта Эҫем заводы) — билдәле физик [[Курчатов Игорь Васильевич|Игорь Курчатовтың]], Советтар Союзы Геройы Николай Изюмовтың, совет йәмәғәт эшмәкәре Николай Волковтың тыуған ҡалаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20180126143240/http://chel-portal.ru/enc/sim Статья в Энциклопедии Челябинской области] * [http://gorodsim.ru/ Официальный сайт администрации Симского городского поселения] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/sim/index.html Сим в энциклопедии «Мой город»] * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/sim.htm История герба Сима] * [http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 Фотографии Сима 1910 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423174612/http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 |date=2010-04-23 }} [http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 Работы фотографа Прокудина-Горского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423174612/http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 |date=2010-04-23 }} * [http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&termin=10&t=gorodsim Сим в энциклопедии Ашинского района] * [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html Симский горный завод.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329151323/http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html |date=2012-03-29 }} [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html Справочная статья.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329151323/http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html |date=2012-03-29 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:1759 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Эҫем буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] jar4ilt9436h1bcyz9fpib07ov65zgb 0 140829 1307444 1191184 2026-10-17T01:02:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307444 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Ислам}} [[Файл:Map Almanzor campaigns-es.svg|thumb|Иберияла ғазиҙар һөжүмдәре .X быуат (ҡара-йәшел төҫ).]] '''Ғази''' ({{lang-ar|غازي}}) — үҙ теләге менән (ихтыяри) ғәскәри хеҙмәткә килгән ирекле һуғышсылар, улар динде, дөрөҫлөктө һәм ғәҙеллекте яҡлау маҡсаты ҡуя <ref>[https://how-to-all.com/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5:%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8 Значение слова «гази»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Был төшөнсә мосолман сығанаҡтарында X—XI быуаттарҙан осрай.''Ғазауат'' термины ошо һүҙҙән барлыҡҡа килгән <ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_fwords/13666/%D0%93%D0%90%D0%97%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A2 Газават]</ref>. == Этимологияһы == '''Ғази''' (шулай уҡ иҫкесә ''ҡази'' йәки ''ғазый''; {{lang-tr|gazve}}; Иберияла — разия; {{lang-es|razia}}; ғәрәпсә «ғаза» — һуғышыу) — башта [[урта быуат]]тарҙа был термин ихтыяри һуғышсы тигәнде аңлатҡан, улар Хәлифәт барлыҡҡа килгән осорҙа кафырҙарҙың йәшәгән урындарына (тәү сиратта рим-византия һәм фарсы төбәктәренә) һөжүм итеп торған. Ваҡыт үтеү менән баш күтәреүселәр барыһы ла, хатта хәлифә ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшкәндәре лә үҙҙәрен шулай атай башлаған. Ғазиҙар XI—XV быуаттарҙа византия- сәлжүк һуғышы һәм византия- ғосман империяһы һуғышы осоронда ҙур билдәлелек ала һәм тарихи әһәмиәткә эйә була . Испанияның христиан [[Реконкиста]]һына көньяҡҡа сығырға бирмәй көрәшкән разия тип аталған мосолман яугирҙары хәрәкәте бик билдәле түгел. Исламға тиклем үк әле бәҙәүи ғәрәптәрҙә «ġazwah» ({{lang-ar2|غزوة}}) тип аталған ҙур булмаған баҫҡынсылыҡтар булып торған, улар туранан-тура һуғышҡа инмәгән, ә мал алып киткән. Быны ҡайһы бер шәрҡиәтселәр «[[барымта]]» менән дә сағыштыра. ''Уильям Монтгомери Уотт'' [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт с.ғ.с.]] иһә ошо үҙ-ара барған һуғыштарҙыИслам өсөн файҙалы яҡҡа борған тип һанай. Уныңса [[Бәҙер һуғышы]] ошоноң сағылышы. == Тарихынан == Ғазиҙарҙың тормошо-көнкүрешен бик үҙенсәлекле булған. Ғазилыҡҡа , ғәҙәттә, ярлы ғаиләләрҙән, күсмә халыҡтарҙан ([[төркиҙәр]] һәм [[берберҙар]]) , бөлгөнлөккә төшкән крәҫтиәндәрҙән, һөнәрселәрҙән һәм Хәлифәт ғәскәренән ҡасҡан егеттәр барған. Ғазиҙар һыбай йөрөүҙә дан ҡаҙанған,талымһыҙлығы, ашҡынып тороуы, дошманға аяуһыҙлығы, тәүәккәллек һәм төркөмдә эшләй белеүҙәре менән танылған. XI быуатта ғәрәп, фарсы һәм солтаны ғәскәрендә төрөк ғазиҙары хеҙмәт итә башлай, улар Рим империяһына һәм тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәш алып бара. Монголдар ҡыҫымы аҫтында Алғы Азия илдәренә төркиҙәр миграцияһы көсәйә, шуға күрә урындағы йәмғиәттең айырылғыһыҙ өлөшө булып әүерелә. Ғазиҙар ғазауаттар менән грек империяһы биләмәләренә төньяҡҡа ныҡлы үтеп инә башлай. XIV быуат башына ғазиҙар империяның бөтә инфраструктураһын юҡҡа сығара, сөнки төп ауыл хужалығы бөтә төбәктәре, шул иҫәптән Меандр үҙәне башҡаса баш ҡалаға буйһонмай. Ғосман империяһы яулап алыуҙары туҡтағас, ғазиҙар әкренләп башыбоҙоҡ (башибузук) тигән яңы социаль синыфҡа күсә бара. Улар урындағы христиан халыҡтарының ҡотон алып тора. Янычарҙар [[солтан]]дың даими ғәскәрен тәшкил итә. == "Ғази" һүҙе башҡорт телендә == * Мосолман булараҡ, башҡорт халҡында ла "ғази" төшөнсәһе ҡулланылған. Башлыса был һүҙ дини китаптарҙа ҡулланылған. Ул һуғышсы ғына түгел, еңеүсе һуғышсы мәғәнәһендә булған <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге, 1-се том. - Мәскәү, 1993. - 243-сө бит.</ref> {{Цитата |Шәһадәт нуры илан мөнәүүәр үлгән ғазиҙар. ''М. Өмөтбаев''}} * Ғази (Ғәзи) - ир-ат исеме. Еңеүсе, көрәшсе тигән мәғәнә һалынған <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. -Өфө, 2005. -40-сы бит.</ref> *[[Өфө]] янындағы хәҙерге [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] биҫтәһе биләмәһендә [[Хажи мәсете|Хажи (Ғази, Ази) мәсете]] ({{lang-ru|Азиева (Ази, Азиевская, Гази, Газиева) мечеть}}) — 1736 йылға тиклем [[тарихи Башҡортостан]] ерҙәрендә төп йәмиғ (йома) [[мәсет]]е булған. == Әҙәбиәт == * {{ИЭС1991|Резван Е.А.|Гази|52-53}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Гази}} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Исламда рухани дәрәжәләр}} [[Категория:Исламда рухани дәрәжәләр]] [[Категория:Ислам тарихы]] [[Категория:Ислам терминдары]] qprvdx3aegrn7u53e158rhquawanbiv 0 141987 1307433 1059330 2026-10-16T18:27:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307433 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шемәк ауыл Cоветы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]. Административ үҙәге — [[Октябрьский (Өфө районы)|Октябрьский]] ауылы. == Тарихы == «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Шемякский сельсовет (Уфимский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Октябрьский (Өфө районы)|Октябрьский]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Октябрьский (Уфимский район) | тс }} | | [[Шемәк]] | ауыл | {{ Население | Шемяк | тс }} | | [[Первомайский (Өфө районы)|Первомайский]] | ауыл | {{ Население | Первомайский (Уфимский район) | тс }} | | [[Яңы Троевка (Өфө районы)|Яңы Троевка]] | ауыл | {{ Население | Новотроевка (Уфимский район) | тс }} | | [[Бейғол]] | ауыл | {{ Население | Бейгулово | тс }} }} 1986 йылда Һарт-Смирнов ауылы юҡҡа сығарылған һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алынған (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 номерлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» указы)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/lr/uk.htm Об исключении из учетных данных некоторых населенных пунктов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930193231/http://bashkortostan.regnews.org/doc/lr/uk.htm |date=2018-09-30 }}</ref>) == Билдәле шәхестәре == * [[Ивушкин Владимир Иванович]] (9 июнь 1942 — 12 март 1999) —"Союзтелефонстрой" тресы Куйбышев төҙөлөш-монтажлау идараһы монтажлаусыһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры<ref>[http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/12101-ivushkin-vladimir-ivanovich Ивушкин, Владимир Иванович // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228082729/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/12101-ivushkin-vladimir-ivanovich |date=2017-02-28 }}</ref><ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Ivushkin_Vladimir_Ivanovich/t/5529 Ивушкин Владимир Иванович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡалып:Өфө районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Өфө районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]] 6dwg9ogzidh9401df223kzz5zkpfcav 0 142315 1307410 887135 2026-10-16T13:30:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307410 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хализова Мария Ивановна '''([[13 май]] [[1929 йыл]] — [[8 апрель]] [[2008 йыл]]) — малсылыҡ алдынғыһы. 1953—1985 йылдарҙа [[Иглин районы]] «Путь Ленина» колхозы һауынсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Башҡорт АССР-ы]]ның иң яҡшы һауынсыһы (1957. РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы (1963—1967) депутаты. == Биографияһы == Мария Ивановна Хализова (Гилёва) 1929 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ының [[Өфө кантоны]]<ref>хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Иглин районы}}</ref> Ленинский ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Иван Михайлович менән әсәһе Ксения Трофимовнаның 12 балаһы — 10 ҡыҙы һәм 2 улы — була. Тулы булмаған урта белем ала. 16 йәшендә Ленинскийҙағы фермаға эшкә сыға. Тәүҙә быуаҙ таналарҙы ҡарай, шунан бер йыл быҙауҙарҙы ашата, эсерә, һыйырҙар тәрбиәләшә. 1945—1953 йылдарҙа быҙау ҡараусы, шунан һауынсы булып эшләй. 1963 йылдан — [[Нуриман районы|Нуриман]] (һуңынан [[Иглин районы|Иглин]]) районының «Путь Ленина» колхозындағы һөтсөлөк фермаһының өлкән һауынсыһы. Производство күрһәткестәрен йылдан-йыл арттыра бара — бер һауын һыйырынан 2 000 килограмға тиклем һөт һауып ала. 1957 йылда төркөмөндәге һәр һыйырҙан — 3 117 килограмм, 1959 йылда — 3 493 килограмм, 1961 йылда 3 877 килограмм һөт һауа. Һөтсөлөк фермаһында был йылдарҙағы күрһәткестәр 2 977 килограмдан 3 596 килограмғаса күтәрелә. Төркөмөндәге һыйырҙарҙы һауыу менән генә сикләнмәй, коллектив менән ҙур ойоштороу эше лә башҡара, зоотехник хисап һәм ферманың отчетлылығын алып барыуға өлөш индерә. Малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт һәм башҡа продукцияны етештереүҙә һәм әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йыл 22 март Указы менән М. И. Хализоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 1985 йылға тиклем Иглин районы «Путь Ленина» колхозында һауынсы булып эшләй. РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967). III Бөтә Союз колхозсылар съезы, СССР-ҙың VII ҡулланыусылар кооперацияһы вәкилдәре съезы делегаты. Иглин район Советы депутаты итеп һайлана. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1966]]), * [[Ленин ордены]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120120191830/http://www.iglino.ru/pride.php Мы гордимся ими] * [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Halizova_Mariya_Ivanovna/t/15565 Хализова Мария Ивановна] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Шәхестәр:Нуриман районы]] [[Категория:13 майҙа тыуғандар]] rc2al1id20wdkgxjscdb161glegbhkk 0 152685 1307452 1287884 2026-10-17T05:11:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307452 wikitext text/x-wiki {{Йылға |Исем = Ҡатаҫҡын |Төп исеме = ru/Катаскин |Рәсем = |Имза = |Оҙонлоҡ = 13 |Бассейн майҙаны = |Йылға башы = |Йылға тамағы = Кесе Инйәр }} '''Ҡатаҫҡын''' ({{lang-ru|Катаскин, Катаскын }}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ндағы йылға. == Географияһы == [[File:Катаскинские скалы. Белорецкий район.jpg|thumb|Ҡатаҫҡын йылғаһы буйынан ҡаяларға һәм "Айғыр" приютына күрһәткес. Белорет районы]] Ҡатаҫҡын[[Белорет районы]]ндағы [[Инйәр ауыл советы| Инйәр ауыл биләмәһендәге]] йылға, [[Ҡараташ (һырт)|Ҡараташ һырты]] буйлап, Ҡатаҫҡын ҡаялары янынан аға. [[Кесе Инйәр]] йылғаһының һул яҡ ярынан 13 км алыҫлыҡта ағып сыға һәм уға тамағынан 13 км үрҙәрәк барып ҡушыла <ref>[http://www.textual.ru/gvr/index.php?card=182403 РФ һыу реестры: Ҡатаҫҡын]</ref><ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/karatash/t/6486 Хребет Караташ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307123539/http://wiki02.ru/encyclopedia/karatash/t/6486 |date=2014-03-07 }}</ref>. Географик координаттары - 54.114347, 57.618904 == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Эҫем|Эҫем йылғаһы]], йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]<ref>[http://www.textual.ru/gvr/index.php?card=182403 РФ һыу реестры: Ҡатаҫҡын]</ref>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref>[http://www.textual.ru/gvr/index.php?card=182403 РФ һыу реестры: Ҡатаҫҡын]</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612211100019697 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101969 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == "Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге" атаманың килеп сығышын ''ҡаты'' һәм ''Аҫҡын'' гидронимы менән бәйләй. Ҡаты - көслө ағымлы, һалҡын һыулы булыуын аңлата, тиелә һүҙлектә. Аҫҡын атамаһы иһә үҙ нәүбәтендә ''аҡ'' һәм ''һын'' тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлатыла шул уҡ сығанаҡта <ref>Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, - 91-се, 26-сы биттәр</ref>. == Әҙәбиәт == * Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Рәшит Шәкүр|Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән. * Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, - 91-се, 26-сы биттәр == Һылтанмалар == *[https://web.archive.org/web/20140307123539/http://wiki02.ru/encyclopedia/karatash/t/6486 Хребет Караташ] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} [[Категория:Инйәр]] [[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]] [[Категория:Белорет районы йылғалары]] [[Категория:Башҡортостанда туризм]] 1xr0db69zdtdvrixrzr3sywedicn71y 0 154977 1307431 1285256 2026-10-16T18:10:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307431 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Другие значения}} {{Настольная игра |название = Шахматы |изображение = Staunton chess set.jpg |подпись к изображению = [[Шахматные часы]], [[Шахматная доска|доска]], начальная расстановка фигур |история происхождения = [[История шахмат]] |инвентарь = Доска 8 × 8 клеток, фигуры: 16 белых и 16 чёрных<ref>Всего на доске может быть 32 фигуры, но пешки могут быть заменены на другие фигуры (см. [[превращение пешки]]).</ref> |игроков = 2<ref>Строго говоря — это количество противоборствующих сторон в партии. Количество игроков-физических лиц в партиях определённого формата («Консультанты A» против «Консультанты B», [[супергроссмейстер]] против «остального мира», например «[[Каспаров против мира]]», и др.) может быть любым с обеих сторон, однако при этом число групп игроков в партии всё равно — две, каждая группа представляет одну сторону и играет одним цветом фигур.</ref> |длительность партии = '''С часами'''<ref>Указано время на всю партию для каждого игрока. Общая продолжительность игры, соответственно, не превышает указанное время, умноженное на два.</ref><br>Пуля (буллит)<ref>Данный контроль действует при игре в Интернете, в очных шахматах контроль менее 10 минут считается блицем.</ref>: < 3 мин.<br>Блиц: 3—10 мин.<br>Быстрые (рапид): более 10 и менее 60 мин.<br>Классические: 60 минут и более<br>'''Без часов'''<br>Неограниченное время |сложность правил = Средняя |уровень стратегии = Высокий |влияние случайности = Нет ([[игра с полной информацией]]) |развивает навыки = [[Шахматная тактика|тактику]], [[Шахматная стратегия|стратегию]], [[комбинационное зрение]], зрительную память |похожие игры = ''См. [[Варианты шахмат]]'', [[Сёги]] }} '''Ша́хмат''' ([[фарсы теле|фарсы]]. ''شاه مات'' ‘шах мат’, «''[[Шаһ (титул)|шаһ]] үлде''»<ref>Шахматы // Российский энциклопедический словарь. / глав. ред. А. М. Прохоров. — М.: «Большая российская энциклопедия», 2000. — С. 1790 (книга 2).</ref>) — [[сәнғәт]] (в части [[шахмат төҙөлөшө ]]), [[фән]] һәм [[спорт]] элементтарын берләштергән 64 шаҡмаҡлы таҡтала уйнала торған логик өҫтәл уйыны <ref>{{БСЭ3|Шахматы}}</ref>. Шахматты бер нисә төркөм кеше бер-береһенә ҡаршы, йәки бер кешегә ҡаршы уйнай ала ; бындай уйындар ғәҙәттә консультация уйындары тип атала. Бер көсөлө шахматсы бер нисә кешегә ҡаршы айырым таҡталарҙа уйнау бер ваҡытта уйнау сеансы тип атала . Уйын билдәле ҡағиҙәләргә буйһона; рәсми турнирҙарҙа [[ФИДЕ]] ҡағиҙәләре ҡулланыла<ref>{{Cite web|url=http://juniorchess.ru/pravila-sorevnovanij/pravila-fide/|title=Правила шахмат ФИДЕ {{!}} Детско-юношеский шахматный клуб|publisher=juniorchess.ru|accessdate=2017-09-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fide.com/component/handbook/?id=124&view=article|title=World Chess Federation - FIDE|publisher=www.fide.com|lang=en|accessdate=2017-09-25}}</ref>, улар фигураларҙың йөрөшөнә генә түгел, судья хоҡуғы, уйынсыларҙың тәртибенә лә ҡағыла . Хат , телефон аша, интернета уйнауҙың үҙ ҡағиҙәләре бар . Шахмат төрлө ҡағиҙәле, фигуралы булыуы мөмкин , таҡта ҙурлығы буйынса ла айырыла . Шахмат төҙөлөшөнөң бер бүлеге — әкиәт шахматы. [[Математика|Математика]]ла шахмат уйынының төрлө аспекты, шулай уҡ компьютер моделләүе аша, өйрәнелә (мәҫәлән, классик « Ат йөрөшө тураһында мәсьәлә» и « Һигеҙ ферзь тураһында мәсьәлә»). ==Тарих == {{главная|История шахмат}} Шахмат тарихының мең йыл ярымлыҡ тарихы бар тип иҫәпләнә. Шахматтың бер нисә төрө бар — «һинд», «Византия» һәм башҡа төрҙәре шахматтың үҫешен һәм донъяла таралыуын аңлата. Иң киң таралған, иң тәүҙә килеп сыҡҡан уйын- [[чатуранга]] [[Һиндостан]] да беҙҙең эраның [[VI быуат]]ынан билдәле. Иран шахы [[Хосров I Ануширван]] (531—579) был уйын ҡағиҙәләрен ошо ваҡытта Һиндостандан алған<ref>Мэррей Г. Дж. Р. [http://thaichess.narod.ru/index/naskolko_stara_shakhmatnaja_igra/0-49 Насколько стара шахматная игра / Пер. с англ.] // Шахматы в СССР. — 1936. — № 12.</ref>. Һиндостанға күрше килдәрҙә чатуранга бер аҙ үҙгәрә. Ғәрәп Көнсығышында ул [[шатрандж]] (сатраш), Көньяҡ-көнсығыш Азияла — [[сянци]] ([[Ҡытай]]), [[макрук]] ([[Таиланд]]) һәм [[сёги]] ([[Япония]]). Шатрандж (сатраш) [[IX век|IX]]—[[X быуат]]тарҙа ғәрәптәрҙән [[Европа|Европ]]ға һәм [[Африка|Африка]]ға барып етә . Европа шахматсылары уйынды үҙгәртеүҙе дауам иткәндәр, [[XV быуат]]ҡа хәҙер «классик» тип аталған ҡағиҙәләр булдырылған . Халыҡ-ара турнирҙар үткәрелә башлағас, ҡағиҙәләрҙе һуңғы тапҡыр [[XIX быуат]]та стандартлаштырғандар. [[1886 ]] йылдан шахмат буйынса донья чемпионы исеме өсөн ярыштар ойошторола. [[1924 ]] йылда Халыҡ-ара шахмат федерацияһы— [[ФИДЕ]] ойошторола , XX быуат уртаһынан алып, күпселек халыҡ-ара ярыштар уның етәкелегендә үткәрелә. == Ҡағиҙәләр== {{main|Правила шахмат}} === Таҡта һәм баштағы позиция === {{main|Шахматная доска|Шахматные фигуры}} {{Шахматная диаграмма | tright | |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd |pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl | Начальное положение фигур}} Уйын бер тигеҙ итеп квадрат шаҡмаҡтарға, йәки '''ҡыр'''ҙарға бүленгән таҡтала бара.Таҡтаның үлсәме— 8×8 шаҡмаҡ. Вертикаль ҡырҙар рәттәре (вертикалдәр) ''а'' хәрефенән ''h'' хәрефенә тиклем [[латин хәрефтәре]] һулад уңға, горизонталь рәттәр (горизонталдәр) — 1 һанынан алып, 8 һанына тиклем аҫтан өҫкә табан; һәр бер ҡыр тейешле хәреф һәм һан менән билдәләнә. Ҡырҙар ҡара (ҡуңыр) һәм асыҡ төҫкә буяла ( шуға ҡара һәм аҡ тип атала), йәнәшә торған ҡырҙар вертикаль һәм горизонталь яҡҡа төрлө төҫтәргә буяла. Таҡтала иң яҡын уң яҡ мөйөштәге ҡыр аҡ булырға тейеш ( аҡтар өсөн ул- h1, ҡаралар өсөн— а8 ҡыры). Башта ике яҡта ла шахмат фигуралары иҫәбе бер иш. Бер яҡтағы фигуралар «аҡ»,ҡалғандар— «ҡара» тип атала. Аҡ фигуралар асыҡ төҫтә, ҡаралар ҡара йәки ҡуңыр төҫтә. Уйынсылар үҙҙәре фигуралар төҫөнә ҡарап, «аҡтар» һәм «ҡаралр» тип йөрөтөлә. Фигуралар тупланмаһында : [[король]] (♔, ♚), [[ферзь]] (♕, ♛), ике [[ладья]] (♖, ♜), ике [[фил]] (♗, ♝), ике [[ат]] (♘, ♞) һәм һигеҙ [[пешка]] (♙, ♟) булырға тейеш. Баштағы позицияла ике яҡтың фигуралары ла диаграммала күрһәтелгәнсә ҡуйыла. Аҡтар беренсе һәм икенсе горизонталдәрҙә , ҡаралар етенсе һәм һигеҙенсе горизонталдәрҙә урынлаша. Ике яҡтың пешкалары икенсе һәм етенсе горизонталдәргә теҙелә. [[Файл:ChessSet.jpg|thumb|180px|[[Шахматные фигуры]], слева направо: [[король (шахматы)|король]], [[ладья (шахматы)|ладья]], [[ферзь]], [[пешка]], [[конь (шахматы)|конь]], [[слон (шахматы)|слон]]]] === Йөрөш === Уйынсылар сиратлашып фигуралар менән йөрөргә тейеш. Аҡтар башлай. Ҡайһы бер сикләүҙәрҙән тыш (үткәндә алыу, рокировка) уйынсы үҙенең фигураһын икенсе яҡтың ҡырына түбәндәге ҡағиҙәләр буйынса күсерә : * Фигуралар (аттан башҡалар) тура йөрөй, баштағы һәм аҙаҡҡы ҡырҙар араһындағы ҡырҙар буш булырға тейеш ( унда үҙ, йәки сит фигуралар булмаҫҡа тейеш). Был ҡағиҙә [[ат]] менән йөрөшкә генә ҡағылмай ( ары аңлатыла). * Үҙ фигураң торған ҡырға йөрөргә ярамай. * Сит фигура торған ҡырға йөрөгән фигура таҡтанан алына (''алыу'', йәки һуғыу тиҙәр). * Король күрше шаҡмаҡҡа вертикаль, горизонталь һәм диагональ буйынса йөрөй. * Ферзь вертикаль, горизонталь йәки диагональ буйынса төрлө алыҫлыҡҡа йөрөй. * Ладья вертикаль йәки горизонталь буйынса төрлө алыҫлыҡҡа йөрөй . * Фил диагональ буйынса төрлө алыҫлыҡҡа йөрөй. * Ат « Г хәрефе» менән йөрөй: вертикаль буйынса ике һәм горизонталь буйынса бер шаҡмаҡ йәки киреһенсә, горизонталь буйынса ике һәм вертикаль буйынса бер. Йәки шулай тиергә була: ул үҙе тирәһендәге вертикаль, горизонталь йәки диагональ буйынса урынлашҡандарҙан тыш 5х5 квадратындағы теләһә ниндәй шаҡмаҡҡа йөрөй. Ат йөрөргә тейешле ҡыр үҙе торған ҡыр төҫөндә булырға тейеш түгел. Башҡа фигураларҙан айырмалы, атҡа йөрөш ваҡытында юлында осраған фигуралар ҡамасауламай (ат улар аша «һикереп сыға»). * Пешка тик алға йөрөй ( «алға» тип аҡтар өсөн һигеҙенсе горизонталгә йүнәлеш, ҡаралар өсөн беренсе горизонталгә йүнәлеш атала): фигура алмайынса— вертикаль буйынса бер ҡыр алға, фигура алып — диагональ буйынса бер ҡыр алға- уңға йәки алға- һулға. Әгәр пешка баштағы ҡырҙа торһа (икенсе горизонталь аҡтар һәм етенсе ҡаралар өсөн ), ул бынан тыш алмайынса алға ике ҡырға алға йөрөй ала. Пешка һуңғы горизонталгә йөргөдә (аҡтар — һигеҙенсегә, ҡаралар— беренсегә), ул , королдән башҡа, шул уҡ төҫтәге башҡа фигура менән алмаштырыла('' пешканың үҙгәреүе''). Пешканың үҙгәреүе- һуңғы горизонталгә йөрөштөң бер өлөшө. Шулай итеп, әгәр ҙә пешканан үҙгәргән фигура ҡаршы яҡтың короленә ҡурҡыныс тыуҙыра икән, пешка менән һуңғы горизонталгә йөрөш һөҙөмтәһендә королгә шах була. Бөтә фигураларҙың да йөрөшө түбәндәге диаграммала күрһәтелгән. «Х» билдәһе менән фигура үҙе торған ҡырҙан ҡайһы ҡырға йөрөй ала икәне күрһәтелгән. Фигура йөрөш ваҡытында был ҡырҙағы сит фигураны ала алһа, ҡыр ''ҡурҡыныс аҫтында ҡалған'' йәки '' атылған'' тип атала (был ҡырҙа фигура булыу, булмауына ҡарамаҫтан). Фигура менән унда йөрөп булмаһа ла, ҡыр атылған тип иҫәпләнә, сөнки үҙ короле өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра. <gallery widths="200" heights="200" class="center"> Ходы шахматных фигур.gif|Ходы шахматных фигур ChessCastlingMovie.gif|Длинная и короткая рокировка Ajedrez animación en passant.gif|Взятие на проходе </gallery> ==== Айырым йөрөш==== Ике айырым йөрөш бар: * '''[[Рокировка]]''' —әгәр король менән шул уҡ төҫтәге ладья уйын башынан алып, урындарынан ҡуҙғалмаһа, бер-береһе менән урындарын бер йөрөш менән алмаштыра ала (рокировка эшләү). Рокировка эшләгәндә король ладьяға табан 2 шаҡмаҡҡа күсә ала, ә ладья королдең баштағы һәм аҙҙаҡҡы позициялары араһындағы ҡырға ҡуйыла. Әгәр король менән ладья йөрөш эшләгән булһа, рокировка эшләргә ярамай. Әгәр король менән ладья араһында берәй фигура торһа, шулай уҡ король торған ҡырға, йәки ул үтергә тейеш ҡырға, шулай уҡ ул алырға теләгән ҡырға ҡаршы яҡтың берәй фигураһы ҡурҡыныс менән янай икән, ваҡытлыса рокировка эшләргә ярамай. «[[#Тейҙең — йөрө]]» ҡағиҙәһе маҡсаты өсөн рокировка ладья йөрөшө түгел, ә король йөрөшө тип иҫәпләнә, шуға рокировканы ладьяны түгел, ә королде күсереп ҡуйыуҙан башларға кәрәк. * '''[[Үткән саҡта алыу]]''' — пешка ҡаршы яҡ пешкаһы ҡурҡыныс менән янаған атылған (битое) ҡыр аша ике шаҡмаҡ йөрөш яһағанда, ҡаршы яҡтың пешкаһы уны үҙ йөрөшө ваҡытында ала (һуға) ала. Был осраҡта ҡаршы яҡтың пешкаһы атылған ҡырға күсә, ә атылған (һуғылған) пешка таҡтанан алына (миҫалды диаграмманан ҡарағыҙ). Үткән саҡта алыу пешка атылған ҡыр аша үткәнгә яуап итеп кенә эшләнә, бынан һуңғы йөрөштәр ваҡытында ул рөхсәт ителмәй . === Шах, мат һәм пат === * Атылған ҡырҙа торған король «шах» аҫтында (ҡурҡыныс янаған) тип атала. «Шах иғлан итеү»- ҡаршы яҡтың короле шах аҫтында ҡалырлыҡ йөрөш яһау. Йөрөгән уйынсының королен шах аҫтында ҡалдыра торған йәки шах аҫтына ҡуя торған йөрөштәр тыйыла; короле шах аҫтында ҡалған уйынсы был хәлде бөтөрөргә тейеш. * Әгәр короле шах аҫтында ҡалған уйынсының был «шах»тан сығырлыҡ бер йөрөшө лә юҡ икән, уйынсы « [[мат]] алған» тип иҫәпләнә, тимәк, ул еңелә. Уйындың маҡсаты- ҡаршы яҡтың короленә мат ҡуйыу. * Әгәр уйынсы үҙ сиратында ҡағиҙәләргә ярашлы бер йөрөш тә яһай алмаһа, әммә уйынсының короле шах аҫтында булмаһа(уға шах янамаһа), был хәл [[пат]] тип атала. === Уйын һөҙөмтәһе === Уйын ике яҡтың береһенең еңеүе, йәки тигеҙ иҫәп менән (ничья) тамамлана. '''Еңеү''' түбәндәге осраҡтарҙа билдәләнә: * '''Мат.''' Мат ҡуйған уйынсы еңә. * '''Бер уйынсы еңелеүен таныны .''' Ары ҡаршы тороуҙың файҙаһы юҡ икәнде аңлаған уйынсы теләгән ваҡытта уйынды туҡтата ала, бының өсөн ул ҡысҡырып «еңелдем» (сдаюсь) тип әйтергә ( йәки щахмат сәғәтен туҡтатырға) тейеш. Уға ҡаршы уйнаған уйынсы еңеүсе тип иғлан ителә. * '''Бер уйынсы ваҡытын уҙҙырҙы.''' Уға ҡаршы уйнаған уйынсы, ҡайһы бер осраҡтарҙан тыш, еңеүсе тип табыла ( «Ваҡытты контролдә тотоу» бүлегендә һүрәтләнә). * '''Техник еңеү''' — ошо осраҡтарҙа рәсми турнирҙа уйынсы еңеүсе була: әгәр уға ҡаршы уйнарға тейеш уйынсы ** турнир ҡағиҙәләре буйынса уйын партияһына билдәле ваҡыт эсендә килеп етмәһә (хәҙер һис һүҙһеҙ, күпме булһа ла һуңға ҡалған осраҡта); ** партияны туҡтатһа ( партияны башлағас, ары дауам итергә теләмәй); ** ҡағиҙәләрҙе боҙһаа һәм судьяға буйһонмаһа; ** 2 ҡағиҙә рөхсәт итмәгән йөрөш яһаған саҡта; ** блиц йәки тиҙ шахмат уйыны (бөтә партияға 60 минуттан әҙерәк) барышында ҡағиҙәләр рөхсәт итмәгән йөрөш яһаған осраҡта, ҡаршы яҡ уйынсыһы үҙ йөрөшөнә тиклем был хатаны күрһә. : Техник еңеү уйын булмаған осраҡта, уйынсыға ниндәй ҙә булһа сәбәп менән ҡаршы уйнарға уйынсы табылмаһа, билдәләнә һәм турнир уҙғарыу ҡағиҙәләрендә бындай осраҡ алдан яҙыла (мәҫәлән, әгәр уйынсы турнирҙан төшөп ҡалһа, Швейцария системаһы буйынса уҙғарылған турнирҙа уйынсылар таҡ һан булғанда). '''Тигеҙ иҫәп''' була торған осраҡтар: * '''[[Пат]]. * '''Уйынсылар тигеҙ иҫәпкә риза ''', йәки бер уйынсы тигеҙ иҫәп тәҡдим итә, икенсеһе быға риза була. Бының өсөн уйынсының йөрөш ваҡытында «тигеҙ иҫәп» тип әйтеүе етә. Әгәр икенсе уйынсы тағы бер йөрөш эшләһә, был уның тигеҙ иҫәпкә риза булмауын аңлата. Турнир ҡағиҙәләре <ref>[http://www.openchess.ru/pravilaChess.php#n5 Правила предложения и принятия ничьей.]</ref> тигеҙ иҫәпте үҙ фигураңды күсергәндән һуң, сәғәткә баҫҡанға тиклем тәҡдим итергә кәрәк тип билдәләй; әгәр уйынсы үҙ фигураһын күсергәнсе тигеҙ иҫәп тәҡдим итә икән, икенсе уйынсы тәҡдимгә яуап бирерҙән алда беренсе уйынсының үҙ йөрөш эшләүен талап итә ала (тик был мотлаҡ эш түгел) . Һуңғы ваҡытта ҡайһы бер турнирҙарҙа уйынсыларҙың бер-береһе менән тигеҙ иҫәпкә килешеүен сикләүсе «София ҡағиҙәләре» (Корсика ҡағиҙәләре) ҡулланыла. * ''' Мат хәленә бер ниндәй ҙә йөрөштәр тәртибе менән етеп булмай ''' (мәҫәлән, таҡтала фигуралар һаны уйынсыларҙың береһе тарафынан да мат ҡуйырлыҡ түгел— король һәм бер фил королгә ҡаршы икән ти). * ''' Өс тапҡыр бер үк позицияны ҡабатлау''' ( өс йөрөш рәттән булмаһа ла), позиция төшөнсәһенә бында фигураларҙың урынлашыу тәртибе, йөрөштәр сираты һәм мөмкин булған йөрөштәр ( шул иҫәптән ике яҡ өсөн дә рокировка һәм үтеп барғанда алыу хоҡуғы ) инә. Тигеҙ иҫәпте билдәләү өсөн өс тапҡыр бер үк позицияны күреп ҡалған уйынсы судьяға мөрәжәғәт итергә тейеш; башҡа осраҡта уйын дауам итә. 2014 йылдың июленән позиция бер –бер артлы биш йөрөш ваҡытында '''биш тапҡыр ҡабатланһа ''', партия шулай уҡ тигеҙ иҫәп менән тамамланған тип иҫәпләнә, был осраҡта уйынсыларҙың мөрәжәғәт итеүе кәрәкмәй <ref name=":0">{{Cite web|accessdate = 2016-01-17|title = Handbook (правило 9.6)|url = https://www.fide.com/fide/handbook.html?id=171&view=article|publisher = www.fide.com}}</ref>. * '''50 йөрөш ҡағиҙәһе.''' Әгәр ике яҡ та һуңғы 50 йөрөш фигуралар алмаһа һәм пешкалар йөрөтмәһә. Өс тапҡыр позициялар ҡабатланғандағы кеүек үк тигеҙ иҫәп уйынсыларҙың береһенең талабы буйынса билдәләнә. XX быуатта был ҡағиҙә күп тапҡыр үҙгәртелә, уға төрлө ташламалар өҫтәлә.Хәҙер бөтә ташламалар ҙа юҡҡа сығарылған, 50 йөрөш ҡағиҙәһе теләһә ниндәй позицияла ла ғәмәлдә ҡала <ref>[http://juniorchess.ru/pravila-sorevnovanij/pravila-fide/statja-9-nichja/ Статья 9: Ничья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203200946/http://juniorchess.ru/pravila-sorevnovanij/pravila-fide/statja-9-nichja/ |date=2012-02-03 }}</ref>. 2014 йылдың июленән алып, әгәр ике яҡ та фигуралар алмай һәм пешка менән йөрөмәй 75 йөрөш эшләһә, партия тигеҙ иҫәп менән тамамланды тип иҫәпләнә (уйынсылар белдермәһә лә)<ref name=":0" />. * ''' Уйынсыларҙың береһе уйын ваҡытын үткәреп ебәрһә'''. «Ваҡытты контролдә тотоу» бүлегендә һүрәтләнгән ҡайһы бер осраҡтарҙа тигеҙ иҫәп яҙыла. * '''Уйынсының ике минуттан әҙерәк ваҡыты ҡалған осраҡта; тик уға ҡаршы уйнаусы «ғәҙәти саралар» менән еңергә тырышмаһа, йәки улай еңеп булмаһа '''. Ике минуттан әҙерәк ваҡыты ҡалған уйынсы талабы буйынса судья тигеҙ иҫәп иғлан итә ала. Был турала «Ваҡытты контролдә тотоу» бүлегендә енетекләберәк яҙылыр. === Мәрәйҙәр иҫәпләү=== Һөҙөмтәгә ҡарап, уйынсы мәрәйҙәр ала: * Еңеү— 1 мәрәй; * Тигеҙ иҫәп — ½ мәрәй ( 1867 йылда Данди шахмат турниры ваҡытында индерелә); * Еңелеү — 0 мәрәй. Ҡайһы бер ярыштар ваҡытында мәрәйҙәр икенсе төрлө система буйынса бирелә, мәҫәлән, «футбол» системаһындағыса: 3- еңеү өсөн, 1- тигеҙ иҫәп булғанда һәм 0 - еңелгән осраҡта. Бөтә уйынсылар (командалар ҙа) уйнаған партиялар һаны тигеҙ булырға тейешле турнирҙарҙа , еңеүсе партияларҙа һәм микроматчтарҙа йыйылған мәрәйҙәр иҫәбенә ҡарап билдәләнә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәрәйҙәр иҫәбе тигеҙ булмаһын өсөн) төрлө коэффициенттар, мәҫәлән, Зоннеборн-Бергер системаһы киң ҡулланыла. === Турнир ҡағиҙәләре === Ярыштар уҙҙырыуға бәйле профессиональ талаптар бөтә уйынсылар өсөн тәғәйенләнгән турнир ҡағиҙәләрен булдырыуға килтерә. Уларҙы ҡабул итеү төп ҡағиҙәләргә тәьҫир итә (тейҙеңме—йөрө, үткәндә алыу һәм башҡа). ==== Хаталарҙы төҙәтеү==== * Уйын ваҡытында таҡта дөрөҫ ҡуйылмағаны асыҡланһа, хата уйын ваҡытында төҙәтелмәй: таҡтала позициялар үҙгәрмәй, аҡ фигуралар менән уйнаған яҡта уңдағы аҡ мөйөш h1 була. * Башта фигуралар дөрөҫ ҡуйылмағаны асыҡланһа, был ваҡытҡа тиклем өс йөрөштән артыҡ эшләнмәһә (3 йөрөш ҡағиҙәһе), фигуралар дөрөҫ тәртиптә теҙелергә тейеш. * Яңғылыш йөрөш (ҡағиҙә буйынса ярамаған) эшләгән уйынсы, мөмкин булһа шул уҡ фигура менән яңынан йөрөргә тейеш. Если ошибочный ход замечен не сразу, партия должна быть переиграна с этого места Хата йөрөштө бер аҙҙан ғына күреп ҡалһалар, партия ошо урындан яңынан уйналырға тейеш . ** Ҡағиҙәнән ситләшеү: блиц-партияла уйынсы яңғылыш йөрөш эшләһә, икенсе уйынсы быны күреп ҡалып, яуап итеп йөрөш яһамаһа, беренсе уйынсыға еңелеү яҙыла. Әгәр икенсе уйынсы йөрөш эшләһә, йәки ниндәй ҙә булһа фигураны алһа, уйын дауам итә. ** Әгәр яңғылыш эшләнгән йөрөш ваҡытындағы позицияны яңынан тергеҙеп булмаһа, партия һуңғы билдәле булған позициянан яңғылышлыҡ киткән позицияға тиклем яңынан уйнала. ** Беренсе яңғылыш йөрөш өсөн уйынсыға яза итеп уға ҡаршы уйнаған уйынсыға, әгәр уның ваҡыты 5 минуттан аҙыраҡ ҡалһа, 2 минут өҫтәп бирелә. Икенсе яңғылыш йөрөш өсөн уйынсыға еңелеү яҙыла. * Уйынсы рокировка эшләр өсөн башта яңғылыш ладьяны ҡуҙғатһа, ладья менән йөрөргә тейеш. Уйынсы ҡағиҙәне боҙоп рокировка эшләһә (мәҫәлән,атылған ҡыр аша), уның урынына , бындай йөрөш эшләп булһа, король менән йөрөргә тейеш . * Турнир партияһы башланғандан һуң уйынсылар турнир расписаниеһында ҡуйылған төҫтәр менән уйнамағаны мәғлүм булһа, партия яңынан уйнала. ==== Баш тартыу тыйыла==== * Уйынсы икенсе уйнсыға тигеҙ иҫәп тәҡдим иткәс, уны кире алырға ярамай. * Уйынсы еңелеүен танығандан һуң кире уйлай алмай. * Йөрөш яһалған осраҡта, уйынсы ҡулын фигуранан алған булһа, йөрөштө үҙгәртеп булмай (кирегә йөрөп булмай), был тик йөрөш эшләп булмаған ваҡытта ғына рөхсәт ителә. ==== {{anchor|Тейҙең- йөрө}} «Тейҙең — йөрө» һәм «ҡулын алды — йөрөш эшләнде» ҡағиҙәләре ==== * Был ҡағиҙәләр тик '' алдан уйлап '' фигураға '' үҙ йөрөшө ваҡытында '' тейеүгә ҡағыла. ** Үҙ фигураһына тейгән уйынсы был фигура ниндәй йөрөш эшләй ала, шул йөрөштө яһарға тейеш . ** Сит фигураға тейгән уйынсы уны ошо йөрөш ваҡытында алырға тейеш. ** Ҡағиҙә буйынса йөрөш яһап булмаған фигураға , йәки был йөрөш ваҡытында алып булмаған фигураға тейгән осраҡта, бер ниндәй ҙә яза (эҙемтә) булмай. ** Рокировка -король йөрөшө. Шуға күрә ''' рокировка ваҡытында башта королде, шунан ладьяны күсерергә'''. Уйынсы роикровка эшләргә уйлап, яңғылыш башта ладьяға тотонһа, рокировка урынына башта ладья менән йөрөргә тейеш. ** Уйынсы бер нисә йөрөп була торған йәки алып була торған фигураға тейһә, ул иң беренсе тейгән фигура менән йөрөргә йәки уны алырға тейеш. Ҡағиҙәнән тайпылыш : *** уйынсы үҙ короленә тотонһа һәм уның менән йөрөргә тейеш булһа, һуңыраҡ үҙ ладьяһына тотонһа, һәм был ладья яғына рокировка эшләп булаһа, ул был рокировканы эшләргә тейеш . *** уйынсы үҙ фигураһына тейһә һәм уның менән йөрөргә тейеш булһа, унан һуң икенсе уйынсының ошо фигура менән алып булған фигураһына тейһә , ул был фигураны алырға тейеш. *** уйынсы икенсе уйынсының фигураһына тотонһа һәм уны алырға тейеш булһа, һуңынан ошо фигураны ала (һуға) алған үҙ фигураһына тотонһа, ул икенсе уйынсының был фигураһын алырға тейеш . *** уйынсы , юғарыла яҙылғанса, ниндәйҙер йөрөш яһарға тейеш икән, был йөрөш ваҡытында башҡа фигураларға тейеп китеү бер ниндәй ҙә эҙемтәгә килтермәй. ** әгәр иң башта ҡайһы фигураға тейелгә н икәнен белеп булмаһа, был фигура йөрөш яһарға тейеш булған уйынсыныҡы тип иҫәпләнә, уға ҡаршы уйнаған уйынсыныҡы тип иҫәпләнмәй. (ФИДЕ ҡағиҙәһе 4.3) ** уйынсы матур тормаған фигураны рәтләп ҡуйырға теләһә «Рәтләп ҡуям» (поправляю) ({{lang-en|I adjust}}, {{lang-fr|J’adoube}}) тип әйтергә тейеш һәм шунан һуң ғына фигураһын рәтләп ҡуйырға тейеш. Был осраҡта фигураға тейеүҙең бер ниндәй эҙемтәһе лә булмай. 1967 йылда зона-ара турнир ваҡытында Югославия гроссмейстеры [[Милан Матулович]], еңелеүгә килтерә торған йөрөш эшләгәндән һуң, «J’adoube» тип әйтеп, фигураһын кире урынына ҡуя . Уға ҡаршы уйнаған [[Иштван Билек]] судьяға был турала әйтә, тик судья был хәлде эҙемтәһеҙ ҡалдыра. Был ваҡиғанан һуң Матуловичҡа «Жадубович» ҡушаматы тағыла<ref>{{citation|last=Lombardy|first=William|authorlink=|last2=Daniels|first2=David|year=1975|title=Chess Panorama|publisher=Stein and Day|isbn=0-8128-2316-8|pages=104|chapter=...Matulovich withdrew a move so blatantly that his colleagues nicknamed him "J'aboubovich", is a cherished piece of chess lore.}}</ref>. * Башҡа йөрөш яһағанда уйынсы фигураға яңғылыш тейеп китһә, бының бер ниндәй ҙә эҙемтәһе булмай. * Ҡаршы яҡ йөрөш яһағанда уйынсыға үҙ фигураларына тейеү тыйыла. * Уйынсы үҙ фигураһын икенсе ҡырға күсереп ҡуйып, унан ҡулын алһа, йөрөш тамамланған тип иҫәпләнә һәм уны кире күсереп булмай ( әгәр ул ҡағиҙәләргә тап килһә). Ҡулын алғанға тиклем уйынсы , әгәр башҡа йөрөш эшләргә теләһә, фигураны баштағы ҡырға кире ҡуя ала. Был « ҡулыңды алдың — йөрөш тамам » тигән ҡағиҙә. Ҡағиҙәнән тайпылыштар һәм айырым осраҡтар: ** Уйынсы ҡулын королдән алғас та, рокировканан баш тартырға ярамай. ** Пешканың икенсе төрлө йөрөүе: уйынсы пешканан ҡулын алғанда һуң ул йөрөштө үҙгәртә алмай. Икенсе йөрөш ҡырына фигура тейеү менән фигура һайлауҙы үҙгәртеп булмай. * Түбәндәге бөтә шарттар ҙа үтәлһә, йөрөш тамамланды тип иҫәпләнә: ** Уйынсы йөрөш яһаған фигураһынан ҡулын алһа. ** Фигура алғандан һуң— уйынсы алған (һуҡҡан) фигураны таҡтанан алһа. ** Рокировк осрағында — уйынсы король менән ладьяны урындары менән алмаштырғас һәм ладьянан ҡулын алғас. ** Пешка йөрөшөн үҙгәрткәндә — уйынсы үҙгәреү ҡырына ҡуйылған яңы фигуранан ҡулын алғас. : Ошонан һуң ғына'' шул уҡ ҡул менән '' [[шахмат сәғәте]] күсерелә. * Уйынсы сираттағы йөрөш эшләр өсөн үҙ фигураһына тейеү менән уға ҡаршы уйнаусының ҡағиҙә боҙоуы тураһында белдереү хоҡуғынан яҙа. ==== Ваҡытты контролдә тотоу==== [[Файл:Шахматные часы.jpg|thumb|260px|Шахматные часы]] [[XIX ]] быуаттан башлап, ваҡытты контролдә тота башлағандар. Башта бының өсөн [[ҡом сәғәте]]н, һуңыраҡ, 1883 йылда Томас Брайт Уилсон ({{lang-en2|Thomas Bright Wilson}}) механик [[шахмат сәғәте]] эшләгән<ref>{{Книга|автор=Miguel A. Sánchez|заглавие=José Raúl Capablanca: A Chess Biography|ссылка=https://books.google.com/books?id=ichEBAAAQBAJ&pg=PA273|ответственный=|издание=|место=|издательство=McFarland|год=2015-08-06|страницы=273|страниц=564|isbn=9780786470044|isbn2=}}</ref>. Ул сәғәт бер аҙ үҙгәртелгәндән һуң, XX йыл башына хәҙерге рәүешен ала: ике сәғәт механизмы, бер-бер артлы ике кнопканың береһенә баҫып, ҡабыҙыла. Ваҡыттың үтеүен сәғәттәге минут теле 58-се минутта күтәрә башлаған бәләкәй генә ҡыҙыл билдәнең («флажок») төшөүе белдерә (60 минутта ул элекке хәленә ҡайта). Уйында «[[цейтнот]]», «ваҡыт буйынса еңелеү», «[[блиц]]», « флажок өсөн уйын»( «игра на флажок»), ваҡыт буйынса хәл насарыраҡ, уйын буйынса яҡшыраҡ булғанда тигеҙ иҫәп мөмкинлеге төшөнсәләре булдырыла. Хәҙерге ваҡытта рәсми партиялар ваҡытты контролдә тотоп уйнала. Механик сәғәттәр үҙгәрмәнеләр тиерлек, тик хәҙер күберәк электрон сәғәт ҡулланыла, ул ваҡытты контролдә тота һәм йөрөштәрҙе автоматик рәүештә иҫәпләп тә бара . Турнир ҡағиҙәһенә ярашлы партия башланғанда судья аҡ фигуралар менән уйнаған уйынсының сәғәтен ҡабыҙа . Элек турнирҙар ҡағиҙәһе уйынсының күпмегә һуңға ҡала алыуын билдәләй , шулай уҡ һуңға ҡалған өсөн штраф та өҫтәгән . Ғәҙәттә һуңға ҡалған ваҡытты ике тапҡырға артыҡ итеп иҫәпләгәндәр; әгәр уйынсы үҙенә тейеш төп яртыһында партияны башламаһа, уға килмәгән өсөн [[техник еңелеү]] яҙылған . Һуңғы йылдарҙа «һуңларға ярамай» (нулевое опоздание)тигән ҡағиҙә ҡулланыла башланы, йәки уйынсы ваҡытында партияны башларға килеп етмәһә, ул килмәгән булып иҫәпләнә. Был осраҡта сәғәтте бөтөнләй ҡабыҙып та тормаҫҡа мөмкин. Уйынсының сәғәтендә флажок төшһә һәм судья быны күреп ҡалһа, йәки уйынсыларҙың береһе күреп, судьяға хәбәр итһә, был уйынсының ваҡыты бөттө тигәнде аңлата. Был осраҡта флажогы төшкән уйынсы еңелгән тип иҫәпләнә, тик түбәндәге осраҡтарға был ҡағылмай: * Таҡтала мат тора. Кем флажогы төшһә лә, мат ҡуйған уйынсы- еңеүсе. * Позицияны өс тапҡыр ҡабатлау йәки 50 йөрөш ҡағиҙәһе буйынса таҡтала пат , йәки тигеҙ иҫәп булһа, тигеҙ иҫәп яҙыла . * Партия бөтмәгәндә ике уйынсының да флажоктары төшһә ( был хәл уйында механик сәғәт ҡулланғанда булыуы бар- икенсе уйынсы беренсе уйынсының флажогы төшкәнде һиҙмәй ҡалып, сәғәтте туҡтатмаһа һәм үҙ флажогы төшкәнсе уйнаһа), кемдең ваҡыты башта бөтөүгә ҡарамаҫтан, тигеҙ иҫәп яҙыла. * Әгәр флажогы төшмәгән уйынсы бер нисек тә мат ҡуя алмай икән, хатта ул насарыраҡ уйнаған хәлдә лә, тигеҙ иҫәп яҙыла . * Әгәр партия өсөн ваҡыт 60 минуттан әҙерәк ваҡыт бирелә икән, судья төшкән флажокты инҡар итә алмай. Уйынсылар талабы буйынса төшкән флажокҡа ҡарап, еңеү йәки тигеҙ иҫәп яҙыла. === Цейтнотта тигеҙ иҫәп=== Әгәр уйынсының партия аҙағына тиклем 2 минуттан да әҙерәк ваҡыты ҡалһа һәм ул «партнер партияны нормаль саралар менән еңергә тырышмай, йәки нормаль саралар менән еңеп булмай » тип иҫәпләһә, уйынсы сәғәтте туҡтата һәм судьяға тигеҙ иҫәпте талап итеп мөрәжәғәт итә ала. Судья был осраҡта түбәндәге хоҡуғы бар: * уйынсының фекере менән ризалашып, шунда уҡ тигеҙ иҫәп иғлан итә * ҡарар ҡабул итеүҙе кисектереп тора. Был саҡта ҡаршы яҡҡа 2 минут өҫтәлә, судья мөмкин булһа, үҙе уйынды ҡарап тора һәм флажок төшкәнсе, йәки төшкәс ҡарарын иғлан итә. Әгәр судья уйынсы менән риза икән,тигеҙ иҫәп тураһында белдерә. * был талапты шунда уҡ кире ҡаға , был осраҡта икенсе уйынсыға 2 минут ваҡыт өҫтәлә ('' ФИДЕ ҡағиҙәләре, 10-сы статья'') Был ҡағиҙәләр блиц-уйында ҡулланылмай ( бөтә уйынға һәр уйынсыға 10 минуттан әҙерәк ваҡыт бирелә). === Халыҡ-ара шахмат федерацияһы (ФИДЕ) === {{main|Халыҡ-ара шахмат федерацияһы}} [[Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|ФИДЕ]] (FIDE, {{lang-fr|Fédération Internationale des Échecs}}) — халыҡ-ара шахмат ярыштарын ойоштороусы төп ойошма, [[1924]] йылда булдырылған. Бик күп илдәрҙә милли шахматсылар ойошмаһы эшләп килә. ФИДЕ [[Халыҡ-ара Олимпия комитет]]ты (МОК) ағзаһы, тик шахмат бер ваҡытта ла Олимпия спорт төрҙәре иҫәбенә инмәй. Ҡайһы ваҡыт шахмат мультиспорт ярыштар программаһына инә: мәҫәлән, ирҙәр, ҡатын-ҡыҙ һәм ҡатнаш командалар араһында шахмат турнирҙары 2011 йылғы йәйге Универсиада, 2013 йылғы йәйге Универсиада сиктәрендә уҙғарыла, шахмат шулай уҡ Азия уйындары программаһына ла индерелгән. Шахмат буйынса ике йылға бер айырым олимпиада уҙғарыла, ул- командалар ярышы. Бынан тыш, шахмат Бөтә донъя интеллектуаль уйындарының биш төп төрө иҫәбенә инә. === Шахмат ярыштары === [[Файл:Luigi Mussini- Leonardo da Cutro e Ruy Lopez giocano a scacchi alla corte di Spagna.jpg|thumb|260px|[[Муссини, Луиджи|Луиджи Муссини]]. [[Шахматный турнир при дворе короля Испании|«Шахматный турнир при дворе короля Испании»]], 1883]] [[1575 ]] йылда [[Мадрид]]та (Испания) король Филиппа II һарайында тәүге халыҡ-ара шахмат турниры ойошторола. Унда ике иң яҡшы Испания шахматсыһына ҡаршы ике Италия шахматсяыһы уйнаған. [[XVI ]] быуаттан шахмат клубтары ойошторола башлай. 1821 йылдан халыҡ-ара матчтар, 1851 йылдан турнирҙар уҙғарыла башлай {{main|Список турниров и матчей по шахматам}} [[Лондон]]да [[1851 ]] йылда үткән турнирҙа [[Андерсен, Адольф|Адольф Андерсен]] еңеүсе була. Уға рәсми булмаған «шахмат короле» исеме бирелә, йәки ул донъялағы иң көслө шахматсы тип иғлан ителә. {{main|Чемпионы мира по шахматам|Чемпионки мира по шахматам}} 1886 йылда шахмат буйынса тәүге рәсми донъя чемпионы исеме [[Вильгельм Стейниц]]ҡа бирелә (Иоганн Цукертортты еңә). === Шахмат Рәсәйҙә=== Шашка, шахмат уйындарын Рус православие сиркәүе [[XVI ]] быуатҡа тиклем тыймаған. [[1262 ]] йылғы Кормчая книга китабында<ref>[[Коган, Михаил Саулович]] «История шахматной игры в России», Л.: Рабочее издательство «Прибой», 1927</ref>, [[1284 ]] йылғы Кормчая книга китабында шахмат уйнауҙы сикләүгә ҡағылышлы һүҙҙәр бар: «'''[[Кости (игра)|Лѣкъι]]<ref>[[Срезневский, Измаил Иванович|И. И. Срезневский]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004012017#?page=54 Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. Санкт-Петербург, 1890—1912. Том II. Л — П 1902 год. колонка 71. „лѣкъ, лѣка“]</ref> и шахматъι имети да сѧ ωстанеши'''». Төрлө уйындарҙы: зернь, шашка, шахмат, кубиктар менән шахмат, ашыҡ (һөйәк) уйындарын [[1551 ]] йылда сиркәү башлыҡтары йыйыны (Стоглавый собор) тыя. 1584 йылда инглиз дипломаты [[Джером Горсей]] урыҫ батшаһы [[Иван Грозный]] шахмат уйнаған саҡта үлеп киткәнен хәбәр итә (был батша осоронда сиркәү уйындарҙы, шулай уҡ шахмат уйнауҙы тыя). Батша Алексей Михайлович Романов (1645—1676) шахмат ( уға оҡшаш башҡа өҫтәл уйындарын: тавлеи, саки…) уйнарға яратҡан, уландары Алексей, Фёдор һәм Пётрҙы был уйынға өйрәтеүҙе үҙе хәстәрләгән <ref>[http://rusinst.ru/docs/books/I.E.Zabelin-Domashnii_byt_russkih_carei.pdf Забелин И. Е. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. М.: Институт русской цивилизации, 2014. С. 315.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331140821/http://rusinst.ru/docs/books/I.E.Zabelin-Domashnii_byt_russkih_carei.pdf |date=2020-03-31 }}</ref>. Әлеге ваҡытта ла православие сиркәүенең ҡайһы бер әһелдәре был уйынды өнәмәй. <nowiki>Исламда шахмат уйыны(нардтан айырмалы) тыйылмаған. Ләкин ҡайһы бер дин әһелдәре уны зароастризмға эйәреү тип таныған.{{</nowiki> <ref>[http://www.islamweb.net/ver2/Fatwa/ShowFatwa.php?Option=FatwaId&lang=A&Id=4020 الشطرنج حرام واللعب بالورق إن كان على مال فهو حرام وإلا فمكروه - إسلام ويب - مركز الفتوى<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.islamweb.net/ver2/Fatwa/ShowFatwa.php?Option=FatwaId&lang=A&Id=5019 أقوال الصحابة تدل على تحريم لعب الشطرنج - إسلام ويب - مركز الفتوى<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>}} == Инглиз башланы == Фланг ҡарау барышында 1-се һәм инглиз дебют башланы һуң таҡталары барлыҡҡа килә.c2-c4. Дебют айырып стратегик ниәтенең төрлөлөгөн, уның ғәҙәттән тыш һығылмалылығы схемаһын төҙөргә, дебют һәм башҡа төрлө перестановка өсөн киң мөмкинлектәр барышында күскәйне.<ref>[https://chess-boom.online/anglijskoe-nachalo/ Инглиз башланы.]</ref> <br /> == Ҡарағыҙ== {{кол}} * [[Компьютерные шахматы]] * [[Международный день шахмат]] * [[Матчи и турниры за звание чемпионки мира по шахматам]] * [[Словарь шахматных терминов]] * [[Шахматы в СССР]] * [[Белая ладья]] * [[Шахматные программы]] * [[Число Шеннона]] * [[Астрономические шахматы]] * [[Курьерские шахматы]] {{конец}} == Иҫкәрмәләр== {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Линдер, Исаак Максович|Линдер И. М.]]'' Эстетика шахмат. М.: Советская Россия, 1981. 240 с. Серия: Шахматное искусство. * ''Лучицкая С.'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Chess.html Метафоры средневекового общества: тело, здание, шахматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218183954/http://ec-dejavu.ru/c-2/Chess.html |date=2007-12-18 }} // «На меже меж Голосом и Эхом». Сб. статей в честь Т. В. Цивьян. М., 2007, с. 269—275 * {{книга |заглавие = Шахматы для "чайников" |оригинал = Chess for Dummies |автор = Джеймс Ид. |isbn = 978-5-8459-1441-5 |страницы = 336 |год = 2008 |издание = 2-ое |место = М. |издательство = «[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]» }} * {{книга | автор = Гарри Каспаров | заглавие = Человек и компьютер. Взгляд в будущее |оригинал = Garry Kasparov. Deep Thinking: Where Machine Intelligence Ends and Human Creativity Begins | место = М. | издательство = Альпина Паблишер | год = 2018 | allpages = 224 | isbn = 978-5-9614-6631-7 | ref = Каспаров }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Шахматы |Викисловарь =Шахматы |Викиучебник = |Викицитатник = Шахматы |Викитека = Шахматы |Викивиды = |Викиновости = Шахматы |Метавики = }} * [http://www.fide.com/index.php?lang=ru Официальный сайт Международной шахматной федерации (ФИДЕ)]{{ref-en}} * [http://www.chess-news.ru/ Chess-News. Новости шахмат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624062728/http://chess-news.ru/ |date=2011-06-24 }} * [http://www.chesspro.ru/ ChessPro. Профессионально о шахматах] * Шахматный online-телеканал [http://chesstv.com ChessTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210143749/http://www.chesstv.com/ |date=2022-02-10 }}{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.chessbase.com/ Новости мировых шахмат]{{ref-en}} * Журнал [http://www.64.ru «64 — Шахматное обозрение»] * [http://whychess.ru/ Шахматная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504114858/http://whychess.ru/ |date=2013-05-04 }} * {{Cite web |url = http://thaichess.narod.ru/ |title = Древность шахматных игр |author = Шиляев А. П. |date = |accessdate = 2016-05-07 }} {{ВС}} {{Шахматы}} {{Шахматный инвентарь}} [[Категория:Шахмат| ]] [[Категория:Появились в VI веке]] [[Категория:Игры с полной информацией]] m4bocglvdp14wa552hlbtitxb3bd90h 0 155400 1307426 1281768 2026-10-16T17:11:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307426 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чуйкин Сергей Васильевич''' ([[1 ноябрь]] [[1950 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-[[Стоматология|стоматологы]]. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның стоматология факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) атҡаҙанған табибы. == Биографияһы == Сергей Васильевич Чуйкин 1950 йылдың 1 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Көйөргәҙе районы Күмертау эшселәр ҡасабаһында, хәҙерге [[Күмертау]] ҡалаһында тыуған. 1975 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай, уҡып бөткәс [[Рәсәй]] балалар клиник дауаханаһында, ә 1976 йылдан — [[Шишмә районы|Шишмә район]] дауаханаһында эшләй. 1983 йылда Өфөгә, медицина институтына эшкә күсә, унда 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, ә 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның стоматология факультеты деканы була. Фәнни эшмәкәрлеге стоматологик һәм шешеү ауырыуҙарын һәм шулай уҡ яңаҡ-йөҙ өлкәһендә яңы барлыҡҡа килгән һәм тыумыштан килгән үҫеш кәмселектәрен өйрәнеүгә арналған. Чуйкин яңаҡ-бит өлкәһендәге эренлле шештәрҙең үҙәк нервы системаһына патогенетик тәьҫир итеү механизмдарын асыҡлай һәм баш мейеһен уларҙан һаҡлау ысулдарын эшләй. Ете йөҙҙән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы һәм ике тиҫтәнән ашыу патент эйәһе; Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы, Башҡортостан Республикаһы балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты вазифаһын биләй. == Ғилми хеҙмәттәре == * Лимфадениты челюстно‑лицевой области у детей. Уфа, 2006 (соавт.); * Состояние гематосаливарного барьера при стресс‑индуцированных изменениях пародонта. Уфа, 2007 (соавт.); * ''Чуйкин С. В.'', ''Топольницкий О. З.'' Лечение врождённой расщелины губы и нёба. — М.: Московский издательский дом, 2017. — 584 c. ISBN 5-85167-025-8. * Чуйкин С. В., Давлетшин Н. А. Врожденная расщелина верхней губы и неба. — М. : МИА, 2008. — 368 с.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Васильев А. Ю., Петровская В. В.|заглавие=Лучевая диагностика врожденных расщелин альвеолярного отростка и твердого неба|издание=Сибирский медицинский журнал (Томск)|год=2010}}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). * Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1999). * Рәсәй стоматологтар ассоциацияһының I дәрәжә «Стоматология алдынғыһы» миҙалы (1999). * I дәрәжә «За заслуги перед Стоматологией» ордены (СТАР, 2002). * Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005). * Академияның Нобель лауреаты Мечников исемендәге «Милләт һаулығын нығытыуға индергән практик өлөшө өсөн» Почет миҙалы (2006). * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2008). * Уйлап табыу эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн А. Нобель миҙалы (2012). * Ирен һәм аңҡау ярығы Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015) — тыумыштан ирен һәм аңҡауы ярыҡ балаларҙы дауалауға һәм иҫкәртеүгә индергән фәнни өлөшө өсөн. == Әҙәбиәт == * Аверьянов С. В. и др. Детская терапевтическая стоматология. Национальное руководство. — М: ГЭОТАР-Медиа, 2017. — 952c. ISBN 978-5-9704-4019-3. * Башкирская энциклопедия (в 7 т.) / глав. ред. ''М. А. Ильгамов''. — Т. 6: П—Стоматология. — Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2010. — 544 с. — ISBN 978-5-88185-071-5. — 7000 экз. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bashgmu.ru/about_the_university/management/14633/ Чуйкин Сергей Васильевич на сайте ФГБОУ ВО «Башкирский государственный медицинский университет» МЗ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116173137/http://bashgmu.ru/about_the_university/management/14633/ |date=2019-11-16 }} * [http://башкирская-энциклопедия.рф/component/content/article/2-statya/2510-chujkin-sergej-vasilevich.html Чуйкин Сергей Васильевич в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224063450/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/2510-chujkin-sergej-vasilevich.html |date=2019-12-24 }} * [https://medlib.ru/library/library/author/2144 Чуйкин Сергей Васильевич на MedLib] * [https://medbook.ru/authors/2144 Чуйкин Сергей Васильевич на сайте Медицинского Информационного Агентства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630164130/https://medbook.ru/authors/2144 |date=2022-06-30 }} * [https://web.archive.org/web/20220816041738/http://wiki02.ru/encyclopedia/Chuykin_Sergey_Vasilevich/t/16199 Чуйкин Сергей Васильевич в электронной энциклопедии «Башкортостан»] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]] r4ytl9j9msidtu6tirodvp0axab6os6 0 155792 1307442 1140283 2026-10-17T00:56:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307442 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы''' ([[19 ноябрь]] [[1958 йыл]]) — ғалим-инженер, техник фәндәр докторы (2005), профессор<ref>http://energo.bsau.ru/pp/energo/physics/gabdrafikov-fz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122075709/http://energo.bsau.ru/pp/energo/physics/gabdrafikov-fz/ |date=2019-11-22 }}</ref>, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008)<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/11234-gabdrafikov-fanil-zakarievich Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704125448/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/11234-gabdrafikov-fanil-zakarievich |date=2017-07-04 }}</ref>. == Биографияһы == 1958 йылдың 19 ноябрендә БАССР-ҙың Баҡалы районының Иҫке Балыҡлы ауылында тыуа<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/11234-gabdrafikov-fanil-zakarievich Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704125448/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/11234-gabdrafikov-fanil-zakarievich |date=2017-07-04 }}</ref>. Бөгөлмә индустриаль-педагогика техникумын экстерн булып тамамлағандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген 1978 йылда Баҡалы ауылында 2-се һөнәрселек училищеһында производствоға өйрәтеү мастеры булып башлай. 1978—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультетында уҡый. 1988 йылда шул уҡыу йортонда аспирантураны тамамлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ВЛКСМ комитеты секретары, ассистент, өлкән уҡытыусы, 1983-1985 йылдарҙа тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы доценты булып эшләй. 1988 йылдан 1992 йылға тиклем — Башҡорт дәүләт паграр университетының комсомол комитеты секретары. 1992-1993 йылдарҙа — ректор ярҙамсыһы; 1993-1994 йылдарҙа — теоретик һәм прикладной механика кафедраһы мөдире; 1994-1995 йылдарҙа Германия Федератив республикаһында (Бавария) менеджер сифатында стажировка үтә. Артабан "Миловка" уҡытыу-тәжрибә хужалығы директоры-проректор вазифаһын башҡара. 1996-2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының производство буйынса проректоры; 2000-2001 йылдарҙа — йәшәйеш, тракторҙарҙа һәм автомобилдәрҙә эшләү хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире; 2001-2012 йылдарҙа — БДАУ-ҙың «Ауыл хужалығын механизациялау» факультеты деканы; 2012 йылдан – йылылыҡ техникаһы һәм предприятиеларҙы энергия менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире; 1989 йылда техник фәндәр буйынса кандидат диссертацияһын, ә 2004 йылда "Ауыл хужалығы технологиялары һәм техник хеҙмәтләндереү саралары" темаһы буйынса техник фәндәр докторы диссертацияһын яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре машина-трактор агрегаттарының дизелле энергетик ҡулайламаларын файҙаланыу проблемаларына арнала. Ғабдрафиҡов етәкселегендә уйлап табылған дизель двигателдәренә яғыулыҡ биреү технологияһы Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре предприятиеларында индерелгән. Ул — 140-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы, монографиялар һәм 6 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы. Ике фәндәр кандидатын әҙерләгән. ВЛКСМ Үҙәк Комитеты знагы, Башҡортостан Республикаһы, СССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы министрлығының, Рәсәй Федерацияһының Мәғариф министрлығының Почет грамоталары менән бүләкләнгән. Башҡортостан Респyбликаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. == Ғилми хеҙмәттәре == * Основы теплотехники: учебное пособие / Ф. З. Габдрафиков ; * Федеральное госоударственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования «Башкирский государственный аграрный университет». — Уфа: Башкирский ГАУ, 2016. — 159 с. : ил.; 20 см; ISBN 978-5-7456-0489-8 : 100 экз. * Энергетика — Теплоэнергетика. Теплотехника — Теоретические основы теплотехники — Учебник для высшей школы; * Теплотехника — Теоретические основы; * Оценка эксплуатационной эффективности топливных систем тракторных и комбайновых дизелей в режимах частичных нагрузок. СПб., 2004; * Топливные системы тракторных и комбайновых двигателей. Уфа, 2004; Топливные системы автотракторных дизельных двигателей. Уфа, 2007. == Һылтанмалар == [http://energo.bsau.ru/pp/energo/physics/gabdrafikov-fz/ Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122075709/http://energo.bsau.ru/pp/energo/physics/gabdrafikov-fz/ |date=2019-11-22 }} [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/11234-gabdrafikov-fanil-zakarievich Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704125448/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/11234-gabdrafikov-fanil-zakarievich |date=2017-07-04 }} [http://wiki02.ru/encyclopedia/Gabdrafikov_Fanil_Zakarievich/t/3281 Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ауыл хужалығы фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]] a1pmw01jg42k6s3neofj6j5pc4ghyxb 0 158097 1307448 1297889 2026-10-17T02:39:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307448 wikitext text/x-wiki {{Легкоатлет|имя=Надежда Ғәлләмова|тренеры=|медали={{турнир|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности|кросс буйынса донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1989|Ставангер 1989]]|шәхси зачёт}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1989|Ставангер 1989]]|команда зачёты}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1990|Экс-ле-Бен 1990]]|команда зачёты}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1991|Антверпен 1991]]|команда зачёты}}|10000м=32:03,07 (1990)|5000м=15:24,65 (1989)|3000м=8:49,71 (1986)|1500м=4:09,3 (1986)|800м=2:22,1 (1985)|вес=|рост=|года карьеры=|портрет=|место смерти=|дата смерти=|место рождения=|дата рождения=|клуб=|гражданство=|полное имя=|подпись=|обновление=}} '''Ғәлләмова Надежда Викторовна''' ({{ВД-Преамбула}}), ҡыҙ фамилияһы '''Степанова''' — СССР һәм Рәсәй [[Еңел атлетика|еңел атлеты]], оҙон дистанцияға йүгереү һәм кросс буйынса специалист. 1988—1996 йылдарҙа СССР, Рәсәй һәм БДБ йыйылма командалары өсөн еңел атлетика буйынса сығыш яһай, команда зачеттарында кросс буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы, экидэн буйынса донъя чемпионы, халыҡ-ара әһәмиәтендәге башҡа бик күп старттар призеры һәм еңеүсеһе. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Хәҙер — еңел атлетика буйынса тренер. == Биографияһы == Степанова Надежда 1959 йылдың 22 июлендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Көйәҙебаш]] ауылында тыуған. Еңел атлетика менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтендә шөғөлләнә, тренерҙар З. Я. Кунакузин һәм М. З. Ғәлләмов етәкселеге аҫтында әҙерлек үтә. 1985 йылда Мәскәүҙә Знаменскийҙар мемориалында сығыш яһап, беренсе тапҡыр үҙе хаҡында халыҡ-ара аренала белдерә — 3000 метрға йүгереүҙә алтынсы һәм 10 000 метрға йүгереүҙә дүртенсе була. 1986 йылда кросс буйынса СССР кубогы эйәһе була. Өлкәндәр араһында халыҡ-ара кимәлдә тәүге етди уңыштарға 1989 йыл миҙгелендә өлгәшә, төп милли совет йыйылма команда составына инә һәм Ставангерҙа кросс донъя чемпионатында сығыш яһай, унда финишта тик француз Сержан Аннеттан ғына ҡалышып, шәхси зачетта көмөш миҙалға лайыҡ була. Шулай уҡ ватандаштары Елена Романова, Наталья Сорокивская һәм Регина Чистякова менән бергә команда зачетында еңеү яулай. Рио-де-Жанейрола шоссела йүгереү буйынса буйынса ҡатын-ҡыҙҙар донъя чемпионатында туғыҙынсы булып килә, шуның менән бергә Екатерина Храменкова һәм Ирина Ягодина менән команда беренселегендә бронза призер була. Горький ҡалаһында СССР чемпионатында шоссела 15 км-ға йүгереүҙә еңеүсе була һәм 5000 метрға йүгереүҙә бронза яулай. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса был мәшһүр ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған. 1990 йылда Ғәлләмова фамилияһы аҫтында [[:ru:Чемпионат мира по бегу по пересечённой местности 1990|Экс-ле-Бен]] ҡалаһында үткән кросс буйынса донъя чемпионатында шәхси зачетта көслө унау эсендә, ә команда зачетында Елена Романова, Ольга Назаркина һәм Регина Чистякова менән бергә тағы еңеүсе була. Дублин ҡалаһында шоссела йүгереү буйынса донъя чемпионатында шәхси беренселектә финишҡа етенсе булып килә һәм команда беренселегендә көмөш миҙалға лайыҡ була (Егорова Валентина һәм [[Матвеева Людмила Михайловна|Людмила Матвеева]] менән берлектә). Бынан тыш, Киевта СССР чемпионатында 10 000 метрға йүгереүҙә көмөш призер була, Сплитта Европа чемпионатында 10 000 метрға йүгерә, 32:03:07 һөҙөмтәһе менән алтынсы булып финишка килә. 1991 йылда Антверпенда кросс донъя чемпионатында шәхси зачетта 13-сө урынды биләй, Елена Романова, Наталья Сорокивская һәм Марина Родченкова менән бергә команда зачетында бронза яулай. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Ғәлләмова Надежда халыҡ-ара ярыштарҙа Рәсәй йыйылма командаһы исеменән сығыш яһай. Шулай, 1994 йылда Рәсәй командаһы составында Будапешта кросс буйынса донъя чемпионатында шәхси зачетта 23-сө урынды һәм команда зачетында дүртенсе урынды биләй. Бынан тыш, Тиба ҡалаһында халыҡ-ара кросс-кантриҙа еңә һәм Литохоронда экидэн буйынса донъя чемпионатында еңеү яулай. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса «Башҡортостандың күренекле спортсыһы» исеменә лайыҡ була. 1996 йылда Санкт-Петербургта Рәсәй чемпионатында 6 км-ға кросста бронза призер була, Стелленбоста кросс донъя чемпионатында сығыш яһай, унда шәхси зачетта 71-се урынды һәм команда зачетында 14-се урынды биләй<ref>''В. В. Балахничёв''. Лёгкая атлетика. Энциклопедия. Москва. 2012 год. Том 1: А-Н. С. 184</ref>. 2000—2002 йылдарҙа Италияла төрлө шоссела йүгереүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша<ref>[https://more.arrs.run/runner/3365 Nadezhda Galyamova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118225653/https://more.arrs.run/runner/3365 |date=2022-01-18 }}. ARRS</ref>. 2003 йылдан алып Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы булып эшләй, [[Стәрлетамаҡ-Арена]]ла еңел атлеттар әҙерләү менән шөғөлләнә. Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлаған (2007)<ref>[http://arenastr.tmweb.ru/sport-school/section/athletics/the-coaching-staff/ Тренерский состав. Галлямова Надежда Викторовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215090349/http://arenastr.tmweb.ru/sport-school/section/athletics/the-coaching-staff/ |date=2020-02-15 }}. Дворец спорта «Стерлитамак-Арена»</ref><ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Gallyamova_Nadezhda_Viktorovna/t/17457 Галлямова Надежда Викторовна] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Энциклопедия Башкортостана</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры]] [[Категория:Ауырғазы районында тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1959 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 536qlf2i4v4duunpv24zchub0i57jp8 0 160761 1307458 1306132 2026-10-17T08:03:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307458 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡырымсаҡтар''' (крымч. кърымчахлар, берлектә — кърымчах; 1917 йылға тиклем үҙҙәрен ''еудилер'' — «йәһүдтәр», ''Срэль балалары'' — "Израил балалары) тип атаған ҙур булмаған йәһүди<ref name="eleven">{{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}}</ref> төрки телле этнолингвистик төркөм. Улар талмуд йәһүдилек динен тота, [[Ҡырым]]да йәшәй һәм ҡырымтатар теленең ҡырымчак диалектында<ref>{{Мәҡәлә|автор=Polinsky, M.S.|заглавие=The Krymchaks: History and Texts|ссылка=|язык=|издание=Ural-Alteische Jahrbucher|тип=|год=1991|том=63|номер=|страницы=123—154|issn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Ianbay, Iala|заглавие=Krimchak Dictionary|ответственный=|издание=|место=Wiesbaden|издательство=Harrassowitz Verlag|год=2016|страницы=|страниц=237|isbn=978-3-447-10541-5}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Ianbay, I.|заглавие=New Data on the Literature and Culture of the Krimchaks|ссылка=|язык=English|издание=Manuscripta Orientalia|тип=International Journal for Oriental Manuscript Research|год=2000|том=6|номер=4|страницы=4—13|issn=1238-5018}}</ref> (һөйләшендә) аралаша. 1960—1990-сы йылдарҙа ҡырымсаҡтарҙың ҡатнаш төрки-йәһүд сығышлы булыуҙары тураһындағы теория киң таралыу ала. == Этник сығыштары == Ҡырымсаҡтарҙың тамыры бик борондан Ҡырымда көн иткән йәһүд халҡының дауамы булыуы фаразлана. Әммә уларҙың Европа, Кесе Азия, Кавказ һәм Яҡын Көнсығышта<ref name="eleven">{{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}}</ref> йәшәгән йәһүд общиналары вәкилдәренән айырым этнолингвистик төркөм булып ойошоуы тик XIV—XVI быуаттарҙа ғына башлана. Ҡырымсаҡтарҙың фамилияларын анализлау төрки сығышлы фамилиялар менән бер рәттән ашкеназ һәм сефард фамилиялырының булыуын да раҫлай. 1920-се йылдар башында ҡырымсаҡ теленең лексикаһын өйрәнгән тюрколог А.Н.Самойлович, улар [[Хазар ҡағанаты|хазар]] мәҙәниәтенә ҡарай, тип иҫәпләй. С. Заболотный ҡырымсаҡтарҙың семит сығышлы булмауҙарын раҫлау өсөн уларҙың ҡанын тикшерә. Ҡырымсаҡ мәғрифәтсеһе Евсей Исаакович Пейсах (1903—1977), ҡырымсаҡтар беҙҙең эра башында Ҡырымға килеп төпләнгән аҙ һанлы йәһүдтәрҙән йәһүд динен ҡабул иткән прозелиттарҙың вариҫтары, тигән фекергә килә. Антрополог Самуил Вайсенберг түбәндәгене билдәләй: «ҡырымсаҡтарҙың килеп сығышы быуаттар төпкөлөндә юғала. Шуны әйтергә була: ҡарайымдар менән сағыштырғанда һис шикһеҙ уларҙа төрки ҡаны аҙыраҡ, әммә был халыҡтарҙың икеһенең дә хазарҙар менән туғандаш халыҡ булыуҙарын инҡар итеп булмай. Ләкин ҡырымсаҡтар урта быуаттарҙа һәм яңы заманда үҙҙәренең Европалағы туғандары менән никахлашып йәшәй. Ломброзо, Пястро һәм башҡа фамилияларҙың булыуы Генуя колониялары заманынан уларҙың ҡанына итальян-йәһүд ҡанының ҡушылыуы тураһында һөйләй. Һуңғы ваҡытта урыҫ йәһүдтәре менән никахлашыу ҙа йышайҙы». Ҡырымсаҡтар этнографияһы буйынса дөйөмләштергән ғилми эштәр юҡ. Фольклор материалдарының йыйылмаһы ла тулы түгел. Антропонимика мәғлүмәттәре бер ни тиклем киңерәк. Әммә уларҙа XIX быуат аҙағынан алып XX быуат башындағы ғына осорҙағы хәл торошо сағылдырыла, ә архив материалдары булған боронғораҡ осорҙар иғтибарҙан ситтә ҡала килә. Атап үтелгән сығанаҡтарҙың һәр береһен тикшереү аҙ һанлы ҡырымсаҡтарҙың этногенезына асыҡлыҡ индерер ине<ref>А. И. Айбабин 1985; «Этногенез крымчаков»</ref>. == Тарихы == Ҡырымаҡтарҙың ата-олаталары, күрәһең, Ҡырымға боронғо замандарҙа килеп, грек колонияларында төпләнә. Күптән түгел үткәрелгән археологик ҡаҙылмаларҙа беҙҙең эраға тиклем беренсе быуат тигән йәһүд яҙыуы табыла. Беҙҙең көндәргә шундай фараз килеп еткән: [[Рим империяһы|Рим императоры]] Адриан боласы Бар-Кохбаның ихтилалын баҫтырғандан һуң, йәһүдтәрҙең язалауҙан ҡасып ҡалған өлөшө [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауына]]<ref name="eleven">{{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}}</ref> ҡыуала. Йәһүд общинаһы XIII быуатта [[Феодосия|Кафаға]] (хәҙерге Феодосияға) килеп төпләнгән, тигән фараз йәшәй. 1309 йылда элекке СССР территорияһында иң боронғо тип иҫәпләнгән [[синагога]] төҙөлә, һәм был ғибәҙәтхана, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында немец бомбаларынан зыян күреп, емерелә. Кафалағы йүһәд общинаһы вәкилдәренең береһе, сауҙагәр Хозя Кокоз, 1472—1486 йылдарҙа Иван III һәм Ҡырым ханы Менгли I Гәрәй араһындағы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Хаттарының бер өлөшөнөң [[Иврит|боронғо йәһүд телендә]] алып барылыуы ла билдәле. Кафанан һәм Солхат-Ҡъырымдан тыш Ҡараһыубаҙар (хәҙер Белогорск) ҡалаһы [[Ҡырым]]да төрки телле раввиндарҙың иң ҙур үҙәгенә әйләнә, ә 1516 йылда ҡалала синагога төҙөлә. Ҡырымсаҡ-раббаниттар общинаһы Мангупта ла була. [[Файл:Хаим_Медини.jpg|слева|мини|320x320пкс|Раввин Хаим Хизкиягу Медини (1832—1904) — XIX быуат аҙағында ҡырымсаҡтарҙың рухи юлбашсыһы]] XV быуат аҙағына Ҡырымдың йәһүд ойошмаһы [[Византия империяһы|Византия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кавказ]]дан һәми Рустән ҡыуылған йәһүдтәр иҫәбенә байтаҡҡа арта. Тиҙҙән ҡырымсаҡтар килеп төпләнгән йәһүдтәр менән ассимиляцияға инә, улар раввинист йүнәлешендәге иудаизмға (йәғни ҡарайымдарҙыҡы булмаған дин) ылығыу нигеҙендә бер бөтөн халыҡ булып берләшә башлай. Әммә берләшеү мәлендә күрше йәшәгән [[Ҡырым татарҙары|ҡырым татарҙарының]] аралашыу телен, кейемен һәм көндәлек ғөрөф-ғәҙәттәрен дә үҙләштерәләр. Шуға ҡарамаҫтан, XVI быуат башында Кафаның раббанит ойошмаһы үҙҙәре килеп сыҡҡан ашкеназ, романиот йәки [[вавилон]] дини ойошмаларының доға уҡыу йолаһын һаҡлаған яҡташтар берекмәләренә бүленә. Моше а-Голе Ҡырым йәһүдтәре өсөн дөйөм булған доға китабын яҙа, аҙаҡ был китап «Кафа йолалары доғалары» (Махзор минхаг Кафа) атамаһын ала. Ләкин шул осорҙа Ҡырымдың йәһүд ойошмаһында етәкселек итеү раббаниттарҙан [[Ҡырым ханлығы]]нда бер нисә яуаплы посын биләгән ҡарайымдарға күсә. Раббанит ойошмаһы, башлыса, Ҡырымдың көнсығыш өлөшөндә, [[Феодосия|Кафала]] һәм Ҡараһыубаҙарҙа йәшәй. Ҡарайымдар һан буйынса ла раббанит-ҡырымсаҡтарҙан артығыраҡ була. Ҡайһы бер статистика баһалары буйынса, XVIII быуат аҙағына раббаниттар Ҡырым ханлығында йәһүд подданныйҙарының дөйөм һанының 25 процентын, ә ҡарайымдар 75 процентын тәшкил итә. Ҡырым раббанитттары һәм ҡарайымдар, дини ҡапма-ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда яҡшы күршеләрсә мөнәсәбәттәрҙә йәшәй, һәм был дини ойошмалар йыш ҡына бер-береһенә ярҙам итер була. XVIII быуатта Ҡараһыубаҙарҙың дини ойошмаһын Давид бән-Элиэзер Лехно етәкләй (вафаты 1735 йыл), ул "Кафа йолалары доғалары"ның (Махзор минхаг Кафа) инеш һүҙе һәм [[иврит]] грамматикаһына арналған «Давид Мишкан» («Давид йәшәгән урын») әҫәре авторы. Шулай уҡ боронғо йәһүд телендә [[Ҡырым ханлығы]] тарихына бағышланған «Девар сефатаим» («Речение уст») монументаль-тарихи хрониканың да авторы ул.{{Внешнее изображение|topic=|subtopic=|image1=[https://krymchaks.info/images/vsekategorii/holokost/hol_21327861826.jpg Объявления немецких оккупационных властей о сборе евреев и крымчаков для "переселения", Крым, 1941 год]|audio1=|video1=|image2=|audio2=|video2=}}[[Ҡырым ханлығы|Ҡырымдың]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] ҡушылыу мәлендә (1783) Ҡырымдың төрки раввинистик ҡырымсаҡ ойошмаһында 800 тирәһе кеше була. Яҡынса XIX быуаттың икенсе яртыһынан Ҡырым йәһүдтәре-раввинистары үҙҙәрен «ҡырымсаҡтар» тип атай башлай. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 3345 ҡырымсаҡ теркәлә. [[Икенсе донъя һуғышы]] алдынан Ҡырымда 6 мең тирәһе ҡырымчак йәшәй. 1941 йылдың көҙөндә Ҡырымды немецтар баҫып алғандан һуң ярымутрауҙа ҡалған ҡырымсаҡтар Айнзацгруппы D Отто Олендорфтың, шул иҫәптән Пауль Цапптың 10А, 10b, 11a һәм 11b Айнзацкомандалары тарафынан атып үлтерелә, йәки икенсе төрлө язалана<ref>{{Cite web|url=https://krymchaks.info/all-cat/crimeaholokost/243-kholokost-v-simferopole3|title=Холокост в Симферополе.|author=Михаил Тяглый|date=05 марта 2015|publisher=}}</ref>. [[Икенсе донъя һуғышы|Һуғыштан һуң]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тере ҡалған ҡырымсаҡтар 1000 кеше тәшкил итә, улар — һуғыштан ҡайтҡан ир-егет-фронтовиктар һәм эвакуацияланып өлгөргән аҙ һанлы ғаилә вәкилдәре. == Ҡырымсаҡтар бөгөн == 1990-сы йылдарҙа бер нисә тиҫтә ҡырымсаҡ ғаиләһе [[Израиль дәүләте|Израилгә]] күсеп китә. Ҡырымсаҡтар [[Йәһүдилек|иудаизм]] динен тота һәм Израилдең «Ҡайтыу тураһындағы законына» ярашлы йәһүд халҡының бер өлөшө тип иҫәпләнелә һәм Израилгә репатриацияланырға (ҡайтырға) хоҡуҡтары бар. 1981 йылда [[Тель-Авив]]та һуңғы ҡырымсаҡ [[Синагога|синагогаһы]] ябыла. Ҡырымсаҡтарҙың дөйөм һаны 1,2—1,5 мең кеше тирәһе. Был һанға Израилдә йәшәгән 600—700 кеше<ref name="kizilov">{{Cite web|url=http://library.eajc.org/page70/news13498|title=Михаил Кизилов. Крымчаки: современное состояние общины|accessdate=2012-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017142435/http://library.eajc.org/page70/news13498 |date=2015-10-17 }}</ref>, [[Украина|Украиналағы]] 126 (2001 йыл), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙәге]] яҡынса 370 кеше (уларҙың 228-е Ҡырымда һәм Севастополдә йәшәй) (2014&amp;nbsp;йылда Ҡырым федераль округында үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>{{Cite news|title=Да, скифы мы. Перепись выявила проживающих в Крыму и Севастополе эльфов, арийцев и сарматов|author=|url=http://sevastopol.su/news.php?id=72728|work=ForPost|date=19/03/2015|accessdate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125330/http://sevastopol.su/news.php?id=72728|archivedate=2015-04-02}}</ref>), [[Үзбәкстан|Үзбәкстандағы]] 173 кеше лә инә (1989 йыл). 1989 йылдың 8 октябрендә Симферополдә ҡырымсаҡтарҙың «Кърымчахлар» Мәҙәни-ағартыу йәмғиәте эшләй башлай, уға Бинйәмин Моисеевич Ачкинази (1927—1992) етәкселек итә<ref name="purim">Пурим Ю. Важные даты Крыма // Кърымчахлар (Крымчаки). Альманах № 6. — Симферополь : Издательство «ДОЛЯ». — С. 134—143</ref>. 1990 йылдың 21 декабрендә Ҡырым мәҙәниәт фонды идараһы ҡарары менән Евсей Пейсах исемендәге премия булдырыла, ул ҡырымсаҡ халҡы тарихы һәм мәҙәниәте өлкәһендә иң яҡшы тикшеренеү эштәре өсөн тапшырыла<ref>Их именами названы. — Симферополь: «Таврия», 1991. — С. 5. — (Неизвестный Крым. История в лицах). — ISBN 5-7780-0485-0</ref>. «Кърымчахлар» һәм Ҡырымдың йәһүд ойошмаһы инициативаһы буйынса һәм Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Радаһының 2004 йылдың 20 октябрендәге ҡарары менән 11 декабрь нацизм ҡорбандары булған ҡырымсаҡтарҙы һәм йәһүдтәрҙе Иҫкә алыу көнө тип иғлан ителә<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/krym/show/rb1093002-04 О Дне памяти крымчаков и евреев Крыма — жертв нацизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629110628/https://zakon.rada.gov.ua/krym/show/rb1093002-04 |date=2019-06-29 }}</ref>. 2006 йылдан Ҡырым Автономиялы Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Д. Т. Пиркова — «Кърымчахлар» йәмғиәте рәйесе. 2004 йылда Симферополдә ҡырымсаҡтарҙың тарихи-этнографик музейы асыла. Ҡырымсаҡтарҙың Ҡырым йәмғиәте 2005 йылдан алып «Кърымчахлар» фәнни-популяр, әҙәби-нәфис альманах баҫтырып сығара башлай<ref>[https://www.3652.ru/news/1022229 В Симферополе отпраздновали первый «круглый» юбилей альманаха «Кърымчахлар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114084822/http://www.3652.ru/news/1022229 |date=2015-11-14 }}</ref><ref>[http://ddn-crimea.ru/krymskoe-obshhestvo-krymchakov-prezentovalo-novyj-nomer-almanaha-krymchahlar/ Крымское общество крымчаков презентовало новый номер альманаха «Кърымчахлар»]{{Недоступная ссылка|date=Август 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 2014 йылдың 25 июнендә Ҡырым Республикаһының Дәүләт Советы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенә Ҡырымда йәшәгән ҡарайымдарҙы һәм ҡырымсаҡтарҙы [[Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге|Рәсәй Федерацияһының Берҙәм аҙ һанлы аҫаба халыҡтары исемлегенә]] индерергә тигән рәсми тәҡдим ебәрә<ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Аверин А. Н.}}, {{nobr|Понеделков А. В.}}, {{nobr|Воронцов С. А.}}, {{nobr|Голобородько А. Ю.}}|заглавие=Коренные малочисленные народы в Южном и Северо-Кавказском федеральных округах: национальный состав и языки|издание=Наука и образование: хозяйство и экономика; предпринимательство; право и управление|место=Ростов-на-Дону|издательство=Фонд поддержки образования и науки в Ростовской области|год=2018|номер=4 (95)|страницы=128|issn=2219-0279}}</ref>. 2015 йылда «Кърымчахлар» Мәҙәни-ағартыу йәмғиәте йәмәғәт ойошмаһы «Ҡырымчаҡтарҙың „Кърымчахлар“ Ҡырым ойошмаһы» исеме аҫтында Йәмәғәт ойошмаһы булараҡ теркәлә, уға [[Аҡмесджит|Симферополь]] һәм Керчь ҡала округтарындағы урындағы ҡырымсаҡтарҙың милли-мәҙәни автономиялары ла инә<ref>Информация с официального сайта [[ФНС]]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20050430154223/http://www.crimea.edu/crimea/etno/ethnos/crimchak/ Этнография Крыма: крымчаки] * {{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}} * [http://www.berkovich-zametki.com/Nomer39/Kizilov1.htm Михаил Кизилов. Яхудилер Кырымча: крымские раббаниты-крымчаки] * [http://www.agatov.com/content/blogcategory/32/49/ Крымчаки — история народа, новости] * [https://web.archive.org/web/20100714010325/http://crymchaks.org/ Общество Кърымчахлар. Официальный сайт крымчаков] * И. А. Завадская. Хронология памятников ранесредневековой христианской архитектуры Херсонеса МАИЭТ. Вып. VII. [[Аҡмесджит|Симферополь]], 2000. С. 79. * [http://www.narodknigi.ru/journals/50/borba_za_sushchestvitelnoe/ ''Дымшиц В.'' Борьба за существительное // Народ Книги в мире книг. 2004. № 50]{{ref-ru}} * [http://narodknigi.ru/journals/52/ot_iudaizma_k_tengrianstvu/ ''Мороз Е.'' От иудаизма к тенгрианству: Ещё раз о духовных поисках современных крымчаков и крымских караимов // Народ Книги в мире книг. 2004. № 52]{{ref-ru}} * [http://www.narodknigi.ru/journals/75/son_krymchaka_ili_tyurkskaya_pamyat_krymskikh_evreev/ ''Мороз Е.'' Сон крымчака, или Тюркская память крымских евреев // Народ Книги в мире книг. 2008. № 75]{{ref-ru}} * [http://www.narodknigi.ru/journals/94/na_evreyskikh_polyakh_kryma/ ''Дымшиц В.'' На еврейских полях Крыма // Народ Книги в мире книг. 2011. № 94]{{ref-ru}} * [http://narodknigi.ru/journals/129/krymchaki_stat_evreyami_kak_prochie/ ''Дымшиц В.'' Крымчаки: стать евреями как прочие // Народ Книги в мире книг. 2017. № 129]{{ref-ru}} [[Категория:Ҡырым халыҡтары]] [[Категория:Украина халыҡтары]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 37oy90jbvxjtaqngzvhcpfh09qj2ydc 0 179153 1307408 1253889 2026-10-16T12:56:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307408 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фәйруз''' — [[башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа осрай. == Этимологияһы == Фәйруз исеме башҡорт телендә яңы һүҙ, фарсы теленән йәшкелт күк төҫтәге аҫылташ тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан [[мосолман]] ир-ат исеме<ref>[https://ufa-edu.ru/advertising/Башкирские%20имена.%20Т.Кусимова.pdf Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908132019/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2021-09-08 }}</ref>. == Билдәле шәхестәр == [[Фәйруз әд-Дайлами]] (ғәрәп телендә: الديلمي فيروز, фарсы теле: دیلمی فیروز, Фирүз Дайламит) фарсы мөхәммәт пәйғәмбәр ислам юлдашы булған.<ref>https://kk.wikipedia.org/wiki/Фәйруз_әд-Дайлами </ref> == Фамилялар == [[Фәйрүзов Рауил Закирйән улы]] 10 февраль 1996 йыл)1949 йылдың 2 апрелдә Ҡыйғы районы Урге Ҡыйҡы ауылында тыуған. Эске эштәр органдары һәм дәүләт эшмәкәре. Милиция генерал-майоры. 1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры һәм 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.10 февралдә 1996 йылда Өфө ҡалаһында ерләнгән.<br> [[Фәйрузов Данис Хәсән улы]] — 1983 йылдың 8 ноябрендә Башҡортостан республикаһы Салауат ҡалаһында тыуған. Баш инженер — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары. Благовещен Газпром эшкәртеү, яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә.<ref>https://blagoveshchensk-pererabotka.gazprom.ru/about/managers/3/</ref><br> [[Файрузов Рафаэль Марс улы]] — Өфө трикотаж фабрикаһы генераль директоры.1962 йылдың 23 мартында тыуған, Өфө ҡалаһы. Өфө авиация институтын тамамлаған.<br><ref>http://viperson.ru/people/fayruzov-rafael-marsovich</ref> [[Аҡмырҙин Яхъя Файруз улы]] — (1894, хәҙерге Ҡыуандыҡ районы Блявтамаҡ ауылында тыуған),сәсән , халыҡ йырсыһы. йомшаҡ тауышлы. Репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары, шул иҫәптән Зульхабирә, Мәҙинәкәй, Салимәкәй һ.б.<ref>http://wiki02.ru/encyclopedia/Akmurzin_Yahiya_Fayruzovich/t/417 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023192807/http://wiki02.ru/encyclopedia/Akmurzin_Yahiya_Fayruzovich/t/417 |date=2021-10-23 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] fy44lc18mn8ayhag01i6s6p59wzlf9p 0 180002 1307416 1102378 2026-10-16T14:30:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307416 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы''' ([[4 май]] [[1964 йыл]], [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның Гранитогорск ҡасабаһы) — [[Физиология|физиолог]], [[Биология]] фәндәре докторы ([[2009 йыл|2009]]). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы ([[2005 йыл|2005]]). == Биографияһы == Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы [[1964 йыл]]дың ([[4 май]]ында , [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның Гранитогорск ҡасабаһында тыуа. [[1988 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай. [[1982 йыл]]дан алып (өҙөклөк менән) шунда уҡ эшләй. 1986—[[1993 йыл]]дарҙа [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]нда. [[2010 йыл]]дан башлап физиология һәм дөйөм [[биология]] кафедраһы мөдире. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеген [[баш мейеһе]]нең миндалевид диморфизмы зонаһының структур‐функциональ ойошҡанлығын өйрәнеүгә һәм репродуктив функцияны көйләүҙең механизмдарында уларҙың ролен, енси стероидтарҙың баш мейеһенең олонона тәьҫирен интеграциялау, гипоталамистик үҙәк эшмәкәрлеген коррекциялау теоретик нигеҙҙәрен һәм сердотропиктарҙың секреция менән көйләүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләүгә арнай. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. == Хеҙмәттәре == Фундаментальные закономерности структурно‑функциональной организации переднего отдела миндалевидного комплекса мозга. Уфа, 2009;<br> Центральное ядро миндалевидного комплекса: структура и участие в интегративной деятельности мозга. Уфа, 2009 (соавт.);<br> Амигдала в системе регуляции репродуктивных функций организма при абсансной эпилепсии. М., 2017 (соавт.).<br> Ультраструктурные перестройки нейронов передней Амигдалярной области миндалевидного комплекса мозга == Сығанаҡ == http://wiki02.ru/encyclopedia/Hismatullina_Zuhra_Rashidovna/t/15764 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br> http://bashenc.online/ru/articles/74189/ [[Категория:4 майҙа тыуғандар]][[Категория:1964 йылда тыуғандар]][[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]][[Категория:Биология фәндәре докторҙары]][[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] cs6oinzw870t5dg1qptqegmkhvcgmsg 0 183538 1307427 1285255 2026-10-16T17:17:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307427 wikitext text/x-wiki {{Персона|имя=Валерий Андреевич Чурилов|оригинал имени=|имя при рождении=|изображение=|описание изображения=|дата рождения=27.07.1946|место рождения={{Мр|Сочи}}, [[Краснодарский край]], [[РСФСР]]|дата смерти=|место смерти=|гражданство={{флагификация|СССР}}<br>{{флагификация|Российская Федерация}}|награды и премии=|автограф=|сайт=}} '''Чурилов Валерий Андреевич''' ([[27 июль]] [[1946 йыл]], [[Сочи]]) — совет, Рәсәй инженер-конструкторы, [[сәйәсмән]], техник фәндәр кандидаты (1975), [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округы]] КПСС округ комитетының беренсе секретары (1985—1990), халыҡ депутаттарының Ханты-Манси район советы рәйесе (1990—1994), РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993)<ref>[http://okrlib.ru/history-events/2383?mini-history=2021-06/ 75 лет Чурилову Валерию Андреевичу (р. 1946), кандидату технических наук, почетному гражданину Ханты-Мансийского автономного округа — Югры (2010).]</ref>. == Биографияһы == 1946 йылдың 27 июлендә [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] [[Краснодар крайы]] Сочи ҡалаһында тыуған. 1970 йылда [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты|Николай Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһын (МВТУ)]] тамамлай. 1972 йылдан 1975 йылға тиклем Чурилов Төмән индустриаль институтында уҡыта. 1975 йылдан [[Төмән]] һәм [[Ханты-Мансийск]] ҡалаларында партия эшендә. 1985 йылда Ханты-Манси автономиялы округы КПСС округ комитетының беренсе секретары, 1990 йылда Ханты-Манси халыҡ депутаттары район советы рәйесе итеп һайлана. 1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана, унда Рәсәй Юғары Советы Советы, Конституцион комиссия һәм Халыҡ депутаттары Советтарының эше һәм үҙидараны үҫтереү буйынса комитет ағзаһы була. [[1993 йыл]]дан [[1997 йыл|1997 йылға]] тиклем Чурилов «Уңыш этикаһы» журналы баҫтыра. Һуңынан журналдың материалдары уның «Сәйәси уңыш этикаһы» фәнни-публицистик монографияһында (Мәскәү, 1997) дөйөмләштерелә. 1997 йылдың майында Прогрессив көстәр союзын (СПС) ойоштороуҙа ҡатнаша. «Кешегә юл» китабы һәм механика, материалдарға ҡаршы тороу, эш этикаһы буйынса 40 баҫма хеҙмәт авторы. [[1994 йыл]]дан «Угра» финанс-инвестиция корпорацияһын һәм «Югранефть» ААЙ-һын, "НК «Эвихон» ААЙ-һын етәкләй, шулай уҡ «Мәскәү нефть компанияһы» ААЙ-һының вице-президенты була. 1996 йылда «Реформалар — яңы йүнәлеш» Бөтә Рәсәй хәрәкәте башҡарма комитеты директоры итеп һайлана, бынан тыш, Бөтә Рәсәй кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ эшҡыуарҙары союзын етәкләй (Кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ эш биреүселәренең Бөтә Рәсәй союзы). [[1997 йыл]]дан «Православие Рәсәйе» Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк Советы ағзаһы була. 1998 йылдан 2002 йылға тиклем Чурилов Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы вице-президенты булып эшләй. 2001 йылдан эш биреүселәр яғынан Рәсәй Федерацияһының өс яҡлы комиссияһы ағзаһы булып тора. 2002 йылдан [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәй» партияһы]] яҡлыларҙың Үҙәк координация советы ағзаһы. Валерий Чурилов әлеге ваҡытта «Югра-Холдинг» ЯАЙ-һын етәкләй, ул «Югра» сәнәғәт-инвестиция корпорацияһының баш ойошмаһы. [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округын]] «деколонизациялау» яҡлы була, Ханты-Манси автономиялы округын Рәсәй Федерацияһының бойондороҡһоҙ субъекты тип таныуға өлгәшә. Округтың тәбиғи ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм үҙенең эшкәртеү сәнәғәтен булдырыу кәрәклеген яҡлай. Шулай уҡ традицион һөнәрселекте үҫтереүгә һәм Төньяҡтың төп халыҡтарының мәҙәниәтен күтәреүгә булышлыҡ итә. «Юграны ҡотҡарыу» экологик-мәҙәни берекмәһен ойоштороу инициаторҙарының береһе була. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://hantimansiysk.bezformata.com/listnews/valeriy-churilov-za-nedelyu-do-podpisaniya/90023998/ Валерий Чурилов: «За неделю до подписания федеративного договора мы объявили Кремлю, что мы — автономии»] * [https://admhmao.ru/ob-okruge/pochetnye-grazhdane/114840/ ЧУРИЛОВ ВАЛЕРИЙ АНДРЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920133318/http://admhmao.ru/ob-okruge/pochetnye-grazhdane/114840 |date=2017-09-20 }} * [https://www.rodinatyumen.ru/person/obshchestvo/churilov-valeriy-andreevich-/ ЧУРИЛОВ ВАЛЕРИЙ АНДРЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809133803/https://www.rodinatyumen.ru/person/obshchestvo/churilov-valeriy-andreevich-/ |date=2022-08-09 }} * [https://www.iccfund.com/churilov/ Чурилов Валерий Андреевич] * [https://ugra-news.ru/article/valeriy_churilov/ Валерий Чурилов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815062412/https://ugra-news.ru/article/valeriy_churilov/ |date=2022-08-15 }} * [http://www.bossmag.ru/archiv/2007/boss-03-2007-g/valeriy-churilov-vyirashhivanie-lidera-zadacha-natsionalnaya.html/ ВАЛЕРИЙ ЧУРИЛОВ: ВЫРАЩИВАНИЕ ЛИДЕРА — ЗАДАЧА НАЦИОНАЛЬНАЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813101748/http://www.bossmag.ru/archiv/2007/boss-03-2007-g/valeriy-churilov-vyirashhivanie-lidera-zadacha-natsionalnaya.html |date=2022-08-13 }} * [https://web.archive.org/web/20220526025246/https://neftegaz.ru/persons/332710-churilov-valeriy/ Чурилов Валерий Андреевич] * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A7%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Чурилов Валерий Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222205640/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A7%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-02-22 }} [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй депутаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 июлдә тыуғандар]] tkiyk1hgargu9fxsrrbmdm4rejgxlai 0 190831 1307420 1234801 2026-10-16T15:14:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307420 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәүләнә Мөхәммәт Хәлит Зыяутдин Бағдади''' ([[1779 йыл|1779]] — [[1826 йыл|1826]]) [[Шәфиғи мәҙһәб|шәфиғи]] [[мәҙһәб]] ғалимы, [[Әшғариҙар|әшғари]], рухи остаҙ — [[мөршид]]. [[Нәҡшбәндиә]] [[тәриҡәт]]е [[Силсилә|силсилә сылбырында]] 30-сы булып тора, [[Нәҡшбәндиә]] [[тәриҡәт]]енең яңы тармағы — [[хәлидиә]]гә нигеҙ һалыусы. Шулай уҡ [[Ҡадирилек|ҡадири]], сүһрәүәрди, чиштиә, [[Күбрауыйлыҡ|күбрауый]] [[Тәриҡәт|тәриҡәттәре]] [[шәйех]]е булып тора. Әгәр уның бөтә ислам донъяһында [[Йәләлетдин Руми|Йәләлетдин Румиҙан]] ҡала икенсе булып «Мәүләнә» титулын алыуын иҫәпкә алһаҡ, уның йоғонтоһо һәм абруйы ни тиклем ҙур булыуы аңлашылыр. == Биографияһы == 1193 йылда (1778 йылда) Сөләймәниә ҡалаһынан алыҫ булмаған Шәһрәзәрҙә тыуған. Уның атай яғынан нәҫеле өсөнсө хаҡ хәлифә [[Усман ибн Әффан|Усман ибн Әффанға]] барып тоташа. Имамдың бала сағы һәм йәшлеге төрлө фәндәрҙе өйрәнеүҙә үтә<ref>[https://islamiconline.ru/uchenye-islama/halid-al-bagdadi-biografiya.html Халид аль-Багдади (биография)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417021952/https://islamiconline.ru/uchenye-islama/halid-al-bagdadi-biografiya.html |date=2023-04-17 }}</ref>. Белем алыу өсөн ул бик күп ҡалаларға бара һәм байтаҡ билдәле ғалимдарҙа уҡый. Ул дин тәғлимәттәрен өйрәнеү менән генә сикләнмәй, билдәле ғалим Мөхәмәт әс-Саттанжиға юллана һәм унан математика, геометрия, астрономия һәм башҡа фәндәргә өйрәнә. Һижри 1213 йылда Сөләймәниә мәҙрәсәһенең ректоры Әбделкәрим әл-Барзанджи вафат булғандан һуң, мәҙрәсә ректоры итеп һайлана, бер нисә йылуҡытыусылыҡ менән шөғөлләнә. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, йәш ғалимдар даирәһендә абруй ҡаҙана. Әммә йәш ғалим, күп ғалимдар кеүек үк, донъяуи фәндәрҙәге белем менән генә ҡәнәғәт ҡалырға теләмәй, тәрән дин ғилеме лә алырға теләй һәм төрлө шәйехтәрҙән динде өйрәнә башлай. Һижрәт буйынса 1220 йылда шәйех Хәлит [[хаж]] ҡылыу өсөн [[Мәккә|Мәккәгә]] юллана. 1809 йылда [[Һиндостан]]ға юллана, Муллы Әбделғәзиз әл-Һиндиҙә [[ғаҡидә]] һәм [[Кәләм|кәләмгә]] уҡый, [[ижәзә]] ала. 1811 йылда тыуған Сөләймәниәгә ҡайта. Үҙенең шәйехенән билдә алғас, ул Бағдадҡа килә. Унда Сәид Паша ярҙамы менән ул Ихсания мәҙрәсәһен тергеҙә, һуңыраҡ уны "Хәлидиә теккеһе"нә ([[хәнәкә]]) әйләндерә. Сөләймәниәлә ул икенсе текке аса. Ул үҙенең [[Бағдад]] һәм Сөләймәниә теккеләрендә тәрбиәләгән күп һанлы тәрбиәләнеүселәрен һәм вариҫтарын [[ислам донъяһы]]ның төрлө илдәренә ебәрә. 1822 йылда Мәүләнә Хәлит йәнә Бағдадҡа килә, унан һуң [[Сүриә]]гә юллана, Сәхилиәлә өсөнсө теккеһен аса. 1825 йылда өс йыллыҡ рухи эшмәкәрлегенән һәм дәғүәттәренән һуң йәнә хаж ҡыла. Сүриәгә ҡайтышлай ул ваба йоҡтора. [[1826 йыл]]дың [[10 июнь|10 июненд]]ә ул, үҙе әйткәнсә, йома төнөндә үлә<ref>{{Cite web|url=http://www.fatiha.ru/islam/sufizm/naksh/Halid.htm|title=New Page 1<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2011-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314220647/http://www.fatiha.ru/islam/sufizm/naksh/Halid.htm|archivedate=2011-03-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314220647/http://www.fatiha.ru/islam/sufizm/naksh/Halid.htm |date=2011-03-14 }}</ref>. Уның ҡәбере Сүриәлә, Сәхилиәлә, Касйон тауы битләүендә урынлаштырыла. Вариҫтарының береһе Мөхәммәт әл-Фираҡиҙың кәңәше буйынса хәлифә Әбделмәжит Хан I уның өҫтөндә көмбәҙ төҙөй. == Әҫәрҙәре == Рухи әңгәмәләр һәм вәғәздәрҙән тыш, Мәүләнә Хәлит Бағдади үҙенең әҫәрҙәре менән дә билдәлелек яулай. Был әҫәрҙәр төрлө дини тематиканы үҙ эсенә ала. Был әҫәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре [[Фарсы теле|фарсыса]], башҡалары [[Ғәрәп теле|ғәрәп телендә]] яҙылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йәләлетдин Руми]] * [[Силсилә]] * [[Суфыйлыҡ]] * [[Хаҡ хәлифә]] == Әҙәбиәт == * Хайдаризаде, аль-Мадждут-талид, Мухаммад б. Сулейман аль-Багдади; * аль-Хадикатун-Надиййа, Стамбул 1977, стр. 41-64; * Неджди, Ас-фаль-маварид; * Мухаммад б. Абдуллах аль-Хани, аль-Бахджатус-саниййа, Стамбул 1981, стр. 82-99; * аль-Казани, ан-Нафаисус-санихат, стр. 161; * Хариризаде, Тибйануль-васаиль, I, 327; * Ахмед Хильми, Хадикатуль-Аулия, I, стр. 155—156; * Бурсалы М. Тахир, Османлы Мюеллифлери, I, 66-67; * Вассаф, Сафина Аулия, II, 162; * аль-Хадаикуль-вардиййа, стр. 223—262; * М. Захид аль-Каусари, Иргамуль-Марид, Стамбул, 1328 стр. 78-84; * ан-Нузумуль-атид, Каир 1976, стр. 47-79; * аль-Имамус-Серхинди, стр. 319—321; * Х. Камиль Йылмаз, Тасаввуфи Хадис Шерхлери, стр. 94. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Тәриҡәттәр}} {{Суфыйлыҡ}} {{islam-stub}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Суфый шәйехтәре]] [[Категория:Дамаскиҙа вафат булғандар]] [[Категория:1826 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1779 йылда тыуғандар]] jtii0n25wxiigikxut2542k1n43jn50 0 192560 1307407 1247777 2026-10-16T12:21:57Z Sl0rpx 49106 logo update 1307407 wikitext text/x-wiki {{Сайт карточкаһы|название=Google Карты|логотип=Google Maps icon (2026).svg|посещаемость={{рост}} 2 млрд в месяц (февраль 2012)<ref name="vis0212">«Google Maps had 65 million users in February, a 16 percent increase from a year earlier» // QUENTIN HARDY. [https://www.nytimes.com/2012/03/20/technology/many-sites-chart-a-new-course-as-google-expands-fees.html?pagewanted=all Facing Fees, Some Sites Are Bypassing Google Maps] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2012/03/20/technology/many-sites-chart-a-new-course-as-google-expands-fees.html?pagewanted=all |date=20151104235500 }} The New-York Times, 19 марта 2012</ref>|расположение=[[Маунтин-Вью (Калифорния)|Маунтин-Вью]], [[Калифорния]], [[Соединённые Штаты Америки|США]]|открыт=2005|текущий статус=Работает|URL=[https://www.google.com/maps/ google.com/maps]|screenshot=|коммерческий=да|type=[[Веб-картография|картографический сервис]]|reg=Необязательная|owner=[[Google (компания)|Google]]|скриншот=}} '''Google Карта''' ({{Lang-en|Google Maps}}; элек '''Google Local''') Google кампанияһы тарафынан бирелгән бушлай [[Картография|картографик]] сервис һәм [[Технология|технологиялар]] нигеҙендә булдырылған [[Ғәмәли программа тәьминәте|ҡушымталар]] йыйылмаһы. 2005 йылда булдырылған<ref>{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2005/02/mapping-your-way.html|title=Google Maps announcement on Google Blog|publisher=Googleblog.blogspot.com|date=???|accessdate=2010-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gEn7He4?url=http://googleblog.blogspot.com/2005/02/mapping-your-way.html|archivedate=2012-08-05}}</ref>. Сервис үҙ эсенә [[Географик карта|карта]] һәм Ер планетаһының спутник һүрәттәрен үҙ эсенә ала. Күп кенә төбәктәр өсөн юғары детализацияланған аэрофотоһүрәттәр (бейеклектәре 250-500 м)<ref>{{Cite web|url=https://support.google.com/earth/answer/21417?hl=en|title=Blurry or outdated imagery|quote=Google offers high resolution imagery... Most of this imagery is approximately one to three years old and provides an aerial view about 800-1500 feet from the ground.|work=Google Earth Help|publisher=Google|accessdate=2013-10-14|archive-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024133733/https://support.google.com/earth/answer/21417?hl=en|deadlink=no}}</ref>бар, ҡайһы берҙәре өсөн донъяның дүрт яғынан 45° мөйөшө аҫтында ҡарарға мөмкин<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/07/28/google-earth-maps-new-high-res-aerial-satellite-imagery/|title=Google Earth, Maps get new high-res aerial and satellite imagery|author=Alexis Santos|subtitle=2012-07-28|publisher=Engadget|accessdate=2013-10-14|archive-date=2013-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906012234/http://www.engadget.com/2012/07/28/google-earth-maps-new-high-res-aerial-satellite-imagery/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ferra.ru/ru/techlife/news/2012/10/01/google-high-res-maps-earth-45-degree/|title=Пизанская башня на Google Maps под новым углом|subtitle=2012-10-01|publisher=Ferra.ru|accessdate=2013-10-14|archive-date=2014-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423174640/http://www.ferra.ru/ru/techlife/news/2012/10/01/google-high-res-maps-earth-45-degree/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2012/09/28/google-maps-now-with-more-high-res-satellite-and-45-aerial-imagery/|title=Google Maps, Now With More High-Res Satellite And 45° Aerial Imagery|author=MATT BURNS|subtitle=2012-09-28|publisher=TechCrunch|accessdate=2013-10-14|archive-date=2013-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012101632/http://techcrunch.com/2012/09/28/google-maps-now-with-more-high-res-satellite-and-45-aerial-imagery/|deadlink=no}}</ref>. Өҫтәмә рәүештә [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], МКС, [[Ай (юлдаш)|Ай]]<ref>{{Cite web|url=http://www.google.com/moon/|title=Google Moon|accessdate=2012-04-28|archive-date=2017-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722020551/http://www.google.com/moon/|deadlink=no}}</ref>, [[Марс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.google.com/mars/|title=Google Mars|accessdate=2006-04-25|archive-date=2011-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222180608/http://www.google.com/mars/|deadlink=no}}</ref>, [[Церера (кәрлә планета)|Церера]], Ио, Европа, [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Мимас, [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]], Тефия, Дион, Реи, [[Титан (юлдаш)|Титан]], Япета, [[Плутон]] һәм Харон фотоһүрәттәре лә тәҡдим ителә. Сервиста шулай уҡ [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]], [[Япония]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Гонконг]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Бөйөк Британия]], [[Ирландия]] (ҡала үҙәктәре генә) һәм [[Европа|Европаның]]<nowiki/>ҡайһы бер райондарын үҙ эсенә алған бизнес-белешмә менән маршрут эҙләүсе автомобиль юлдары картаһы берләштерелгән. . == Go-версияһы == Android Go ҡоролмалары өсөн Google компанияһы «[[Google Maps Go]]<nowiki/>» махсус ҡушымтаһын эшкәртеп сығарҙы. Әммә унда Унда картаға үҙгәрештәр индереү кеүек ҡайһы бер мөмкинлектәр юҡ. Маршруттар буйынса навигация «[[Навигатор для Google Maps Go|Google Maps Go өсөн Навигатор]]<nowiki/>» ҡушымтаһын тейәгәндән һуң ғына эшләй. == Googl-да Ер Планетаһы (Google Планета Земля) == [[:ru:Google_Планета_Земля|Google Планета Земля]]<nowiki/>ҡушымтаһы - [[Windows]] , шулай уҡ GNU / Linux, Mac OS өсөн айырым программа менән дә бәйле. Google Карталары кеүек үк, [[:ru:Google_Планета_Земля|Google Планета Земля]] программаһы ла ер өҫтө һүрәттәрен ҡарарға, масштабты арттырырға һәм кәметергә һәм хәрәкәт итеү маршруттарын төҙөү мөмкинлеген бирә. Уның өҫтөнлөгө булып ер өҫтөнөң өс үлсәмле сағылышы (рельефты иҫәпкә алып), ирекле мөйөш аҫтында күҙәтеү мөмкинлеге (өҫтән генә түгел), фотоһүрәттәрҙе аҡрынлап тейәгән һайын яйлап ҡына аныҡлана бара (Google Карталағы кеүек «аҡ тапҡа» текләп ултырырға кәрәкмәй), күләме ҙурлығын яйлап үҙгәртеү мөмкинлеге (тәҡдим ителгәнде генә һайлап алыу түгел) тора. == Маршрут һалыу == Маршруттар эҙләү сервисы менән файҙаланыу өсөн «Маршрут һалыу» тигән ҡалыпҡа күсер кәрәк<ref>[http://maps.google.com/maps?f=d&hl=ru Карты Google]</ref>, шунан һуң бара торған адресты «ил, тораҡ пункт, урам, йорт») һәм тәғәйенләнгән урындың адресы. 2015 йылдың июленән сервиста Your Timeline (Хронология) функцияһы булдырылды. Был функция ҡасан һәм ҡайҙа йөрөгәнде хәтеренә һалып ҡуя<ref>{{Cite web |url=http://www.macdigger.ru/macall/karty-google-teper-pokazyvayut-istoriyu-marshrutov-i-mesta-gde-vy-pobyvali.html |title=Карты Google теперь показывают историю маршрутов и места, где вы побывали {{!}} MacDigger.ru — новости из мира Apple<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-07-24 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724220206/http://www.macdigger.ru/macall/karty-google-teper-pokazyvayut-istoriyu-marshrutov-i-mesta-gde-vy-pobyvali.html |deadlink=no }}</ref>. Шулай уҡ картала тиҙлекте контролдә тотоусы юл камералары ла күрһәтелгән. Ҡулланыусылар бындай камералар тураһында ҡушымта аша хәбәр итә алалар. Быға тиклем Waze ҡушымтаһы аша камераларҙың торған урынын ҡарап белеп була ине. 2013 йылдың июнендә уны миллард доллар тирәһенә Google һатып ала. Бынан тыш Google Карталары юлдағы рөхсәт ителгән максималь тиҙлекте лә күрһәтеп бара ала. Компанияла был юҫыҡта ла мәғлүмәт бар. Тейешле тиҙлек сикләүе тураһындағы билдә экрандың аҫтағы һул яҡ мөйөшөндә килеп сыға. Юл камералары картала ҡыҙғылт һары төҫтә күрһәтелгән. Камераға яҡынлашҡан саҡта ҡулланыусыны ҡушымта тауыш белдереүе менән иҫкәртә. 2019 йылда Google Карталары сервисы өҫтәмә ысынбарлыҡ режимы менән тулыландырыла. Хәҙер GPS, яһалма интеллект һәм Google Объективы ярҙамында һауала эленеп торған виртуаль күрһәтмәләрҙе уҡый ала. 2020 йылда Google Карталарҙа электромобилдәр өсөн зарядлау станциялары күрһәтелгән навигация барлыҡҡа килә. Бындай функция Google Карталары навигацияһы менән эшләгән автомобилдәрҙә тәү башлап эшләй башлай. Унан Polestar 2 һәм Volvo XC40 Recharge, һуңыраҡ башҡа моделдәрҙә лә күрһәтә. Компания ҡушымтаға йәнә өс яңы опция өҫтәй. Тәүгеһе — электромобиль маршрутын планлаштырыуҙы еңелләштерә. Google аңлатыуынса, граф теаорияһын ҡулланып төҙөлгән маршрут алгоритмы автомобилдең заряды бөтөүөн иҫәпкә алып ҡорола. Хәҙер бара торған пункты индергәндән һуң, әгәр ул алыҫ һәм ике тапҡыр заряд алырға туҡтау кәрәклеге булһа, Google Карталар алгоритмы зарядлау станцияларын иҫәпкә алып, маршрут төҙөй. Водитель зарядка күпмегә еткәнен һәм юлға сарыф ителгән ваҡытты иҫәпләп сығара ала. General Transit FeedSpecification (GTFS) индереү өсөн Google бөтә донъя буйынса 800-ҙән ашыу йәмәғәт транспорты менән тәьмин итеүсе менән хеҙмәттәшлек итә һәм барыһына ла мәғлүмәттәрҙе асыҡ итеп күрһәтә. Ҡушымта 2019 йылдың октябрендә сығарылған яңыртыу арҡаһында транзит маршрутын күрһәтә ала. Инкогнито режимы, һуҡыр ҡулланыусыларға йәйәү йөрөү өсөн навигация функциялары алдараҡ сығарылған<ref name="xda-developers.com">{{Cite web|url=https://www.xda-developers.com/google-maps-10270-starring-transit-lines-dark-mode/|title=Google Maps may soon get a dark mode and ability to star transit lines|date=2019-10-10|website=xda-developers|language=en-US|access-date=2019-10-11|archive-date=2020-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020042042/https://www.xda-developers.com/google-maps-10270-starring-transit-lines-dark-mode/|deadlink=no}}</ref>. 2020 йылдың июлендәге яңыртыуҙа велосипед һәм автомобиль юлын бергә ҡулланыу маршруттары тәҡдим ителде<ref>{{Cite web|title=Google Maps rolls out end-to-end directions for bikeshare users|url=https://social.techcrunch.com/2020/07/20/google-maps-rolls-out-end-to-end-directions-for-bikeshare-users/|access-date=2020-07-24|website=TechCrunch|date=July 20, 2020|language=en-US|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126062014/http://techcrunch.com/2020/07/20/google-maps-rolls-out-end-to-end-directions-for-bikeshare-users/|deadlink=no}}</ref>. == Google Урамдарҙы ҡарау == {{Основная статья|Google Street View}} Google Урамдарҙы ҡарау ҡушымтаһы Google карталар ҡулланыусыларына Интернет ярҙамында ҡаланың өс үлсәмле проекцияһын ҡарау йәки урамдары буйлап «гиҙеү» мөмкинлеген бирә. Бындай функционаллек махсус ҡорамалдар һәм ябай смартфон ярҙамында билдәле бер урынды өйрөлтөп фотоға төшөрөү ярҙамында өлгәшелә. Һөҙөмтәлә географик координаталарға бәйләнгән күп кенә стереосфера панорамалары барлыҡҡа килә һәм үҙең шунда йөрөгәнләй билдәле интерфейс ярҙамында берәүенән икенсеһенә күсеп йөрөү мөмкинлеге бирелә. Фототөшөрөү барышында бер үк ваҡытта, лазерлы дальномерҙар ярҙамында, бина фасадтары һәм стеналар кеүек яҫы урындар автоматик рәүештә теркәлә. Ошоноң арҡаһында урамдарҙы ҡарауҙа һайланған объектты ҡарау өсөн иң уңышлы ракурсты һайлап алыу мөмкинлеге бар. 2012 йылда алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Google Урамдарҙы ҡарау ҡушымтаһы 35 илдең 3 меңдән ашыу ҡалаһын ҡарау мөмкинлеген бирә. == Augmented reality (өҫтәмә ысынбарлыҡ режимы) == 2019 йылдың февралендә Google компанияһы геолокация сервисы менән тулыландырылған режимға ябыҡ һынау үткәрҙе<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/its-the-real-worldwith-google-maps-layered-on-top-11549807200?mod=e2tw |title=Реальный мир с Google Maps |access-date=2019-02-12 |archive-date=2019-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005516/https://www.wsj.com/articles/its-the-real-worldwith-google-maps-layered-on-top-11549807200?mod=e2tw |deadlink=no }}</ref>. == Масштабы == 20-нән ашыу масштабты ҡарарға мөмкин: {| class="wikitable" style="text-align:right" !№ !масштаб шкалаһы, м !~[[Метр|м]]/пиксы !z !һүрәттәр сығанаҡтары |- |1 |10 |0,16 |19||{{Left}} [[Аэрофотосъёмка]] |- |2 |20 |0,31 |18||{{Left}} Аэрофотосъёмка |- |3 |50 |0,63 |17||{{Left}} [[DigitalGlobe]]/[[GeoEye]] |- |4 |100 |1,25 |16 | |- |5 |200 |2,50 |15 | |- |6 |500 |5,00 |14 | |- |7 |1000 |10,00 |13 | |- |8 |2000 |20,00 |12||{{Left}} [[LandSat-7]] |- |9 |5000 |40,00 |11 | |- |10 |10 000 |80,00 |10 | |- |11 |20 000 |160,00 |9 | |- |12 |20 000 |307,69 |8 | |- |13 |50 000 |625,00 |7 | |- |14 |100 000 |1250,00 |6 | |- |15 |200 000 |2500,00 |5 | |- |16 |500 000 |5263,16 |4 | |- |17 |1 000 000 |10 526,32 |3 | |- |18 |2 000 000 |21 052,63 |2 | |- |19 |5 000 000 |41 666,67 |1 | |- |20 |10 000 000 |83 333,33 |0 | |} == Авторлыҡ хоҡуҡтары == <!--Google Maps Terms and Conditions[http://maps.google.com/help/terms_maps.html] state that usage of material from Google Maps is regulated by Google Terms of Service[http://www.google.com/terms_of_service.html] and some aditional restrictions. Terms and Conditions, among other, state: :: ''For individual users, Google Maps […] is made available for your personal, non-commercial use only. For business users, Google Maps is made available for your internal use only and may not be commercially redistributed […]''[http://maps.google.com/help/terms_maps.html] --> Google Карталарының материалдарын файҙаланыу Google компанияһының дөйөм документтары менән көйләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.google.com/terms_of_service.html |title=Google Terms of Service |access-date=2006-09-30 |archive-date=2008-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524060449/http://www.google.com/terms_of_service.html |deadlink=no }}</ref>, шулай уҡ бер нисә өҫтәмә сикләү ҙә индерелгән<ref>{{Cite web |url=http://maps.google.com/help/terms_maps.html |title=Google Maps Terms and Conditions |access-date=2006-09-30 |archive-date=2011-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225002845/http://maps.google.com/help/terms_maps.html |deadlink=no }}</ref>. Атап әйткәндә, материалдарҙы шәхси коммерцияға ҡарамаған файҙаланыуҙа ҡулланыу мөмкинлеге бар. Ойошмаларҙа материалдар тик үҙҙәре өсөн генә файҙаланыла ала, ә бына коммерция маҡсатында таратыу тыйыла. == Эшкәртеүселәр өсөн == Google Карталарын үҙҙәренең сит сервистары өсөн нигеҙ итеп алыу мөмкинлеге лә бар. Google сервисы Google Карталары өсөн махсус [[API]] булдырҙы. Был эшкәртеүселәрҙе геомәғлүмәттәре менән веб-сайттарына Google Карталар интеграцияһын йәлеп итеү маҡсатында эшләнелә. Килешеүҙә реклама өсөн урын ҡалдырылһа ла был бөгөнгө көндә рекламаһыҙ бушлай хеҙмәт булып һанала. Google Maps API сервисын ҡулланып, Google Карталар аша сит сайттан теләгән урындың картаһын асып була. Тик бының өсөн был карта [[JavaScript]]ты ҡулланырға тейеш була. Мәҫәлән, картаны ҡарағанда ҙурайтып йәки алыҫайтып ҡарау өсөн географик нөктәне маркер менән билдәләп була. Рәсәй эшкәртеүселәре өсөн башҡаларҙан айырмалы Google Карталар һәм Google Maps API Рәсәй территорияһындағы биләмәләрҙе русса атамаһы менән таба ала. == Google карталарҙы редакторлау == Теркәлеү үткән барлыҡ ҡулланыусылар карта объекттарын тулыландыра, редакторлай, юйҙыра, фото, видеороликтар һәм панорамалы фотоһүрәттәр менән биҙәй, объекттарға (кафе, магазин, иҫтәлекле урындар һ.б.) барыуҙан алған тәьҫораттарын тасуирлап, баһаламалар яҙа ала. Шулай уҡ картала булмаған юлдарҙы күрһәтә ала<ref>{{Cite web|url=http://lifehacker.ru/google-maps-add-places/|title=Пользователи Google Maps теперь могут дополнять и редактировать карты|publisher=Лайфхакер|lang=ru|accessdate=2019-09-01|archive-date=2019-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901115210/https://lifehacker.ru/google-maps-add-places/|deadlink=no}}</ref>. Картала үҙгәрештәр дөйөм ҡулланылышта барлыҡҡа килер алдынан тәҡдим ителгән бөтә төҙәтмәләр автоматик йәки башҡа ҡулланыусылар тарафынан тикшереү үтә<ref>{{Cite web|url=https://itc.ua/blogs/polzovateli-poluchat-pravo-podtverzhdat-pravki-v-google-maps/|title=Пользователи получат право подтверждать правки в Google Maps|author=Андрей Белокриницкий Андрей Белокриницкий|date=2016-07-22|publisher=itc.ua|lang=ru|accessdate=2019-09-01|archive-date=2019-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901115201/https://itc.ua/blogs/polzovateli-poluchat-pravo-podtverzhdat-pravki-v-google-maps/|deadlink=no}}</ref>. Картаны төҙәтеү, тейәлгән видео- һәм фотоматериалдар, яҙылған баһаламаға, башҡа ҡулланыусыларҙың төҙәтмәләре һанына ҡарап, теркәлгән ҡулланыусыларға тәжрибә кимәле йәғни рейтинг бирелә. 2022 йылға ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса, картала биналарҙың контурҙарын төҙәтеү мөмкинлеге юҡ. == Android өсөн Google Карталар == Android операцион системаһы (ОС) менән идара ителгән смартфондар өсөн бушлай Google Карталар ҡушымтаһы бар. Унда тауыш ярҙамында эҙләү, спутник фотоһүрәттәр, Урамдарҙы ҡарау, автонавигатор режимы индерелгән. === Офлайн-инеү === Google карталарының 6.9 версияһында билдәле бер төбәк картаһын ҡоролманың хәтерендә һаҡлау мөмкинлеге бар. == Google Moon == 2005 йылда [[Аполлон-11|Аполлона-11]]-ҙе ултыртыуҙың 36 йыллығы хөрмәтенә (1969 йылдың 20 июле) Google [[Ай|Ай]] өҫтөнөң фотоһүрәттәрен баҫтырып сығара. Google Moon ҡулланыусыларға НАСА һәм башҡа миссиялар йыйған спутник һүрәттәре аша ай өҫтөн тикшерергә мөмкинлек бирә. Google Moon проекты Google компанияһының Ер өҫтөндәге өс үлсәмле карталарҙы төҙөү буйынса глобаль инициативаһы сиктәрендә эшләй башлай. Шул ул ваҡыттан алып ул бер нисә тапҡыр киңәйтелә һәм яңыртыла. Хәҙер ул Айҙың өҫкө ҡатламын өйрәнергә ярҙам иткән кареклерәк мәғлүмәттәр һәм картографик инструменттар тәҡдим итә. Google Moon проекты ҡулланыусыларға төрлө йыһан киңлектәрендә төшөрөлгән фотоларҙы ҡулланып, айҙың йөҙөн төрлө масштабта ҡарарға мөмкинлек бирә. Ул шулай уҡ ҡулланыусыларға айҙағы төрлө объекттарҙы, мәҫәлән, кратерҙарҙы, [[тауҙар]]ҙы һәм [[үҙән|үҙәндәрҙе]] тикшерергә ярҙам иткән интерактив элементтарҙы үҙ эсенә ала. Google Moon-да шулай уҡ ай миссиялары һәм Айҙы өйрәнеү тарихы тураһында ла мәғлүмәт бар. Шулай уҡ ай менән бәйле билдәле урындарға һәм ваҡиғаларға арналған махсус бүлектәр бар, мәҫәлән, американың Аполлон ай миссияһы һәм Советтар Союзының Луна-9 йыһан аппаратын ултыртыу. == Төрлө сайттар менән интеграциялау == Быға тиклем Google Карталар [[Википедия]] һәм [[Panoramio]] сайттары менән интеграцияланған ине. Ҡулланыусылар көйләүҙәр араһынан «Тағы ла» («Ещё») тигән төймәгә баҫып, картала теге йәки был урындағы фотоһүрәттәрҙе һәм Википедиялағы мәҡәләләрҙе уҡый ала. Google Maps API-ны ҡулланып, Google Карталар аша үҙегеҙ теләгән картаны асып ҡарарға була, шул уҡ ваҡытта был карта менән JavaScript йәки ActionScript аша идара итеү мөмкинлеге бар. Мәҫәлән, географик нөктәне маркер менән билдәләргә, уны ҙурайтыу йәки бәләкәсәйтеү мөмкинлеге бар. == Google карталарҙа Рәсәй ҡалалары == Оҙаҡ ваҡыт [[Рәсәй]] ҡалаларынан вектор форматында [[Мәскәү]]<ref>[http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=moscow moscow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424180107/http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=moscow |date=2011-04-24 }} — Google Maps</ref>, [[Санкт-Петербург]]<ref>[http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=Saint+Petersburg,+Russia Saint Petersburg, Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424180034/http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=Saint+Petersburg,+Russia |date=2011-04-24 }} — Google Maps</ref> карталары ғына күрһәтелгән ине, хәҙер иһә Google Карталарында бөтә тораҡ пункттарҙың тиерлек карталары бар. Google Карталары үҙенең конкуренты [[OpenStreetMap]]-тан тораҡ пункттарҙы глобаль, шул иҫәптән советтарҙан һуңғы арауыҡты теүәл итеп һүрәтләү буйынса ҡалыша. OpenStreetMap сервисы вики принцибы буйынса эшләгәнлектән, был карталағы мәғлүмәттәр анығыраҡ һәм актуаль булыуы менән айырыла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://wiki.openstreetmap.org/wiki/RU:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9_Google_Maps#Координация|title=RU:Вклад пользователей Google Maps — OpenStreetMap Wiki|website=wiki.openstreetmap.org|access-date=2023-04-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/profile/A-Winstanley/publication/228962366_Comparison_of_the_accuracy_of_OpenStreetMap_for_Ireland_with_Google_Maps_and_Bing_Maps/links/004635226deb5eb179000000/Comparison-of-the-accuracy-of-OpenStreetMap-for-Ireland-with-Google-Maps-and-Bing-Maps.pdf|title=Comparison of the accuracy of OpenStreetMap for Ireland with Google Maps and Bing Maps|website=ResearchGate}}</ref>. == Йәшерен объекттар == Google компанияһының махсус хеҙмәттәрҙең төрлө кимәлдәге йәшерен объекттар урынлашҡан райондарҙа картографик мәғлүмәтте ябыу буйынса талаптарын өлөшләтә үтәүе билдәле<ref name=itsecurity/> (Рәсәйҙән тыш). {{начало цитаты}}IT Security онлайн баҫмаһы комментарийҙар менән бергә «Google Карталарҙа күрергә ярамаған 51 әйбер»<ref name=itsecurity>[http://www.itsecurity.com/features/51-things-not-on-google-maps-071508/ 51 вещь, которую вам нельзя увидеть в Google Картах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721174419/http://www.itsecurity.com/features/51-things-not-on-google-maps-071508/ |date=2009-07-21 }}{{ref-en}} IT Security, 15 июля 2008</ref> тип аталған оҙон исемлек баҫтырып сығара. Google сервисы һүрәттәрендә аңлы рәүештә буялған йәки тоноҡланған объекттар араһында АҠШ-тың хәҙерге Аҡ йорто ҡыйығын һәм АҠШ вице-президенты Дик Чейни резиденцияһын, НАТО-ның Голландиялағы һәм ФРГ-лағы авиабазаларын, ядро электростанцияларын, оборона ғилми-тикшеренеү үҙәктәрен һәм башҡаларҙы күрергә була. {{конец цитаты|источник=''«Компьютерра-онлайн»''<ref>[http://old.computerra.ru/own/373607/ Око небесное] {{Wayback|url=http://old.computerra.ru/own/373607/ |date=20170124001818 }}, «Компьютерра-онлайн», 9 октября 2008</ref>}} == Ҡыҙыҡлы факттар == * 2009 йылдың ноябрендә Бөйөк Британияла йәшәүсе кеше Google Карталар сервисында Англияның төньяҡ-көнбайышындағы Ланкашир графлығында Булмаған Арглтон ҡалаһын таба. Джо Морана (Joe Moran) фаразлауынса, Liverpool John Moores University тикшеренеүселәр һәм [[Google|Google]] компанияһы авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоуҙы күҙәтеү өсөн махсус рәүештә булмаған ҡаланы картаға төшөрөп ҡалдырған. Картографтарҙың ошо маҡсатта картаға уйлап сығарылған урамдарҙы һығып ҡуйыу осраҡтары билдәле була<ref name="mr7-19887">{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/news/2009/11/01/argleton/ |title=Lenta.ru: Интернет: На Google Maps нашли несуществующий город<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-08-01 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711100208/http://www.lenta.ru/news/2009/11/01/argleton/ |deadlink=no }}</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/technology/google/6474746/Mystery-of-Argleton-the-Google-town-that-only-exists-online.html Mystery of Argleton, the 'Google' town that only exists online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151030034610/http://www.telegraph.co.uk/technology/google/6474746/Mystery-of-Argleton-the-Google-town-that-only-exists-online.html |date=2015-10-30 }} "Joe Moran, an academic at Liverpool John Moores University and map expert, said: «It could be a deliberate error so people can’t copy maps. Sometimes they put in fictional streets as the errors would prove they were stolen»</ref>. * Глобаль япма нигеҙендә EarthSat компанияһы Тарафынан Nasa-ның Ерҙең бөтә ҡоро ер өҫтө мозаикаһын төҙөү проекты сиктәрендә эшкәртелгән LandSat-7 спутнигынан алынған һүрәттәр ҡулланыла (GeoCover circa 2000). Проект 1999-2002 йылдарҙа ЕТМ+ юғары рөхсәтле камераһы менән йыйылған мәғлүмәттәрҙе ҡулланды. Фотоларҙың һәр пикселе күләме 14,25 м ер өҫтөнә тап килә. Проекттың үҙенең төҫтәре булған, атап әйткәндә, NASA-ның псевдотөҫөнән (ҡыҙыл - урта өлөш өсөн, йәшел - инфраҡыҙыл диапазондың яҡын өлөшө өсөн, төшөргәндә йәшел булған төҫ күк булып күренә)<ref>[https://zulu.ssc.nasa.gov/mrsid/docs/GeoCover_circa_2000_Product_Description.pdf GeoCover circa 2000 Product Description] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705121734/http://zulu.ssc.nasa.gov/mrsid/docs/GeoCover_circa_2000_Product_Description.pdf |date=2008-07-05 }}</ref> айырмалы, Google EarthSat NaturalVue-ның тәбиғи төҫтәрен ҡабул итә. В 2006 йылда Google Ер Планетаһы төҫтәрҙе TerraMetrics TruEarth эшкәртелгән төҫтәренә үҙгәртә, шулай ҙа LandSat-7 төшөргәндәрҙе нигеҙ итеп ҡалдыра<ref>[http://landsat.gsfc.nasa.gov/news/news-archive/dyk_0002.html Landsat Data Base Map for Google Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728093711/http://landsat.gsfc.nasa.gov/news/news-archive/dyk_0002.html |date=2011-07-28 }}, NASA, Laura Rocchio, 26 April 2006</ref>. * [[2012 йыл]]дың [[1 апрель| 1апрелендә]] Google Карталар көлкө көнө уңайынан «8-биталы» ҡарау режимын индерә, [[YouTube|Youtube-та]] [[Nintendo Entertainment System|NES]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rznYifPHxDg Google Maps 8-bit for NES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004083815/https://www.youtube.com/watch?v=rznYifPHxDg |date=2017-10-04 }} на YouTube</ref> платформаһы өсөн презентация төшөрөлгән ролик һалына. * [[2015 йыл]]дың [[Апрель|апрелендә]] [[Пакистан]] картаһындағы Равалпинди ҡалаһы янында Apple значогына ихтыяжын ҡәнәғәтләндергән Android логотибы һүрәте барлыҡҡа килә. Һүрәтте алып ташлайҙар һәм халыҡ алдында ғәфү үтенәләр. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} <references responsive="1"></references> {{Навигация}} == Һылтанмалар == * [https://www.google.ru/maps/ Google Карталары]{{Ref-ru}} * {{Placemark|http://googis.info/load/16|Коллекции файлов меток KMZ/KML для Google Maps/Earth}}{{Ref-ru}} * [http://groups.google.com/group/Google_Maps Google Maps Group]{{Ref-ru}}  в дискуссия төркөмө Google Groups * [http://googlesightseeing.com/ Google Sightseeing]{{Ref-en}} * google_maps{{Ref-ru}}  Google Maps һәм Google Earth-ҡа арналған LJ-берләшмә * [http://google-latlong.blogspot.com/ Google Lat Long]{{Ref-en}} * [http://googlemapsapi.blogspot.com/ Google Maps API Blog]{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20060610144536/http://googlemapsmania.blogspot.com/ Google Maps Mania]{{Ref-en}} * [http://www.gearthblog.com/ Google Earth Blog]{{Ref-en}} * [http://old.computerra.ru/gid/rtfm/internet/290369/ Сәйәхәт картаһын сайтта нисек урынлаштырырға] // Компьютер [[Категория:Google сервистары]] [[Категория:Белем биреүгә йүнәлтелгән программалау телдәре]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] 001wxer8gezrbhjbk5ez7wjukx7zph8 0 193748 1307454 1284694 2026-10-17T05:49:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307454 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Внешнее изображение|image1=[https://syuyumbike.ru/images/uploads/author/2022/3/21/f7dec4056250a2b75728e1e4e3b1b23d.jpg Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы. Фото]}} '''Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы''' ([[10 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — журналист, [[проза]]ик. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең элекке хеҙмәткәре, [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2018), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2023) == Биографияһы == Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы Ҡаһарманова (Хәбилова) 1973 йылдың 10 сентябрендә хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нда тыуған<ref>[https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2023-10-04/yaratyp-y-sh-g-gen-yaratyl-as-3464406 «Яратып йәшәүгә генә яратылғас…». «Башҡортостан ҡыҙы» журналы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207093058/https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2023-10-04/yaratyp-y-sh-g-gen-yaratyl-as-3464406 |date=2023-12-07 }}{{V|8|10|2023}}</ref><ref>[http://shagit.ru/publ/laureaty/respublikanskaja_premija/miljausha_kagarmanova_khabilova/3-1-0-121 Лауреаты премии имени Ш. Худайбнрдина. Миляуша Кагарманова (Хабилова)]{{V|8|10|2023}}</ref>. Бала сағы [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Яңы Усман (Бөрйән районы)|Яңы Усман]] ауылында үткәнлектән, күп кенә сығанаҡтарҙа уның ошо ауылда тыуыуы тураһында мәғлүмәт бирелә. Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы Ҡаһарманова 1990 йылда [[Сибай гимназия-интернаты]]н тамамлағас, 1990—1995 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]]ндә, һуңынан [[Аманат (журнал)|«Аманат» журналында]] башлай. Бер аҙ [[Сибай]] ҡалаһында [[Атайсал (гәзит)|«Атайсал» гәзите]] хәбәрсеһе булып эшләй. 2015 йылдан — «Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе. 2022 йылда «Һәнәк» журналының баш мөхәррире итеп һайлана<ref>[https://shonkar.com/news/novosti/2021-10-15/n-k-te-mil-sh-a-armanova-a-tottor-olar-2549135 "Һәнәк"те Миләүшә Ҡаһармановаға тотторҙолар]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге == Уның шиғырҙары «Нағыш» һәм «Нур усағы» коллектив шиғырҙар йыйынтыҡтарында баҫылып сыға. Миләүшә Ҡаһарманова прозаһына әҙәби телгә һәм диалектизмға иғтибарлы мөнәсәбәт хас. Автор халыҡ педагогикаһын яҡшы белә һәм, әлбиттә, был оҫталыҡты әҫәрҙәрен ижад итеүҙә ҡуллана. == Әҫәрҙәре == * Күңелем йылы теләй (хикәйәләр)<ref>[Күңелем йылы теләй (сборник) Миляуша Кагарманова https://www.livelib.ru/book/1006301278-kelem-jyly-telj-sbornik-milyausha-kagarmanova {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215173847/https://www.livelib.ru/book/1006301278-kelem-jyly-telj-sbornik-milyausha-kagarmanova |date=2024-12-15 }} ]</ref> * «Бетерә шаршылары» исемле сәсмә әҫәрҙәр китабы * Шиғырҙарына яҙылған йырҙар<ref>[https://web.ligaudio.ru/mp3/миләүшә%20ҡаһарманова Миләүшә Ҡаһарманова] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Киске Өфө» гәзитендә баҫылып сыҡҡан публицистик мәҡәләләр серияһы өсөн ''Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты'' (2018 йыл) * ''Мәхмүт Ҡашғари исемендәге Халыҡ-ара төрки телле яҙыусыларҙың хикәйәләр конкурсы''нда «Сәләм» әҫәре өсөн икенсе урын (2014 йыл) * Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре [https://tanburz.ru/articles/matbu-at/2023-10-09/mil-sh-ne-yu-ary-isem-alyuy-men-n-otlayby-3471937?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Миләүшәне юғары исем алыуы менән ҡотлайбыҙ!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Бурзянская энциклопедия|Кагарманова Миляуша Саягафаровна|страница=253}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Киске Өфө]] [[Категория:Йәшлек (гәзит)]] rqm5wcxp09mil4tfojt2bq1nzq0b7fa 10 201597 1307432 2026-10-16T18:18:38Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Purple beautyberry, October 2015 - Stacking.jpg 1307432 wikitext text/x-wiki Purple beautyberry, October 2015 - Stacking.jpg 86gqsmdva3ud6x22xmt8oht59s23nz1