Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 11176 1307511 938088 2026-10-18T07:19:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307511 wikitext text/x-wiki {{Ук}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||195||84||111||43,1||56,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кәшкәләү]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 86 км == Билдәле шәхестәре == * [[Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы]] (1915—2008), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1971), профессор (1972). РСФСР-ҙың (1987) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). * Әлфис Ҡыямов (1960—2004), [[йыр]]сы,баянсы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы<ref>[https://tatobzor.ru/izvestnye-tatary/kiyamov-alfis-ahnafovich.html Киямов Альфис Ахнафович. Сайт «Tatobzor.ru»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922181930/https://tatobzor.ru/izvestnye-tatary/kiyamov-alfis-ahnafovich.html |date=2020-09-22 }}{{ref-ru}}{{V|21|03|2020}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1834-ba-aly-boraj-r-nynda-y-auyl|автор=Абазов Ф. Ф., [[Әсфәндиәров Ә. З.]]}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] njags1j8a7ztqykw1d9nultq2j1550q 0 11719 1307496 1119717 2026-10-18T02:11:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307496 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Байғужа |статус = ауыл |башҡортса исеме = Байғужа |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 58 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Йылайыр районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Байгужино | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Байгужино | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453692 |почта индекстары = |телефон коды = 34752 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80227810003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Байғужа''' ({{lang-ru|Байгужино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 253 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453692, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227810003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||107||46||81||43,0||57,0 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||256||110||146||43,0||57,0 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||349||156||193||44,7||55,3 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||345||157||188||45,5||54,5 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||277||126||151||45,5||54,5 |- | 2002 йыл 9 октябрь||275||131||144||47,6||52,4 |- | 2010 йыл 14 октябрь||253||126||127||49,8||50,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 90 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ғәле]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 123 км == Урамдары == * {{lang-ba|}} Әлмөхәмәт (урамы) — {{lang-ru|}} Альмухамета (улица) * {{lang-ba|}} Йәштәр (урамы) — {{lang-ru|}} Молодежная (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000044.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == 1928 йылда Йылайыр кантоны территорияһында ошо уҡ кантондың Әлмөхәмәт ауылы халҡы тарафынан тораҡ пункты булараҡ нигеҙ һалынған. Үҙил, Кәкүк тип атала, 1932 йылда тәүге күскенселәр Байгужиндарҙың хөрмәтенә үҙгәртелә. Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп (Матрай урта мәктәбе филиалы), клуб, китапхана, мәсет, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/bayguzhino/t/1332 http://wiki02.ru/encyclopedia/bayguzhino/t/1332] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405004802/http://wiki02.ru/encyclopedia/bayguzhino/t/1332 |date=2022-04-05 }}</ref>. == Матбуғатта == == Видеофильмдар == == Сығанаҡтар == <references/> {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] 8pps869zabeb9lzwyht41siwd6crn7w 0 66684 1307497 1285901 2026-10-18T03:15:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307497 wikitext text/x-wiki {{БМ|Барҙы (мәғәнәләр)}} {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Барҙы районы |Оригинальное название = Бардымский район |Герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |Описание герба = Гербы |Флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |Описание флага = Байрағы |Страна = {{RUS}} |Гимн = |Статус = |Входит в = [[Пермь крайы]] |Включает = 12 ауыл биләмәһе |Столица = [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылы]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = [[4 ноябрь]] [[1926]]<ref name="enc.permkultura.ru">[http://enc.permkultura.ru/showObject.do?object=1803750902&idParentObject= Бардымский муниципальный район в энциклопедии «Пермский край»]</ref> |Глава = Ибраев Сергей Миннихан улы |Название главы = Хакимиәт башлығы |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Языки =[[урыҫ теле]] |Население = 27 794<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года]</ref> кеше |Год переписи = 2010 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = [[башҡорттар]] — 59,5 %, <br />[[татарҙар]] — 32,3 %, <br />[[урыҫтар]] — 7,2 % |Конфессиональный состав = |Площадь = 2382 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Location of Barda Region (Perm Kray).svg |Карта административной единицы = Outline map Perm krai Bardymsky region.svg |ЧасовойПояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Код автомобильных номеров = 59, 81, 159 | код = 34292 |Почтовые индексы = 618150 |Интернет-домен = |Сайт = |Категория в Commons = |Примечания = }} '''Барҙы районы''' ({{lang-ru|Бардымский район}}, [[Татар теле|тат]]. ''Барда районы'') — [[Пермь крайы]] районы. Районда [[Тол]], Барҙы йылғалары аға. Район территорияһында Барҙы [[:ru:Муниципальный_округ_(Россия)|муниципаль бүлгәһе]] ойошторолған. Пермь крайының [[башҡорттар]] күпләп йәшәгән районы. Административ үҙәге — [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылы]]. == Тарих == Район биләмәһендә борондан [[ғәйнә]] ҡәбиләһе башҡорттары йәшәгән. [[1926]] йылдаң 4 ноябҙа Урал өлкәһе территорияһында ойошторола, [[1938]] йылда алып Пермь өлкәһе, [[2005]] йылдан — [[Пермь крайы]] составында. == География == Майҙаны — 2382,3 км². Район, [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] һәм [[Чернушка районы|Чернушка]] [[:ru:Городской_округ_(Россия)|ҡала бүлгәләре]], шулай уҡ [[Көңгөр округы|Көңгөр]], Өйә, [[Көйәҙе районы|Көйәҙе]] һәм Елово муниципаль райондары менән сиктәш. == Халҡы == {{ Население | Бардымский район | Столбцов=7}} Халҡы — 27,8 мең кеше (2010), шул иҫәптән [[башҡорттар]] (59,5 %), уларҙың төп өлөшө Пермь башҡорттарына ҡарай. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур ауылдар (2002): [[Аҡбаш (Барҙы районы)|Аҡбаш]], [[Аҡлыш]], [[Елпачиха]], [[Күҙемйәр]], [[1-се Ҡыҙылъяр]], [[Солтанай (Пермь крайы)|Солтанай]], [[Танып (Барҙы районы)|Танып]], [[Тонтортамаҡ]], [[Төнгүк]] һәм башҡалар. '''Халыҡ иҫәбе буйынса милли составы:''' {|border=1 !Йыл ![[башҡорттар]] ![[татарҙар]] ![[урыҫтар]] !'''Барлығы<br />кеше''' |- |[[1989]] |85,1 % |4,9 % |8,3 % |29 320 |- |[[2002]] |59,5 % |32,3 % |7,2 % |27 904 |} '''Иҫәп алыуҙар буйынса башҡорт һәм татар халыҡтары һанының нисбәте:'''<ref>А. В. Черных. «Народы Пермского края. Культура и этнография» — Пермь: Издательство «Пушка», 2007</ref> {|border=1 !Йыл ![[башҡорттар]]<br />кеше. ![[башҡорттар]]<br />% ![[татарҙар]]<br />кеше. ![[татарҙар]]<br />% !'''Барлығы<br />кеше.''' |- |[[1926]] |29 145 |87,7 % |3 415 |10,2 % |33 223 |- |[[1959]] |28 248 |88,6 % |3 625 |11,3 % |31 873 |- |[[1979]] |27 799 |94,7 % |1 556 |5,3 % |29 355 |- |[[1989]] |24 951 |94,5 % |1 459 |5,5 % |26 410 |- |[[2002]] |16 606 |64,8 % |9 025 |35,2 % |25 631 |- |} Барҙы ауылы «Ғәйнә иле» милли-мәҙәни үҙәге (2006 йылда алып), халыҡ театры, «Дуҫлыҡ» өлгөлө бейеү ансамбле эшләй. == Райондың административ ҡоролошо == Барҙы районының 12 ауыл биләмәһендә 63 торлаҡ пункты иҫәпләнә<ref name="enc.permkultura.ru" />: {{Автонумерация | Оформление = wide | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Тораҡ пункттар | Заголовок3 = Административ үҙәк | Заголовок4 = Тораҡ<br />пункттар<br />һаны | Заголовок5 = Халҡы | Заголовок6 = Майҙаны,<br />км² | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | |[[Барҙы ауыл биләмәһе]] | [[Барҙы]] ауылы | 4 | {{ Население | Бардымское сельское поселение | фс }} | | |[[Березники ауыл биләмәһе (Пермь крайы)|Березники ауыл биләмәһе]] | [[Березники (Барҙы районы)|Березники]] ауылы | 5 | {{ Население | Березниковское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | | |[[Бисер ауыл биләмәһе]] | [[Бисер]] ауылы | 4 | {{ Население | Бичуринское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | | |[[Бөрөжлө ауыл биләмәһе]] | [[Бөрөжлө]] ауылы | 3 | {{ Население | Брюзлинское сельское поселение | фс }} | | |[[Елпачиха ауыл биләмәһе]] | [[Елпачиха]] ауылы | 4 | {{ Население | Елпачихинское сельское поселение | фс }} | | |[[Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе (Пермь крайы)|Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе]] | [[1-се Ҡыҙылъяр]] ауылы | 3 | {{ Население | Красноярское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | | |[[Яңы Башап ауыл биләмәһе]] | [[Яңы Башап]] ауылы | 5 | {{ Население | Новоашапское сельское поселение | фс }} | | |[[Печмень ауыл биләмәһе]] | [[Печмень]] ауылы | 7 | {{ Население | Печменское сельское поселение | фс }} | | |[[Сәрәш ауыл биләмәһе]] | [[Сәрәш]] ауылы | 7 | {{ Население | Сарашевское сельское поселение | фс }} | | |[[Төнгәк ауыл биләмәһе]] | [[Төнгүк]] ауылы | 6 | {{ Население | Тюндюковское сельское поселение | фс }} | | |[[Фиҙеркә ауыл биләмәһе]] | [[Фиҙеркә]] ауылы| 4 | {{ Население | Федорковское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | | |[[Шәрмәйет ауыл биләмәһе]] | [[Шәрмәйет (ауыл)|Шәрмәйет]] ауылы| 9 | {{ Население | Шермейское сельское поселение | фс }} | }} ;Тораҡ пункттар Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән {{столбцы}} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Барҙы]]<ref name='Бардымское сельское поселение'>Барҙы ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Барҙы (Пермский край) | тс }} |- | [[Сәрәш]]<ref name='Сарашевское сельское поселение'>Сәрәш ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Сараши | тс }} |- | [[Бисер]]<ref name='Бичуринское сельское поселение'>Бисер ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Бичурино (Пермский край) | тс }} |- | [[1-се Ҡыҙылъяр]]<ref name='Красноярское сельское поселение'>Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Краснояр-I | тс }} |- | [[Елпачиха]]<ref name='Елпачихинское сельское поселение'>Елпачиха ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Елпачиха | тс }} |- | [[2-се Ҡыҙылъяр]]<ref name='Красноярское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Краснояр-II | тс }} |- | [[Төнгәк]]<ref name='Тюндюковское сельское поселение'>Төнгәк ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Төнгәк (село) | тс }} |- | [[Танып (Барҙы районы)|Танып]]<ref name='Сарашевское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Танып (село) | тс }} |- | [[Аҡбаш (Барҙы районы)|Аҡбаш]]<ref name='Федорковское сельское поселение'>Фиҙеркә ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Акбаш (Пермский край) | тс }} |- | [[Күчтәнтей]]<ref name='Печменское сельское поселение'>Печмень ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Константиновка (Бардымский район) | тс }} |- | [[Березники (Барҙы районы)|Березники]]<ref name='Березниковское сельское поселение'>Березники ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Бирҙнәк, Ҡайынауыл | тс }} |- | [[Ишем (Пермь крайы)|Ишем]]<ref name='Березниковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Ишем | тс }} |- | [[Печмень]]<ref name='Печменское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Печмень | тс }} |- | [[Байауыл, Күҙмә]]<ref name='Березниковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Күҙмә | тс }} |- | [[Аҡлыш]]<ref name='Тюндюковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Аклуши | тс }} |- | [[Солтанай (Пермь крайы)|Солтанай]]<ref name='Сарашевское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Султанай (Пермский край) | тс }} |- | [[Сөжән]]<ref name='Брюзлинское сельское поселение'>Бөрөжлө ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Сюзянь | тс }} |- | [[Бөрөжлө]]<ref name='Брюзлинское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Брюзли | тс }} |- | [[Фиҙеркә]]<ref name='Федорковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Федорки (Пермский край) | тс }} |- | [[Мостовая]]<ref name='Бардымское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Мостовая (Бардымский район) | тс }} |- | [[Яңы Башап]]<ref name='Новоашапское сельское поселение'>Яңы Башап ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Новый Ашап | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Уймыж]]<ref name='Федорковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Уймуж (село) | тс }} |- | [[Ҡарман (Пермь крайы)|Ҡарман]]<ref name='Печменское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Кармановка (деревня) | тс }} |- | [[Тонтортүз]]<ref name='Елпачихинское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Усть-Тунтор (Бардымский район) | тс }} |- | [[1-се Барҙыбаш]]<ref name='Бичуринское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Бардабашка-I | тс }} |- | [[Шәрмәйет (ауыл)|Шәрмәйет]]<ref name='Шермейское сельское поселение'>Шермейка ауыл биләмәһенә керә</ref> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Шермәйет (ауыл) | тс }} |- | [[Ыҫҡыр]]<ref name='Елпачихинское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Ыҫҡыр (деревня) | тс }} |- | [[Ҡоҙаш]]<ref name='Березниковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Кудаш (Пермский край) | тс }} |- | [[Шабарка]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Шабарка | тс }} |- | [[Шликбаш]]<ref name='Тюндюковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Верх-Шлык | тс }} |- | [[Зиязилға]]<ref name='Печменское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Зиязилға | тс }} |- | [[Түбән Искилде]]<ref name='Печменское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Түбән Искилде | тс }} |- | [[Иҫке Саҙы]]<ref name='Бардымское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население |Иҫке Саҙы| тс }} |- | [[Яңы Казанка (Пермь крайы)|Яңы Казанка]]<ref name='Тюндюковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Новая Казанка (Пермский край) | тс }} |- | [[Канюки (Әрәмауыл)]]<ref name='Елпачихинское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Конюково (Пермский край) | тс }} |- | [[Асюл]]<ref name='Печменское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Асюл | тс }} |- | [[Батырбай]]<ref name='Брюзлинское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Батырбай (Пермский край) | тс }} |- | [[Башаптүз]]<ref name='Сарашевское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Усть-Ашап | тс }} |- | [[Салҡау]]<ref name='Бардымское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Салҡау | тс }} |- | [[Өсҡул]]<ref name='Бичуринское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Өсҡул | тс }} |- | [[Юғары Башап]]<ref name='Новоашапское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Верхний Ашап | тс }} |- | [[Йөкшөр]]<ref name='Федорковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Юкшур | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Шликтүз]]<ref name='Новоашапское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Усть-Шлык | тс }} |- | [[Никольск (Пермь крайы)|Никольск]]<ref name='Новоашапское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Никольск (Пермский край) | тс }} |- | [[Иҫке Башап]]<ref name='Тюндюковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Старый Ашап | тс }} |- | [[Антуфьево (Пермь крайы)|Антуфьево]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Антуфьево (Пермский край) | тс }} |- | [[2-се Барҙыбаш]]<ref name='Бичуринское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Бардабашка-II | тс }} |- | [[Чувашай]]<ref name='Березниковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Чувашаево | тс }} |- | [[Яңы Саҙы]]<ref name='Тюндюковское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Яңы Саҙы | тс }} |- | [[Щипа]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Щипа | тс }} |- | [[Әмир (Пермь крайы)|Әмир]]<ref name='Печменское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Амировка (Пермский край) | тс }} |- | [[Наратҡы]]<ref name='Сарашевское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Нарадка | тс }} |- | [[Толҡанны]]<ref name='Новоашапское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Талканка | тс }} |- | [[Низовское (Пермь крайы)|Низовское]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Низовское (Пермский край) | тс }} |- | [[Зайцево (Пермь крайы)|Зайцево]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Зайцево (Пермский край) | тс }} |- | [[Ҡарауыл (Пермь крайы)|Ҡарауыл]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Ҡарауыл (Пермский край) | тс }} |- | [[Игәт]]<ref name='Сарашевское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Игатка | тс }} |- | [[Шермеинск]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Шермеинск | тс }} |- | [[Искирский]]<ref name='Шермейское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Искирский | тс }} |- | [[Усаҡлы]]<ref name='Сарашевское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Усаклы (Пермский край) | тс }} |- | [[Үтәй (Пермь крайы)|Үтәй]]<ref name='Красноярское сельское поселение'/> || align="right" style="padding-right:1em;" | {{ Население | Утяй (деревня) | тс }} |} {{столбцы/конец}} == Билдәле шәхестәр == {{дерево статей|Шәхестәр:Барҙы районы}} * [[Алдаров Альберт Тәүфиҡ улы]] — академик, медицина фәндәре докторы. * [[Батырҡай Иткинин]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Batyrkay_Itkinin/t/1560 Батыркай Иткинин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305043318/http://wiki02.ru/encyclopedia/Batyrkay_Itkinin/t/1560 |date=2016-03-05 }}</ref>, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе<ref name="vatandash" />. * [[Ибраев Ғабдулла Ҡасим улы]] — техник фәндәр докторы, профессор. * [[Йөрөшбаев Нәсүр Әндәрйән улы]] — Германияла йәшәүсе журналист, сценарист һәм кинорежиссёр. * [[Йәғәфәров Илдар Рәшит улы]] — Ҡазан ҡалаһында йәшәүсе кинорежиссёр, Рәсәй кинематографистар берлеге ағзаһы. * [[Каҙанбаев Шәрифйән Ғабдрахман улы]] — Советтар Союзы Геройы. * [[Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы]] — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты. * [[Ҡәнзи Абдулов]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы. * [[Мөхәммәтғата Мансуров]] — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат, башҡорт кенәздәре тоҡомо вәкиле. * [[Моҡатанов Әсхәт Хәтмулла улы]] — биология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт приемияһы лауреаты. * [[Сурағол Миңлебаев]] — [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Сәйфулла Сәйҙәшев]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв полковнигы». * [[Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы|Тулвинский (Зәйнин) Шәйхулла Сибәгәтулла улы]] — шағир. * [[Әбдей Абдуллов]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе<ref name="vatandash">[http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 Мы — гайнинские башкиры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192328/http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 |date=2016-03-04 }}</ref>. * [[Әҙел Әшмәнев]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв поход старшинаһы». * [[Әҙиғот Темәсов]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв полковнигы». * [[Әминев Зариф Хурамша улы]] — Дан орденының тулы кавалеры. * [[Юлышев Ирек Ғәли улы]] — профессор, ауыл хужалығы фәндәре докторы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://bardaonline.ru/ Информационный сайт Бардымского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813033609/http://bardaonline.ru/ |date=2012-08-13 }} * [http://barda1.ru/ Официальный сайт Бардымского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520064817/http://barda1.ru/ |date=2013-05-20 }} * [http://www.permkrai.ru/edu/municipal/bardim/ Бардымский район на портале Правительства Пермского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609080202/http://permkrai.ru/edu/municipal/bardim/ |date=2013-06-09 }} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4523-bar-y-rajony/|Барҙы районы}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайы райондары]] [[Категория:Барҙы районы]] 6iu6rs9b5uz0rryuf20sdn0m4knmjmv 0 66839 1307475 1307205 2026-10-17T14:23:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307475 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = |Оригинальное название = Әшә районы |Герб = Coat of Arms of Asha (Chelyabinsk oblast).png |Флаг = Flag of Asha (Chelyabinsk oblast).png |Описание флага = Флагы |Страна = {{RUS}} |Гимн = |Статус = |Входит в = [[Силәбе өлкәһе]] |Включает = 9 берекмә |Столица = Әшә ҡалаһы |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = [[12 ноябрь]] [[1960]] |Глава = Чистяков Виктор Владимирович |Название главы = район башлығы |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = | Население = {{ Население | Ашинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Ашинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Ашинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 2 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Ашинский район | ч }} / 2792 round 2 ) }} |Место по плотности = |Национальный состав = урыҫтар, татарҙар, башҡорттар |Конфессиональный состав = |Площадь = 2&nbsp;792 |Место по площади = 15 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Ashinsky_rayon.png |ЧасовойПояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Код автомобильных номеров = 74, 174 |Сайт = http://аша-район.рф |Примечания = }} '''Әшә районы''' — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге район. [[Башҡортостан]]дын баш ҡалаһы [[Өфө]]нән 100 км алыҫлыҡта ята. Район, Минйәр районы үҙгәртелгәс, 1960 йылда ойошторола. == География == Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — [[Салауат районы]], төньяк-көнбайышта — [[Нуриман районы]], көньяк-көнбайышта — [[Архангел районы]], көнбайышта -[[ Иглин районы]]) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе [[Ҡытау-Ивановск районы]] менән сиктәш. == Халҡы == {{ Население | Ашинский район | Оформление=standard| Столбцов=7}} <br /> {{ Население | Ашинский район | д }} Милли состав<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Итоги::Челябинскстат<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150609063630/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2015-06-09 }}</ref>: [[урыҫтар]] — 81,6 %; [[татарҙар]] — 8,6 %; [[башҡорттар]] — 6,3 %; [[мариҙар]] — 1 %; башҡа милләт вәкилдәре — 2,5 %; == Иҫтәлекле урындар== *[[Игнатьев мәмерйәһе]] (Игнат, Игнатов, Игнатиевская, Алыҫ, Серпиевский, Ямаҙы-Таш булараҡ билдәле) — эзбизле мәмерйә. Мәмерйә тураһында тәүге мәғлүмәттәрен 1762 йылда баҫылып сыҡҡан "Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү" китабында [[Рычков Пётр Иванович]] яҙа. Мәмерйә хәҙерге исемен Игнат ҡарт буйынса бирелде, ул легендалар буйынса мәмерйәлә XIX быуатта йәшәгән. Игнатьевский мәмерйәлә кешеләр палеолит дәүере һүрәттәрен һаҡлаған диуары бар. == Административ ҡоролошо == [[Файл:Aerial view of Asha, Ural, Russia.jpg|мини|270px|<center>Әшә ҡала биләмәһе<center>]] [[Файл:Asha mountain, Russia, Chelyabinsk region.JPG|мини|270px|<center>Әшә ҡала биләмәһе янында тау<center>]] [[Файл:Sim river and Ignateva cave.jpg|мини|270px|[[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]] Игнатьев мәмерйәһе янында. Әшә районы]]. Районда 9 берекмә, 23 йәшәү пункты бар. {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Берекмә !Үҙәк ! Торлаҡ пункттар <br />һаны ! Халыҡ һаны <br />(2002), кеше. |- | 1 | [[Әшә ҡала биләмәһе]] | Әшә | style="text-align:right" |- | style="text-align:right" |33 926 |- | 2 | Минйәр ҡала биләмәһе | Минйәр ҡалаһы | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |11 251 |- | 3 | Эҫем ҡала биләмәһе | Эҫем ҡалаһы | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |16 504 |- | 4 | Кропачево ҡасаба биләмәһе | [[Кропачево]] ҡасабаһы | style="text-align:right" |- | style="text-align:right" |5 290 |- | 5 | Биянка ауыл биләмәһе | Биянка | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |281 |- | 6 | Ерал ауыл биләмәһе | Ерал | style="text-align:right" |3 | style="text-align:right" |1 086 |- | 7 | Илек ауыл биләмәһе | Илек | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |357 |- | 8 | Точильнин ауыл биләмәһе |Точильный | style="text-align:right" |3 | style="text-align:right" |254 |- | 9 | Уҡ ауыл биләмәһе | Уҡ | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |2 012 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&&pa=categories&cid=4 Энциклопедия Ашинского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131073816/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&&pa=categories&cid=4 |date=2009-01-31 }} * [https://web.archive.org/web/20220511130000/https://www.xn----7sbab9byagn3e.xn--p1ai/ Сайт администрации Ашинского муниципального района] * [https://web.archive.org/web/20120409072432/http://gorod-asha.ru/ Сайт бесплатных частных объявлений по Ашинскому району] {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Әшә районы]] lnnb9yxzdpfgx3m8cnn56mgbhoqdfks 0 67657 1307481 1306908 2026-10-17T16:59:10Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307481 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. ** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө (октябрҙең икенсе шәмбеһе). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Ҡурай]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. * [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла. * [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла. * [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла. * [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла. * [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. * [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры. * [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты. * [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан. * [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). * [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] оргаандары хеҙмәткәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шахов Михаил Никитович]] (1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Сидоровка (Йылайыр районы)|Сидоровка]] ауылынан. * [[Әбдүков Нурулла Шакир улы]] (1926—2009), [[мәҙәниәт]] өлкәһе һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] кино селтәре директоры, 1976 йылдан ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, 1986—1989 йылдарҙа — агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Стәрлетамаҡ район советы, бер үк ваҡытта 1986—2000 йылдарҙа район ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылынан. * [[Анохин Алексей Иванович]] (1931—2005), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1953 йылдан «Стерлитамакстрой» тресы монтажсыһы, 1957—1987 йылдарҙа арматура монтажлаусылар бригадиры. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 6-сы саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1960) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы [[Еслевка]] ауылынан. * [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[Микробиология|микробиолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). * [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм [[СССР Дәүләт премияһы|Дәүләт премияһы]] лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан. * [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы хеҙмәткәре. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан. * [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), [[Эндокринология|эндокринолог]]-ғалим. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[Педагогика|педагог]], дәүләт оргндары хеҙмәткәре. 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. * Әхиәров Фидаил Мансур улы (1956), табип. 2005 йылдан [[Краснокама районы|Краснокама район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2016 йылдан — [[Нефтекама]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған табибы.}} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). * [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан. * [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. * [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан. * [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). * [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. * [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан. * [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. * [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылынан. * [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984). * [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан. * [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан. * [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы, 1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан. * [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан. * [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003). * [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан. * [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000). * [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан. * [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан. * [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан. * [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан. * [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты. * [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1913 йыл]]: Клод Симон, [[Франция]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985). * [[1984 йыл]]: Павел Дуров, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа яҙыусы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1875 йыл]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] [[яҙыусы]]һы. * [[1963 йыл]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] [[йыр]]сыһы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К10]] [[Категория:10 октябрь]] ony7oypfw3ck9qv0d8olna4ig3kego0 1307482 1307481 2026-10-17T16:59:46Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1307482 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. ** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө (октябрҙең икенсе шәмбеһе). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Ҡурай]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. * [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла. * [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла. * [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла. * [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла. * [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. * [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры. * [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты. * [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан. * [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). * [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] оргаандары хеҙмәткәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шахов Михаил Никитович]] (1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Сидоровка (Йылайыр районы)|Сидоровка]] ауылынан. * [[Әбдүков Нурулла Шакир улы]] (1926—2009), [[мәҙәниәт]] өлкәһе һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] кино селтәре директоры, 1976 йылдан ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, 1986—1989 йылдарҙа — агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Стәрлетамаҡ район советы, бер үк ваҡытта 1986—2000 йылдарҙа район ветерандар советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылынан. * [[Анохин Алексей Иванович]] (1931—2005), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1953 йылдан «Стерлитамакстрой» тресы монтажсыһы, 1957—1987 йылдарҙа арматура монтажлаусылар бригадиры. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 6-сы саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1960) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы [[Еслевка]] ауылынан. * [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[Микробиология|микробиолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). * [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм [[СССР Дәүләт премияһы|Дәүләт премияһы]] лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан. * [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы хеҙмәткәре. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан. * [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), [[Эндокринология|эндокринолог]]-ғалим. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[Педагогика|педагог]], дәүләт оргндары хеҙмәткәре. 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. * [[Әхиәров Фидаил Мансур улы]] (1956), табип. 2005 йылдан [[Краснокама районы|Краснокама район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2016 йылдан — [[Нефтекама]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған табибы.}} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). * [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан. * [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. * [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан. * [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). * [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. * [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан. * [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. * [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылынан. * [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984). * [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан. * [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан. * [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы, 1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан. * [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан. * [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003). * [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан. * [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000). * [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан. * [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан. * [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан. * [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан. * [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты. * [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1913 йыл]]: Клод Симон, [[Франция]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985). * [[1984 йыл]]: Павел Дуров, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа яҙыусы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1875 йыл]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] [[яҙыусы]]һы. * [[1963 йыл]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] [[йыр]]сыһы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К10]] [[Категория:10 октябрь]] pm7oz0tjaoyneapdcbnsfrs7re4kcbp 0 67767 1307476 1307465 2026-10-17T16:22:46Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307476 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө. ** [[Гитара]] көнө. ** [[Кәнфит]] көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: [[Биотехнология|Биотехнологтар]] көнө. ** Аҙыҡ-түлек сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). ** Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә. * [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә. * [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға. * [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла. * [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә. * [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла. * [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]]. * [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай. * [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә. * [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына. * [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә. * [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. * [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан. * [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан. * [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан. * [[Сәйетов Рафаэль Әкрәм улы]] (1936—2003), [[Ауыл хужалығы|ауыл]] һәм [[урман|урман хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. [[Баймаҡ районы]] колхозының элекке рәйесе, 1989 йылдан Темәс леспромхозы директоры, 1995—1996 йылдарҙа [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәте]] башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты һәм почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан. * [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877<ref>Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған</ref>—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. * [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан. * [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан. * [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан. * [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. * [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан. * [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. * [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. * [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). * [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан. * [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975). * [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). * [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1405 йыл]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы. * [[1738 йыл]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ботаник-ғалим, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1799 йыл]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] [[химия|химигы]], [[озон]] [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе. * [[1847 йыл]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе. * [[1859 йыл]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның идеалист-[[Философия|философы]], әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»). * [[1893 йыл]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1894 йыл]]: Юрий Тынянов, СССР яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе. * [[1901 йыл]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). * [[1908 йыл]]: Николай Каманин, СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, осоусы, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. * [[1922 йыл]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983). * [[1925 йыл]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы. * [[1934 йыл]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1982). * [[1959 йыл]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Журналистика|журналисы]]. * [[1960 йыл]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан). * [[1973 йыл]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[31 йыл]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә). * [[1871 йыл]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931 йыл]]: [[Томас Алва Эдисон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] уйлап табыусыһы. * [[1942 йыл]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] рәссамы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[1990 йыл]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәтсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1983). * [[2005 йыл]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К18]] [[Категория:18 октябрь]] tkkrwq5zqnpvjmy8rxqfgvbdh0czka0 1307480 1307476 2026-10-17T16:50:11Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307480 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 291-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Галстук көнө. ** [[Гитара]] көнө. ** [[Кәнфит]] көнө. ** [[Ҡатын-ҡыҙ]] бәхете көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Аляска]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Атайҙар көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Чили}}: Флаг көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Калмыкия}} [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: [[Биотехнология|Биотехнологтар]] көнө. ** Аҙыҡ-түлек сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). ** Юл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Польша}}: Почтальон көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1667 йыл]]: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1723 йыл]]: [[Кронштадт ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1867 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] [[Аляска]]ны [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бирә. * [[1892 йыл]]: Беренсе коммерция телефон линияһы үткәрелә. * [[1896 йыл]]: «Нью-Йорк Джорнел»да тәүге комикстар сыға. * [[1914 йыл]]: Бер [[һыу аҫты кәмәһе]] икенсе һыу аҫты кәмәһе тарафынан тәүге тапҡыр батырыла. * [[1916 йыл]]: [[Амур]] йылғаһы аша [[Хабаровск]] күпере сафҡа индерелеп, Себер тимер юлы төҙөлөп бөтә. * [[1920 йыл]]: [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан өлкә комсомол ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1920 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙең Матбуғат йортонда пролетар яҙыусыларҙың I [[Совет Рәсәйе|Бөтә Рәсәй]] съезы асыла. * [[1921 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]] составында Ҡырым автономияһы ойошторола, ул 1945 йылда Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелә, 1954 йылдан [[Украина ССР-ы]] составында, 1991 йылдан — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]. 2014 йылдың 18 мартынан — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡырым Республикаһы]]. * [[1922 йыл]]: [[Британия]]ның «BBC» радио корпорацияһы эш башлай. * [[1924 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[ҡара сәсәк]]тән мотлаҡ прививка эшләтеү тураһында декрет ҡабул итә. * [[1941 йыл]]: [[Токио]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы Рихард Зорге ҡулға алына. * [[1951 йыл]]: СССР [[ядро ҡоралы|йәҙрә ҡоралы]]на һынау үткәрә. * [[1991 йыл]]: [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның һуңғы ултырышы була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Миллер Герард Фридрих]] (1705—11.10.1783), [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, профессор (1731). [[Урал аръяғы]] [[башҡорттар]]ы, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Салауат Юлаев]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Ҡаранай Моратов]] тураһындағы тарихи материалдар авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Германия]]ның [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге Херфорд ҡалаһынан. * [[Рабовалюк Михаил Иванович]] (1915—10.02.1945), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Платонов Анатолий Иванович]] (1930—17.12.2001), [[живопись|рәссам]]. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһынан. * [[Исламов Дәүләтша Шайморат улы]] (псевдонимы [[Дәүләт Исламов]]; (1935—7.09.1991), [[мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. [[Мари Республикаһы]]ның гимн һүҙҙәре авторы. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Яңы Байгилде]] ауылынан. * [[Токарев Пётр Михайлович]] (1945—29.09.2012), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сабитов Альберт Миҙхәт улы]] (1936), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1966—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] Шишмә тәжрибә-производство хужалығының ғилми хеҙмәткәре, 1976 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан — лаборатория мөдире. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[Агрономия|агрономы]] (1987). [[Сабир Ҡунаҡбаев]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Ҡарғалы ауылынан. * [[Сәйетов Рафаэль Әкрәм улы]] (1936—2003), [[Ауыл хужалығы|ауыл]] һәм [[урман|урман хужалығы]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. [[Баймаҡ районы]] колхозының элекке рәйесе, 1989 йылдан Темәс леспромхозы директоры, 1995—1996 йылдарҙа [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәте]] башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аптулманов Алексей Аптулманович]] (1941), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Мишкә районы|Мишкә район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[мәғариф]] отличнигы, райондың [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премияһы лауреаты һәм почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Изимари]] ауылынан. * [[Ҡолбарисова Светлана Нурислам ҡыҙы]] (1941), пианист, [[Педагогика|педагог]] һәм концертмейстер. 1966 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы|Өфө сәнғәт училищеһы (колледжы)]] уҡытыусыһы. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Мәҙәниәт министрлығы отличнигы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Стороженко Светлана Борисовна]] (1966), мәғариф хеҙмәткәре. [[Күмертау]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең социаль [[Педагогика|педагогы]]. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (1877<ref>Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 ноябрҙә тыуған</ref>—25.07.1956), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1934 йылдан [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1936—1956 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың 1-се (1938—1947) һәм 2-се (1947—1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1924—1932 йылдарҙа [[Өфө]] табиптар йәмғиәте, 1939—1951 йылдарҙа Терапевтарҙың [[Бөтә Союз]] ғилми медицина йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944). * [[Крылова Елизавета Николаевна]] (1912—12.05.1994), [[музыка]]нт-пианист, [[Педагогика|педагог]]. 1938 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] концертмейстеры, 1966—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се педагогия училищеһы уҡытыусыһы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда ҡатнашыусы (1955). [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1953). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Балтина Лидия Ашрафовна]] (1947), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1971 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980—1984 йылдарҙа ғилми секретарь, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2004 йылдан — Республика экспертизалар тикшеренеү ғилми-консультация үҙәге эксперты. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. * [[Золотарёв Фёдор Викторович]] (1947), [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1966 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре; 1977 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы; 1981 йылдан Салауат нефтебазаһы директоры; 1988 йылдан ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1993—2005 йылдарҙа — ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005), Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ауылынан. * [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1983 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Ҡоҙабаева Мәүлиҙә Сәлимйән ҡыҙы]] (1957), педагог. 1981 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1990—2013 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан]]дың мәғариф (2007) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Ноғаманов Юнир Ғаяз улы]] (1982), [[бейеү]]се. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның «Тәңгәүер» бейеү ансамбле солисы, 2009 йылдан — ансамбль етәксеһе, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Нефтекама филиалының]] «Прикамье» халыҡ бейеү ансамбле репетиторы. 2003—2005 йылдарҙа Рәсәй Армияһында хәрби хеҙмәттә, «Красная звезда» йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙғы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (1923—24.02.2020), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965 йылдан [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1972—1985 йылдарҙа [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡтағы]] 1-се урта [[мәктәп директоры]]. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылынан. * [[Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы]] (1928—6.11.2018), [[Тау эше|тау эшсеһе]], йәмәғәтсе. 1953—1983 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] быраулаусыһы, [[газ]] һәм [[электр]] менән иретеп йәбештереүсеһе. 1965—1968 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе, [[СССР]] [[металлургия]] хеҙмәткәрҙәре профсоюзы съезы делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Густов Борис Михайлович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш технологы, начальниктың төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 1985—2005 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1989), [[Рәсәй]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған (1998), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы (1993) хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының (2002) һәм [[Краснокама районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Иҫке Драж]] ауылынан. * [[Заволокин Владислав Константинович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[төҙөлөш]] тармағы, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1961 йылдан [[Дүртөйлө]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы мастеры, 1963 йылдан — баш инженеры; 1965 йылдан район [[ауыл хужалығы]] идаралығының инженер-төҙөүсеһе һәм баш инженеры; 1973 йылдан [[КПСС]] район комитетының 2-се секретары; 1991 йылдан район ауыл хужалығы идаралығы капиталь төҙөлөш бүлегенең начальник урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа — бүлек начальнигы; 1998 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] хакимиәте башлығының [[иҡтисад]] буйынса урынбаҫары; 1999—2003 йылдарҙа район капиталь төҙөлөш бүлегенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1975, 1986) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]] Чернянка ауылынан. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (1938), педагог, йәмәғәтсе. [[Балтас районы]] [[Иҫке Янбай]] мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 7-се съезы делегаты (1978). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡомъяҙы]] ауылынан. * [[Фәйзрахманов Фаат Фәйзрахман улы]] (1943), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1964—1990 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] хәрби хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Атһөйәр]] ауылынан. * [[Вуколов Константин Иванович]] (1948), төҙөүсе, педагог, [[Шиғриәт|шағир]]. 1975—2013 йылдарҙа Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм һөнәри технологиялар техникумы уҡытыусыһы һәм директоры. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең почётлы һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Бөтә Рәсәй һәм төбәк әҙәби конкурстар еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] Васильевка ауылынан. * [[Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1969 йылдан «Туймазинский вестник» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙер [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы составында ҡалған [[Үрге Зәйет]] ауылынан. * [[Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы]] (1948), педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). * [[Гәрәев Рәдиф Рифғәт улы]] (1963), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1996 йылдан Краснокама районындағы «Раздолье» психоневрология интернаты, 2016 йылдан — Нефтекама психоневрология интернаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән Нефтекама ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Травницкий Вениамин Николаевич]] (1919—18.04.1987), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). 1955—1979 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Починков районы Ризоватово ауылынан. * [[Хәкимйән Зарипов]] (1929—4.04.2012), [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы]] (1934), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975). * [[Йосопов Рафас Миңлеғәли улы]] (1939—04.09.2012), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989). * [[Флорида Исмәғилева]] (1964), [[йыр]]сы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1405 йыл]]: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы. * [[1738 йыл]]: Андрей Боло́тов, [[Рәсәй Империяһы]] яҙыусыһы, ботаник-ғалим, илдә [[агрономия]] фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1799 йыл]]: Кристиан Фридрих Шёнбейн, [[Германия]] [[химия|химигы]], [[озон]] [[газ]]ын асыусы һәм уға исем биреүсе. * [[1847 йыл]]: Александр Лоды́гин, Рәсәй Империяһының [[электр]] технигы, лампочка уйлап табыусыларҙың береһе. * [[1859 йыл]]: Анри Бергсон, [[Франция]]ның идеалист-[[Философия|философы]], әҙәбиәт буйынса 1927 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты («Творческая эволюция», «Материя и память»). * [[1893 йыл]]: Владимир Владоми́рский, [[Белоруссия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1894 йыл]]: Юрий Тынянов, СССР яҙыусыһы, [[драма]]тург, әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсе. * [[1901 йыл]]: Владимир Захаров, СССР композиторы, дирижер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). * [[1908 йыл]]: Николай Каманин, СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, осоусы, авиация генерал-полковнигы, тәүге [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарының]] береһе (1934), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. * [[1922 йыл]]: Әнүәр Ғөбәйҙуллин, СССР-ҙың театр актёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1983). * [[1925 йыл]]: Фазыл Фасиев, телсе-ғалим, тәржемәсе, 1983 йылда [[Ҡол Ғәли]]ҙең «Ҡисса-и-Йософ» — («Йософ китабы»)н [[татар теле]]ндә баҫтырып сығарыусы. * [[1934 йыл]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, ғалим, [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1982). * [[1959 йыл]]: Сергей Доренко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Журналистика|журналисы]]. * [[1960 йыл]]: Жан-Клод Ван Дамм, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры, сценарист и кинорежиссёр (төп исеме Жан-Клод Камилл Франсуа Ван Варенберг, сығышы менән [[Бельгия]]нан). * [[1973 йыл]]: Сергей Безруков, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[31 йыл]]: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә). * [[1871 йыл]]: Чарльз Бэббидж, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931 йыл]]: [[Томас Алва Эдисон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] уйлап табыусыһы. * [[1942 йыл]]: [[Михаил Нестеров]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] рәссамы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[1990 йыл]]: Пётр Федосе́ев, СССР [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм йәмәғәтсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1983). * [[2005 йыл]]: Александр Яковлев, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е, [[фән|ғалим]], публицист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙа {{comment|«үҙгәртеп ҡороу»|«перестройка»}} сәйәсәтен башлаусыларҙың береһе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К18]] [[Категория:18 октябрь]] 5jmnzso2r9ttw8n4w4ourg5ybfgg66d 0 72703 1307490 1306343 2026-10-17T23:15:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307490 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = |рәсем_стиле = |исеме = «Атайсал» |исеме2 = гәзит |тип = [[Сибай]] ҡалаһында сыҡҡан ижтимағи-сәйәси баҫмаһы |Девизы = Йәнтөйәкте йәмләп йәшәйек!<ref name="РС">[http://ataysal.ru/ «Атайсал» гәзитенең рәсми сайты]</ref> |формат = |Хужаһы = |Ойоштороусы = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы |Мөхәррир = |Баш мөхәррир = [[Хәйҙәр Тапаҡов]]<ref>[http://ataysal.ru/?p=1 «Атайсал» гәзитенең рәсми сайты. Редакция]</ref> |штат = |Сыға башлаған = 1990 |Сығыу йышлығы = аҙнаға бер тапҡыр |типография = Сибай типографияһы |фирҡә = |Сығыу туҡтаған = |Тел = [[башҡорт теле|башҡортса]] |адресы = [[Сибай]], [[Зәки Вәлиди]] урамы, 22 |тираж = |ISSN = |веб-сайт = www.ataysal.ru }} '''«Атайсал»''' — [[Башҡортостан]]дың [[Сибай]] ҡалаһында [[башҡорт теле]]ндә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. == Баҫма хаҡында == Гәзиттең ойоштороусылары — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы. «Атайсал» 1990 йылдан «Сибайский рабочий» гәзитенә ҡушымта булараҡ «Йәншишмә» атамаһы менән сыға башлай, 1991 йылдан алып хәҙерге исемендә үҙ аллы баҫма булараҡ аҙнаға бер тапҡыр нәшер ителә. Сибай һәм [[Баймаҡ]] ҡалаларында, [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] Һәм [[Йылайыр районы|Йылайыр]] райондарында тарала.<ref name="РС" /> == Гәзиттәге рубрикалар == {{Hider|title = ''Гәзиттәге рубрикалар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Яңылыҡтар * Рәсми хәбәрҙәр * Сәнәғәт * Ижтимағи тормош * Социаль мәсьәлә * Эшҡыуарлыҡ * Мәғариф * Мәҙәниәт һәм сәнғәт * Тарих * Арҙаҡлы шәхестәр * Уңғандар беҙҙең арала * Йәмәғәт ойошмаларында * Афарин! * Беҙҙең юбиляр * Әйтһәң―һүҙ, тѳртһәң―күҙ * Фотоғәйепләү * Ҡулыңдан һѳйѳн * Күңел түренән * Нисек йәшәйһең, ауыл? * Ҡоролтай тауышы * Кѳн ҡаҙағына * Тура бәйләнеш * Әҙәби мѳхит * Бер фото тарихы * Төбәк һулышы * Тәрбиә * Өлгөлө ғаилә * Былар ҡыҙыҡлы * Социаль мөхит * Депутат хәстәре * Ҡала тормошо * Ҡаршылыҡтарҙы еңеп * Иҡтисад * Сәйәсәт * Шәжәрә * Йәшәйеш * Сәләмәтлек * Ер-һыу атамалары * Ололарға ҡәҙер һәм хѳрмәт * Замандаш * Телгенәм―бергенәм * Йүнселлек * Матбуғат * Йәшәү ҡәҙере * Хеҙмәттә―хѳрмәт * Спорт * Шаңдау * Ғәҙәттән тыш хәл * Гәзит уҡыусылар ижады *Хоҡуҡ * Хәтер * Ауыл мәҙәктәре * Хужабикәгә }} == Сығанаҡтар == * [http://ataysal.ru/?p=1 «Атайсал» гәзитенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126133909/http://ataysal.ru/?p=1 |date=2016-01-26 }} * [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1269-atajsal-g-zit «Атайсал» — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406000517/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1269-atajsal-g-zit |date=2016-04-06 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160105205016/http://sibay-rb.ru/article/a-69.html Газета «Атайсал» является важным составляющим информационного поля города Сибай Официальный сайт городского округа город Сибай Республики Башкортостан] * [http://wiki02.ru/encyclopedia/ataysal/t/1034 Энциклопедия Башкортостана] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} [[Категория:Алфавит буйынса гәзиттәр]] [[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]] [[Категория:Башҡортостан ҡала гәзиттәре]] [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] [[Категория:Сибай]] 84fwc611h9r4et4f3q9zq20rydo4ocx 0 72705 1307491 1241429 2026-10-17T23:32:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307491 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = {{{Рәсем| }}} |рәсем_стиле = |исеме = Ауыл газетаһы |исеме2 =ижтимағи-сәйәси гәзит |Девизы = |Хужаһы = |Ойоштороусы =[[Өфө губернаһы]] халыҡ мәғарифы бүлеге органы |Баш мөхәррир = |Сыға башлаған = 1921 йыл |Сығыу йышлығы = аҙнаға 1 тапҡыр |типография = |фирҡә = |Сығыу туҡтаған = |Тел =төрки теле |адресы = |веб-сайт = }} '''«Ауыл газетаһы»''' — ижтимағи-сәйәси гәзит, [[Өфө губернаһы]] халыҡ мәғарифы бүлеге органы. [[1921 йыл]]дан [[Өфө]]лә аҙнаһына 1 тапҡыр төрки телендә сыға. Гәзит биттәрендә илдәге сәйәси, иҡтисади һәм хәрби хәл, ауылда наҙанлыҡты бөтөрөү проблемалары яҡтыртыла. == Сығанаҡтар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/auyl-gazetasy/t/1075 Энциклопедия Башкортостана] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] [[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]] bex7lo5vthjjiarjfkkbokwnr599m4q 0 72706 1307492 1241430 2026-10-17T23:34:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307492 wikitext text/x-wiki '''«Ауыл көнкүреше»''' — «[[Уфимский сельскохозяйственный листок]]» баҫмаһының тәржемәүи ауыл хужалығы журналы. [[Өфө губернаһы]] земствоһы органы. [[1914 йыл]]дың ғинуарынан алып [[1917 йыл]]дың февраленә тиклем [[Өфө]]лә айына 2-3 тапҡыр төрки телендә сыға. «[[Шәреҡ]]» типографияһында нәшер ителә. Журналда ауыл хужалығы, сауҙа, сәнәғәт проблемалары буйынса мәҡәләләр, шулай уҡ Өфө губерна земствоһының протоколдары, уставтары, отчеттары баҫыла. Мөхәррире — П.Ф. Коропачинский, тәржемәсеһе — С.Л. Рәмиев. == Сығанаҡтар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/auyl-kon-kureshe/t/1076 Энциклопедия Башкортостана] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт телендә журналдар]] [[Категория:Башҡортостан журналдары]] frdv1wmk09e9dcjboiapr7ozone4e8l 0 72710 1307493 1283994 2026-10-18T00:11:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307493 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ашҡаҙар (мәғәнәләр)}} '''«Ашҡаҙар»''' — Стәрлетамаҡ ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусыһы — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң күләм мәғлүмәт саралары агентлығы, "Башҡортостан Республикаһы нәшриәт йорто" дәүләт унитар предприятиеһы. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында 1990 йылдан алып аҙнаһына бер тапҡыр башҡорт телендә сыға. Тәүге исеме - «Стәрле таңдары». Тиражы - 1500 дана. Рәсми сайты: https://vk.com/ashkadarstr https://ashkadar.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328061123/https://ashkadar.com/ |date=2024-03-28 }} https://t.me/strbash Гәзиткә артбанғы һылтанма аша яҙылып була: https://rbsmi.ru/catalog/podpiska/1008/{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Редакция телефоны: 8(3473)25-18-57. Баш мөхәррир - Рәмил Ғәбдрәшит улы Мансуров, яуаплы сәркәтип (баш мөхәррир урынбаҫары) - Эльдар Мөнир улы Фәттәхов, хәбәрселәр: Гөлкәй Илһам ҡыҙы Ҡыуатова, Роза Миңлеәхмәт ҡыҙы Сафина, Римма Ғаяз ҡыҙы Ғәлимова. Теркәү һаны - ПИ № ТУ02-01679 Гәзиттә төрлө темаларға мәҡәләләр донъя күрә, редакция шулай уҡ китап баҫтырыу, русса текстарҙы башҡортсаға тәржемә итеү менән дә шөғөлләнә. == Сығанаҡтар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/ashkadar/t/1204 Энциклопедия Башкортостана] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] [[Категория:Стәрлетамаҡ]] [[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]] 5eaz53r5inemy4jibwpzbmtq77xmidx 0 73720 1307474 1297936 2026-10-17T13:41:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307474 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Әхиәр Хәким |Төп исеме = |Рәсеме = AHakimov_portret.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 23.8.1929 |Тыуған урыны = [[Яңы Йәнбәк]] ауылы, [[Бәләбәй кантоны]], [[Башҡорт АССР-ы]]<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТыуғанУрыны|Дәүләкән районы}}.</ref> |Вафат булыу датаһы = 27.12.2003 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Мәскәү|Мәскәүҙә}}, [[РСФСР]] |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = прозаик, шағир, тәржемәсе, тәнҡитсе, әҙәбиәт белгесе |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = [[социалистик реализм]] |Жанр = хикәйә, повесть, роман, шиғыр |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡортса]], [[рус теле|русса]] |Премиялары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{премия имени Горького|1989}} {{!!}} {{ Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1984}} {{!}}} | Наградалары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Дружбы Народов}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта}} {{!}}- {{!}} {{Миҙал Батырлыҡ өсөн|1944}} {{!!}} {{Миҙал Венаны алған өсөн|1945}} {{!!}} {{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»}} {{!}}- {{!}} {{!}}} |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Хәкимов}} '''Әхиәр Хәким''', ''Әхиәр Хәсән улы Хәкимов'' ([[23 август]] [[1929 йыл]] — [[27 декабрь]] [[2003 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты ([[1967]]); [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1984). [[Дәүләкән районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Әхиәр Хәсән улы Хәкимов 1929 йылдың 23 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бәләбәй кантоны]]ның (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләкән районының) [[Яңы Йәнбәк]] ауылында тыуған. Уның олатаһы дворяндар нәҫеленән булған, батша армияһында офицер булып хеҙмәт иткән, Шипка өсөн яуҙа ҡатнашҡан. Атаһын ул иртә юғалта һәм өләсәһенең ҡулы аҫтында тәрбиәләнә. Ауылда алты класты тамамлап, Дәүләкән педагогия училищеһының әҙерлек курстарына уҡырға инә, бер үк ваҡытта радистар курсына ла йөрөй. [[Файл:HakimovAH.jpg|170px|мини|слева|Әхиәр Хәкимов [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында]] [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанда Әхиәр Хәсән улы 12 йәше лә тулмаған үҫмер була. 1941 йылда уҡ бер туған ағаһы Харис һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Был юғалтыу һәм башҡа яҡындарының фронтта вафат булыуы уны һуғышҡа китергә этәрә. 14 йәштә ул ауыл советынан 16 йәш булыуы тураһында танытма ала һәм [[Мәскәү]]гә табан юллана. [[Мәскәү өлкәһе]]нең Щелково станцияһында һалдаттарға ҡушыла. Башта үҫмерҙе йәшереп тоталар, һуңынан етәкселек уға ҡалырға рөхсәт бирә, һәм ул исемлеккә өҫтәлә, радисҡа уҡый һәм парашют менән һикерә. Яҙмыш уны ҡыҙыҡлы кешеләр менән осраштыра: буласаҡ данлыҡлы кинорежиссёр Григорий Чухрай взводында йәш радист була. [[1943]] йылдың сентябренән ноябренә тиклем [[Днепр (йылға)|Днепр]]ҙың ярына ташланған 3-сө һауа десант бригадаһы сафында яуҙарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың аҙағынан һуғыш бөткәнсе ул 3-сө Украина фронтының 103-сө гвардия уҡсы дивизияһы сафында «полк улы» сифатында [[Краков]], [[Будапешт]] ҡалаларын алыуҙа ҡатнаша. [[Венгрия]]ла Балатон күле янындағы ҡаты яуҙы үтеп, Веспрем, Девечер, Шарвар, Сомбатхей, Глогниц, [[Вена]] ҡалаларында дошман ғәскәрҙәрен ҡыуып, [[Австрия]]ға барып етә.<ref name="bashgazet">[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/print:page,1,14569-bit-karuanyny-soltany.html Әҙәбиәт каруанының солтаны. Башҡортостан гәзите сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308174307/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/print:page,1,14569-bit-karuanyny-soltany.html |date=2016-03-08 }}</ref> Һуғыш фронттарында кисерелгәндәр Әхиәр Хәкимовҡа шиғыр, повесть, романдары өсөн бай документаль материал булып тора. 1950—1953 йылдарҙа [[Үзбәкстан]]да уҡытыусы булып эшләй. 1953—1956 йылдарҙа Башҡортостандың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылы мәктәбендә директор вазифаһын биләй. 1961 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. 1960-сы йылдарҙың тәүге яртыһында [[Мостай Кәрим]]дең ижадына арналған диссертацияһын яҡлай. 1960—1962 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Әҙәби Башҡортостан»]] журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, ә 1965—1966 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.<ref name="bashgazet"/> 1967 йылда М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында аспирантурала уҡып, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзитенең [[башҡорт теле]]ндә үҙаллы баҫма булараҡ донъя күрәсәге шик аҫтына алынған мәлдә партияның өлкә комитеты алдында был хаҡта ризаһыҙлыҡ белдереп сығыш яһаған бер төркөм зыялылар араһында шағир [[Рәми Ғарипов]] менән Әхиәр Хәким дә була. Бынан ары Рәми Ғарипов, [[Өфө]]лә эш таба алмай, ауылға китергә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙелдә»]] эшләп йөрөгән Әхиәр Хәкимов та, урындағы мөхиткә һыймай, [[Мәскәү]]гә юллана.<ref name="bashgazet"/> [[Файл:Hakimov LitGazet.jpg|250px|мини|слева|Әхиәр Хәкимов (һул яҡта) хеҙмәттәштәре менән]] Уның артабанғы тормошо «Литературная газета» менән бәйле була: 1967—1992 йылдарҙа ул СССР халыҡтары әҙәбиәте бүлеге мөхәррире вазифаһын биләй. Егерме биш йыл ғүмерен Әхиәр Хәким илдең иң юғары әҙәбиәт даирәһендә аралашып үткәрә. Уның яҡын дуҫтары араһында [[Кулиев Ҡайсын Шувай улы|Ҡайсын Кулиев]], [[Рәсүл Ғамзатов]], [[Георгий Гулиа]], [[Нодар Думбадзе]], [[Олесь Гончар]], [[Василь Быков]], Иван Драч, [[Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы|Сыңғыҙ Айытматов]], Аҫыл Якубов, Сәрүәр Азимов, Мөьмин Каноат, [[Абдижәмил Нурпеисов]] була. Гәзит тирәһендә ул көслө әҙәбиәт белгестәрен, тәржемәселәрҙе туплай. [[Виктор Астафьев]], [[Зөлфиә (шағирә)|Зөлфиә]], [[Давид Кугультинов]], Олжас Сөләймәнов кеүек һүҙ оҫталары, фекер эйәләре әҫәрҙәрҙе ижади тикшереүҙә ҡатнаша. 1990-сы йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының башҡорт төркөмөндә уҡыта. Бынан тыш Әхиәр Хәкимов тыуған яғында «Дим» әҙәби берекмәһен етәкләй, башлап яҙыусыларға кәңәшсе, ярҙамсы була.<ref name="bashgazet"/> 2003 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Әхиәр Хәсән улы вафат була, [[Өфө мосолман зыяраты|Өфөнөң Мосолман зыяратында]] ерләнә. == Ижады == Әхиәр Хәкимов әҙәби донъяға тәнҡитсе һәм әҙәбиәт белгесе булараҡ килә. Унын башҡорт романы, прозаһы тураһында эҙләнеүҙәре әле лә көн үҙәгендә. Яҙыусының мәҡәләләре 1967 йылда [[«Китап» нәшриәте|Башкнигоиздат нәшриәте]]ндә сығарылған «Әҙәбиәт һәм заман» китабында туплана. [[Мостай Кәрим]]дең шиғриәтенә арналған «Быуат менән бергә» («С веком наравне») монографияһы [[Ташкент]]та рус телендә баҫыла.<ref name="bashinform">[http://www.bashinform.ru/news/653631/ «Әхиәр Хәкимов — үҙ халҡының йылъяҙмасыһы (Яҙыусының тыуыуына 85 тулыуға ҡарата)». Башинформ сайтынан]</ref><ref name="bashinform"/><ref name="kitap" /><ref name="balkan">[http://bash.asilikyl.ru/kultura/313-tyuan-ya-yylyamasyy.html ''Акбулатова Г.'' «Тыуған яҡ йылъяҙмасыһы». «Балҡантау» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203021256/http://bash.asilikyl.ru/kultura/313-tyuan-ya-yylyamasyy.html |date=2018-02-03 }}</ref><ref name="karta">[http://libmap.bashnl.ru/node/864 Башҡортостан Республикаһының әҙәби картаһы сайтында әҙип тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305142634/http://libmap.bashnl.ru/node/864 |date=2016-03-05 }}</ref> Быға тиклем башлыса әҙәби тәнҡит, тәржемә менән шөғөлләнгән әҙип етмешенсе йылдарҙа хикәйә, повестар, романдар яҙыу эшенә тотоноп китә. 1971 йылда Әхиәр Хәкимовтың төҙөүселәр тормошона бағышланған «Гөлбикә» повесы баҫылып сыға. Артабан ул һуғыш, илһөйәрлек темаһына мөрәжәғәт итә. Һуғыш тураһындағы тәүге повестары башлыса автобиографик. Шулай, «Осар ҡоштар» (1973) повесында ул үҙенең тәүге хәрби операцияһын тасуирлай. «Күпер» ([[1975]]) повесы һалдаттарҙың [[Венгрия]]лағы батырлығына арналған. Бынан тыш «Йәйғор» (1973), «Бәйге» (1974), «Аҡһаҡ бүре» (1977), «Туй» (1977) повестары Бөйөк Ватан һуғышының төрлө осорҙарын сағылдыра.<ref>[http://gorod-davlekanovo.webnode.ru/news/pervyj-blog/ Дәүләкән ҡалаһы сайтында Әхиәр Хәким тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021094249/https://gorod-davlekanovo.webnode.ru/news/pervyj-blog/ |date=2020-10-21 }}</ref> [[1982]] йылда донъя күргән «Ҡуштирәк» романы башҡорт ауылы тормошо һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында ироник стилдә бәйән итә. Әҙиптең «Һауыр ҡумта» (1982), «Думбыра сыңы» (1984) тарихи романдары тынғыһыҙ XIV быуаттарҙы, башҡорт ырыуҙарының үҙаллылыҡ өсөн көрәше үҙенсәлекле һәм сағыу итеп бәйән итә. «Ҡош юлы» (1986) романында һуғыш осорондағы йәмғиәт тормошо, тоталитар система шарттарында шәхес трагедияһы сағылдырыла. Романда ҡыҙыл командирҙың ҡатыны, фашист концлагерҙарында ыҙа сиккән Нуранияның әсе яҙмышы урын алһа, «Эшелон» (1995) повесында иһә әсирлеккә эләгеп, унан азат ителгәндән һуң совет концлагеры тамуғы аша үткән Ирназар Исламғоловтың яҙмышы һүрәтләнә. «Өйөрмә» (1990), «Дауылдан ҡотолоу юҡ» (1994) романдарында башҡорт интеллигенцияһының [[Октябрь инҡилабы]]на, иҫке һәм яңы ҡиммәттәргә ҡарашы сағыла, репрессиялар шарттарында шәхестәрҙең фажиғәле яҙмышы һүрәтләнә. «Каруан» (1997) романы илдәр араһындағы сауҙа-иҡтисади бәйләнештәрҙе генә түгел, халыҡтарҙың бер-береһенә булған мәҙәни һәм рухи йоғонтоһон сағылдыра.<ref>[http://www.bashculture.ru/archives/87 Башҡорт тарихы һәм мәҙәниәте сайтына Әхиәр Хәкимов тураһында]</ref> Йәшлек йылдарында Әхиәр Хәсән улы шиғырҙар менән мауыға, әммә яҙғандарының барыһы ла һаҡланмаған. 1998—2000 йылдарҙа [[Советтар Союзы]]ның тарҡалыуы, тормош ҡатмарлыҡтары, элек берҙәм илдең барлыҡ яҙыусыларын берләштергән ҙур ойошманың юҡҡа сығыуы, һөҙөмтәлә төрлө дәүләттәрҙә бүленеп ҡалған ҡәләмдәш дуҫтары менән аралашыу мөмкинлектәренең кәмеүе менән бәйле ауыр кисерештәре, етмәһә инфаркт кисереүе уға яңынан шиғыр яҙыу өсөн этәргес бирә. Әхиәр Хәсән улы ошо осорҙа 29 шиғыр ижад итә. Уларҙың 18-ен Венера Думаева-Вәлиева рус теленә тәржемә итә. Шиғырҙарҙың күпселеге уның үҙ тормошонан, уйланыуҙарынан, иҫтәлектәренән сығып яҙыла. Мәҫәлән, «Һәйкәл» — [[Болгария]]ның Пловдив ҡалаһында совет һалдаты хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлгә ғәмһеҙ ҡараш тураһында ишеткәс тыуған шиғыр. «Өршәк» тыуған төйәген, уның гүзәллеген данлап ижад ителгән.<ref>[http://bash.asilikyl.ru/kultura/314-shiyr-ayan-kil.html «Шиғыр ҡайҙан килә?» «Балҡантау» гәзите]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Әхиәр Хәкимов әҙәби тәржемә өлкәһендә лә уңышлы эш итә. Ул үҙенең әҫәрҙәрен, [[Фәрит Иҫәнғолов]]тың повестарын, шулай уҡ [[Урал батыр эпосы|«Урал-батыр» эпосы]]н, башҡорт теленә — фин халҡының «Калевала» эпосын тәржемә итә. Әхиәр Хәкимовтың башҡорт телендә яҙылған әҫәрҙәре рус, украин, ҡаҙаҡ, үзбәк, тажик, төркмән, әзербайжан, татар, эстон телдәренә тәржемә ителгән. Уның әҫәрҙәре Болгария, Венгрия, Чехословакия, Францияла баҫтырылған.<ref name="bashinform"/> Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Әхиәр Хәким «Почёт Билдәһе» ордены (1979), Халыҡтар дуҫлығы ордены<ref name="kitap">[http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=2110 «Китап» нәшриәте сайтында Әхиәр Хәкимов тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075818/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=2110 |date=2016-03-05 }}</ref>, һуғыш темаһы өстөндәге уңышлы эштәре өсөн [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1980), «Ҡуштирәк» һәм «Һауыр ҡумта» романдары өсөн [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1984), «Думбыра сыңы» китабы өсөн РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) менән бүләкләнә. 1985 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә. 2001 йылда республика Президенты Указы менән [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|«Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы»]] тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Яҡташтары уны Дәүләкән районының почётлы гражданы иткән. [[Файл:AHakimov MKarim.jpg|250px|мини|слева|Әхиәр Хәкимов һәм [[Мостай Кәрим]] менән осрашыу]] == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001) * РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985) * Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984) * Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1980) * Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984) * «Ҡыҙыл Йондоҙ ордены» (1945) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) * «Почёт Билдәһе» ордены (1979) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) * «Венаны алған өсөн» миҙалы (1945), * «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941–1945 йй.» миҙалы * Дәүләкән районының почётлы гражданы == Хәтер == [[Файл:AHakimov museum.jpg|250зчpx|мини|справа|Әхиәр Хәкимовтың йорт-музейының бер бүлмәһе]] * [[2005 йыл]]дың декабренән [[Дәүләкән]]дә Башҡортостан Республикаһының Әҙәби музейының филиалы — Әхиәр Хәкимовтың йорт-музейы эшләп килә<ref name="bashinform"/>. * Әҙиптең исемен ҡала урамдарының береһе һәм яҙыусының тыуған ауылы [[Яңы Йәнбәк]] мәктәбе йөрөтә. * Дәүләкән районы администрацияһы тарафынан «Әхиәр Хәкимов исемендәге премия» булдырылған. Ул тәнҡит һәм тәржемә номинацияларында 2014 йылдан алып биш йылға бер тапҡыр бирелә. Абруйлы конкурс комиссияһы, тикшеренеү эшмәкәрлегенең әһәмиәтен иҫәпкә алып, беренсе премияны яҙыусының тол ҡалған ҡатынына тапшырырға ҡарар итә. Лидиә Камал ҡыҙы Хәкимова яҙыусының әҙәби мираҫын һаҡлап ҡалыуға һәм өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән. Ҡыҙы Гөлшат Хәкимова менән бергә ул күп йылдар дауамында материалдарҙы йыйған, ҡараламаларҙы уҡыған, яҙыусының тәүге әҫәрҙәрен баҫтырыуға күп көс һалған һәм уның ижадына ҡарашты киңәйткән. Икенсе, тәржемә номинацияһында «Балҡантау» гәзите тәржемәсеһе Ғасҡарова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы лаурет булып таныла.<ref name="premiya">[http://www.bashinform.ru/bash/660860/ «Әхиәр Хәкимовтың премияһы уның ижадын пропагандалаусыларға тапшырылды». Башинформ сайты, 17 сентябрь, 2014 йыл]</ref> * Әхиәр Хәкимовтың тормошо һәм ижады тураһында [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» ДТРК-һы]] тарафынан 1997 йылда «Осар ҡоштар» («Сполохи») документаль фильмы төшөрөлгән (сценарийы — [[Тамара Искәндәриә]], режиссёры — [[Әмир Абдразаҡов]]).<ref>[http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Hakim_Ahiyar_Hasanovich/t/15546 Башҡортостан энциклопедияһы сайтында Әхиәр Хәкимов тураһында] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Халыҡтың тарихи көрәше, рухи һәм сәйәси азатлыҡҡа, шәхес һәм йәмғиәт азатлығына ынтылышы байтаҡ әҫәрҙәрендә һүрәтләнгәне өсөн Әхиәр Хәкимде башҡорт халҡының тарихы һәм батырлығы йылъяҙмасыһы тип йөрөтәләр.<ref name="bashinform"/><ref name="kitap" /><ref name="balkan"/><ref name="karta"/> == Хеҙмәттәре == {{Hider|title = ''Әхиәр Хәкимовтың китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Байга : Повести|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1981|страниц=367|тираж=30000|серия=Содерж.: Радуга; Байга; Свадьба; Гульбикэ}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Куштиряк ; Лихие времена : Романы|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1984|страниц=496|тираж=30000}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Млечный путь : Роман|ответственный=Пер. с башк. авт|место=М.|издательство=Современник|год=1990|страниц=332|тираж=50000|isbn=5-270-00914-5}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Мост : Повести|ответственный=Пер. с башк. И. Каримова|место=М.|издательство=Сов. Россия|год=1983|страниц=283|тираж=50000|серия=Содерж.: Свадьба; Байга; Мост}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Плач домбры : Романы|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1988|страниц=580|серия=Содерж.: Плач домбры; Кожаная шкатулка|тираж=30000|isbn=5-265-00502-1}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Плач домбры : Романы. Повесть|ответственный=Пер. с башк. И. Каримова|место=М.|издательство=Известия|год=1991|страниц=601|серия=Библиотека «Дружбы народов»; Содерж.: Романы: Плач домбры: О башк. поэте XIV в. Хабрау; Куштиряк; Свадьба: Повесть|тираж=180000|isbn=5-206-00213-5}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Сполохи : Повести|ответственный=Пер. с башк|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1978|страниц=368|серия=Содерж.: Байга; Хромая волчица; Сполохи; Мост|тираж=30000}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Творящие весну : Заметки о худож. особенностях романов Ш. Рашидова|место=Ташкент|издательство=Изд-во лит. и искусства|год=1979|страниц=124|тираж=3000}} * {{книга|автор=Хакимов А. Х.|заглавие=Ураган : Роман|ответственный=Пер. с башк. авт|место=Уфа|издательство=Башк. изд-во «Китап»|год=1996|страниц=301|тираж=7000|isbn=5-295-01423-1}} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Әмиров Рәиф Ҡәҙим улы|Амиров Р.]]'' Преданность // Агидель. — 1979 (на баш.яз.). * ''Амиров Р''. // Литературное обозрение. — 1980. — № 5. — С. 96-97 (на рус. яз.). * ''Амиров Р''. Чтобы шагнуть в завтра. — Уфа, 1982. — 280 с. (на рус. яз.). * ''[[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы|Багуманов А. И.]], Фаизова Ф. А''. Ахияр Хакимов // Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. — Уфа: Китап, 1999. — С. 124—126. * ''[[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Бикбаев Р]].'' Писатель-воин // Пионер. — 1979. — № 8 (на баш. яз.). * ''Буханцов Н''. Мгновенья суровой правды. — Звезда Востока. — 1979. — № 6 (на рус. яз.). * ''[[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]]'' Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * ''Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б.'' Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * История башкирской литературы : в 6-ти томах. — Уфа: Книга. — Т. 6. — С. 327—397 (на баш.яз.). * ''Мустафин Р''. Сполохи давних лет // Лит. Россия. — 1979, 9 февраля (на рус. яз.). * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * ''Спиридонова Е''. «Судьба унесла из жизни не только хорошего писателя, но и человека великого мужества…» [некролог] // Башвестъ. — 2003, 30 декабря. * {{статья|автор=Шакуров Р. З.|заглавие=Хакимов Ахияр Хасанович|ссылка=http://encycl.bash-portal.ru/hakimov_a.htm|издание=Энциклопедия Башкортостана}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/938-khakim-khakimov-akhiyar-khasanovich|автор=[[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы|Сафуанов С. Г.]]}} * ''[[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф. Ф.]]'' [http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/yubilei/3634-ul-jj1241sht1241rg1241-fatikha1211yn.html «Ул йәштәргә фатихаһын бирҙе». «Йәшлек» гәзите сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133428/http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/yubilei/3634-ul-jj1241sht1241rg1241-fatikha1211yn.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1550 «Әхиәр Хәкимде хәтерләп». «Ватандаш» журналы сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004122314/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1550 |date=2015-10-04 }} {{ref-ru}} * [http://agidel-rb.ru/nomera/2014/5/xir-xkim.html Әҙиптең шиғырҙары «Ағиҙел» журналы сайтында] * {{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/61898/Хакимов|title=Хакимов Ахияр Хасанович|date=2009|work=Энциклопедический словарь|publisher=Академик|accessdate=2013-03-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ff1sEmF0|archivedate=2013-04-06}} {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} {{Һайланған мәҡәлә|Яҙыусы}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]] [[Категория:Дәүләкән ҡалаһының почётлы граждандары]] e0euuy2i6lvfpzwf9psfihfgx5elh38 0 74802 1307512 1301278 2026-10-18T07:49:48Z ~2026-55718-31 49200 /* Һылтанмалар */ 1307512 wikitext text/x-wiki {{Горная система |Название = '''Пиреней тауҙары''' |Национальное название = |Изображение = Pyrenees topographic map-ru.svg |Подпись = Пиреней физик картаһы |Координаты = 42/40/0/N/1/0/0/E |CoordScale = |Период образования = |Площадь = |Длина = 450 км |Ширина = |Высочайшая вершина = Ането пигы |Высота = 3404 |Карта = |Страны = Испания/Франция/Андорра |Позиционная карта 1 = |Категория на Викискладе = }} '''Пирене́й''' ({{lang-fr|Pyrénées}}, {{lang-es|Pirineos}}, {{lang-oc|Pirenèus}}, {{lang-ca|Pirineus}}, {{lang-eu|Pirinioak}}) — [[Бискай ҡултығы]] һәм [[Урта диңгеҙ]] араһында [[Франция]], [[Испания]] һәм [[Андорра]] илдәрендәге [[тау система]]һы. Оҙонлоғо — 450 км, бейеклеге — 3404 м-ға тиклем ([[Ането пигы]]). Көнбайышында эзбис һәм карст, үҙәгендә кристаллик тоҡомдар, Альп тауҙары рельефы формаһында, боҙлоҡтар (40 мең км²-ға тиклем); көнсығышта таулыҡ һирәгәйә, уйһыулыҡтар менән алышына. Тау битендә — Урта диңгеҙ буйы ҡыуаҡлыҡтары, 1800—2100 м бейеклектә ҡыуаҡтар һәм болондар. Боксит һәм тимер рудаһы ятҡылыҡтары табылған. Пиреней тауҙары мөһим климат бүлгес булып тора. Төньяғында — уртаса климат, көньяғында — субтропик. Йыртҡыстар тарафынан үлтерелгән, һәм Пиренейҙа ерләнгән антик мифология геройы — '''[[Пирена (Бебрика) ҡыҙы|Пирена]]''' Пиреней [[эпоним]]ы булып тора<ref>{{Silius|III|415-443}}</ref>. == Панорамаһы == [[Файл:Пиренеи панорама.jpg|thumb|500px|center|Пиреней тауҙары, Sarrancolin]] == Ҡарағыҙ == * [[Пиреней ярымутрауы]] * [[Винемаль]] * [[Пун һуғыштары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://slava.ws/album14 Фотографии Пиренеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809185302/http://www.foto.slava.ws/thumbnails.php?album=14 |date=2010-08-09 }} {{Европаның тау системаһы}} {{europe-geo-stub}} [[Категория:Пиреней тауҙары|*]] [[Категория:Европа тау системалары]] [[Категория:Альп бөрмәләре]] tk9tvpcefuq4ph168qgwku7gr7a6x07 0 75045 1307483 513697 2026-10-17T17:19:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307483 wikitext text/x-wiki {{Гәзит |рәсем = |рәсем_стиле = |исеме = Ural bolşevige |исеме2 = гәзит |тип = ижтимағи-сәйәси гәзит |формат = |Ойоштороусы= Урал өлкә комитеты, Урал өлкә башҡарма комитеты, Уралпрофсоветы |Сыға башлаған = 1933 йылдың 28 майы |Сығыу туҡтаған = 1934 |Мөхәррир = Харрасов, Тимеров Ш. |адресы = Свердловск ҡалаһы |веб-сайт = }} '''Ural bolşevige''' — 1933-1934 йылдарҙа [[РСФСР]]-ҙың [[Урал өлкәһе]]ндә башҡорт телендә сыҡҡан [[гәзит]]. Гәзит Урал өлкә комитеты, Урал өлкә башҡарма комитеты һәм Уралпрофсоветының органы була. Баҫма «Урал эшсеһе» нәшриәте менән айына алты тапҡыр 1500 дана тиражы менән баҫтырыла. Тәүге һаны 1933 йылдың 28 майында сыға. 1934 йылда гәзит Силәбе өлкәһенә күсерелә. == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/4037-ural-bolshevige|Урал большевиге}} * [https://rbvekpros.livejournal.com/3585.html Башкирская газета в Свердловске. «Ural bolşevigь».] * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Ural_bolshevige/t/14724 Башкортостан энциклопедия] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]] [[Категория:Свердловск өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]] 6wemg5pt9edwgsp4jvhni6mn9dgv1rn 0 94296 1307513 1307240 2026-10-18T11:11:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307513 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Организация |название = Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) |альтернативное = |background_color= |логотип = Emblem of CIS.svg |ширина_логотипа = 125 |подпись = БДБ эмблемаһы |карта1 = CIS (members, associaton members, observers, former members and disputed territories).png |ширина_карты1 = 250 |легенда1 = |членство = {{Collapsible list |title=<small>Ағзалар:</small> |{{Флагификация|Азербайджан}}|{{Флагификация|Армения}}|{{Флагификация|Беларусь}}|{{Флагификация|Казахстан}}|{{Флагификация|Киргизия}}|{{Флагификация|Молдова}}|{{Флагификация|Украина}}|{{Флагификация|Россия}}|{{Флагификация|Таджикистан}}|{{Флагификация|Туркменистан}}|{{Флагификация|Үзбәкстан}}}}{{Collapsible list |title=<small>Ассоциация:</small> |{{Флагификация|Туркменистан}}}}{{Collapsible list |title =<small>Ҡатнашыусы:</small> |{{Флаг|Украина}} [[Украина]]}}{{Collapsible list |title=<small>Күҙәтеүселәр:</small> |{{Флагификация|Афганистан}}|{{Флаг|Монголия}} [[Монголия]]}} |валюта = [[Рәсәй һумы]] |тип_центра = Штаб-фатирҙары |центр = {{Флаг|Беларусь}} [[Минск]]: Киров ур., 17<br /> {{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]]: Варварка ур., 7<br /> {{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]]: Тавр һарайы |тип = |языки = [[Урыҫ теле|урыҫ]] |должность_руководителя1 = Дәүләт етәкселәре советы рәйесе |имя_руководителя1 = {{Флаг Киргизии}} [[Алмазбек Атамбаев]] |должность_руководителя2 = Хөкүмәт башлыҡтары советы рәйесе |имя_руководителя2 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Темир Сариев |должность_руководителя3 = Тыш эштәр министрҙары советы рәйесе |имя_руководителя3 = {{Флаг Киргизии}} Эрлан Абдылдаев |должность_руководителя4 = Даими вәкилдәр советы рәйесе |имя_руководителя4 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Кубанычбек Омуралиев |должность_руководителя5 = Башҡарма сәркәтип |имя_руководителя5 = {{Флаг|Россия}} Сергей Лебедев |должность_руководителя6 = рәйес дәүләт |имя_руководителя6 = {{Флагификация|Киргизия}}<br /><small>[[2016 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан </small> |основатель1 = |событие_основания1 = |дата_основания1 = [[8 декабрь]] [[1991]] |основатель2 = |событие_основания2 = |дата_основания2 = |событие_ликвидации = |дата_ликвидации = |сайт = https://cis.minsk.by/ }} '''Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, БДБ''' ({{lang-ru|Содружество Независимых Государств, СНГ}}) — элекке [[СССР]] составындағы республикаларҙан барлыҡҡа килгән ҡайһы бер дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе [[халыҡ-ара ойошма]]. БДБ дәүләттәрҙән өҫтөн торған берләшмә түгел һәм ирекле нигеҙҙә эш итә. == Ойошманың барлыҡҡа килеүе == [[Файл:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg|thumb|300x300px|Украина Президенты Леонид Кравчук (һулдан икенсе), Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (һулдан өсөнсө) һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Борис Николаевич Ельцин (уңдан икенсе) СССР-ҙы бөтөрөү һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу церемонияһында. Белоруссияның «Беловежа урманы» милли паркындағы Вискули хөкүмәт резиденцияһы ]] [[Файл:RIAN_archive_41059_CIS_heads_of_state.jpg|thumb|300x300px|РСФСР Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Николаевич Ельцин]] (уңдан икенсе), Украина Президенты Леонид Кравчук (һулда), Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] (һулдан икенсе) һәм Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (уңда) БДБ-ны ойоштороу тураһындағы протоколға ҡул ҡуйғандан һуң. Ҡаҙағстан, Алма-Ата]] БДБ РСФСР, [[Белоруссия]] һәм [[Украина]] башлыҡтары тарафынан 1991 йылдың 8 декабрендә Брест эргәһендәге Вискулиҙа (Беловежа урманы) (Белоруссия) "Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороу тураһындағы килешеү"гә (киң мәғлүмәт сараларында Беловежа килешеүе тип йөрөтөлә) ҡул ҡуйыу юлы менән нигеҙләнә. Преамбулаларҙан һәм 14 статьянан торған документта нығытылыуынса, ССР Союзы халыҡ-ара хоҡуҡ һәм геосәйәси ысынбарлыҡ субъекты булараҡ йәшәүен туҡтата. Ләкин халыҡтарҙың тарихи берлеге, улар араһындағы бәйләнештәр нигеҙендә, ике яҡлы договорҙарҙы, демократик хоҡуҡи дәүләт төҙөүгә ынтылышты, бер-береңде таныу һәм дәүләт суверенитетын хөрмәт итеү нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ынтылышты иҫәпкә алып, яҡтар Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойошторорға килешә<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1|title = Соглашение о создании Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024111/cis.minsk.by/main.aspx?uid=176|archivedate = 2006-07-21}}</ref>. Килешеү 10 декабрҙә — Белоруссия һәм Украина Юғары Советтары, ә 12 декабрҙә Рәсәй Юғары Советы тарафынан ратификациялана<ref>[http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года № 2014-I «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106165023/http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml |date=2014-01-06 }}</ref>. Рәсәй парламенты документты күпселектең ыңғай тауышы менән ратификациялай: «ыңғай» — 188 тауыш, «ҡаршы» — 6 тауыш, «тыйылып тора» — 7<ref>{{cite web|author = Кацва Л. А.|url = http://www.it-n.ru/communities.aspx?cat_no=2715&d_no=72018&ext=Attachment.aspx?Id=19987|title = История России. Советский период. (1917-1991) Электронное учебное пособие|publisher = Сеть творческих учителей|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTDroo|archivedate = 2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920023525/http://www.it-n.ru/Attachment.aspx?Id=19987 |date=2010-09-20 }}</ref>, һөҙөмтәлә РСФСР Конституцияһының 104-се статьяһы боҙола, сөнки Беловежа килешеүе дәүләт ҡоролошона ҡағылышлы булғанлыҡтан һәм ошо сәбәпле Конституцияға үҙгәреш индергәнлектән уны ратификациялау өсөн юғарғы дәүләт органын — РСФСР-ҙың Халыҡ депутаттары съезын йыйыу талап ителә<ref>[http://comstol.info/docs/stenogramma.pdf Стенограмма 21 заседания 4 сессии Верховного Совета РСФСР 12 декабря 1991]</ref>. 1992 йылдың апрелендә Рәсәй Халыҡ депутаттары съезы Беловежа килешеүен ратификациялауҙан өс тапҡыр баш тарта<ref>[http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=587134 Беловежское предательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630154913/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=587134 |date=2015-06-30 }} // «Советская Россия», 16 декабря 2010</ref><ref>[http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html «Додавить гной пока не получается»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630111005/http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html |date=2015-06-30 }}: Народный депутат РСФСР, член Верховного Совета Российской Федерации Илья Константинов о событиях октября 1993 года</ref><ref>''Е. А. Лукьянова.'' [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)]</ref>, ошо сәбәпле ул 1993 йылдың октябрендә ҡыуып таратыла, ләкин документты барыбер ратификацияламай<ref>[http://www.rusempire.ru/verhovnyy-sovet-rossii/vvedenie.html Съезд народных депутатов и Верховный Совет Российской Федерации созыва 1990—1995 годов]</ref><ref>[http://www.zlev.ru/index.php?p=article&nomer=41&article=2411 Съезд народных депутатов РСФСР: триумф или падение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225180208/http://www.zlev.ru/index.php?p=article&nomer=41&article=2411 |date=2021-02-25 }}</ref>. 1991 йылдың 13 декабрендә Ашхабад ҡалаһында Үҙәк Азиялағы СССР составында булған биш дәүләттең — [[Ҡаҙағстан]]дың, [[Ҡырғыҙстан]]дың, [[Тажикстан]]дың, [[Төрөкмәнстан]]дың һәм [[Үзбәкстан]]дың президенттары осраша. Улар ойошмаға инеү тураһында Белдереү ҡабул итә, шулай уҡ тарҡалыусы Союз субъекттарының тиңлеген һәм БДБ дәүләттәренең бөтәһен дә ойоштороусы итеп таныуҙы талап итә<ref name="Султыгов">{{статья |автор = Султыгов М. И.|заглавие = К вопросу создания Содружества Независимых Государств|ссылка = http://www.law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1126873#_ftn2}}</ref><ref>[http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm Финальный коллаж. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006165116/http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm |date=2015-10-06 }}</ref>. Артабан Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] мәсьәләләр буйынса фекер алышыу һәм уртаҡ ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн Алма-Атала йыйылырға тәҡдим итә. Был осрашыуҙа 11 элекке союздаш республика — [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдова|Молдавия]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Үзбәкстан]], [[Украина]] башлыҡтары була ([[Латвия]], [[Литва]], [[Эстония]] һәм [[Грузия]] ҡатнашмай). Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Ата декларацияһына ҡул ҡуйыла, унда БДБ-ның маҡсаттары һәм принциптары тураһында яҙыла<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|title = Алма-Атинская|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024121/cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|archivedate = 2006-07-21}}</ref>. Шулай уҡ БДБ ойоштороу тураһындағы килешеүгә протокол ҡабул ителә<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=6 |date=2006-07-21 }}</ref>. Алма-Ата осрашыуы элекке СССР республикаларының суверенлы дәүләттәргә әйләнеү процесын тамамлай<ref name="Султыгов"/>. Килешеүҙе иң һуңғы булып [[Молдавия]] (1994 йылдың 8 авгусы) ратификациялай. 1993 йылда [[Грузия]] БДБ-ның ғәмәли ағзаһы була<ref name="МИД_РФ">{{cite web |url = http://www.mid.ru/ns-rsng.nsf/8c21fbc45f12ec6d432569e700419ef3/c5363bace1a0db03c3257235004505e5?OpenDocument|title = Содружество Независимых Государств (справочная информация)|publisher = МИД РФ|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTjchi|archivedate = 2011-08-21}}</ref>. БДБ дәүләттәре башлыҡтарының беренсе осрашыуы 1991 йылдың 30 декабрендә Минскиҙа үтә, ойошманың юғарғы органы — Дәүләттәр башлыҡтары советы — раҫлана. Унда һәр дәүләт бер тауышҡа эйә була, ә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|title = Временное соглашение о Совете глав государств и Совете глав правительств Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184139/cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|archivedate = 2009-04-06}}</ref>. Шулай уҡ "Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә ҡатнашыусы дәүләттәр башлыҡтары советының Ҡораллы көстәр һәм Сик буйы ғәскәрҙәре тураһындағы килешеүе"нә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, дәүләттәр үҙ Ҡораллы көстәрен ойошторорға хоҡуҡлы була<ref>{{cite web|url = http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|title = Соглашение Совета Глав Государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооружённых Силах и Пограничных войсках|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184142/www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|archivedate = 2009-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406184142/http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010 |date=2009-04-06 }}</ref>. 1993 йылдың 22 ғинуарында Минскиҙа Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставы ҡабул ителә<ref name="решениеобуставе">[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=186 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=186 |date=2006-07-21 }}</ref>, ул ойошманың төп документы булып тора<ref name="Устав СНГ">[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187 Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=187 |date=2006-07-21 }}</ref>. === БДБ дәүләттәренең интеграцияланыу тарихы === 2011 йылдың 18 октябрендә Берләшмәлә ҡатнашҡан һигеҙ дәүләт — [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Әрмәнстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдавия]] һәм [[Тажикстан]] ирекле сауҙа зонаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, ул берләшмә киңлегендә ирекле сауҙа алып барыу режимын көйләгән йөҙҙән ашыу ике яҡлы килешеүҙе алмаштыра<ref>[http://ria.ru/economy/20111018/463707345.html Главы правительств СНГ подписали договор о зоне свободной торговли] // РИА Новости</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc-y/1798355 Подписано соглашение о свободной торговле]</ref>. == Берләшмәлә ҡатнашыусы дәүләттәр == Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставына ярашлы, Уставты ҡабул иткән мәлгә БДБ ойоштороу тураһында 1991 йылдың 8 декабрендәге килешеүгә һәм уның 1991 йылдың 21 декабрендәге Протоколына ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған дәүләттәр уны ойоштороусылар булып тора. Уставты ҡабул иткәндән һуң бер йыл эсендә унда теркәлгән йөкләмәләрҙе өҫтөнә алған ойоштороусы дәүләттәр уның ағзаһы булып тора<ref name="Устав СНГ. Раздел II. Статья 7">{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 7|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref>. {| class="wikitable" id="cx306" data-source="306" data-cx-weight="901" contenteditable="true" style="margin-bottom: 10px;" ! id="309" |Дәүләт ! id="311" |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы 1991 йыл 8 декабрь килешеүен ратификациялау датаһы<br /> <ref name="uid=13074">{{cite web |url = http://cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|title = Сведения о ратификации документов, принятых в рамках СНГ в 1991 – 2009 годах (действующих по состоянию на 1 января 2009 года)|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184902/cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|archivedate = 2009-04-06}}</ref><ref name="sudsng.org">http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234005/http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> ! id="313" |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы килешеүгә 1991 йыл 21 декабрь Протоколын ратификациялау датаһы <br /><br /><ref name="uid=13074"/><ref name="sudsng.org"/> ! id="315" |БДБ<br /> Уставын ратификациялау датаһы<ref name="sudsng.org"/> |- id="317" | align="left" id="318" | {{Флагификация|Азербайджан}}<ref>стал членом СНГ по решению Совета глав государств СНГ от 24 сентября 1993 года и в связи с этим не проходил процедуру ратификаций учредительных документов содружества, кроме устава</ref> | id="322" |— | id="324" |— | id="326" |24.09. 1993<ref>ПОСТАНОВЛЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СОБРАНИЯ Азербайджанской Республики О ратификации присоединения Азербайджанской Республики к Уставу Содружества Независимых Государств (http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&parent=0923657063&curtree=cnt%20(%200923657063%20) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208102856/http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&parent=0923657063&curtree=cnt%20(%200923657063%20) |date=2015-12-08 }}</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 Исполнительный комитет СНГ — Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527121018/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 |date=2018-05-27 }}</ref> |- id="328" | align="left" id="329" | {{Флагификация|Армения}} | id="333" | 26.12.1991 | id="335" |26.12.1991 | id="337" |9.11.1993 |- id="339" | align="left" id="340" | [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|link=|22x22px]] / {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Беларусь|Белоруссия]] | id="345" |10.12.1991<ref>[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 10 декабря 1991 г. № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203014136/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm |date=2013-12-03 }}</ref> | id="347" | — | id="349" |18.01.1994<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/basic/text0826.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 18 января 1994 г. № 2703-XII «О ратификации Устава Содружества Независимых Государств»]</ref> |- id="351" | align="left" id="352" | {{Флаг|Казахстан|1953}} / {{Ҡалып:Флагификация|Казахстан}} | id="357" |23.12.1991<ref name="epravo.kz">[https://web.archive.org/web/20131109042514/http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств]</ref> | id="359" |23.12.1991<ref name="epravo.kz"/> | id="361" |31.03.1993<ref>[http://adilet.zan.kz/rus/docs/B930005200_ Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 31 марта 1993 г. № 2054-XII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств]</ref> |- id="363" | align="left" id="364" | {{Флагификация|Киргизия}} | id="368" |— | id="370" |6.03.1992<ref>[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/50988?cl=ru-ru Постановление Верховного Совета Республики Кыргызстан от 6 марта 1992 года № 840-ХII О ратификации Протокола к соглашению о создании Содружества Независимых Государств]</ref> | id="372" |18.12.1993<ref>[http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 Постановление Жогорку Кенеша (Верховного Совета) Кыргызской Республики от 18 декабря 1993 года № 1346-XII О ратификации Устава Содружества Независимых государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101231813/http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 |date=2015-01-01 }}</ref> |- id="374" | align="left" id="375" | {{Ҡалып:Флагификация|Молдова}} | id="379" |8.04.1994<ref>[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=308970&lang=2 Постановление Парламента Республики Молдова от 8 апреля 1994 года № 40-XIII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110101803/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=308970&lang=2 |date=2015-01-10 }}</ref> | id="381" |— | id="383" |26.04.1994<ref>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=309560 Постановление Парламента Республики Молдова от 26 апреля 1994 года № 76-XIII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031013548/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=309560 |date=2015-10-31 }}</ref> |- id="385" | align="left" id="386" | [[Файл:Flag_of_Russia_(1991-1993).svg|link=|22x22px]] / {{Флагификация|Россия}} | id="391" |''12.12.1991''<ref>[http://soveticus5.narod.ru/gazety/rg911217.htm#x002 Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]</ref> | id="393" |ратификацияланмай<ref name="lawmix.ru"/> | id="395" |15.04.1993<ref>[http://base.garant.ru/1118280/ Постановление ВС РФ от 15 апреля 1993 г. ]</ref> |- id="397" | align="left" id="398" | {{Флаг|Таджикистан|1953}} / {{Флагификация|Тажикстан}} | id="403" |25.12.1991<ref>[http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 25 декабря 1991 г. № 462 О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110125108/http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar |date=2013-11-10 }}</ref> | id="405" |26.06.1993<ref>[http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 26 июня 1993 г. № 809 О ратификации Протокола к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226131720/http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm |date=2014-12-26 }}</ref> | id="407" |26.06.1993 |- id="409" | align="left" id="410" | {{Флаг|Туркменистан|1953}} / {{Флаг|Туркменистан|}} [[Төрөкмәнстан|Туркменистан]] | id="415" |26.12.1991 | id="417" |26.12.1991 | id="419" |ҡул ҡуйылмай<ref name="решениеобуставе"/><ref name="lawmix.ru"/> |- id="421" | align="left" id="422" | {{Флагификация|Узбекистан}} | id="426" |4.01.1992<ref name="lex.uz">[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=246988&query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 4 января 1992 г. № 481-XII О РАТИФИКАЦИИ СОГЛАШЕНИЯ И ПРОТОКОЛА О СОЗДАНИИ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]</ref> | id="428" |4.01.1992<ref name="lex.uz"/> | id="430" |6.05.1993<ref>[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=232592&query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 6 мая 1993 г. № 824-XII О РАТИФИКАЦИИ УСТАВА СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]</ref> |- id="432" | align="left" id="433" | {{Флагификация|Украина}}<ref>{{cite web|url = http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|title = СНГ ещё живо?|date = 2014-09-03|publisher = АиФ|accessdate = 2014-09-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140907031814/http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|archivedate = 2014-09-07}}</ref> | id="437" |10.12.1991<ref>[//ru.wikisource.org/wiki/Постановление&#x20;ВС&#x20;Украины&#x20;от&#x20;10.12.1991&#x20;№&#x20;1958-ХII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]</ref> | id="439" |ратификацияланмай<ref name="lawmix.ru">[http://www.lawmix.ru/law_project/17641 Заключение комитета по делам снг и связям с соотечественниками от 05.03.2003 n 66"на соглашение по вопросам, связанным с восстановлением прав депортированных лиц, национальных…]</ref> | id="441" |ҡул ҡуйылмай<ref name="решениеобуставе"/><ref name="lawmix.ru"/> |} == Ойошманың маҡсаттары == БДБ уның бөтә ағзаларының суверенлы тиңлеге башланғысында нигеҙләнгән, шунлыҡтан бөтә ҡатнашыусы дәүләттәр [[халыҡ-ара хоҡуҡ]]тың үҙ аллы субъекттары булып тора. Берләшмә дәүләт түгел һәм дәүләт өҫтөндә тороу вәкәләттәренә эйә түгел<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 1|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref>. Ойошманың төп маҡсаттары: * сәйәсәт, иҡтисад, экология, гуманитар, мәҙәниәт һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итеү; * ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ иҡтисади киңлек, дәүләт-ара кооперация һәм интеграция сиктәрендә үҫеше; * кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен тәьмин итеү; * халыҡ-ара именлекте һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса хеҙмәттәшлек, дөйөм һәм тулы ҡоралһыҙланыуға өлгәшеү; * үҙ-ара хоҡуҡи ярҙам; * ойошмала ҡатнашыусы дәүләттәр араһындағы бәхәстәрҙе һәм конфликттарҙы тыныс хәл итеү<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 2|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref>. Ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ эшмәкәрлеге өлкәләре: * кешенең хоҡуҡтарын һәм төп иректәрен тәьмин итеү; * дөйөм иҡтисади киңлекте, таможня сәйәсәтен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек; * транспорт, элемтә системаларын үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек; * һаулыҡты һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау; * социаль һәм миграция сәйәсәте мәсьәләләре; * ойошҡан енәйәтселек менән көрәш; * оборона сәйәсәте һәм тышҡы сиктәрҙе һаҡлау өлкәһендә хеҙмәттәшлек<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 4|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref>. == БДБ органдары == БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы юғарғы орган булып тора. Совет йылына ике тапҡыр ултырышҡа йыйыла<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 21|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref> Ә БДБ хөкүмәттәре башлыҡтары советы ҡатнашыусы дәүләттәрҙең башҡарма органдарының иҡтисад, социаль һәм башҡа уртаҡ мәнфәғәттәр өлкәләрендәге хеҙмәттәшлеген көйләй. Йылына ике мәртәбә йыйыла<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 22|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref>. Дәүләттәр башлыҡтары советында ла, Хөкүмәттәр башлыҡтары советында ла ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 23|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref>. БДБ дәүләттәре урыҫ алфавиты тәртибендә ошо ике органда рәйеслек итә<ref>{{cite web |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 24|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}</ref>. === Дәүләттәр башлыҡтары советы рәйестәре === * 1.01.1994 — 31.12.1999 {{Флаг|Россия}} [[Ельцин Борис Николаевич]]<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=281 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=281 |date=2006-07-21 }}</ref> * 25.01.2000 — 29.01.2003 {{Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович]]<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1014 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1014 |date=2006-07-21 }}</ref> * 29.01.2003 — 16.09.2004 {{Флаг|Украина}} [[Кучма Леонид Данилович]]<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1371 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1371 |date=2006-07-21 }}</ref> * 16.09.2004 — 20.05.2006 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович|Путин, Владимир Владимирович]]<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1615 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1615 |date=2006-07-21 }}</ref> * 20.05.2006 — 5.10.2007 {{Ҡалып:Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1967 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1967 |date=2006-07-21 }}</ref> * 5.10.2007 — 31.12.2008 {{Ҡалып:Флаг|Киргизия}} Баҡыев Ҡорманбәк Сәли улы<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2300 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2300 |date=2006-07-21 }}</ref> * 1.01 — 11.09.2009 {{Ҡалып:Флаг|Молдова}} Воронин Владимир Николаевич<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2531 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2531 |date=2006-07-21 }}</ref> * 1.01 — 31.12.2010 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]]<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2719 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2719 |date=2006-07-21 }}</ref> * 1.01 — 31.12.2011 {{Ҡалып:Флаг|Таджикистан}} Рахмон Эмомали<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2969 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2969 |date=2006-07-21 }}</ref> * 1.01 — 31.12.2012 {{Ҡалып:Флаг|Туркмения}} Бердымөхәммәдов Ғорбанғулы Мәликғулы улы<ref>[http://www.cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414084324/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 |date=2019-04-14 }}</ref> * 1.01 — 31.12.2013 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/printPreview/text?id=3617&serverUrl=http://cis.minsk.by/reestr/ru 3617]</ref> * 1.01 — 4.04.2014 {{Ҡалып:Флаг|Украина}} Янукович Виктор Фёдорович * 4.04. — 31.12.2014 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]<ref>[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111194604/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 |date=2015-01-11 }}</ref> * 1.01.2015 йылдан алып {{Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]<ref>[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110211451/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 |date=2015-01-10 }}</ref> * 1.01.2016 йылдан алып {{Флаг|Киргизия}} [[Атамбаев Алмазбек Шаршенович]]<ref>[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314120855/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 |date=2016-03-14 }}</ref> === Хөкүмәттәр башлыҡтары советы рәйесе === * {{Флаг|Киргизия}} Сариев Темир Аргембаевич (2016<ref>{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18970|title = Совет глав правительств СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221205/http://www.e-cis.info/page.php?id=18970 |date=2015-09-23 }}</ref>) === Сит ил эштәре министрҙары советы рәйесе === * {{Флаг|Казахстан}} Идрисов, Ерлан Әбелфәйез улы (2015<ref>{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18860|title = Совет министров иностранных дел СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221200/http://www.e-cis.info/page.php?id=18860 |date=2015-09-23 }}</ref>) БДБ-ның даими органы — Минскиҙағы (Белоруссия) БДБ Башҡарма комитеты һәм уның [[Мәскәү|Мәскәүҙәге]] (Рәсәй) Бүлексәһе<ref>[http://www.cis.minsk.by/ Исполнительный комитет СНГ (Главная)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219161227/http://www.cis.minsk.by/ |date=2020-12-19 }}</ref>. === БДБ-ның Башҡарма секретарҙары === Башҡарма секретариат 1993 йылдың 14 майында ойошторола<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=219 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=219 |date=2006-07-21 }}</ref>. Шуға тиклем секретариат бурыстарын Координация-Консультация Комитеты (ККК) башҡара, ул БДБ илдәре вице-премьерҙарынан тора. Башҡарма секретарь вазифаһы 1993 йылда индерелә: * {{Флаг|Беларусь}} Коротченя Иван Михайлович (14.05.1993<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3948 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=3948 |date=2006-07-21 }}</ref>—1998 йй.); * {{Флаг|Россия}} Березовский Борис Абрамович (1998—1999 йй.); * {{Флаг|Россия}} Яров Юрий Федорович (1999—2004 йй.); * {{Флаг|Россия}} Рушайло Владимир Борисович (2004—2007 йй.); * {{Флаг|Россия}} Лебедев Сергей Николаевич (2007 йылдан). === БДБ эргәһендәге даими вәкилдәр советы === * 2014 {{Флаг|Белоруссия}} Пугачёв Василий (20.04.2014)<ref>{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=354|title = Совет постпредов СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502215218/http://www.e-cis.info/page.php?id=354 |date=2015-05-02 }}</ref> * 2015 {{Флаг|Казахстан}} Бүләгәнов Ерғәли (1.01.2015)<ref>{{Cite web|url = http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158|title = Председательство Казахстана в СНГ в 2015 году|author = |date = |publisher = }}</ref> * 2016 {{Флаг|Киргизия}} Омуралиев Кубанычбек Касымович (1.01.2016) === БДБ-ның башҡа органдары === [[Файл:Stamp_of_Russia_2011_No_1542.jpg|right|thumb|БДБ-ның егерме йыллығына ҡарата сығарылған почта маркаһы. <small>Рәсәй, 11,80 һум, 2011 й., <span> </span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Почтовая марка номер 1542 по каталогу ЦФА (ИТЦ «Марка»)">(ЦФА (ИТЦ «Марка») № 1542)</span></small><small></small>]] * БДБ-ның Сит ил эштәре министрҙары советы * БДБ-ның Иҡтисади советы * БДБ-ның Оборона министрҙары советы * БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Эске эштәр министрҙары советы * БДБ-ның Берләшкән ҡораллы көстәре советы * БДБ-ның Сик буйы ғәскәрҙәре командующийҙары советы * БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Именлек органдары һәм махсус хеҙмәттәре етәкселәре советы * БДБ-ның Парламент-ара ассамблеяһы * Иҡтисад суды * БДБ-ның Статистика комитеты * БДБ-ның Финанс-банк советы * БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Террорға ҡаршы үҙәге * Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия * Дәүләт-ара банк * БДБ-ның Дәүләт-ара гуманитар хеҙмәттәшлек фонды == БДБ илдәре ҡатнашлығындағы башҡа интеграцион берләшмәләр == Халыҡ-ара ойошма булараҡ БДБ дәүләттәре араһында «яҡынлыҡ нөктәләре» күп түгел. Шунлыҡтан Берләшмә илдәре лидерҙары альтернатив юлдар эҙләй. БДБ киңлектәрендә уртаҡ маҡсаттарға эйә ойошмалар барлыҡҡа килгән: * Коллектив именлек тураһындағы договор илдәре, унда [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]] инә. * Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС) — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], күҙәтеүсе илдәр — [[Украина]], [[Молдавия]]. * Таможня союзы — [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]. * Берҙәм иҡтисади киңлек — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]. * Үҙәк Азия хеҙмәттәшлеге (ҮАХ) — [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]. 2005 йылдың 6 апрелендәге ҮАХ саммитында ҮАХ бөтөрөлдө. * [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШХО) — [[Иран]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Пакистан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]], [[Һиндостан]]. == БДБ ағза-дәүләттәре башлыҡтарының осрашыуҙары == * 1991, декабрь — Вискули, Алма-Ата * 1992, октябрь — [[Бишкек]] * 1993, апрель — [[Минск]] * 1994, октябрь — [[Мәскәү]] * 1995, май — [[Минск]] * 1996, май — [[Мәскәү]] * 1997, ғинуар — [[Мәскәү]] * 1998, апрель — [[Мәскәү]] * 1999, апрель — [[Мәскәү]] * 2000, июнь — [[Мәскәү]] * 2001, октябрь — [[Мәскәү]] (10-сы, юбилей). * 2002, октябрь — [[Кишинёв]] * 2003, сентябь — [[Ялта]] * 2004, сентябрь — [[Астана]] * 2005, август — [[Ҡазан]] * 2006, октябрь — [[Минск]] * 2007, октябрь — [[Дүшәмбе]] * 2008, октябрь — [[Бишкек]] * 2009, октябрь — [[Кишинёв]] * 2010, май — [[Мәскәү]] * 2011,сентябрь — [[Дүшәмбе]] (20-се, юбилей). * 2012, май — [[Мәскәү]] * 2012, декабрь — [[Ашхабад]] * 2013, октябрь — [[Минск]] * 2014, октябрь — [[Минск]] * 2015, октябрь - [[Бурабай]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://cis.minsk.by/ Исполнительный комитет Содружества Независимых Государств] ''(рәсми сайт)'' * [http://www.cis.minsk.by/page.php?id=10284 Председатель Исполнительного комитета СНГ — Исполнительный секретарь СНГ Сергей Лебедев] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.e-cis.info/ Интернет-портал СНГ] * [http://www.ksgp-cis.ru/ Совет Генеральных прокуроров СНГ] ''(официальный сайт)'' * [http://www.iacis.ru/html/ Межпарламентская ассамблея СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530154429/http://www.iacis.ru/html/ |date=2007-05-30 }} ''(официальный сайт)'' * [http://sudsng.org/ Экономический Суд СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701093253/http://www.sudsng.org/ |date=2014-07-01 }} ''(официальный сайт)'' * [http://www.sovetgt.org/ Совет по железнодорожному транспорту СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320134029/http://www.sovetgt.org/ |date=2022-03-20 }} ''(официальный сайт)'' * [http://www.cismission.mid.ru/ Представительство РФ при СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818055640/http://www.cismission.mid.ru/ |date=2014-08-18 }} ''(официальный сайт)'' * [https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств]. * [https://web.archive.org/web/20150110211451/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Председательство Республики Казахстан в Содружестве Независимых Государств в 2015 году] * [http://док.история.рф/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv/ Соглашение о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410204939/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv |date=2019-04-10 }}. 08.12.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». {{БДБ}} [[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]] [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Сауҙа блоктары]] lay0wxj4nplg2cvncgau30jntuv6yhk 0 103202 1307498 1305831 2026-10-18T03:56:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307498 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Bashkirs.jpg|thumb|right|210px|Башҡорттар милли кейемдә]] [[File:Bashkir elder.jpg|thumb|Башҡорт старшинаһы. Ул эстән [[елән]], а тыштан [[сапан]] кейгән]] '''Башҡорт милли кейеме''' — башҡорт халҡының баш, өҫ һәм аяҡ кейеме. Милли кейем — [[халыҡ]]тың эске булмышының сағылышы<ref>{{БЭ2013|85359|автор=[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]}}</ref>. Кеше үҙенең күңел донъяһын кейеме аша асып бирергә ынтылһа, милләттең дә йәшәү рәүеше, көнкүреше, эске донъяһы — тышҡы ҡиәфәтендә сағыла. Шуға ла боронғо замандарҙан алып кешегә бер ҡараш ташлау менән, уның ниндәй милләттән икәнен билдәләп булған. Башҡорттоң иһә күңел байлығы сигеү-нағышта, мәрйендән селтәрләп яһалған биҙәүестәрҙә, көмөшкә сүкеп һалынған биҙәктәрҙә сағылған. (Т. Бураҡаева) Кейем үҙенең төп тәғәйенләнешенән тыш үҙ-ара аралашыуҙы еңелләштергә тейеш булған. Кейемдә сағылған социаль айырма билдәләрен өс төргә бүлергә мөмкин: 1) йәш айырмаһы билдәләре; 2) ғаилә хәлен билдәләүсе кейем элементтары; 3) социаль дәрәжә билдәләре<ref name="Елян">[http://wiki02.ru/encyclopedia/elyan/t/4597 Елян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305045638/http://wiki02.ru/encyclopedia/elyan/t/4597 |date=2016-03-05 }}</ref>. XVII быуаттан башлап ҡына башҡорт милли костюмы тураһында яҙма сығанаҡтар билдәле. XVII—XVIII быуаттарҙа халҡыбыҙ күрше милләттәр менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә тормаған, шуға ла милли үҙенсәлектәр ҙә нығыраҡ һаҡланып килгән. Башҡорттар кейем өсөн күберәк киндерҙән, кесерткәндән һуғылған туҡыма, һарыҡ тиреһен йәнлек тиреләрен, кейеҙҙе, йөнде, мамыҡты файҙаланған. Башҡорттар сит илдәрҙән (Бөйөк ебәк юлы аша) килтерелгән ебәк, атлас, барса туҡымаларында ҡулланған, уларҙың өлгөләре боронғо ҡорғандарҙа ла табыла. Был туҡымалар ҡиммәт торған, шуға ла ебәк кейем — затлылыҡ билдәһе һаналған. XIX быуатҡа тиклем башҡорттар [[сәкмән]], [[елән]], [[тун]] кейһә, был осорҙа билле [[бишмәт]], [[кәзәкей]], [[камзул]] һымаҡ кейемдәр киң тарала. Бигерәк тә ир-егеттәрҙең кейеме ҙур үҙгәреш кисерә. XIX быуат башындағы гравюраларҙа ир-егеттәр боронғо кейем кейһә, быуат аҙағындағы фотоларҙағы кейем айырмаһы күҙгә ташлана. Башҡорт кейемдәре, бигерәк тә, байрам өсөн кейемдәре бик күп төрлө. Көн торошона һәм миҙгеленә ҡарамай, эске кейем өҫтөнән ҡат-ҡат халат кейгәндәр<ref name="Елян"/>. Киң таралған оҙон кейемдәрҙән еләнде<ref name="Елян"/> ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа кейгән. Еңле, эслекле кейем. Ирҙәр өсөн тура төшөрөп, ҡуйы төҫтәрҙәге [[мамыҡ]], [[бәрхәт]], [[ебәк]], [[атлас]] туҡымаларҙан теккәндәр. Өҫтөнөн ҡыҙыл туҡыма тегеп еңенә, итәгенә, салғыйына биҙәк эшләгәндәр. Ҡатын-ҡыҙ еләне билләп тегелгән, итәге ҡыйылып торған. Сағыу төҫтәге бәрхәттән, ебәктән, ҡара сатиндан теккәндәр. Еңенә, итәгенә, салғыйына ҡыҙыл, йәшел, күк төҫтә туҡымаларҙан семәрләп биҙәк һалғандар.Өсмөйөшләп яурынса тегеп, ҡабырсаҡ менән биҙәгәндәр. Өҫ кейеме кәзәкей(ир һәм ҡатын-ҡыҙҙар кейеме)—эслек, ең һәм төймәләр менән тығыҙ ҡаптырма менән семәрләп ҡуйып тегелә. Билле, итәге ҡыя. Ирҙәр өсөн тура яғалы, уйып яһалған кеҫәле, ҡуйы төҫтәге мамыҡ йәки йөн туҡыманан. '''Кәзәкей''' — өҫ кейеме. Кәзә тиреһен эшкәртеп, йөнлө яғын эскә ҡаратып тегелгән, тыш яҡтан буҫтау менән ҡатланған билле костюм. Ул тиренән булғанға,йылы булған. Ҡышҡы һалҡындарҙа бишмәт эсенән кейелгән. Муйынды ҡаплағансы төймә менән ҡаптырып ҡуйылған. Ундай кейем ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дә, ирҙәр өсөн дә тегелгән. Ирҙәр өсөн кәзәкейҙе Ҡараңғы төҫтәге кизе-мамыҡ йәки буҫтау йөн туҡыма менән тышлағандар. Яғаһын тура итеп, ян-яҡтарынан кәҫә уйылған. Ҡышҡы кейем эсенән кейеүгә уңайлы булһын өсөн, яғаһыҙз ҙа итеп теккәндә Кәзәкей беҙҙең милли кейемебеҙ, башҡорттар уны ике-ике ярым быуат буйы кейгән. Кәзәкей башҡорт полктарында хәрби кейем булараҡ та ҡулланылған<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/kazakin/t/6151 Казакин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304232502/http://wiki02.ru/encyclopedia/kazakin/t/6151 |date=2016-03-04 }}</ref>. == Ҡатын-ҡыҙ кейеме == [[Файл:Bashkir woman in national costume.jpg|thumb|right|210px|Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. М. Прокудин-Горский фотоһы. 1910 йыл.]] Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме бәләкәй саҡтан уҡ ҡыҙ баланы, күҙ тейеүҙән һаҡларға тейеш булған. Шуның өсөн, кейемен тәңкә, суҡ, мәрйен менән биҙәгәндәр. Йәше лә тулмаған ҡыҙ балаларҙың да күлдәктәренә, баш кейемдәренә тәңкәләр тегелгән. Ҡыҙҙарҙың сәс биҙәүестәре бик күп төрлө булған, һәр яҡта үҙенсә аталған: елкәлек, елкәмес, арҡалыҡ, сәсмау, сәсҡап, сулпы һ.б. Ҡыҙҙар баштарына [[таҡыя]], [[маңлайса]], [[һарауыс]], [[ҡалпаҡ]] тип аталған баш кейемдәре кейгән. ХХ быуатҡа тиклем ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр кейеме башлыса биҙәлеше менән айырылған<ref>{{cite web|url=http://www.pr-j.ru/iskusstvo_i_kultura/bashkirskij_kostyum.html|title=Башкирский - ПУБЛИЧНАЯ БИБЛИОТЕКА|accessdate=2013-01-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DzOz71Or|archivedate=2013-01-27}}</ref>. Ҡатын-ҡыҙҙар [[күлдәк]], киң [[ыштан]], еңһеҙ ҡыҫҡа камзол йәки сапан(кәзәки) кейгәндәр. Байрамда ебәк йәки бәрхәт елән, бишмәт кейгәндәр. Ҡыш көнө тун, [[толоп]], [[буҫтау]]ҙан тегелгән [[сәкмән]] кейгәндәр. Байрам өсөн дә елән менән тундары булған. Еләндәрен [[мәрйен]], [[тәңкә]], [[ынйы]], [[аҡыҡ]] тегеп төҫлө биҙәктәр менән семәрләгәндәр . Ҡулдан һуғылған биҙәкле [[туҡыма]]нан күлдәк, [[алъяпҡыс]] теккәндәр. Иләнгән тиренән аяҡ кейемдәре (сарыҡ, башмаҡ, ҡата, калуш) кейгәндәр. Күпләп мал ҡөткәнлектән, тирегә ҡытлыҡ булмаған.Ҡатын-ҡыҙ аяҡ кейемдәренә төҫлө һыҙаттар тегеп сығылған, йөндән суҡтар эшләп ҡуйылған. Баш кейеме буйынса ҡатын-ҡыҙҙың йәше, ғаилә хәле тураһында белеп булған. Баш кейемен тәңкәләр, ҡабырсаҡтар, металл ҡалайҙар тегеп сағыу итеп биҙәгәндәр. Элек-электән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-егеттәр ҙә бүрек кейгән. Йәнлек тиреһенән дүрт ҡыя һәм ике ярым түңәрәктән йәки дүрт ҡыя һәм түңәрәк төп ҡырҡып алып теккәндәр. Ҡама, ҡондоҙ, һуҫар һәм башҡа тиреләр ҡулланылған. Байрам өсөн тегелгән бүреккә ҡондоҙ(ҡамсат бүрек) йәки ҡама тиреһенән (ҡама бүрек) тирәс ҡуйғандар. Бүректе таҫтар йәки яулыҡ өҫтөнән кейгәндәр. Кейәүгә сыҡҡан ҡатындар ҡашмау кейгән. Өлкән йәштәге ҡатындар киндерҙән йәки ситсанан аҡ яулыҡ(таҫтар) ябынған. Бай ҡатындар өҫтәп бүрек кейгән, дебет шәл, яулыҡ ябынған. Аяҡтарына быйма, башмаҡ , тула ойоҡ, киндер ойоҡ, йөн ойоҡ кейгәндәр. Байрамда кейә торған ойоҡтарын төрлө төҫтәге һәм рәүештәге ҡорама тегеп биҙәгәндәр. Йылыла — ҡалпаҡ, түбәтәй, таҡыя, яҙлы-көҙлө — көләпәрә һәм еңел бүрек, ә инде ҡышҡы һыуыҡта тире бүрек кейгән<ref>{{cite web|url=http://www.pr-j.ru/iskusstvo_i_kultura/bashkirskij_kostyum.html|title=Башкирский - ПУБЛИЧНАЯ БИБЛИОТЕКА|accessdate=2013-01-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DzOz71Or|archivedate=2013-01-27}}</ref>. == Ирҙәр кейеме == Ирҙәр күлдәк-ыштан, өҫ яҡҡа камзол, йәки сәкмән кейгән. Көньяҡ Урал яҡтарында ирҙәр күлдәгенең яғаһы булмаған. Муйын киҫемен иңербау менән бәйләп ҡуйғандар. Ҡышҡыһын һарыҡ тиреһенән тегелгән тун һәм толоп кейгәндәр (билле тун, тире тун). Байрам өсөн күлдәктәренә семәр сиккәндәр. Кейемдәренең бер өҫтәмәһе булып билбау тора. Байрам өсөн ҡәмәр — матур ҡаптырмалы киң билбау булған. Ул биҙәкле буҫтауҙан, бәрхәттән, ебәктән тегелгән. Биҙәү өсөн аҡыҡ, ынйы, фирүзә таш, металл ҡалайҙар менән биҙәп, сигеп семәрләгәндәр. Елән, камзул өҫтөнән билбау быуғандар. Өлкәндәрҙең түбәтәйе ҡараһыу төҫтәрҙән, йәштәр өсөн сағыу төҫтән тегелгән. Ебәк, йөн еп менән сигеп, мәрйен, ҡабырсаҡ, уҡа менән биҙәлгән. Йәнлек (һарыҡ, төлкө, бүре, һеләүһен) тиреһенән тегелгән бүрек, кәпәс кейгәндәр. Ситен ҡиммәтерәк тире менән ҡырпығандар. Дала яҡтарында яурын һәм арҡаларына төшөп торған [[көләпәрә]], [[ҡолаҡсын]] кейеп йөрөгәндәр. Улар [[кейеҙ]]ҙән, буҫтауҙан, тиренән теккәндәр. Ҡалпаҡтары кейеҙҙән булған. [[Итек]] тышынан калуш кейгәндәр. Мәсеткә, ҡунаҡҡа барғанда калушты сисеп ингәндәр. [[Ойоҡ]] кейәләр һәм өҫтөнән [[сылғау]] урайҙар. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="20%"|[[Файл:Femme Baschkirienne.jpg|center|160px]] |width="20%"|[[Файл:20660v.jpg|center|220px]] |width="20%"|[[Файл:Семья башкира - вотчинника Златоустовского уезда Уфимской губернии.jpg|center|250px]] |width="20%"|[[Файл:Башкиры на празднике Джиен.jpg|center|320px]] |width="20%"|[[Файл:Башкирская национальная охотничья обувь "һунарсы ҡатаһы".jpg|center|320px]] |- |Башҡорт ҡатын-ҡыҙы. 1787 йылғы һүрәт.<br />Клод-Луи Десроның рәсеме. |Башҡорт үҫмер егете. XX быуат башы<br />С. М. Прокудин-Горский фотоһы. |Башҡорт ғаиләһе. XX быуат башы |Башҡорттар [[йыйын]] байрамында. XX быуат башы |Һунарсы ҡатаһы |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Авижанская София Александровна|Авижанская С. А.]], [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964. * Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002. * Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962. * ''Казбулатова Г. Х.'' Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005. * [http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ Костюм татар и башкир Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216192405/http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ |date=2013-12-16 }}//Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. * ''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995. * Газета Выбор № 128—131 2015 г. Статья «на счастье к фее прикоснемся». == Һылтанмалар == * {{БЭ|85359|автор=[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]}} * http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123144401/http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html |date=2019-11-23 }} {{Башкиры}} [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡорт милли кейеме]] prc7967s5y75ydxvpfrk795qyzxeedt 0 103590 1307473 1306199 2026-10-17T13:19:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307473 wikitext text/x-wiki {{Әрмәнстан тарихы}} '''Әрмәнстан тарихы''' — яҙма тарихы булғанға тиклемге эпоханан алып бөгөнгө көнгәсә [[Әрмәнстан]]дың дәүләт һәм тарихи-географик регион булараҡ тарихы. Әрмән халҡының тарихы беҙҙең эраға тиклем VI быуаттан баш ала һәм 2500 йылдан ашыу тәшкил итә. Әрмән халҡының формалашыу процесы б. э. т. XIII быуаттан уҡ башланған. == Боронғо Әрмәнстан == === Тарихҡа тиклем осор === <!-- [[Файл:Golden Bowl Vanadzor Armenia.jpg|left|thumb|Ванадзор ауылы янында Б. Пиотровский тапҡан алтын һауыт (б. э. II мең йыллыҡ)]] --> Әрмәнстандың төньяғында (Лори платоһы), башлыса, вулканлы Джавахет тау һырттарының итәгендә урынлашҡан 20-нән ашыу һуңғы ашель һәйкәлдәре (0,6 млн йыл) табылған. Улар Раздан (Джрабер, Фонтан, Кендарасы) йылғаһы үҙәнендәге материалдарға оҡшаған<ref name="ЛБ2015">[http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf ''Любин В. П.'', ''Беляева Е. В.'' Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=2015-11-21 }}</ref>. Шулар араһында өҫкө ҡатламдан йыйылған (Благодарное, Даштадем 3, Норамут һ. б.) урындағы гиалодациттан эшләнгән меңдән ашыу ашель монаяты, 360 ҡул менән эшләнгән рубилоны (ҡырҡҡыс) индереп, күпселекте тәшкил итә. Беренсе тапҡыр урта ашель һәм иртә ашель сәнәғәтен еткеререүсе тағы ла өс стратифицирланған (мәғлүмәте төркөмләнгән) һәйкәлдәр асыҡланған (Мурадово, Карахач и Куртан I). Вулкан көлө ҡатламында һәм түбәнерәк ятҡан пролювиаль (ваҡланған таш) ултырмаларҙа дациттың төрлө төрөнән, шулай уҡ андезиттан, оливинлы долериттан яһалған иртә ашель ҡоралдары булған Карахач (чопперҙар, һөңгөләр, тупаҫ бифастар һ.б.) ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Көлдө уран-ҡурғаш методы менән өйрәнеү 1,75—1,94 млн йылдар элек диапозонына һәм таш ҡоралдарҙың йәшенә тап килә<ref>[http://antropogenez.ru/single-news/article/156/ Древнейший ашель — в Армении?]</ref>. Карахачҡа яҡын урынлашҡан Мурад һәйкәленең түбәнге ҡатламдарында оҡшаш иртә ашель ҡоралдары табылған. Мурадтың иң өҫкө өлөшөндә (3-сө ҡатлам) һуңғы ашель материалы, ҡатламдың уртаһында (4—9-сы ҡатламдар) — урта ашель культураһы күҙгә ташлана. Лори платоһының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Куртан I комплексында иртә һәм урта ашель һәйкәлдәре асыҡланған. Куртан I мәҙәни ҡатламдарына, барлыҡ мәғлүмәттәрҙе (ҡат-ҡат ятҡан көлдөң абсолют йәше, палеомагнит мәғлүмәт, алдараҡ табылған мөгөҙморон тештәренең йәш диапозоны) бергә йыйғандан һуң, 1 млн-ға яҡын йәш<ref name="ЛБ2015" />. Төньяҡ Әрмәнстанда асылған һәйкәлдәр иртә кешеләрҙең Африка сиктәренә миграциялары эҙен һаҡлай. Карахачтың иртә ашель материалдары йәше буйынса Көнсығыш Африка бик боронғо иртә ашель сәнәғәтенә яҡын тора. (яҡынса 1,5—1,8 млн йыл элек)<ref>[http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf ОТКРЫТИЕ ДРЕВНЕЙШИХ РАННЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА СЕВЕРЕ АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ (АРМЕНИЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309155131/http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |date=2014-03-09 }}</ref>. Иртә палеолитҡа Сатани-Дар ултырағы тап килә. Нор Гехи ултырағы (325 мең йыл элек) вулкан лаваһының бер ҡатламы аҫтында ике төрлө техника — бифасиаль һәм нығыраҡ алға киткән леваллуаз техникалары — булыуы менән билдәле<ref>[http://www.gazeta.ru/science/2014/11/04_a_6280125.shtml Атомный реактор людей палеолита. В Армении найдены орудия гоминид, проливающие свет на эволюцию абстрактного мышления]</ref>. Боронғо кеше йәшәгән эҙҙәр Әрмән ҡалҡыулығының төрлө райондарында: Арзниҙа, Нурнуста һәм башҡа урындарҙа таш ҡоралдары булған ултыраҡтар, ә Раздан тарлауығында, Лусакертта һ. б. мәмерйә-тораҡтар (Лусакерт I, Ереван I<ref>[http://collectedpapers.com.ua/ru/hfs/geology/ancient_past_of_humanity/pamyatki-mustyersko%D1%97-epoxi-ta-zalishki-neandertalciv-na-teritori%D1%97-srsr Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР]</ref>) табылды. Ереван I мәмерйә ултырағында 8—12 йәшлек баланың баш һөйәге, тештәре, 30—40 йәшлек өлкән кешенең өҫкө ҡырҡҡыс теше табылды. Лусакерт I мәмерйә ултырағында өлкән индивидтың аҫҡы яңаҡ һөйәгенең фрагментын таптылар. Табылдыҡтар архаизм ҡунығы булған сапиент (Homo sapiens) формаһына ҡарай<ref>[http://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf ''Б. Г. Ерицян'', ''А. Ю. Худавердян''. Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112163534/https://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf |date=2021-01-12 }}</ref>. Әрмән ҡалҡыулығында неолит эпохаһы ултыраҡтары эҙе һаҡлана. Үҙәк Ҡаф тауы артында йәшәгән Шулавери — Шомутелин (б. э. т. VI—IV меңйыллыҡ) мәҙәниәте тәүге неолит мәҙәниәте өлгөһө. Башҡа иртә мәҙәниәттәргә Кура — Аракс (б. э. т. IV—II меңйыллыҡ) һәм Триалет (б. э. т. 2200—1500 йылдар) мәҙәниәттәре ҡарай. 2008 йылдың сентябрендә Әрмәнстандың Арени мәмерйәһендә 5500 йыл элек тегелгән иң боронғо аяҡ кейеме табыла. Табылдыҡ [[энеолит]] осорона тап килә (б. э. т. 3600—3500 йылдар). Был башы ослайып тамамланған йомшаҡ туфли — чарохи. Ошо аяҡ кейеме Европала һәм Азияла иң боронғо археологик табылдыҡ тип танылды. Белгестәр фекеренсә, ғәмәлдә был аяҡ кейеме әрмән ауылдарында кейелгән аяҡ кейеменән бер нисек тә айырылмай. Әрмәнстан Республикаһы территорияһында дольмен (ерләү йолаһы, башҡа культ менән бәйле, өҫтәлгә оҡшаш таш), менгир (ҙур оҙонса вертикаль таш), кромлех (ергә ҡаҙап ҡуйылған бер нисә таш бағананан торған ҡоролма, ҡайһылары астрономик күҙәтеүҙәр өсөн төҙөлгән тигән теория йәшәй) кеүек ҡорамалдарҙың һәм циклоп диуарҙарының ҡалдыҡтары табылды. Арагац тауы эргәһендә хәҙерге Ошакан, Парпи, Агтц һәм Сисиан ҡалалары янындағы үҙәндәрҙә мегалитик ҡоролмалар табылды. Кош һәм Агавнатун ҡәлғәләре янындағы иң яҡшы һаҡланғандары сакраль һәм циклоп ҡоролмалары. Аракс йылғаһы ҡушылдыҡтары эргәһендәге ер эшкәртеүселәр йәшәгән неолитик ултыраҡ ҡалдыҡтары, шулай уҡ Сюник өлкәһендәге Сисиан ҡалаһынан йыраҡ түгел урынлашҡан Зорац Карер ({{lang-hy|Զորաց Քարեր}}), шулай уҡ Караундж булараҡ билдәле булған ({{lang-hy|Քարահունջ}}) мегалитик комплекс ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шенгавит, Лчашен, Неркин һәм Верин Навер, Артик, Карашамбта бик мөһим археологик һәйкәлдәр табылды. Археологик ҡаҙыныу эштәре барышында матди мәҙәниәт һәйкәлдәре: б. э. т. XV—XVI быуаттарҙың туҡыма киҫәге (Артик); б. э. т. XXII—XXI быуаттарҙың идеаль һаҡланған кескәй балтаһы (Карашамб); б. э. т. XV—XIV быуаттарҙың бронза һындары ([[Лори-Берд]]); б. э. т. III меңйыллыҡтың арыҫландар һүрәте төшөрөлгән алтын сынаяғы (Ванадзор), б. э. т. III меңйыллыҡтың дүрт тәгәрмәсле яу арбаһы (Лчашен), б. э. т. XIII—XII быуаттарҙың тәлмәрйен һыны. (Лчашен). === Һайаса дәүләте (б. э. т. XVI—XIII б.) === [[Файл:Hayasaa.jpg|left|thumb|һайаса дәүләте картаһы]] ''Һайаса''' — б. э. т. XVI—XIII быуаттарҙың хетт ырып яҙылған текстарында күрһәтелгән Һайаса дәүләте Көнбайыш Әрмәнстан территорияһында урынлашҡан була<ref>Իշխանյան Ռ.Ա. «Պատկերազարդ պատմություն Հայոց», Երևան 1989 (әрмән телендә), ''тәржемәлә'' Ишханян Р. А. Әрмәнстандың иллюстрацияларҙағы тарихы, Ереван, 1989, 54-се бит.</ref>. Шул осорҙа Һайаса ҡайһы берҙә Хетт батшалығы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй, хеттарға яһаҡ түләй, йә ҡайһы берҙә, хәрби конфликттар башлап, дошманын емерткес ҡыйрата. Һайасаның баш ҡалаһы ул ваҡытта [[Евфрат]] йылғаһының юғары ағымында хәҙерге Эрдзинжан ҡалаһы янында урынлашҡан Куммаха булһа, һуңғараҡ ул Кемах тип йөрөтөлгән. Б. э. т. 1405 йылда Марияс батша идара иткән йылдарҙа, хеттар Һайасаға һөжүм иткән һәм Цопк провинцияһын тартып алған. Һуғыш Мариястың вариҫы Каранни дәүерендә лә дауам иткән. Б. э. т. 1397 йыл тирәһендә хеттар Катхалаиа (Каппадокиялағы) яуында Карани ғәскәрен еңәләр. Хеттар, уңышҡа өмөт итеп, тағы Цопкҡа һөжүм итә, әммә кире сигенә. Ани (Камах) ҡәлғәһе янындағы һуғышта ла хеттар еңеүгә өлгәшә алмай. Һуғыш б. э. т. 1380 йылға саҡлы дауам итә. Каранни ғәскәре бер нисә тапҡыр Хетт батшалығына һөжүм итә, емерә. Б. э. т. 1380 йылда Каранни хеттарҙың баш ҡалаһы Хаттусты баҫып ала һәм яндыра. Оҙаҡҡа һуҙылған яуҙар өсөн тулыһынса үс ала, әммә һуғыш тамамланмай. Б. э. т. 1375 йылда хеттар Һайасаның Ҡара диңгеҙ ярына һөжүм итә, тағы еңеләләр. Б. э. т. 1350 йылда Хетт батшалығы тағы Цопкты яулай, әммә б. э. т. 1349 йылда Хуканна был провинцияны кире ҡайтара. Б. э. т. 1345 йылда хеттар тағы Цопкты баҫып алалар, һөҙөмтәлә Тогарма һәм Мелид кенәзлектәре хеттарға күсә, ә Хуканнаға Хетт батшалығы өҫтөнлөгөн ҡабул итергә тура килә. Хәйер, шул уҡ йылды ул Каппадокияға һөжүм итеп, хеттарҙы Митанни территорияһынан сигенергә мәжбүр итә. Б. э. т. 1324 йылда хеттар Дуккум ҡәлғәһен һәм Ерзнка ҡалаһын яулап ала, әммә Анниястың йән аямай ҡаршы тороуынан һуң тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр булалар. Б. э. т. 1324, 1321, 1320, 1319 йылдарҙа хеттар Хайаса территорияһына бер нисә поход ойоштороп ҡарай, әммә етди уңышҡа өлгәшә алмай. Шул уҡ б. э. т. 1319 йылда Хетт батшалығы Ура нығытмаһын яулап алырға тырыша, ләкин кире ҡағыла. Ананиа ғәскәре, үсләшеп, Аррина менән Амкувойины баҫып ала һәм, шул ерҙәрҙе бөлгөнлөккә төшөрөп, сигенә. Ананиа б. э. т. 1318 йылда ла үҙ идаралығы аҫтындағы Каска кенәзлеге көстәре менән хеттарға һөжүм итә. Б. э. т. 1317 йылда Ура нығытмаһына хеттар сираттағы һөжүм ойоштора һәм етди еңелеүгә дусар ителә. Киләһе йылда хеттар Канувара эргәһендә еңеләләр. Б. э. т. XIII быуатта, моғайын, Хайаса тарҡала, һәм уның территорияһы хурриттар тарафынан баҫып алына. Был осорҙа Һайаса территорияһы хуррит батшалығы Дайэаниға ҡараған булырға тейеш<ref>{{Книга:Barnett: Urartu}}</ref>. Дайэани<ref>{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|210—211}}</ref>. === Әрмән халҡы формалашыуы (б. э. т. XIII быуат — б. э. VI быуат) === [[Файл:Hay pers.jpg|thumb|right|200px|[[Әһәмәниҙәр дәүләте]] батшаһына яһаҡ түләүсе әрмән ир-аты<ref>[http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html University of Oxford. Classical Armenian Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118231009/http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html |date=2011-01-18 }}</ref><ref>[http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html Livius. Articles on Ancient History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514052314/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html |date=2011-05-14 }}</ref>. Персеполдән рельеф барельеф, б. э. т. VI—V быуат.]] Фәндә өҫтөнлөк алған теория буйынса, әрмәндәр б. э. т. XIII—VI быуаттарҙа Әрмән ҡалҡыулығында формалашҡан. Урарту дәүләте барлыҡҡа килмәҫ элек б. э. т. XIII быуатта протоәрмән телен йөрөтөүселәр, бригтар (фригийҙар йәиһә мушкалар) Балҡандан Әрмән ҡалҡыулығына күсенәләр һәм Мелитена өлкәһендә йәшәй башлайҙар. Аҙсылыҡ тәшкил иткән протоәрмән халҡы, үҙ теленең нигеҙен һаҡлап ҡалһа ла, башҡа телдәрҙән үҙләштереүҙәрҙең ҡалын ҡатламын ҡабул итеп, этник яҡтан Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән урарттар, хурриттар и лувийҙар араһында шыйыҡлана. Хәҙерге әрмән халҡы аҙ һанлы һинд-европалыларҙың, протоәрмән телен йөрөтөүселәрҙең, урарттар, хурриттар һәм лувийҙар массивында таралыуы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. И. М. Дьяконов буйынса, күп һанлы хурриттар халыҡтың төп массаһын тәшкил иткән һәм физик күсәгилешлектең төп һыҙығын билдәләгән, ә протоәрмәндәр, төрлө тарихи сәбәптәр менән аңлатҡанда, яңы халыҡҡа үҙенең телен тапшырған. Хәҙерге әрмәндәр этногенезының башын ултыраҡ йәшәй башлаған мушкаларҙың лувийҙар һәм хурриттар менән тығыҙ контакттары осорона, б. э. т. II меңйыллығына, ҡайтарып ҡалабыҙ. Этнос барлыҡҡа килеүҙең тамамланыуы б. э. т. VI быуатына ҡарай. Урарттарҙың һуңғылары әрмән халҡы менән б. э. т. IV—II быуаттарына ҡушылып бөтә. Шулай итеп, әрмән этногенезы тураһында һуңғы гипотеза буйынса, улар ҡалҡыулыҡта йәшәгән бөтөн халыҡтарҙың физик һәм мәҙәни компонентын, беренсе сиратта, хәҙерге әрмәндәрҙең төп генетик компонентын тәшкил иткән хурриттарҙың, урарттарҙың һәм лувийҙарҙың вариҫтары И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева<ref name="Safronov&Nikolaeva">''Сафронов В. А., Николаева Н. А.'' История Древнего Востока в Ветхом Завете. М., 2003.</ref><ref name="Safronov">''Сафронов В. А.'' [http://www.istorya.ru/book/safronov/safron_01-04.php Индоевропейские прародины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928170745/http://www.istorya.ru/book/safronov/safron_01-04.php |date=2013-09-28 }}</ref>, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы<ref>Иванов В. «Боронғо әрмән телендә төрлө хронологик ҡатламдарҙы айырыу һәм Вахангу гимны тексының тәү структура (төҙөлөш) проблемаһы», ИФЖ, N 4, Ереван 1983: «''Өр-яңы асыштар, һау этнонимының килеп сығыу тарихына һәм әрмән этногенезына ҡағылған бүтән фекрҙәрҙең, бигерәк тә һауа топонимы һәм этнонимының Armi и Azi-ға мөнәсәбәте һығымтылырҙың дөрөҫлөгөн Г. А. Капанцян һ. б. теҙемдәрҙең тулыһынса хаталы булыуын дәлилләй И. М. Дьяконовa''».</ref>. Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I б. I Китап, 13: «[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙәр; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныштары: медтар, армениҙар, коммагендар, …» [[Файл:Karte Pomponius Mela.jpg|thumb|200px|left|Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I быуат. I Китап, 13: «''[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙар; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныш булған халыҡтар: медтар, армениҙар, коммагендар, …»'']] Киреһенсә, фригий теленең фракий һәм әрмән теленә яҡынлығы тел материалы менән раҫланмай. И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы. Б. э. т. VI быуатта был территория ''мидийҙар'' тарафынан яулап алына, ә б. э. т. 550 йылда бында үҙҙәренең мәҙәни традицияларын һәм зороастризм тәғлимәтен таратҡан Ахеменидтар империяһы составына индерелә<ref>[http://www.iranica.com/articles/armenia-i#Schmitt R. ARMENIA and IRAN i. Armina, Achaemenid province // Encyclopædia Iranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i#Schmitt |date=2012-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i#Schmitt |date=2012-01-27 }}</ref><ref name="Russell2004">{{статья | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}}</ref>. Антик осорҙан бирле әрмәндәр йәшәгән бөтөн территорияны төрлө күршеләре Мелитенаға бәйле исемдәр менән атаған. Мәҫәлән, бор. фар. Armina арам. ˊarmǝn-āiē — дән килеп сыҡҡан — һәм боронғо грек ʾΑρμένιοι, Мелитена менән сиктәш, Тигрҙың юғары ағымында урынлашҡан хурр. Armi- өлкәһенең хурритса атамаһына барып тоташа.ʾΑρμένιοι, атамаһы таралғанға тиклем әрмәндәрҙең боронғо грекса атамаһы Μελιττήνιοι булған, грузинса — სომხეთი (somkheti), хеттарса Zuḫma һәм аккад. Suḫm — Мелитенанан төньяҡтараҡ юғары Евфрат үҙәне атамаһы, ә Әрмәнстандың үҙ атамаһы — грабарса Հայք (hay-kʿ), Мелитенаның урартса атамаһынан килеп сыҡҡан: урартск. Ḫāti<ref name="Дьяконов1968">{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}}</ref><ref name=autogenerated6>{{Книга:Redgate: Armenians|24}}</ref>. XX быуаттың 1-се ярты йыллығында ҡайһы бер тикшеренеүселәр «Һайаса» һүҙендә әрмән халҡының үҙатамаһын аңлатҡан һүҙгә тура килгән «һайа» (һауа) тамыры төп өлөш булып тора, ә һүҙ һуңындағы "аса ((a)sa) хетт телендә «ил» тигәнде аңлатҡан суффикс тип раҫлағандар. Был инглиз телендәге «land» һүҙенә оҡшаш (Scotland, Ireland). Был фекерҙе Е. Форер башлап әйткән<ref>E. Forrer «Hajassa-Azzi», Caucasica Leipzig 1931 N 9</ref>, немец ғалимы Пауль Кречмер дауам иткән, «Hayasa» һүҙендә «һай, әрмән иле» тигән Кесе Азия суффиксы бар тигән ул. 1933 йылда Вена фәндәр академияһында Кречмерҙың «Әрмәндәрҙең милли исеме Һайк» (нем. «Der nationale Name der Armenier Haik») тигән хеҙмәте донъя күрә. Кречмер "Богазкёс яҙмаларында ҡулланылған Һайаса атамаһы "Әрмәнстан"ды аңлата тигән һығымта яһай<ref name="Оценка2010">{{Книга:Оценка историко-культурного наследия Армении|218}}</ref>. Миҫал итеп Кесе Азия «Turhunt» һәм «Datta» һүҙҙәрен килтерә, әгәр уларға «(a)са» ((a)sa) суффикстарын ҡушһаң, улар топоним (ил) мәғәнәһен ала, тип раҫлай: «Turhuntasa» и «Dattasa». Һуңғараҡ Әрмәнстанда был фекерҙе Николай Адонц, Григорий Капанцян һәм башҡа тарихсылар нигеҙләй<ref>''Ադոնց Ն.'' «Հայաստանի պատմությունը», Երևան 1972 թ. (на армянском), ''в переводе'' ''Адонц Н.'' «История Армении», Ереван 1972, ''Ավետիսյան Հ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ.թ.ա. XVII—IX դդ», Երևան 2002 (на армянском), ''в переводе'' Аветисян Г. М. «Политическая история государственных образовании Армянского нагорья и северной Месопотамии в XVII—IX веках до н. э.», Ереван 2002, ''Թովմասյան Պ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհը և Միջագետքը», Երևան 2006 (на армянском), ''в переводе'' Товмасян М. П. «Армянское нагорье и Месопотамия», Ереван 2006, ''Քոսյան Ա.Վ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Երևան 2004 (на армянском), ''в переводе'' Косян А. В. «Топонимика Армянского нагорья (по хеттским источникам)», Ереван 2004, «Հայոց պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ Երևան 1968 (на армянском), ''в переводе'' «История Армении» изд. АН АССР Ереван 1968 и тд.</ref>. Геворк Джаукян, был схеманы үҫтереп, «Harsankila», «Parminaija», «Hiwaswanta» һ. б. һүҙҙәрҙе миҫалға килтереп дәлилләй, ысынлап та улар, топонимға әйләнеп, «Harsanasa», «Parminasa», «Hiwasasa» төҫөн алырға тейеш, ти<ref>Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков», ИФЖ 1988, N 1</ref>. Шул ыңғай ул былай тип яҙҙы: «Һайасаның төп теле әрмән теле була һәм…әрмән элементы Һайаса дәүләтенең нигеҙен тәшкил иткән»<ref>Джаукян Г. Б. [http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf «О соотношении хайасского и армянского языков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213015852/http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf |date=2014-12-13 }}, ИФЖ 1988, N 2, стр. 87-88</ref>. Рафаэл Ишханян Ван әрмәндәре һәм илдең ҡайһы бер башҡа райондарының (мәҫәлән, Севан күленең көнбайышындығы әрмәндәрҙең) һөйләшендә хетт телендәге Ḫ, атап әйткәндә, грабар теленең Խ- менән алмаштырыла, был инде хетт телендәге Ḫajasa грабар телендәге Հայք (hay-kʿ)трансформацияһын аңлата. Дьяконов раҫлауынса, Һайаса һәм Әрмәнстан һүҙҙәре араһында бәйләнеш эҙләрлек бер сәбәп тә юҡ, бындай трансформация лингвистик яҡтан да хәл итерлек түгел: хетт телендәге Ḫ- грабар Խ- әйләнергә тейеш була, имеш<ref>{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|211}}</ref>. Әрмәнстандың үҙендә Европа һәм совет ғалимдары тарафынан раҫланған, «һай» һүҙенә яңғырашы яғынан оҡшағанлыҡтан, б. э. т. II меңйыллыҡта Хетт батшалығына ҡаршы һуғышҡан Һайаса өлкәһендә протоәрмән ҡәбиләләре йәшәгән тигән фараз нығынған. ХХ быуаттың 80-се йылдарында был фараз һинд-европа теле әрмән теленән килеп сыҡҡан тигән гипотезаны ла «туҡландыра» ине. Әммә был фараз донъя фәнни берҙәмлегенең күпселеге тарафынан нигеҙһеҙ, тип кире ҡағылды<ref name="Доминирование">. Доминирование миграционно-смешанной гипотезы в мировой науке отражено в энциклопедии Британника, статья «[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia Armenia]», раздел «Ancient and premodern Armenia» (электронное издание 2003 года), где [[Халыҡтың миграцияһы|миграционная]] гипотеза указана в качестве единственной. Факт доминирования миграционно-смешанной гипотезы среди среди специалистов также явно отражен в следующих современных монографиях, статьях и учебниках последних лет (в обратном хронологическом порядке): * {{мәҡәлә | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}} * {{Книга:Шнирельман: Войны памяти|39—40}} * {{китап|автор = Bournoutian G. A.|часть = |заглавие = A concise history of the Armenian People|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Costa Mesa, California|издательство = Mazda Publishers|год = 2002|том = |страницы = 17—18|страниц = |серия = |isbn = 1-56859-141-1|тираж = }} * {{Книга:Robert Hewsen:Armenia: A Historical Atlas}} * {{мәҡәлә | автор= Zimansky P.| заглавие= Archaeological inquiries into ethno-linguistic diversity in Urartu| оригинал= | ссылка= | автор издания= Drews R.| издание= Greater Anatolia and the Indo-Hittite language family: Papers presented at a Colloquium hosted by the Univ. of Richmond, March 18-19, 2000| тип= | место= Washington (D.C.)| издательство= The Institute for the Study of Man| год= 2001|выпуск= |том= |номер= | страницы= 15—27| isbn= }} * {{Книга:Redgate: Armenians|13—18,24}} * {{китап|автор =Suny R. G.|часть = |заглавие = Transcaucasia, Nationalism, and Social Change. Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Ann Arbor|издательство = The University of Michigan Press|год = 1996|том = |страницы = 3|страниц =543|серия = |isbn =0-472-09617-6|тираж = }} * {{китап|автор = René Grousset.|часть = |заглавие = Histoire de l’Arménie|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Paris|издательство = Payot-Rivages|год = 1995|том = |страницы = 73|страниц = 656|серия = |isbn = 9782228889124|тираж = }} * {{мәҡәлә | автор= Astourian S. H.| заглавие= In search of their forefathers: National identity and the historiography and politics of Armenian and Azerbaijani ethnogeneses| оригинал= | ссылка= | автор издания= Schwartz D.V., Panossian R.| издание= Nationalism and history: the politics of nation building in post-Soviet Armenia, Azerbaijan and Georgia| тип= | место= Toronto, Canada| издательство= University of Toronto Centre for Russian and East European Studies| год= 1994|выпуск= |том= |номер= | страницы= 41—94| isbn= }} * {{Книга:George A. Bournoutian:A History of the Armenian People (Vol. 1)|21}} Кроме этого ряд армянских авторов, придерживающихся альтернативных «хайасских» гипотез [[этногенез]]а, на страницах своих работ также признают, что таким образом дискутируют с * «большинством учёных» {{статья | автор= Косян А. В.| заглавие= Этнические передвижения в Малой Азии и на Армянском нагорье в XII в. до н.э.| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 1991|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }} * «официально принятой версией» {{статья | автор= Тер-Мартиросов Ф.| заглавие= Образование царства Армения| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 2004|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }} Самый полный современный вариант миграционно-смешанной гипотезы изложен здесь: * {{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}} * Перевод на английский язык: {{книга|автор = Diakonoff I. M.|часть = |заглавие = The pre-history of the Armenian people|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Delmar, NY|издательство = Caravan Books|год = 1984|том = |страницы = |страниц = |серия = Anatolian and Caucasian studies|isbn = 0882060392|тираж = }} * Рецензии: Maurits N. van Loon // Bibliotheca Orientalis 44 (1987) 230—233; Edgar C. Polomé, Annual of Armenian Lingustics 8 (1987) 103—109 * Дополнительные комментарии также изложены в статьях {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= Малая Азия и Армения около 600 г. до н.э. и северные походы вавилонских царей| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1981|выпуск= |том= |номер= 2| страницы= 34—63| isbn= }} и {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= К праистории армянского языка (о фактах, свидетельствах и логике)| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= Издательство АН Армянской ССР| год= 1983|выпуск= |том= |номер= 4| страницы= 149—178| isbn= }} </ref> (әрмән гипотезаһы менән бергә<ref name="Russell2004"/><ref>{{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|7}}</ref><ref>В качестве наиболее слабых мест теории указывается на некорректные сопоставления праиндоевропейских корней с семитскими, которые являются ключевым основанием для такой локализации, на явную отдаленность армянского языка от реконструированного праиндоевропейского, несмотря на то, что армяне, согласно теории, были единственными немигрирующими индоевропейцами и должны были лучше всех сохранить праиндоевропейский язык, и на полное несоответствие предложенной схемы миграций индоевропейцев имеющимся археологическим данным (см. {{мәҡәлә | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= О прародине индоевропейских диалектов| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1982|выпуск= |том= |номер= 3—4| страницы= 11—24, 3—30| isbn= }} и {{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|150, 182}}). Книга, излагающая теорию, после перевода на английский язык получила серию критических рецензий от других индоевропеистов, указывающих на отсутствие фонологической точности и неубедительность выводов (см. {{мәҡәлә | автор= Penney J. H. W.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/3107323| автор издания= University of London| издание= Bulletin of the School of Oriental and African Studies| тип= | место= London| издательство= Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies| год= 1998|выпуск= 61|том= |номер= 1| страницы= 153—155| isbn= }}), на наличие внутренних противоречий (см. {{мәҡәлә | автор= Melchert H. C.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/606478| автор издания= | издание= Journal of the American Oriental Society| тип= | место= | издательство= American Oriental Society| год= 1997|выпуск= 117|том= |номер= 4| страницы= 741—742| isbn= }}) и слабую аргументацию (см. {{мәҡәлә | автор= Friedrich P.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/681540| автор издания= | издание= American Anthropologist, New Series| тип= | место= | издательство= Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association| год= 1991 |выпуск= 93|том= |номер= 1| страницы= 226—227| isbn= }})</ref>), ә уның хәҙерге замандағы Әрмәнстанда таралыуын ҡайһы бер ғалимдар, бөтөнләй фәнни түгел, тик идеологик мотивтарҙы күҙ уңында тота, тип таба<ref name=autogenerated7>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти}}</ref><ref>{{Статья:The Journal of Modern History:Ronald Grigor Suny:Constructing Primordialism}}</ref>. == Антик Әрмәнстан (б. э. т. VI быуат — б. э. V быуаты) == === Әһәмәниҙәр осоронда Әрмәнстан (б. э. т. VI—IV бб.) === [[Файл:Orontes II.jpg|thumb|170px|Әрмәнстан сатрабы Ерванд I монетаһы, б. э. т. 362 йыл]] Әрмәнстан тәү тапҡыр б. э. т. 520 йылда Дарий I-нең Бехустин яҙмаһында телгә алына, етмәһә, яҙманың вавилон фаразлауында ил [[Урарту]]ның синонимы итеп бирелә. Әрмәндә һәм Әрмәнстан тураһындағы иртә мәғлүмәттәр шулай уҡ б. э. т. V быуатта йәшәгән боронғо грек ғалимдары— Геродот һәм Ксенофонт хеҙмәттәрендә лә бар. Һуңғыһы үҙенең «Анабасис» әҫәрендә гректарҙың б. э. т. 401—400 йылдарҙа Әрмәнстан аша [[Ҡара диңгеҙ]]гә сигенеүен тасуирлаған. Ксенофонт Әрмәнстан хаҡында «Оронт идара иткән йәйрәп ятҡан бай ил» тигән<ref>Ксенофонт, [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/03.html#_ftnref34 Анабасис], III, V</ref>. Әрмәнстандың фарсы батшаһының ҡыҙына өйләнгән Ерванд (Оронт) сатрабынан башҡа ул тағы ла Көнбайыш Әрмәнстан гиппархы ҡайһылыр Тирибаз хаҡында ла телгә алып үтә. Б. э. т. VI быуатта Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы (Әрмән ҡалҡыулығы һәм Урартуның элекке территориялары) үҙенең сиктәрен хатта Аракс йылғаһы аръяғына күсереп ҡуйған Мидия тарафынан йотолған. Һуңғараҡ барлыҡҡа килгән риүәйәттәргә ярашлы, башҡа халыҡ менән бер рәттән бында оҙаҡ йылдар дауамында мидий халҡы ла йәшәгән<ref>{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= История Востока. Восток в древности. |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Восточная Литература |год= 2002 |том= I |страницы= 332 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|ru|Восточная Армения (или собственно Урарту), как и Страна маннеев, была поглощена Мидией, которая перенесла свои границы и за Араке, где, по поздним преданиям, ещё долго существовало среди прочего и мидийское население.}}</ref>. Әрмәнстанда мидия колонистары «Ашхарацуйц»та телгә алынған Мардаги һәм Мардастан округтарында ла йәшәгән<ref>{{китап |автор= James R.Russell |часть= |ссылка часть= |заглавие= Zoroastrianism in Armenia |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Harvard University |год= 1987 |volume= |pages= 39 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|en|By 585 B.C., the power of the Medes extended as far as the Halys River; they were thus in possession of the entire Arm. plateau and the former territories of Urartu. Median colonists probably settled in Armenia at that time, for the districts of Mardali and Mardastan attested in the Asxarhacoyc 'Geography' of the seventh century A.D. bear their name.}}</ref>. «Киропедия» әҫәрендә Ксенофонт б. э. т. VI быуатта Мидияға буйһонған, әммә азатлыҡҡа ынтылған Әрмән батшалығы тураһында яҙған. Әрмәнстан батшаһының исеме әйтелмәһә лә, уның улдары атап әйтелгән — Кирҙың иптәше Тигран һәм Эмбастың хәрби башлығы Сабарис; батшалыҡтың күп байлыҡтары һәм хәрби көсө билдәләнгән, боронғо әрмәндәрҙең көнкүрешенә ҡағылған ҡыҙыҡлы ентекләүҙәр килтерелгән. Кир, ул саҡта әле Мидия полководецы, Әрмәнстанды тыныс юл менән буйһондора алған, хатта уларҙың төньяҡ-көнбайыш күршеләре — халдтар (халибтар) менән мөнәсәбәттәрен көйләүгә өлгәшкән булған. Һуңғараҡ Кир, Мидияны ҡыйратып, үҙ батшалығын булдырғанда ла, Тигран етәкселегендәге әрмән ғәскәренә таянған. Ксенофонт яҙған мәғлүмәт күпмелер кимәлдә Мовсес Хоренаци яҙғанға тап килә: Кирҙың, Ерванд батша улы, әрмән батшаһы Тигран менән бер булып, Мидияға ҡаршы торғаны. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Ксенофонт, «Анабасис», б. э. т. V быуат<ref>[http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/04.html#_ftnref9 «Анабасис»], IV, III</ref>:<br> ''Был көндө эллиндар Кентрит йылғаһы тигеҙлектәрендә урынлашҡан ауылдарҙа торҙолар. Кентриттың киңлеге яҡынса 2 плетраға тиң, һәм был йылға Әрмәнстан һәм кардухтар иле араһында сик булдыра[…] Әммә таң атыуға улар йылға аръяғында ҡораллы һыбайлыларҙы күрҙе, күрәһең, улар йылғаны кисеп сығыуҙы булдырмаҫ өсөн шунда торалар; шулай уҡ, һыбайлыларҙан өҫтәге ҡалҡыулыҡтарҙа, эллиндарҙың Әрмәнстанға һөжүм итеүен булдырмау маҡсатында, теҙелеп баҫҡан йәйәүле ғәскәрҙе лә күрҙеләр. Былар Ерванд I|Оронт һәм Артухтың ялланған армияһы — армендар, мардтар һәм халдейҙар ине.'' |} Нисек кенә булмаһын, б. э. т. 521 йылда (Дарий I-нең Бехустин яҙыуы ошо йылдағы ваҡиғаларҙы сағылдыра) беҙ Әрмәнстанды [[Әһәмәниҙәр державаһы]]ның сатрапияһы итеп күрәбеҙ, был сатрапия үҙен батша итеп иғлан иткән ялған мидий батша улы өсөн фарсыларға ҡаршы һуғышҡан; бынан сығып, әрмәндәр үҙҙәренең законлы хөкөмдарҙары итеп мидийҙарҙы таныған тигән һығымтаға килеп була. Дарий I, яҙыу авторы, бында Әрмәнстанды беренсе тапҡыр хәҙерге Армина исеме менән телгә ала ([[Файл:Old Persian a.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian ra.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian mi.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian i.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian na.png|30x20pxpx]]). Ихтилал биш яу барышында Дарийҙың ике полководецы тарафынан баҫтырыла (шуларҙың береһе, Дадаршиш әрмән булған<ref>{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/dadarsis-old-persian-name-derived-from-darsto-dare-kent-old-persian-p|заглавие=Dadarsis}}</ref>. Дьяконов фекеренсә, иран исемен йөрөткән полководецтың әрмән булыуы, ә Әрмәнстанда йәшәүсе бер ябай кеше генә түгеллеге, бик икеле<ref>{{китап | автор= И. М. Дьяконов | заглавие = Предыстория армянского народа| оригинал= | ссылка =http://annales.info/other/djakonov/03.htm#_edn124 | автор издания= | издание= | тип= | место= Ереван | издательство= АН Армянской ССР |год= 1968 |выпуск= |том= |номер= | страницы= | isbn= }}</ref>). Геродоттан белеүебеҙсә, әрмән ерҙәре ике Әһәмәниҙәр сатраплығына: 13-сөгә һәм 18-сегә индерелгән булған. Әрмәнстандағы фарсы хакимлығы ике йөҙйыллыҡ арауығында дауам иткән (б. э. т. 550—330 йй.). [[Әһәмәниҙәр]] династияһының һуңғы фарсы батшалары осоронда Әрмәнстан тыныслыҡ һәм имен хозур тормошта, рәхәтлектә йәшәгән. Хакимлыҡ итеүселәр әрмәндәрҙең эске эштәре менән бик аҙ ҡыҙыҡһынған, Әрмәнстанда сауҙагәрлек һәм ауыл хужалығы сәскә атҡан. === Боронғо әрмәндәрҙең дине һәм донъяға ҡарашы === Б. э. т. IV—II быуаттарҙа әрмән мәжүсилегенең ҡатмарлы системаһы формалаша башлаған. Армавирҙағы данлыҡлы Ҡояш һәм Ай храмдарынан башҡа, әрмәндәрҙең Муштан йыраҡ түгел, Тарон провинцияһында, Артишат эргәһендәге изге урманда бик күп ғибәҙәтхана һәм алтарҙары булғаны билдәле. Унда бер нисә храм урынлашҡан булған, иң танылғаны Анахит алиһәһенә бағышланған ғибәҙәтхана. Боронғо әрмәндәрҙең хоҙайҙар пантеоны синкретик рәүештә булған. Ерлектәге хоҙайҙарын ситтән, грек мифологияһынан һәм фарсы ышаныуҙарынан, индерелгәндәр менән, Урартуҙың емерелеү дәүеренән һаҡланған культтар менән, ҡушып, дини йолалар атҡарғандар. Йыш ҡына бер хоҙайға ике йәиһә өс ипостась йөрөтөлгән: ошоға асыҡ миҫал булып Арай — Арамазд/Ахурамазд — Зевс тора. Боронғо әрмәндәрҙең йышыраҡ ҡулланылған культтарына, уны Ҡояш (Гелиос)менән дә, Аполлон менән дә, Гермес менән дә тиңләгән, Михрға/Митраға табыныуҙы билдәләргә мөмкин. Боронғо әрмәндәр төрлө оракулдарға, күрәҙәселеккә һәм хоҙайҙарҙың асылына төшөнөүҙәргә әһәмиәт биргәндәр. Төрлө эйәләргә һәм мифик йәндәргә ышанғандар (вишаптар, дейеүҙәр һ. б.) Әрмәнстанда христианлыҡ рәсми дин булараҡ ҡабул ителгәс, йолалар рәхимһеҙ эҙәрлекләнгәнлектән, әрмән мәжүсилеге тураһында мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек. === Эллинизм осорондағы Әрмәнстан (б. э. т. IV б. — б. э. V б.) === ==== Тәүге Әрмән дәүләттәре ==== Әрмән дәүләтселеге тарихына яҡынса 2,5 мең йыл тиһәк тә, Әрмән дәүләтселеге башланғысы Урарту һәм Ассирия дәүләттәренең ҡолатылған осоронан да алдараҡ, күпкә тәрәнерәк тарих төпкөлөндә<ref name="Дьяконов И. М."/>. Уның башланғысы Арме-Шубрия тиһәк тә була (б. э. т. XII б.), сөнки Б. Пиотровский самалағанса, б. э. т. VII и VI бб. ул скиф-әрмән берҙәмлеген кәүҙәләндергән. Б. э. т. VIII—VII бб. Малатьяла урынлашҡан Табал һәм Мелид (Мелитена), хәҙерге заман ғалимдары раҫлағанса, тәүге әрмән дәүләттәренең береһе булып һанала<ref name="Дьяконов И. М."/>. Һуңғыһы, Мелитена, б. э. т. V б. Әрмәнстан сатрабының баш ҡалаһы, һәм легендар Тигран I-нең б. э. т. VI быуаттағы Әрмәнстан дәүләтенең баш ҡалаһы булғандыр, моғайын. Б. э. т. XII—IX бб., Алзиҙың Муш батшалығын да Әрмән дәүләтселегенең яралғыһы тип ҡарарға була, һәм шул иҫәптән, Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән хуррит, урарт йәки лувий дәүләттәрен дә тәүге дәүләт тип атарға була, сөнки улар әрмән милләтенә тоҡомдары ҡушылған халыҡтар тарафынан төҙөлгән<ref name="Дьяконов И. М.">{{китап |автор = И. М. Дьяконов |часть =Глава III. Образование армянского народа |ссылка часть =http://annales.info/other/djakonov/03.htm |заглавие = Предыстория армянского народа: История Арм. нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал =|ссылка = |издание= |место= Ер. |издательство =АН Арм. ССР |год= 1968 |страницы= 242 |страниц= 264 |isbn= }}{{oq|ru|Сейчас уже признано, что зачатки армянской государственности уходят не только в эпоху падения Урарту и Ассирии, но и глубже; зачатком её могло быть царство Арме-Шубрия, как считает Б.&nbsp;Б. Пиотровский, предполагающий здесь создание скифско-армянского объединения на рубеже VII и VI вв. до н.&nbsp;э., но которое сложилось как государство значительно раньше; зачатком её могло быть и царство Мелида — столицы сатрапии Армении в V в. до н.&nbsp;э., а может быть и столицы Армянского царства легендарного Тиграна I в VI в. до н.&nbsp;э., — «Великая Хатти» XII—VIII вв. до н.&nbsp;э. В качестве зачатка армянской государственности можно рассматривать и мушкское царство Алзи XII—IX вв. до н.&nbsp;э.; но отчасти и любое хурритское, урартское или лувийское государство на территории Армянского нагорья — и эти государства были тоже созданы не чуждыми армянам этническими группами, а людьми, потомки которых влились в армянский народ, хотя сами они и говорили на других языках}}</ref>. Александр Македонский (Искәндәр Зөлҡәрнәй) Әһәмәнидтәрҙең бөтөн фарсы ҡеүәтле дәүләтен (державаһын) буйһондорғанға тиклем Әрмәнстан Фарсы хакимлығы аҫтында булған. Искәндәр үҙе Әрмәнстан еренән бөтөнләй үтмәгән, һәм уның хәрби башлыҡтары ла әрмән территорияһына инмәгән<ref name="всемирная">{{книга |автор = |заглавие= Всемирная история |ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st060.shtml|ответственный = Под ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |место= М. |год = 1956 |том= 2, ч. II, гл. XIII |страницы= }}</ref>. Бының һөҙөмтәһе булып, Фарсы дәүләте ҡыйратылғас, Әрмәнстандың көньяҡтағы идара итеүселәре генә Искәндәр хакимлығын таныған, уныһы ла формаль ғына булған, ә ысынында инде әрмән ерҙәре бойондороҡһоҙ ҡалған. Македонлыларҙың формаль идаралығы аҫтында Кесе Әрмәнстан ғына ҡалған, әммә ул үлгәндән һуң (б. э. т. 323 йыл) бер йәиһә ике йыл үтеүгә бында — б. э. т. 115 йылда Митридат VI Евпатор уны Понтий батшалығына ҡушҡанға тиклем<ref name="всемирная" /> — ике йөҙ йыл дауамында билдәле булған үҙ аллы Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килгән. [[Файл:Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|350px|left|thumb|[Ервандидтар эпохаһында Әрмәнстан батшалығы, б. э. т. IV—II бб.]] Башҡа бер әрмән өлкәһе, Софена, Селевкидтар дәүләтенә яһаҡ түләгән, ғәскәр бирергә тейеш булған айырым бер сатрапия булып, Әрмән ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайышында ятҡан, әммә ул урындағы нәҫелдән тапшырылған идарасылар хакимлығы аҫтында булһа ла, эске үҙ аллылыҡ менән файҙаланған һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Селевкидтар идаралығынан бөтөнләй ҡотола ла алған. Аҡсалата әйләнеше һәм урындағы аҡсаһы һуғылған беренсе әрмән өлкәһе Софена була<ref name="всемирная" />. [[Файл:Artashes I.jpg|thumb|180px|Арташес I (б. э. т. 190—160 бб.), Бөйөк Әрмәнстандың беренсе батшаһы, Арташесидтар династияһына нигеҙ һалыусы.]] Ысын Әрмәнстан, тағы ла бер әрмән өлкәһе, Ван күле эргәһендә [[Тигр (йылға)|Тигр]] йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан, йәғни боронғо Урарту ҡалаһының төп территорияһын биләгән. Софеналағы кеүек, бында ла нәҫелдән нәҫелгә тапшырылған идарасылар хакимлыҡ иткән, әммә үҙенең йәмғиәт үҫеше буйынса был өлкә Софенанан күпкә артта ҡалған булған, һәм Селевкидтар хакимлығы бында сағыштырмаса көслө булған<ref name="всемирная" />. Был өлкәнән төньяҡ-көнсығышта, [[Аракс]] йылғаһы үҙәнендә, б. э. т. IV быуат һуңында баш ҡалаһы Армавир тип аталған Арарат батшалығы урынлашҡан булған. Баштан башлап Искәндәр хакимлығын таныған Арарат батшалығы, б. э. т. 316 йылда диадохтар менән һуғышҡан дәүерҙән бирле, үҙ аллы булған. Был батшалыҡ селевкид батшаһы Бөйөк Антиох III<ref name="всемирная" /> тарафынан б. э. т. 200 йылда юҡҡа сығарылған.<ref name="көнсығыш">«Көнсығыш тарихы» (Боронғо Көнсығыш). XXIX глава, [http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 ЭЛЛИНИЗМ ДӘҮЕРЕНДӘ ҠАФ ТАУЫ АРТЫ ҺӘМ УНЫҢ МЕНӘН СИКТӘШ ИЛДӘР]. 1-се бүлек. Б. э. т. IV—III быуаттарҙағы бойондороҡһоҙ дәүләттәре.: {{oq|ru|... Быларҙың барыһы ла быға тиклем уңышлы көнсығыш хәрби походында Мысырҙы еңгән Антиох III-гә б. э. т. 201 йылда, Антиохидалар ярҙамы менән, Ксерксты алып ташларға һәм Софенаны Селевкид провинцияһына әүрелдерергә ҡамасауламай. Арарат батшалығы һәм уның хакимы - һуңғы Ервандты ла был йылдарҙа шуға оҡшаш яҙмыш көткән: Антиох III планлаштырылған Европа походы алдынан үҙенең тылын шулай нығытҡан.}}</ref><ref name="Cambridge">The Cambridge History of Iran Volume 3. Chapter 12: Iran, Armenia and Georgia. Страница 512: {{oq|en|... Antiochus III appointed a scion of the Armenian Orontids, Zariadris (Zareh) to be strategos of Sophene in 200 BC. At this time, in Greater Armenia, the power of the main Orontid dynasty was drawing to a close. The last ruler of this line was Orontes IV (212-200 B.C.). Both he and his brother Mithras, High Priest of the Temple of the Sun and Moon at the city of Armavir, are mentioned in Greek inscriptions discovered there in 1927. One inscription contains an address of High Priest Mithras to his brother King Orontes; another evidently alludes to the king's tragic death. This event was the result of the uprising headed by a local dynast called Artaxias, and evidently instigated from Syria by King Antiochus III. Following this coup, Antiochus appointed Artaxias to be the strategos of Greater Armenia in place of the dead Orontes.}}</ref><ref name="Toumanoff">Кирилл Туманов, «Studies in Christian Caucasian History». «The Orontids of Armenia» бүлеге, 277—354 бб. 282—283 бб. ҡара</ref><ref name="HovannisianR">Ричард Ованнисян, «The Armenian People From Ancient to Modern Times» Volume I. 36 б., Ервандидтар династияһы генеалогияһы.</ref><ref name="донъя монархтары">Рыжов К. В., «Донъяның бөтөн монархтары: Боронғо Көнсығыш: Белешмә». Мәҡәлә: [http://slovari.yandex.ru/~китаптар/Монархтар.%20Боронғо%20Көнсығыш/Әрмәнстандың%20батшалары/ Әрмәнстандың батшалары]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>; әммә Антиох римлеләрҙән еңелгәндән һуң, уның тарафынан ҡуйылған урындағы идарасылар (боронғо батша нәҫеленән дә булыуы бик мөмкин) Арташес I һәм Зарех б. э. т. 190 йылда үҙҙәрен батша тип иғлан итәләр. Һөҙөмтәлә өс әрмән батшалығы барлыҡҡа килгән һәм улар: Бөйөк Әрмәнстан (Евфраттан, Арарат үҙәнен индереп, көнсығышҡа, Арташес хакимлыҡ иткән), Кесе Әрмәнстан (Евфраттан көнбайышҡа, бында Антиохтың туғаны һәм союздашы Митридат хакимлыҡ иткән) һәм Софена (әрмәнсә Цопк, хәҙерге Диярбакыр эргәһендә, бында Зарех хакимлыҡ иткән)<ref>СССР тарихы очерктары: СССР территорияһындағы тәүтормош-община ҡоролошо һәм боронғо дәүләттәр / Евгений Михайлович Жуков. — Изд-во Академии наук СССР, 1956. — Т. 2. — С. 422—424.: {{oq|ru|Софена идарасылары башҡа бүтән әрмән хакимдарынан алдараҡ аҡса һуға башлағандар. Софена баҙарҙарында йәнле сауҙа алып барылған.}}</ref>. Б. э. т. 163/162 йылдарҙа<ref name="Коммагена1">Энциклопедия Ираника. Мәҡәлә: [http://www.iranicaonline.org/articles/commagene-a-portion-of-southwestern-asia-minor-modern-turkey- Commagene]</ref>, Бөйөк Әрмәнстандан көньяҡ-көнсығышҡа тағы ла бер әрмән батшалығына нигеҙ һалынған, Коммагена<ref name="Коммагена2">The Cambridge History of Iran. Volume 3. The Seleucid, Parthian and Sasanid Periods, Part 1. Стр. 535: {{oq|en|The most striking example of the syncretism of gods in ancient Parthia actually occurs in a former Armenian satellite kingdom, namely Commagene, the modern Malatya district. Here a scion of the Armenian Orontid house, King Antiochus I (69-34 B.C.) built himself a funeral hill at Nimrud Dagh (pis 37, 38).}}</ref>, унда элекке Әрмәнстан батшалары Ервандидтар династияһының бер тармағы хакимлыҡ иткән. Коммагена батшалығы б. э. 72 йылына тиклем йәшәгән, шунан Рим империяһына ҡушылған<ref name="Коммагена3">Энциклопедия Британника. Мәҡәлә: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127691/Commagene Commagene]</ref>. Б. э. т. III—II быуаттарҙан башлап әрмән халҡының сәйәси һәм мәҙәни тормошо үҙәге яйлап Арарат үҙәненә күсә барған<ref>{{мәҡәлә |автор = А. П. Новосельцев. |заглавие = О местонахождении библейской “горы Арарат” |ссылка = |ответственный = |издание = Восточная Европа в древности и средневековье |место = М. |издательство = Наука |год = 1978 |выпуск= |том = |номер = |страницы=}}:{{oq|ru|Тарих үҫеш ҡануны менән, б. э. т. III—II бб. әрмән халҡының сәйәси, мәҙәни тормошо үҙәге яйлап төньяҡ-көнсығышҡа, Арарат үҙәне сиктәренә күсә барған.}}</ref> {|class="graytable" | align="center" width="25%"|[[Файл:Arsames II.jpg|center|180px]] | align="center" width="25%"|[[File:Nemrut dag temple view 2.jpg|center|260px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Garni.jpg|center|260px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Դամբարան Արշակունյաց թագավորների 47.JPG|center|240px]] |- |align="center"|Софена батшаһы Аршам II монетаһы, б. э. т. 230 йыл. |align="center"|Немрут тауы башындағы әрмән Коммаген батшалығы батшаһы Антиох I ҡәберлеге,(б. э. т. I быуат) |align="center"|Гарни храмы, б. э. I быуат. Трдат батша яҙыуында: «Гелиос! Бөйөк Трдат, Бөйөк Әрмәнстан (Μεγαλη Αρμενια) батшаһы, хөкөмдар үҙенең батшалыҡ итеүенең ун беренсе йылында батшабикәгә агарак (һәм) был яҡын барғыһыҙ ҡәлғәне төҙөгән…» тигән һүҙҙәр бар<ref>{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие = Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 187}} </ref> |align="center"|Ахцкта әрмән Аршакидтары мавзолейының емереклектәре, Арагацотн өлкәһе (IV быуат) |} Арташесидтар династияһы Бөйөк Әрмәнстанда ике йөҙйыллыҡҡа яҡын батшалыҡ иткән. Арташес I дәүерендә Арташес үҙе б. э. т. 176 йылда, Карфаген полководецы Ганнибал кәңәшен тотоп (ҡыҫҡа ғына осор Әрмәнстанда йәшәгән), Аракс йылғаһы ярына, элекке баш ҡала Армавирҙан йыраҡ түгел, хәҙерге Ереван янында нигеҙ һалған Арташат (Артаксата) ҡалаһы баш ҡала итеп иғлан ителгән. Арташат б. э. 164 йылына саҡлы Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалаһы булып ҡалған. Арташесидтар династияһының иң билдәле вәкиле — Бөйөк Тигран II (б. э. т. 95—55 йй.). Йәш сағында ул әрмәндәрҙе еңгән парфяндарҙа тотҡонлоҡта булған. Батша булып алғас, ул үҙе парфяндарҙы тар-мар иткән, Атропатенаны (хәҙерге Иран Әзербайжаны) яулаған һәм «батшаларҙың батшаһы» тигән титул ҡабул иткән. Шунан һуң Тигран понтий батшаһы Митридат_VI_Евпатор менән хәрби һәм туғанлыҡ союзы урынлаштыра, уның ҡыҙы Клеопатраға өйләнә. Тигран II дәүерендә Әрмәнстан эре державаға әүерелә, сиктәре Кура йылғаһынан Иордан йылғһына һәм Урта диңгеҙҙән Каспийғаса йәйелә. Әрмән самодержецы Селевкидтар батшалығын юҡҡа сығара. Баҫып алған ерҙәрендә [[:ru:Тигранакерт (Сильван)|Тигранакерт]] тигән яңы баш ҡала төҙөтә, унда күп грек ҡалаларынан көсләп халыҡты күсеп килергә мәжбүр итә. Тигранакерт Арташат менән ярышырлыҡ икенсе баш ҡалаға әйләнә. Уңыштарының иң бейек нөктәһендә Тигран башта Лукулл, һуңынан Помпей етәкселегендәге римлеләрҙең ғәскәре менән бәрелешә һәм б. э. т. 63 йылда үҙенең бөтөн яулағанын юғалта. Б. э. т. 55 йылда Тигран үлгәндән һуң Бөйөк Әрмәнстан тәхетенә уның улы, нигеҙҙә нейтраль сәйәсәт алып барған, Артавазд II (б. э. т. 55—34 йй.) тәхеткә ултыра. Б. э. т. 53 йылда Каррыла парфяндар менән һуғышҡанда римлеләрҙең еңелеүенән һуң Артавазд, Софена менән Кесе Әрмәнстанды ҡушып, Әрмәнстандың көнбайыш сиктәрен киңәйтә алған хатта. Б. э. т. 36—34 йй. рим полководецы Марк Антоний, тәүге еңелеүҙәренән һуң, килешеү төҙөү һылтауы менән әрмән батшаһын үҙенең лагерына саҡырған, ә һуңынан әсирлеккә алған һәм язалаған. Б. э. т. 30 йылында, союздаш Парфия ярҙамы менән булырға тейеш, Артаваздың улы Арташес II (б. э. т. 30—20 йй.) әрмәндәр батшаһы итеп ҡуйыла. Тәхеткә килгәненә күп тә үтмәй, Арташес II ғәскәре Әрмәнстанда тороп ҡалған Антонийҙың рим гарнизондарын ҡырып һала. Арташес II үлгәндән һуң Арташесидтар династияһы етәкләгән әрмән дәүләте бөлгөнлөк юлына баҫҡан. Арташесидтар династияһы тамыры, б. э. т. I быуаты — б. э. I быуаты сиктәрендә Эрато батшабикәһенең үлеме менән, ҡорой, һәм әрмәндәр ҡараштарын үҙҙәренә мәҙәни һәм көнкүреш яҡтан яҡын торған парфяндарға боралар. Шул саҡтан алып Рим менән Парфия араһындағы яҡынса алтмыш йылға һуҙылған Әрмәнстанға баш булыу өсөн көрәше башлана. === Аршакидтар. Рим һәм Парфия араһында === <div style="float:right;width:40%;background-color:#f0f0f0;padding:0.7em;margin-left:1em;font-size:0.9em;"> '''Әрмәнстан географияһы. Бөйөк һәм Кесе Әрмәнстан''' Страбон, унан һуң Өлкән Плиний һәм Птолемей әрмән ерҙәренең ентекле географик тасуирламаһын бирәләр. Бөйөк Әрмәнстан төньяҡтан Понттан һәм [[Колхида]]нан Корон тауҙары менән, [[Иберия (батшалыҡ)|Ибериянан]] һәм [[Кавказ Албанияһы|Албаниянан]] — Кура йылғаһы менән, көнсығыштан [[Мидия]]нан — Аракс һәм Атропатен тауҙары менән, көньяҡта [[Ассирия]]нан — Нифат тауҙары менән һәм [[Месопотамия]]нан — [[Тигр]] йылғаһы менән, көнбайышта Кесе Әрмәнстандан — [[Евфрат]] менән сикләнгән. Кесе Әрмәнстан төньяҡта Понттан Скидис һәм Париадр тауҙары менән, көнсығышта Бөйөк Әрмәнстандан — Евфрат менән, көньяҡта Сириянан һәм Киликиянан — Тавр менән, көнбайышта Каппадокиянан Антитавр тау армыттары менән сикләнгән. Сама менән VII быуатта әрмән ғалимы Анания Ширакаци үҙ эсенә Әрмәнстан географияһының ентекле тасуирламаһын һыйҙырған Ашхарацуйц — донъя географик атласын төҙөй. '''Бөйөк Әрмәнстан тарихы''' <br /> Бөйөк Әрмәнстан территорияһында Әрмәнстан дәүләте 428 йылға, [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр Ираны]] тарафынан баҫып алынған дәүергә саҡлы, йәшәгән. Урта быуаттарҙа Бөйөк Әрмәнстан территорияһы ғәрәптәр, византиялылар, сельджуктар, монголдар тарафынан яулап алынған. XV быуат башында Әрмәнстан фарсы провинцияһы булған, бер быуат уҙғас, уның көнбайыш өлөшөн төрөк солтаны Сәлим II яулап алған. Рус-фарсы һуғыштары (1813, 1828) һәм рус-төрөк һуғыштары дәүеренән (1878) көнсығыш өлөшө рус державаһы биләмәләренә күскән. Хәҙер тарихи Көнсығыш Әрмәнстан ерҙәренең бер өлөшөндә Әрмәнстан Республикаһы урынлашҡан. Көнбайыш Әрмәнстан Төркиә территорияһында ҡалған. '''Кесе Әрмәнстан тарихы''' <br /> Митридат династияһы Кесе Әрмәнстанда б. э. т. I быуат һуңында, Митридат Евпатор илде үҙенең батшалығына ҡушҡандан һуң, хакимлыҡ иткән. Уларҙы ҡыйратҡас, Помпей илде үҙенең союзнигы Дейотарға, Галатия тетрархына тапшыра. был батшаның улы үлгәс, римлеләр илде төрлө хөкөмдарҙарға биреп ҡарай һәм аҙаҡтан уны Рим провинцияһына әйләндерәләр. [[Көнсығыш Рим империяһы]] барлыҡҡа килгәндә, был ерҙәр Рим провинцияһы булып киткән инде. Һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] һәм [[Төркиә]] составына индерелгән. </div> ==== Аршакидтар хакимлығын раҫлау ==== {{Төп мәҡәлә|Аршакуни}} [[Файл:Tiridates.jpg|thumb|left|170px| Версаль һарайының паркында Тиридат I в статуяһы]] Арташесидтар династияһы ҡолатылғандан аҙаҡ I быуат уртаһына тиклем римлеләр һәм парфяндар ҡуйған кешеләр идара иткән. Парфяндар тарафынан тәхеткә ултыртылған беренсе Аршакид, Вонон, оҙаҡҡа сыҙамай. Уны Рим тарфынан ҡуйылған, аҙаҡ туғанының улы Радамист тарафынан хыянатсыл үлтерелгән (Радамист бабаһының урынына ултырған була) Иберия хөкөмдары Митридат, алмаштыра. Рим тарихсыһы Тацит мәғлүмәте буйынса, уларҙың ҡайһы берҙәре «әрмәндәрҙең йолалары һәм тормош — көнкүреше менән таныш булған»<ref>Тацит. Анналы, II, 56</ref>. 53 йылда парфян батшаһы Вологез I әрмән тәхетенә үҙенең туғаны Тиридатты ултырта. Был Парфия һәм Рим араһында һуғыш башланыуға сәбәп була. 58 йылда Корбулон етәкселегендәге рим ғәскәрҙәре Әрмәнстанға баҫып инәләр һәм тәүге уңыштары менән файҙаланып, үҙҙәренең идара башлығын ҡуялар. Әммә 62 йылда Рандейҙа хурлыҡлы еңелеүгә дусар ителәләр. Һөҙөмтәлә Неронға Тиридатты Әрмәнстандың бойондороҡһоҙ батшаһы итеп танырға тура килгән; парфяндар яғынан юл ҡуйыу ғына булған (тик престиж өсөн генә) Тиридат дәрәжәһен (сан) Нерон ҡулынан алырға тейеш булған һәм шул маҡсат менән ул Римгә сәфәр ҡылған. Әрмән батшалары «Бөйөк Әрмәнстан батшалары» титулын йөрөтөргә тейеш булған<ref>{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие= Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 276}}</ref>. Рим һәм парфян армиялары Әрмәнстан ерҙәрен ҡалдырып китергә тейеш булған, Әрмән дәүләтенең сиктәре тулыһынса тергеҙелгән<ref>{{Из Б =атамаһы=Рандей тыныслыҡ килешеүе|баҫма=3}}</ref>. Был ваҡыттан Бөйөк Әрмәнстан Аршакидтар династияһының әрмән тармағы идаралығы аҫтындағы Рим менән Парфия араһындағы буфер дәүләткә әүерелә. Тиридат осорондағы иран йолалары һәм ышаныуҙарының яңырыуы алдағы йөҙйыллыҡта Әрмәнстанда һәм Парфияла асыҡ тойомланған романизация тенденцияһын ҡаҡшатҡан. Парфия менән һуғыш башлаған Траян 117 йылда Әрмәнстанды рим провинцияһы тип иғлан иткән, ләкин Адриан рим легиондарын [[Евфрат]] аръяғына саҡыртып алған. Римлеләрҙең бер походы ла Әрмәнстан дәүләтен юҡ итә алмаған. Аршакидтар ваҡытында, уларҙы [[Сәсәниҙәр]] ҡолатҡанлыҡтан, Әрмәнстан һәм Иран араһында дошманлыҡ мөнәсәбәттәре урынлашҡан. Сәсәниҙәр фекеренсә, әрмән Аршакидтары, күрә алмаған династияның эйәрсендәре, һәм улар тамырынан ҡоротолорға тейеш булған. Хосров I Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалған Арташир менән оҙайлы һуғыш алып барған. III быуат уртаһында Әрмәнстан яңы барлыҡҡа килгән [[Сәсәниҙәр батшалығы]]ның емерткес һөжүмдәренә дусар ителгән: Шапур I үҙенә Әрмәнстанды, Албанияны һәм Иберияны буйһондора алған. Һуңғыһының улы Ормизд-Ардашир бер аҙ ваҡыт хатта «Әрмәндәрҙең бөйөк батшаһы» титулын да йөрөткән. === Христианианлаштырыу һәм Сасанидтарға ҡаршы һуғыш. Әрмәнстанды бүлгеләү. Фарсы Әрмәнстаны === [[Файл:Gregory the Illuminator.jpg|180px|thumb|left|Әрмән халҡын суҡындырыу. Рәссам И. К. Айвазовский]] {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Агатангелос, «Әрмәндәрҙе христиан диненә ауҙарыу тарихы», V быуат<ref>[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/agathangelos/ru/04.html «История Армении»; «Спасительное обращение страны нашей Армении через святого мужа-мученика»], 778</ref>:<br /> ''Һәм батша үҙенең юғары бойороғо менән дөйөм хуплауҙан таяныс алып, ата-бабалар алла тип атаған һынташтарҙы онотторорға, хәтерҙән юйырға, ер йөҙөнән юҡ итергә, тип дәрүиш Григорға йөкмәтте. Һуңғараҡ батша үҙе лә ғәскәре менән Вагаршапат ҡалаһынан Арташатҡа Еразамуйн тигән ерҙә урынлашҡан Анаит алиһәһенең мәжүси ғибәҙәтханаһын емереү ниәтендә шунда йүнәлгән. Юлда иң тәүге булып, төштәр күреп юраусы, Диван Ормиздың сәркәтибе тип аталған жрецтарҙың тәғлимәтен яҙыусы, әүлиәлеккә өйрәтеүсе, Тирға ғибәҙәт ҡылыу храмы осраған. Тәү сиратта, шул ғибәҙәтхананы емергәндәр, яндырғандар, юҡ иткәндәр.'' |} 287 йылда римлеләр ярҙамы менән тәхеткә Хосров II улы, Бөйөк Тиридат III ултыра. Ошо быуаттың һуңында 298 йылда Нисибис килешеүе буйынса Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон Рим һәм Персия (Фарсыстан) таный, шулай уҡ Әрмәнстандың Рим һәм Фарсыстан менән сиктәрен төгәлләргә тырышалар. Тиридат III дәүерендә христиан дине Әрмәнстандың дәүләт һәм берҙән-бер дине сифатында раҫланған. Христианлыҡты ҡабул итеү өсөн төп дәрәжәләге әһәмиәтле эштәр башҡарыусы изге Григорий Мәғрифәтсе Әрмән сиркәүенең беренсе Католикосы вазифаһын башҡарған(302—326). Тәүге осорҙа христиандарҙы эҙәрлекләүҙәргә дусар иткәндәр, әммә Тиридат үҙе христианлыҡты ҡабул иткәс, ул дәүләт диненә әйләнгән (традиция буйынса был ваҡиға 301 йылда булған тиҙәр, әммә ҡайһы бер хәҙерге тикшеренеүселәр христиан дине 314 йылдан да алда ҡабул ителмәгән, тигән фекер әйтә<ref>Тер-Нерсесян Сирарпи. Армения. Быт, религия, культура / Пер. c англ. Л. А. Игоревского. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. — C. 84. — ISBN 978-5-9524-3803-3.</ref>), ул нигеҙҙә боронғо иран ышаныуҙарына бәйләнгән традицион милли әрмән динен, ҡан ҡойош менән, ҡыуған һәм дәүләт диненә әүерелгән. Шулай итеп, Әрмәнстан тарихта тәүге христиан дәүләте булған<ref name="Armenian Apostolic Church">{{Из|Британника|http://global.britannica.com/EBchecked/topic/35284/Armenian-Apostolic-Church|заглавие=Armenian Apostolic Church}}:{{oq|en|According to tradition, Armenia was evangelized by the apostles Bartholomew and Thaddeus. Armenia became the first country to adopt Christianity about 300 ce, when St. Gregory the Illuminator converted the Arsacid king Tiridates III.}}</ref><ref name="pravenc.ru">{{статья| автор= | заглавие=Армянская апостольская церковь| ссылка= http://www.pravenc.ru/text/76124.html| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год = 2001| том = 3| страницы = 329-355}}</ref>.. 332—338 йылдарҙа Хосров III Котак Әрмәнстан батшаһы булған. Аракс йылғаһының һыу юлы үҙгәреше менән бәйле экологик хәлдәр киҫкенләшеү сәбәпле, батша Двин ҡалаһын төҙөтә һәм халыҡты яңы урынға күсертә<ref>Мовсес Хоренаци, кн 3, гл. 8</ref>. 337 йылда, тыныслыҡ Килешеүе булыуға ҡарамаҫтан, Әрмәнстанға Сасанид Шапур II ғәскәре баҫып инә. Әрмәндәргә ярҙамға рим ғәскәрҙәре килә, һәм улар бергәләп фарсыларҙы ҡыҫырыҡлап сығаралар. Хосровтың улы III Тиран (339—350) батша булып китә. Тиран илдең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау сәйәсәтен алып бара. Мовесаоренаци әйткәнсә, ул атаһы кеүек көн күргән, ҡаһарманлыҡ та, ғәййәрлек тә күрһәтмәгән. Фарсылар менән татыулыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡларға тырышҡан. 345 йылда фарсы шахы Шапур II, һөйләшеүҙәр алып барыу һылтауы менән, Тиранды үҙенә саҡыра ла әсирлеккә ала, шунан Иранға алып китеп, күҙен һуҡырайта. Әммә фарсылар Әрмәнстанға сәйәси йоғонто яһарға бик ынтылһалар ҙа, әрмән монархы тәхете уның улы Аршак II күсә (350—368). Аршак II, үҙәк хакимиәтте нығытыу һәм нахарарҙар сепаратизмын бөтөнләйгә туҡтатыу теләге менән, ҡәтғи сараларға күскән. Арарат тауының көньяҡ итәгендә ул Аршакаван тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған. Бында үҙҙәренең хужаларынан ҡасып киткән крепостнойҙар һәм ҡолдар, шулай уҡ бурыстарын бер ҙә түләй алмағандар йәшеренер урын тапҡандар. Шулай итеп, батша элек нахарарҙар хакимлығы аҫтында йәшәгән кешеләр иҫәбенә үҙенең һалым түләүсе халҡын арттырыуға иҫәп тотҡан. Нахарарҙар быға киҫкен ризаһыҙлыҡ белдергәндәр һәм, ҡасҡындарҙы ҡайтарыу мөмкинлеге биргән законға таянып, батшанан ҡасып киткән хеҙмәтселәрен кире ҡайтарыуҙы талап иткәндәр. Ләкин Аршак яңы ҡала сиктәрендә был законды ҡулланыуҙы тыйған. Шулай булғас, нахарарҙар үҙҙәренең отрядтарына етәкселек итеп Аршакаванға йүнәләләр һәм уны яулап алалар. Егерме мең кеше йәшәгән ҡаланың бөтөн халҡы донъя йөҙөнән юҡ ителә. Аршак фетнәселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәш башлай. Ул нахарарҙар юлбашсыһы Камсаракандарҙан Гирак һәм Аршаруникты тартып алған, Артагерс ҡәлғәһен баҫып алып Камсаракандар ырыуының тамырын ҡорота. Ошонан һуң күп кенә нахарарҙар Иран яҡлауына биреләләр. Фарсыларҙың баҫып алыу ҡурҡынысы һәр йыл һайын үҫә бара. Рим империяһы ла һаман көсһөҙләнгән. Фарсылар аҡрынлап римлеләрҙе Месопотамиянан ҡыҫырыҡлап сығаралар, ә 363 йылда император Иовиан, әрмәндәргә бөтөнләй ярҙам итмәйәсәге хаҡында вәғәҙә биреп, шах Шапур II менән Нисибис килешеүен ҡабул итәләр (Ҡара. Шапур II, Әрмәндәр һәм иверҙар менән һуғыш). Күпмелер ваҡыт үткәс, Аршактың ҡулы аҫтынан Алдзник нахарарлығы ысҡынған, һуңынан сиктәге өлкәләрҙе биләүселәр баш күтәргән һәм фарсылар яғына сыҡҡан. Шундай күп һанлы хыянаттар булыу сәбәпле, батша ғәскәрендә яугирҙар һаны кәмей. Бола арҡаһында һуғыш хәрәкәтен дауам итеү мөмкин булмай. 360 йылдарҙа Әрмәнстан Фарсыстанға ҡаршы ныҡышмалы көрәш алып барған. 367 йылда Сасанидтар Әрмәнстанға яңынан баҫып ингән. Фарсылар тоталар ҙа Тигранакертты емергәндәр, а һуңынан, Арацани йылғаһын кисеп һәм Евфрат ағымы ыңғайына хәрәкәт итеп, Ани-Камахты баҫып алғандар. Арарат тигеҙлегендәге хәл иткес бәрелештә Васак Мамиконян етәкләгән әрмән ғәскәрҙәре дошманды тар-мар иткәндәр. Һуғыш барышында һынылыш күҙәтелгән, һәм фарсыларҙың илгә үтеп инергә тырышыуы кире ҡағылып торған. Әммә батша һәм нахарарҙар араһындағы низағ, ваҡытлыса туҡтап торған кеүек булһа ла, яңы көс менән тоҡанып киткән. Ил эсендә хәлдәр ҡатмарлашҡанға күрә, Аршак тыныслыҡҡа ынтылған. Шапур әрмән батшаһын һәм Васак Мамиконянды, тыныслыҡ килешеүе төҙөү һылтауы менән, Ктесифонға саҡырып килтергән. Бында икеһен дә мәкерле рәүештә ҡулға алғандар. Васакты язалағандар, ә Аршак II төрмәгә ябылған. Әрмәнстан батшалығы үтә ҡыйын хәлдә ҡалған: Аршактың улы Пап (353—374) кескәй генә булған, ә батшабикә Парандзем етерлек абруй менән файҙаланмаған, ил идарасыһыҙ тороп ҡалған. Фарсылар, шуның менән файҙаланып, эре әрмән: Арташат, Вагаршапат, Ервандашат, Нахчаван, Заришат, Ван һәм Тигранакерт ҡалаларын тулыһынса емерә, өлкән ирҙәрең барыһын да үлтереп бөтөргәндәр, ә балаларҙы һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы Иранға алып киткәндәр. Тиҫтәләгән мең әрмән һәм еврей көсләп Фарсыстан<ref>Фавстос Бузанд, История Армении, стр 133; книга 4.</ref> төпкөлөнә күсерелгәндәр (депортацияланғандар). 368 йылда Әрмәнстандың һаҡланып ҡалған һуңғы бастионы булып, батшабикә Парандзем улы, батша вариҫы, Пап менән йәшеренгән урын, Артагерс ҡәлғәһе ҡалған. Пап тиҙҙән римлеләргә ҡасып китә алған, ә батшабикә, үҙенә тоғро нахарарҙары һәм 11 мең яугирҙан торған гарнизоны менән бер йыл буйына, ҡаты аслыҡ һәм сирҙәргә ҡарамай, фарсыларҙың ҡамауына сыҙап торған. 369 йылда дошман Артагерсҡа ла, батша хазиналарына ла хужа булған. Парандземды, башҡа әсирҙәр менән, Иранға килтерәләр. Шах Шапур, уны мәсхәрә итер өсөн, үҙенең баш ҡалаһындағы майҙанда махсус өй һалырға бойора, унда һәр теләгән кешегә ҡолатылған батшабикә менән енси мөнәсәбәткә инергә рөхсәт бирә. Меҫкен ҡатын шулай ғазаплап үлтерелгән. Ә яулап алынған Әрмәнстанда сиркәүҙәрҙе емереү һәм христиандарҙы эҙәрлекләү башлана. [[Файл:General (Sparapet) Mushegh Mamikonian (right), the King Pap and Armenian cavalry soldiers. Miniature from the 16th century..jpg|200px|thumb|left|Пап батша һәм спарапет Мушег Мамиконян. XVI быуат миниатюраһы]] Әммә Әрмән батшалығы бөтөнләй бөлгән кеүек бер мәлдә, Пап ҙур рим ғәскәре менән килгән. Уның эргәһенә патриоттарҙың тарҡау отрядтары берләшә башлаған һәм һуғыш хәрәкәттәре яңынан тоҡана. Бер нисә тапҡыр еүелеү хурлығынан һуң, фарсылар сигенгәндәр. 369 йылда Мушег Мамиконян (фарсылар язалаған Васактың улы) менән батша Арташатҡа инә. 371 йылда Шапур Әрмәнстанға тағы һөжүм иткән. Хәл иткес яу Дзирав тигеҙлегендәге Нпат тауы итәгендә булған. Әрмән армияһы, император Валент ебәргән ҙур рим отряды ярҙамы ла булғас, ҙур батырлыҡ менән һуғышҡан һәм еңеү яулаған. Шапур Папты Әрмәнстан батшаһы тип танырға мәжбүр булған. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, ул үҙен һәләтле дәүләт эшмәкәре тип таныта. Әрмән батшаһы батша хакимлығын нығытыуға ынтылған. Батшалыҡ итеү дәүерендә ул Иран менән тыныслыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай алған һәм шуның менән иленә, ҡыҫҡа ғына булһа ла, бик кәрәкле тынлыҡ, ял биргән. Паптың бойондороҡһоҙ һәм үҙ аллы сәйәсәте (бигерәк тә уның шах менән йыш аралашыуы) римлеләргә оҡшамай башлаған. 374 йылда рим полководецы Теренций пригласил Папты һый мәжлесенә саҡырған . Бында өҫтәл артында ултырған сағында рим легионерҙары[76] әрмән батшаһын сапҡылап үлтергәндәр. IV быуатта Әрмәнстанда феодал мөнәсәбәттәр формалаша. 387 йылда Әрмәнстан бүленеүгә дусар ителә: бәләкәй, көнбайыш, яғы Римгә, төп өлөшө — Фарсыстанға китә. Әрмәнстандың территориаль сиктәре кинәт ҡыҫҡарған [77]. Әрмәнстандың сик буйындағы ерҙәре Ирандың вассалы[78][79] хоҡуғын алған Иверияға һәм Албанияға бирелгән. [[Файл:Yeghishe, Vasn Vardanay ew Hayoc paterazmin, 1569 (Matenadaran, Ms. 1920, no. 250v.).jpg|180px|thumb|right|Аварайр яуы. Егишеның «Вардан һәм әрмән һуғышы» ҡулъяҙмаһынан XVI быуат миниатюраһы]] Христиан динен нығытыу, Тәүратты (Библияны) һәм ғибәҙәт китаптарын тәржемә итеү, әрмән милли мәктәптәренә нигеҙ һалыу маҡсатында, Месроп Маштоц 405—406 йылдарҙа хәҙерге әрмән алфавитын төҙөй. Был идеяны тормошҡа ашырырға милли берҙәмлек тойғоһо булышлыҡ иткән<ref name="golden age">{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44268/The-Arsacids|заглавие=Armenia}}:"''Although the Armenian nobles had thus destroyed their country’s sovereignty, a sense of national unity was furthered by the development of an Armenian alphabet and a national Christian literature; culturally, if not politically, the 5th century was a golden age.''"</ref>. Әрмәнстандың фарсы өлөшөндә Аршакидтар хакимлығы бер ни тиклем һаҡланған, әммә Йездигерд I дәүеренән Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәр насарая. 428 Йәздигердтың улы Варахран V Әрмәнстанды сасанид дәүләтенең провинцияһына әйләндерә һәм, Арташесты ҡолатҡас, Әрмәнстанд Аршакид династияһын ҡорота. Тәҙәрәк фарсылар Әрмәнстанға шаҡтай ҙур ғына автономия биргәндәр. Марзпан, спарапет (баш командующий) һәм азарапет (иҡтисадты етәкләүсе) вазифалары әрмәндәр ҡулында ҡалған. Әрмән католикосы (христиан сиркәүе башлығы) «Бөйөк судья», һалым йыйыусылар ҙа әрмән булған. Месроп Маштоц һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге менән бәйле, ил мәҙәни үҫеш кисергән. Фарсыларҙың, христиан дине әрмәндәрҙе Римгә яҡынайта, тип тынысһыҙланыуы нигеҙһеҙ булмаған. 438 йылда Йездигерд II фарсы батшаһы булып киткән, империяһының халыҡ-ара хәлен нығытып, ул илдең эске берҙәмлеген тәьмин итеү маҡсаттарын ҡуя. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер привилегияларын бөтөрткән һәм зороастризмға күсергә бойорған. Был талаптар Әрмәнстанда ихтилал башланыуға килтергән, баш күтәреүселәр ғәскәре һәм сасанид армияһы араһында һуғыш башлана. Аварайр яуы — һуғыштың хәл иткес эпизоды, ошо һуғышта баш күтәреүселәрҙең юлбашсыһы Вардан Мамиконян һәләк булған. Фарсыларҙың пирралы еңеүенән Ездигерд II бәхет тойғоһо кисермәгән: таланған, унан һалым да, яугирҙар ҙа килмәгән. Етмәһә, яңынан күскенселәр тынғыһыҙлай башлаған. Ситуацияны төҙәтеү маҡсатында ул әрмәндәргә христиан дине тотоуҙы рөхсәт иткән, ә кемдәр көслөк менән зороастризмға күсерелгән булған, христианлыҡҡа кире ҡайтырға рөхсәт иткән. 460-сы йылдарҙа Фарсыстандың яңы батшаһы Пероз тағы христиандарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтен башлаған. Яңы ихтилал ҡалҡҡан, 484 йылда әрмәндәр һәм фарсылар, Әрмәнстанға тулы дини ирек биргән ярым бойондороҡһоҙ статус һаҡлаған, Нварсак килешеүен төҙөй. == Урта быуат Әрмәнстаны (VI—XV быуаттар) == Төрлө стратегик сәбәптәр арҡаһында Әрмәнстан Византия империяһы һәм Фарсыстан батшалығы араһындағы ыҙғыш алмаһына әйләнә[81]. Юстиниан I 535—538 йылдарҙағы идара реформаһы Әрмәнстандың хәлендә хәтһеҙ сағылыш тапҡан. Уның сиктәрендә, мәҫәлән, әрмән аристократияһын кәметеүгә маҡсатлы йүнәлтелгән бойороҡтар сыҡҡан. 21-се новеллала былай тиелгән: «Әрмәндәр бар нимәләрҙә лә рим законына эйәрергә тейеш». Шулай итеп, Әрмәнстандың хоҡуҡ нормалары дөйөм империяныҡынан айырылырға тейеш түгел, тип һыҙыҡ өҫтөнә алғандар: {{начало цитаты}} Беҙ әрмәндәрҙе, элекке ғәҙелһеҙлектән арындырып, бөтөнләй беҙҙең ҡанундарыбыҙға күсерергә һәм уларға тейешле тигеҙлек бирергә теләйбеҙ. {{oq|el|Και Αρμενιους βουλεμεθα της προτερας απαλλαξαντες αδικιας επι τους ημετερους δια παντων αγαγειν νομους, και δουναι αυτοις ισοτητα την πρεπουσαν.}} {{конец цитаты}} Әрмәндәр таралышып ултырған бик ҙур ерҙәр дүрт провинцияға: Әрмәнстан Беренсе, Икенсе, Өсөнсө һәм Дүртенсегә бүленгән<ref>Н. Адонц. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/VI/520-540/Novellae%20Constitutiones/text1.phtml Армения в эпоху Юстиниана. Ереван. ЕГУ. 1971]</ref>. 591 йылда византия императоры Маврикий (әрмән сығышлы булыуы мөмкин[83]) фарсылар өҫтөнән еңеү яулаған һәм империяға Әрмәнстан территорияһының ҙур ғына ҡалған өлөшөн, уның сиктәрен Ван күленә саҡлы киңәйтеп, кире ҡайтарған[81]. Маврикийҙы тиран Фока ҡолатҡан, ә Фоканы — әрмән Ираклий, полководец Өлкән Ираклийҙың улы. 629 йылда Ираклий Маврикий башлаған баҫҡынсы һуғыштарҙы тамалап ҡуйған. VI быуат аҙағынан Әрмәнстан Византия дәүләтенең вассалына әүерелә. [[Файл:Emirate of Armenia 750-885.png|thumb|320px|Ғәрәп хәлифлегенең Әрмән эмираты,750—885 й. <br />аль-Арминия I — Ҡаф тауы өлкәһе Арран <br />аль-Арминия II — Грузия <br />аль-Арминия III — Тарихи Әрмәнстан]] Сасанидтар династияһы 630-сы йылдарҙа Алғы Азия баҫҡынсылары — ғәрәп хәлифтәре тарафынан ҡыйратыла. 645 йылда Хәлифлектең ғәрәп армиялары Әрмәнстанға һөжүм иткән, илдең күп өлөшө хәлиф хакимлығына күскән. Әрмән кенәзе Теодорос Рштуни ғәрәптәр тарафынан Әрмәнстандың, Грузияның һәм Ҡаф тау Албанияһының юғары идарасыһы итеп тәғәйенләнгән<ref name="Encyclopaedia of Islam">{{книга | автор = | часть = | заглавие = Encyclopaedia of Islam | оригинал= | ссылка = | издание = | ответственный = | место = Leiden | издательство = BRILL | год= 1986 | том= 1 | страницы = 636}}:{{oq|en|With the aid of these Arab forces Theodoros drove the Greeks from the country once more and was thereafter recognised by Muawiya as prince of Armenia, Georgia and Albania.}}</ref>. VII быуат аҙағында Әрмәнстан фактик үҙ аллылығын юғалтҡан. Регионды баҫып алғас, ғәрәптәр тик идара итеү маҡсатында бөтөн Көньяҡ Ҡаф тауын аль-Арминия тигән ҙур бер провинцияға берләштерә. Наместничество, составында әрмән ерҙәре күп булғанлыҡтан, Арминия, тип аталған<ref>Восток в средние века // История Востока / Под ред. Р. Б. Рыбакова. — М.: «Восточная литература» РАН, 1997:{{oq|ru|Под властью арабов все Закавказье было разделено на два больших наместничества. Главное из них именовалось Арминия, ибо в его составе доминировали армянские земли, хотя в это наместничество входила и Восточная Грузия, а порой и бывшая Албания, чаще именовавшаяся с той поры Аран (другая форма этого названия).}}</ref>. Калифтар һәм византия императорҙары һуғыш алып барғанда, Әрмәнстан ҡурҡыныс яфаларға дусар ителгән һәм өлөшлөтө византия, өлөшләтә ғәрәп наместниктары тарафынан идара ителгән. Калифтар хакимлығындағы наместниктар остикандар тип, византия императорҙары ҡулы аҫтында — куропалаттар тип аталғандар. Беренсе куропалат Ашот I Тао-Кларджети тигән кенәзлеккә нигеҙ һалған һәм атаҡлы Багратиондар династияһын башлаған<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/ashot_bagrat.html Ашот Багратиони]</ref>. Әрмән куропалаттары Византияның эске сәйәсәтенә һиҙелерлек тәьҫир иткәндәр: миҫал өсөн Тао-Кларджетиҙың идарасыһы Давид III X быуаттың икенсе яртыһында Василий II<ref>[http://www.hrono.ru/land/kavkaz/0000gruz.php История Грузии с древности]</ref> ҡаршы көрәшкән Варда Склир ихтилалын баҫтырған. Хәлифлек составында әрмәндәр ғәрәп империяһының үҫешенә күп өлөш индергән. Ибн Бахтишу[88][89] әрмән табиптар династияһы дан-шөһрәт ҡаҙана. Династияны башлаусы Джибраил ибн Бахтишу в 765 йылда үлергә етешкән Аль-Мансур хәлифте[90] терелтә. Уның ейәне, ул да Джибраил исемле, 800 йылдар тирәһендә Бағдадта Харун ар-Рәшид[91] хәлиф инициативаһы менән төҙөлгән тәүге дауаханаға нигеҙ һалған. VII—IX быуаттарҙа Әрмәнстанда павликиан һәм тондракийсылар христиан секталары барлыҡҡа килгән һәм таралған. Улар Византия империяһында ла етди тәьҫир итеү көсөнә эйә булған. === Әрмәндәр Византияла === [[Файл:Leo V The Armenian.jpg|thumb|left|220px|Византия императоры (813—820) Әрмән Лев V]] VIII—IX быуаттар дауамында әрмәндәр ғәрәп иҙеүенә ҡаршы күп тапҡыр баш күтәргәндәр. Һуңғараҡ меңәрләгән әрмән Византияға күсергә мәжбүр булған, сөнки әрмән халҡы унда мөһим роль уйнаған. Византия императорҙары, полководецтарының, патриархтарының, сауҙагәрҙәр вәкилдәренең, дәүләт хеҙмәтендә эшләгәндәрҙең һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең күпселеге сығышы менән этник әрмән булған<ref name=autogenerated4>[http://www.world-history.ru/countries_about/2291.html Бөтөн донъя тарихы]</ref>. Икенсе император әрмән Вардан Филиппик кеүек үк, Ираклий (византия императоры) хатта миафизит булған. Изге императрица Байғош Феодора һәм уның улы Михаил III сығышы менән әрмән аристократтары Мамиконяндарҙың нәҫеленән булған<ref>[http://www.viadolorosa.ru/index.php/zagran/greece/36-feodora Изге Феодора Византия императрицаһы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ әрмән сығышлы булғандар башҡа бик күп византия аристократик заттары, араларында Лакапиндар, Куркуастар, Гаврастар, Заутцтар һ.б. Василий I-нән Василий II-гә (867—1025) тиклемге бөтөн Византия императорҙары әрмән йәиһә өлөшләтә әрмән сығышлы булған<ref>Peter Charanis.[http://books.google.ru/books?ei=zFEaTYHSC4XvsgaFnanKDw&ct=result&id=RFVoAAAAMAAJ&dq=Basil+II+%28867%E2%80%941025%29+was+of+Armenian+or+partially+Armenian+origin&q=accession+of+Basil+I+to+the#search_anchor Studies on the demography of the Byzantine empire: collected studies] Variorum Reprints, 1972 p223(360):''«Thus, every emperor who sat on the Byzantine throne the accession of Basil I to the death of Basil II (867—1025) was of Armenian or partially Armenian origin. But besides the emperors there were many others among the military and political leaders of Byzantine during this period who were Armenians or of Armenian descent''»</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Степанос Таронеци, "Дөйөм тарих ", X б. аҙағы—XI быуат башы<ref>{{китап |авторы= |өлөшө= |һылтанма =|атамаһы=Асохьика ҡушаматлы Степанос Таронскийҙың дөйөм тарихы: 11 б. яҙыусыһы |һылтанма= |яуаплы=Н. Эмин тарафынан әрмән теленән тәржемә ителгән һәм аңлатма бирелгән |баҫма= |урыны=М. |нәшриәт= Көнсығыш телдәре Лазарев. Инст. Типогр. |йылы=1864 |биттәре=142}}</ref>: '' Вард Бағдадта саҡта һәм Василий батшалығы тыныслыҡҡа ләззәтләнгәндә, Василий үҙенең ҡулы аҫтындағы әрмәндәрҙе, уларҙы булхарҙарға ҡаршы ҡуйыр өсөн, илде рәтләп төҙөү мөмкинлеген биреү ниәте менән, Македонияға күсергән. Бына шуның өсөн ул әрмәндәрҙең күбеһен күсергән дә инде. Ихтыярһыҙ пастырҙар һәм севастий митрополиты әрмәндәрҙе дине өсөн ҡыҫырыҡлай башлаған''. |} Ул саҡта дин һиҙелерлек сәйәси роль уйнаған, һәм, Византия әрмәндәрҙең дини доктринаһы айырымлыҡтары арҡаһында йыш ҡына әрмән дәүләтселегенә зыян килтерерлек саралар үткәргән һәм Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона янаған. Әммә византия императорҙары Кесе Азияға хәрби походтар ойошторған, ерҙәр яулап алған, әрмәндәрҙе күпләп империяның хәүефһеҙерәк тип һаналған көнбайышына, башлыса Фракияға күсергәндәр, шуның менән әрмәндәрҙе баҫҡынсы мосолман ғәрәптәрҙән,ә һуңғараҡ төрөк-сельджуктарҙан ҡурсалағандар. Аҙаҡ был өлкәләрҙән күренекле императорҙарҙың тотош династиялары сыҡҡан<ref>[http://www.hrono.ru/0700viza.php Византия в VIII веке]</ref>. Бындай дини айырмалыҡтан ҡасыр өсөн ҡайһы бер, әрмән (Константинополь патриархы) Бөйөк Фотий I кеүек, константинополь патриархтары, монофизитлыҡ — ул төп дини тәғлимәткә ҡаршы киткән христологик сафсата, тип аңларға кәрәк һәм православие<ref>[http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html ЯВЛЯЮТСЯ ЛИ АРМЯНЕ ПРАВОСЛАВНЫМИ? ВЗГЛЯД СВЯТИТЕЛЯ ФОТИЯ ВЕЛИКОГО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925230410/http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html |date=2011-09-25 }}</ref> араһында тигеҙлек билдәһе ҡуйып, ялған раҫлауҙарын нигеҙләргә тырышҡандар. Тап патриарх Фотий осоронда (үҙе православ булмаһа ла, православие барлыҡҡа килеүҙә төп роль уйнаған) Византияла Григорий Мәғрифәтсене (Григорий Әрмәнлене) ихтирамлау башланған<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/826788.html Григорий Изгелекле (святитель) иҫтәлеген, Әрмәнстан Мәғрифәтсеһен] ихтирам итеү</ref>. Шул уҡ «фальсификатор» Фотий патриарх Василий I (византия императоры) шәжәрәһен ябай әрмән крәҫтиән ғаиләһенән әрмән батшаларына Аршакидтарға тиклем төҙөгән<ref>[[Феофанды дауам иттереүсе]]. [http://modernlib.ru/books/prodolzhatel_feofana/zhizneopisaniya_vizantiyskih_carey/read_24/Византия батшаларының тормошон һүрәтләү ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ, Византия тәхетенә 867 йылда ултырған Василий I Македониялы, әрмән сығышлы, тип йөрөтөлгән Македония династияһына нигеҙ һалған<ref name="Dana Carleton Munro">Dana Carleton Munro. [http://books.google.com/books?id=X1IdoHCFqyoC&pg=RA1-PA104&dq=Macedonian+dynasty+armenian&as_brr=3&hl=ru#v=onepage&q=Macedonian%20dynasty%20armenian&f=false A History of the Middle Ages‎], p. 104</ref><ref name="Chahin">{{книга|автор=Chahin M.|заглавие=The kingdom of Armenia: a history|ссылка=http://books.google.ru/books?id=OR_PHoKZ6ycC&pg=PA232|место=London|издательство=Routledge|год=2001|pages=232|allpages=350|isbn=978-0700714520}}</ref>. Василий үҙендә әрмәндәрҙең Көнсығыш Рим империяһына көслө тәьҫирлелеген кәүҙәләндергән<ref>{{cite web|url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9013608/Basil-I|title=Basil I in Encyclopaedia Britannica|accessdate=2007-02-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOS2rsU|archivedate=2011-08-28}}</ref>. Ысынында, Византия империяһы сиктәрендә милли һәм тел айырмалыҡтары булған күп төрлө халыҡ һыйышып йәшәһә лә, тик әрмәндәргә генә үҙ мәҙәниәтен һаҡлауға юл ҡуйылған булған. Әйтергә кәрәк, ошо династия идара иткән дәүерҙә генә әрмән теле, грек теленән ҡала, икенсе рәсми тел булған. Византия дәүләтенең ҡөҙрәтле һәм алдынғы ил булып киткән дәүерендә династияның иң сағыу вәкиле булған әрмән Василий II (византия императоры) уның тәхетендә ултырған<ref name=autogenerated4 /><ref>[http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html Братство Креста Господня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415155033/http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html |date=2009-04-15 }}</ref><ref> [http://www.sedmitza.ru/text/720574.html V Әрмән династияһы дәүерендә (867—1025)] Көнсығыш рим ҡөҙрәтенең күтәрелеүе</ref>. Идара иткән ваҡытында ул Әрмән дәүләтселеген бөтөнләй емергән һәм ғәрәптәрҙән Көнбайыш Әрмәнстанды тартып алған<ref name=autogenerated2>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Litavrin/_04.php Литаврин Г. Г. Византийҙар нисек йәшәгән]</ref>. Ул бик күп әрмәнде Фракияға, Филиппополь (Пловдив) эргәһенә, ә болгарҙарҙы Әрмәнстанға күсерә<ref name=autogenerated2 />. Василий үҙенән һуң вариҫтар ҡалдырмай, һәм уның үлеменән һуң күп тә тормай иң данлыҡлы династияның тамыры ҡороған, икенсе әрмән династияһына — Комниндар. === Әрмән дәүләтен тергеҙеү. Әрмән Багратидтар батшалығы === {{main|Аний батшалығы}} {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Багратидтар}} IX быуат башынан Аббасид хәлифлегендә уның тарҡалыуына килтергән процестар башланған. Хәлифлектең көсһөҙләнә барыуы Әрмәнстанға ҡарата һығылмалыраҡ сәйәсәткә күсергә мәжбүр иткән. 806 йылда уҡ хәлиф тарафынан әрмән кенәзе Ашот Мсакер (Ит ашаусы) Әрмәнстан хакимы итеп тәғәйенләнә. 862 йылда Әрмәнстан кенәздәренең кенәзе тип (''батрик ал батарика'') уның ейәне Ашот Багратуни танылған. Әйтергә кәрәк, Ашот өсөн юғары титулды хәлифтең наместнигы (урындағы идара башлығы), этник әрмән Али ибн Яхья аль-Армани һораған. 875 йылда уҡ әрмән юғары ҡатламы Ашотты әрмән тәхетенә претендент сифатында күрһәткән. IX быуат аҙағында Багратидтар династияһы Әрмәнстанды мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади күтәрелешкә еткергән, шулай итеп әрмән тарихына яңы алтын быуат билдәләнгән. 885 йылда Әрмәнстан региондағы ике төп көстәр: ғәрәп Хәлифлеге һәм Византия империяһы тарафынан үҙ аллы (суверенлы) батшалыҡ тип танылған. Ашот I (885—890) — боронғо һәм ҡөҙрәтле әрмән Багратидтар нәҫеле вариҫы — Мутамид Биллах ҡәлиф рөхсәте менән тажға эйә булған һәм Багратидтарҙың өсөнсө династияһына нигеҙ һалыусы, йәки Багратуни булып киткән. Бөйөк Әрмәнстан дәүләте ҡолатылғанға яҡынса 450 йыл үткәс, әрмән дәүләте тергеҙелгән. Багратидтар эпохаһы тарихсыһы Степанос Таронеци был ваҡиға тураһында: «'' Ашот Багратуни менән әрмән батшалығын өсөнсө тапҡыр яңыртыу''», — тип яҙған. Ашоттың хәлифлек тарафынан танылған вариҫы Смбат I көслө үҙәкләштерелгән идара итеү сәйәсәтен дауам иткән, шулай уҡ ул әрмән монархияһының сиктәрен киңәйткән. Әрмән дәүләтенең көсәйкүе менән килешмәгән хәлиф, үҙенең наместнигы саджид эмир Йософҡа таянып, Әрмәнстанды буйһондороу буйынса планлы көрәш башлаған. Был периодта саджидтар Әрмән батшалығының төп дошманына әүерелгән. Бер нисә йыл буйына ныҡышмалы көрәшкәндән һуң 914 йылда Смбат I Двинда язаланып үлтерелә. Шу ваҡытта был урында кескәй генә ғәрәп эмирлығы булған, һәм артабан әрмән батшаһына ҡаршы торор өсөн хәрби форпост хеҙмәтен үтәгән. Смбаттың улы Тимер Ашот II (914—928), Әрмәнстанды талаусы мосолмандарҙы ҡыуып сығарып, илдең үҙаллылығын һәм эске берҙәмлеген тергеҙә алған. 922 йылда хәлифлек уны Әрмәнстан батшаһы, юғары титулға эйә шахиншаһ — батшаларҙың батшаһы тип иғлан иткән. Бөтөн Ҡаф тауында уның сәйәси гегемонияһы танылыу алған. [[Файл:Haghpat Monastery, Armenia (5055714016).jpg|left|230px|thumb|Әрмәнстан шахиншаһы Смбат II (уңда) һәм уның кесе ҡустыһы Гурген I ктитор скульптураһында (Ахпат монастыры), 976—991 йылдар<ref name="Шлеев">{{китап |авторы= В. В. Шлеев. |атамаһы= Сәнғәттәрҙең дөйөм тарихы |һылтанма= http://bibliotekar.ru/Iskuss1/9.htm |яуаплы = Б. В. Веймарн һәм Ю. Д. Колпинскийҙың дөйөм редакторлығы |урыны= М.|Нәшриәт = Сәнғәт |йылы= 1960 |том = 2, кн. 1 |биттәре= }}</ref>]] Әрмәнстан ҡөҙрәтле ил апогейына, юғары үҫешкә һәм мәҙәни осошҡа Ашот вриҫтары: Карсты баш ҡала иткән уның ҡустыһы Аббас I (928—953) дәүерендә; баш ҡаланы Аниға күсергән Аббастың улы Ашот III Миһырбанлы (953—977) заманында; ә аҙаҡ Ашот III улдары Смбат II (977—989) һәм, бигерәк, Гагик I (989—1020) ваҡытында өлгәшкән. X быуат башынан Византия империяһы Ҡаф тауы артындағы илдәрҙә — бигерәк тә христиан дәүләттәре араһында — Әрмәнстандың сәйәси гегемонияһын таныған. Әрмән батшалары Ашот I, Смбат I һәм Ашот II «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған<ref>Ҡара: мәҫәлән, Константин VII Багрянородный. «Империя менән идара итеү тураһында», [https://web.archive.org/web/20070423163424/http://hronos.km.ru/dokum/0900dok/kb_imp2.html#44 гл. 44]</ref>, был Византия ориентациялы Ҡаф тауы арты илдәренең башҡа башлыҡтарына әрмән батшаларының уларҙан юғары тороуын аңлатҡан<ref>{{мәҡәлә|авторы = Степаненко. В. П.|атамаһы = X—XI б.икенсе яртыһындағы әрмән-византия мөнәсәбәттәре тарихынан (Кюрикэ куропалаттың монеталары атрибуцияһына)|баҫма = Антик боронғолоҡ һәм һәм урта быуаттар |йылы= 1978|сығарылыш= 15|биттәре = 43—51}}: {{oq|ru|Әрмәнстандың Ҡаф тауы артындағы гегемонияһы (һис юғында, христиан дәүләттәренә ҡарата) Византия тарафынан танылған булған — Ашот I, Смбат I һәм Ашот II (928 й. үлгән) «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған империя күҙлегенән ҡарағанда, византия ориентациялы башҡа башлыҡтарға ҡарата, Багратидтарҙың туранан тура вассалдарын, мәҫәлән, Апахуника кайситтары эмирлығы, индереп юғары хакимлыҡҡа эйә тигәнде аңлатҡан}}</ref>. Хәлифлек,үҙ сиратында, әрмән батшаларына «шахиншах» — батшаларҙың батшаһы титулын биргән<ref>{{|Энциклопедиянан [[Британник энциклопедияһы|Британника]]|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44269/The-marzpans|атамаһы=Armenia}}</ref>. Әрмән дәүләтенең һәм үҙәк идараның нығыныуына шул уҡ ваҡыттағы феодаль тарҡаулыҡ ҡамасаулаған. Х быуат аҙағында—XI быуат башында Багратидтар династияһының төрлө тармаҡтары араһындағы конфликттар һәм көслө Арцрунидтар династияһы етәкләгән Васпуракандың 908 йылда бүленеүе илдең эске берҙәмлеген ҡаҡшатҡано. 963 йылда, баш ҡаланы Карстан Аниға күсереү сәбәпле, Карс батшалығы, 978 йылда шахиншаһ Ашот III Миһырбанлы үлгәс, төньяҡ Әрмәнстанда уның кесе улы Кюрике I (Гурген) Ташир-Дзорагет батшалығын иғлан иткән, 987 йылда, Раввадид Абу-л-Хайдж походы мәлендә, үҙенең бүленеп сығыуы тураһында Сюниктың сюзерены Смбат I Саакян иғлан иткән. Әммә һуңғараҡ, уларҙың барыһы ла Багратидтарҙың юғары хакимлығын һәм сюзеренитетын танығандар. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Истахри, X быуат<ref>{{мәҡәлә |авторы = Н. А. Караулов. |атамаһы= Ғәрәп яҙыусыларының Ҡаф тауы, Әрмәнстан һәм Әзербайжан тураһында мәғлүмәттәре: I. Ал-Истахрий |һылтанма = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text1.htm |баҫма = Ҡаф тауы төбәктәрен һәм ҡәбиләләрен тасуирлау өсөн материалдар йыйынтығы |тип = |урыны= Тифлис |йылы = 1901 |сығарылышы= 29 |биттәре = }}</ref>:<br /> «''Двин (Дабиль) Әрмәнстандың баш ҡалаһы һәм ундағы Санбат, Ашуғ улы. Ҡала даими рәүештә юғары ҡатлам христиандар ҡулында булған, ә христиандар Әрмәнстанда йәшәгәндәрҙең күпселеген тәшкил иткән, был „Арман батшалығы“. Әрмәнстан Византия (Рум) менән сиктәш һәм уның сиге Бард (Берда) ҡалаһы, Джезире (Джазиры) һәм Көньяҡ Әзербайжанға (Адербейджан)''саҡлы» |} Шулай итеп, XI йөҙйыллыҡ башынан уҡ эске мөнәсәбәттәре ҡаҡшаған Әрмәнстан Византия өсөн уңайлы сәпкә әйләнгән булған. 1021 йылда көнсығыш хәрби походында Василий II (Болгаробойца) Византияға Васпуракан батшалығын ҡушҡан. Икенсе йылдың башында әрмән батшаһы Ованес-Смбат (1020—1041), илде бөлгөнлөктән һаҡлап ҡалыр өсөн, Әрмән батшалығын Византияға васыят иткән, католикос Петрос I Гетадарц Трапезунд килешеүенә ҡул ҡуйған. Тиҫтә йыл уртаһына әрмән батшаһының биләмәләре байтаҡҡа кәмегән. Ованес-Смбат вафат булғандан һуң, Византия агрессив һөжүм сәйәсәтенә күскән, Әрмәнстандың империяға ҡушылыуын талап иткән. Багратидтар династияһынан Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II 1045 йылда, византия аннексияһына дүрт йылға яҡын ҡаршы торғандан һуң, капитуляцияға риза булған. Батшалыҡтың тарҡалыуында башында византофил католикос Петрос I торған әрмән юғары ҡатламы мөһим роль уйнаған. Багратидтарҙың Әрмән батшалығы дәүерендә историография (тарихнамә), фәлсәфә, математика, медицина, әҙәбиәт, архитектура, миниатюра, фреска живописе, декоративно-прикладное искусство, сәнғәттең һәм фәндең башҡа өлкәләре бик көслө үҫешкән, тулайым алғанда, эпоха мәҙәни яңырыу менән билдәләнгән. 961 йылдағы үҫеше апогеяһында боронғо Ани ҡалаһы Әрмән батшалығының яңы баш ҡалаһына әйләнгән. Һуңғы баш ҡалаһы атамаһы менән бәйле, батшалыҡ үҙе лә Аний батшалығы тип атала<ref name="Louvre">{{cite web|url=http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf|title=Armenia Sacra|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOSUa8T|archivedate=2011-08-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101104021/http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf |date=2011-01-01 }}</ref>. Халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил иткән һәм ул «1001 сиркәү ҡалаһы» тип аталған. Әрмәнстан, Ани батшалыҡтың баш ҡалаһы булып үҫешкән дәүерҙә, региондың башҡа дәүләттәренә сәйәси һәм иҡтисади яҡтан йоғонто яһаған күп һанлы халыҡ йәшәгән һәм ныҡ үҫешкән ил булып танылған. Византияның Әрмәнстан батшалығын аннексиялауы, шулай уҡ уғыҙ-сельджук ҡәбиләләренең баҫҡынсылығы көсәйеүе арҡаһында, әрмән халҡының тарихи тыуған иленән күп быуаттарға һуҙылған ирекһеҙләнеп {{comment|күсенеүе|миграция}} башланған. Әрмән батшалығын аннексиялау шулай уҡ сельджуктарҙың Кесе Азияға тотҡарлыҡһыҙ үтеүенә һәм Византия империяһын артабанғы баҫып алыныуына килтергән. Матфей Эдесский, XII быуат тарихсыһы былай тип яҙған: {{цитата|Әрмән эраһының 498 йылында (1049-1050) Әрмән батшалығын Багратуни династияһынан, әрмән католикосы ғали йәнәптәрен патриарх тип таныу хаҡындағы алдаҡ анттар менән мәкерле рәүештә тартып алған император Мономах идара иткән йылдарҙа, Фарсыстандан Тоғрул бәк солтан бойороғо менән Аллаһы тәғәләнең ҡәһәре – афәт килгән. Ибраһим менән Ҡотолмыш исемле ике зорапет, римлеләр ҡул аҫтында тороу тотош илде бөлгөнлөккә килтергәнен һәм уның ҡурсаланмауын, римлеләр Көнсығышты иң ҡыйыу һәм иң көслө ир-егеттәрһеҙ ҡалдырғанын, ә улар урынына Әрмәнстанда һәм Көнсығышта зорапет-евнухтарҙы ҡуйыуҙарын белгәнлектән, күп һанлы көстәр менән һарайҙы ташлап киткән һәм ҙур ғәскәр башында Әрмәнстанға йүнәлгән.}} === Төрөк-сельджуктарҙың баҫып алыуҙары === {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Манцикерт эргәһендәге һуғыш (1071 йыл)}} [[Файл:131 Bataille de Malazgirt.jpg|thumb|left|220px|Әрмәнстан территорияһында, Манцикерт эргәһендәге ҡаты алышты һүрәтләгән XV быуат француз миниатюраһы]] Төрөк-сельджук (уғыҙ-төрөкмән) ҡәбиләләренең Әрмәнстанға тәүге сапҡындары 1016 йылда, уларҙың Васпуракан батшалығына һөжүменән башланған. Уғыҙ-төрөкмән ҡәбиләләре — Урта Азиянан ябырылып килгән, Иранда һәм Алғы Азияның башҡа өлөштәрендә нығынған баҫҡынсылар. Сельджук һөжүме әрмән этносына һәләкәтле бәхетһеҙлектәр алып килгән. Сюник, Васпуракан, Гохтн (Нахичевандә) һәм башҡа әрмән өлкәләре баҫҡынсылыҡ объектына әүерелгән<ref>{{книга |автор = [[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. Новосельцев]], [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Пашуто]], [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. Черепнин]]. |заглавие= Пути развития феодализма |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство= Наука |год= 1972 |страницы= 47}}:<blockquote>Ә һуңынан сельджук баҫып алыуы башланған</blockquote></ref>. XI быуат уртаһында инде Әрмәнстанға уларҙың системалы һөжүме башланған. 1048 йылда Тоғрул бәк Әрмәнстанға тәүге тапҡыр ябырылған<ref name="Британника"/>. Сельджуктар Эрзурум эргәһендәге Арзниҙы талаған. 1049 йылда Эрзурумда ҡот осҡос һуйыш булған. Византий хронисы Иоанн Скилица, төрөктәр Эрзурумды яулағанда, 140 мең кеше һуйылған, ти. Был төрөк-сельджуктар яулап алыуының урындағы әрмән һәм грек халыҡтары өсөн ауыр эҙемтәләре хаҡында һөйләй<ref>Каждан А. П. Новые исследования по византийской демографии // http://vremennik.biz/opus/BB/29/52013</ref>. 1064 йылда Алып Арыҫлан етәкләгән был ҡәбиләләр Әрмәнстан территорияһында хәрби кампания ойошторған<ref>{{книга |автор= |часть=|заглавие=The Cambridge History of Iran |ссылка= |викитека= |ответственный=|издание= |место= |издательство=Cambridge University Press |год=1991|том=5 |страницы=62}}{{oq|en|Shortly after his accession, Alp-Arslan, accompanied by his son Malik-Shah and by Nizam al-Mulk, campaigned in Armenia, capturing Ani from its Byzantine garrison.}}</ref> һәм Византиянан Аниҙы тартып алған. 1071 йылғы Әрмәнстан территорияһында Манцикерт ҡаты алышында византий армияһының сельджуктар тарафынан ҡыйратылыуы региондың артабанғы яҙмышын хәл иткән. Был саҡта сельджуктар Әрмәнстандың күп өлөшөн (Манцикерт ҡаты алышынан һуң ҡалған Анатолия һәм Бейликты ла) баҫып алған<ref name="Британника"/><ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/explore/Byzantium/byz_6.html|title=Byzantium and Its Influence on Neighboring Peoples|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOTYIQ8|archivedate=2011-08-28}}</ref><ref>[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm 1071 й. Алып Арыҫлан солтан әрмән ҡалаһы Манцикерт янында византий императоры Роман IV Диогенды емергес тар-мар иткән. Был еңеү Әрмәнстанда византий идараһының юҡҡа сығыуын һәм сельджук хакимлығының башланыуын аңлатҡан]</ref>, Михаил Сүриәле әйткәнсә, «''Был /Манцикерт янындағы/ ҙур еңеү менән төрөктәр Әрмәнстанда тулыһынса өҫтөнлөк алды''»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Mychel_Syr/frametext1.htm Из хроники Михаила Сирийца. (Статья первая) // Письменные памятники Востока, М. Наука. 1979]</ref>. Тик бер нисә әрмән сәйәси ҡоролошо ғына, башлыса вассалитетты танығанлыҡтан, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала алған. Мәлик шаһ үлгәндән һуң ғына (1092), сельджуктар власы юҡҡа сыҡҡан һәм урындағы хөкөмдарҙарға күскән. Шулай итеп, бөтөн Әрмәнстан һәм шулай уҡ көнбайыш Ирандың, Фарсы Ирагының, Ҡаф тауы артының күп өлөшө туҡһан йылға яҡын Ильдегизидтар власына буйһонған<ref>Encyclopedia Iranica, «Atabakan-e Adarbayjan», Saljuq rulers of Azerbaijan, 12th-13th, Luther, K. pp. 890—894.</ref>. Сельджук баҫып алыуы дәүеренән төрөк ҡәбиләләре тарафынан әрмән халҡын Әрмәнстандан күп быуаттарға һуҙылған ҡыҫырыҡлау процесы башланған<ref name="История Востока">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002</ref>. === 1045 йылдан һуң Әрмән милли дәүләт ҡоролошо === {{main|Ташир-Дзорагет батшалығы|Сюник батшалығы|Хачен кенәзлеге}} {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Кюрикидтар|Сюндар (династия)|Орбеляндар|Гасан-Джалаляндар}} 1045 йылда Әрмәнстан территорияһында, Аний батшалығынан башҡа, тағы ла 3 бәләкәй әрмән батшалығы, шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлек йәшәүен дауам иткән. XI быуат тарихсыһы Аристакес Ластиверци яҙғанса, быуат уртаһына «''[Давит] Куропалат кенәзлегенән һәм ромейҙарға буйһонған территорияларҙан тыш, Әрмәнстанда дүрт батшатәхете булған''»<ref>{{книга | автор = | часть= | заглавие= Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци | оригинал= | ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Aristakes/frametext2.htm| издание= | ответственный = пер. [[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашяна]] | место= М. | издательство = | год = 1968 | том = | страницы =106}}</ref>. 1064 йылда Әрмәнстанға башында Алып Арыҫлан торған сельджук ғәскәрҙәре баҫып ингәндән һуң, әрмән милли дәүләт ҡоролошо һаҡланып ҡалған аҙ һанлы өлкәләр генә билдәләнгән: Сюник, Ташир, Хачен (Таулы Ҡарабахта) һәм Сасун<ref name="Британника"/><ref name="University of Cambridge"/><ref>{{книга |автор=[http://www.st-andrews.ac.uk/history/staff/andrewpeacock.html Andrew C. S. Peacock]. |часть= Early Seljūq History: A New Interpretation|ссылка часть= |заглавие=Routledge Studies in the History of Iran and Turkey |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Routledge |год=2010 |том=7 |страницы=113}}{{oq|en|By the middle of the eleventh century, the sole Armenian principalities that maintained some sort of independence were Siunik' and Tashir in Caucasia and Sasun to the west of Lake Van.}}</ref>. Аний батшалығынан һуң тәүгеләрҙән булып Карс батшалығы йәшәүҙән туҡтаған. 1065 йылда, сельджук солтаны Алып Арыҫлан походынан һуң, уның Багратидтар династияһнан булған һуңғы хакимы Гагик Карслы үҙ иленең Византия дәүләтенә инеүенә юл ҡуйған<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Карсское царство|издание=3}}</ref>. [[Файл:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|right|250px|thumb|Аний дәүләте ҡыйратылғандан һуң һаҡланып ҡалған XI—XII быуаттарҙағы (Зангезурҙағы) Сюник батшалығы<ref name="Британника">{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44272/Ottomans-and-Safavids|заглавие=Armenia}}:{{oq|en|The Byzantine conquest was short-lived: in 1048 Toghrïl Beg led the first Seljuq raid into Armenia, in 1064 Ani and Kars fell to Toghrïl’s nephew and heir Alp-Arslan, and after the Battle of Manzikert (1071) most of the country was in Turkish hands. In 1072 the Kurdish Shāddādids received Ani as a fief. A few native Armenian rulers survived for a time in the Kiurikian kingdom of Lori, the Siuniqian kingdom of Baghq or Kapan, and the principates of Khachen (Artzakh) and Sasun.}}</ref>]] Карстан һуң төньяҡ Әрмәнстанда әрмән Багратидтарының кесе тармағы, Ташир-Дзорагет батшалығында, Кюрикидтар нәҫеле йөҙөндә йәшәүен дауам иткән. {{comment|Ерһеҙ|Безземельный}} Давид I осоронда батшалыҡ үҙенең юғары үҫеш дәүеренә еткән. Ул Гянджи Шеддадидтарының атакаларын кире ҡаға һәм хатта улар ҡулында булған бер нисә әрмән өлкәһен ҡуша алған. Алып Арыҫландың 1064 йылғы походы шулай уҡ был батшалыҡтың тарихи яҙмышында сағылыш тапҡан. Кюрике II ирекһеҙҙән Алып Арыҫлан сюзеренитетын таныған. Шул уҡ ваҡытта Грузия батшаһы Баграт IV баҫымы аҫтында һуңғыһы, баш ҡаланы Самшвилдтан [[Лори ҡәлғәһе|Лори ҡала-ҡәлғәһенә]] күсереп, төньяҡтағы байтаҡ ерҙәрен бирергә ризалашҡан. 1118 йылда Кюрике II вариҫтары Давид һәм Аббас идаралыҡ иткән йылдарҙа Ташир-Дзорагет батшалығы грузин батшаһы [[Давид IV Төҙөүсе|Төҙөүсе Давид]] тарафынан Грузияға ҡушылған. Давид һәм Аббас Тавуш (Кюрикидтар) һәм Мацнаберд кенәзлектәренең ҙур булмаған өлкәләрендә идара иткәндәр. Әрмәнстандың көнсығышындағы Сюник батшалығы Аний Багратидтарының үҙәкләштерелгән дәүләтенән (уны аннексиялағанға саҡлы вассал бойондороҡлоҡто һаҡлап) иң һуңғы булып сыҡҡан һәм башҡа әрмән дәүләттәренән оҙағыраҡ һаҡланып ҡалған. XI быуат башында батшалыҡ үҙ үҫешенең иң юғары нөктәһенә еткән. Алып Арыҫлан походы дәүерендә лә ул үҙ аллығын һаҡлап ҡалған<ref name="University of Cambridge">{{книга |автор= University of Cambridge. |заглавие = The Cambridge history of Iran |ссылка=http://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA64&dq=Siunik&hl=ru&ei=JVRUTKGFEsWOjAej0_jCBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDUQ6AEwAzgo#v=onepage&q=Siunik&f=false|издательство = Cambridge University Press |год= 1991 |том= 5 |страницы = 64}}:{{oq|en|Alp-Arslan’s victory at Malazgirt also meant that, apart from the districts of Tashir and eastern Siunik', Armenia passes definitely into Muslim hands; and within the nest decade or so, the Byzantines, resolutely anti-Armenian to the end, exterminated several survivors of the native Bagratid and Ardzrunid dynasties.}}</ref>, әммә Сенекерим хакимлығы солтан Мәлик шаһ I тарафынан раҫланған. Сенекерим үҙен «Сюникта ултырған Әрмәнстан батшаһы» тип атаған. XII быуат был батшалыҡтың сельджук баҫып алыусыларына ҡаршы алып барған көрәше менән билдәле. 1170 йылда Ильдегизидтар Сюникты баҫып алған. Закаряндар нәҫеле етәкселегендәге әрмән-грузин ғәскәрҙәренең Көнсығыш Әрмәнстанды азат итеүе Сюник өсөн һынылышлы тарихи момент булған. 1210-сы йылдарҙа, ҡырҡ йыл дауам иткән өҙөклөктән һуң, бында Сюник кенәзлегендә әрмән идаралығы тергеҙелгән. Әрмәнстандың был өлкәһендә, уға байтаҡ иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш килтергән, Орбеляндар ырыуы идаралыҡ иткән. Орбеляндар һәм уларҙың Хахбакян ырыулы вассалдары 1435 йылға саҡлы идара иткән. Һуңғараҡ, Таулы Карабахтағы кеүек, был территорияла бер нисә әрмән мәликлектәрпе ойошторолған. Таулы Карабах территорияһында ҙур булмаған Хачен әрмән кенәзлеге булған<ref name="Британника"/>. XIII быуат башынан бында боронғо Арраншаһтар ырыуы вариҫтары Гасан-Джалаляндар сюзерен хоҡуғына эйә булған. XII—XIII быуаттар сигендә Мхитар Гош яҙып ҡалдырған<ref>[http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm Мученичество Хосрова Гандзакеци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054254/http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm |date=2013-09-21 }}</ref>: {{цитата|Эламитяндар хакимлыҡ иткән осорҙа Әрмән батшалығы күптән тулыһынса тарҡалған булған, бар мөлкәтенән ҡалған ишхандар ҡалдыҡтары, ҡайһы ҡайҙа һибелеп, бигерәк тә илдең Арцах кеүек буй етмәҫлек нығытмаларында йәшәгәндәр, бер-беренә буйһоноуҙан баш тартып, илдән-илгә йөрөгәндәр. }} Боронғо әрмән провинцияһы Арцах территорияһындағы Хачен кенәзлеге, XVI быуаттың аҙағына, һуңғараҡ уның урынына яйлап Хамс мәликлектәре булараҡ билдәлелек алған әрмән мәликлектәре ойошторолғанға саҡлы (улары, үҙ сиратында, XVIII быуат уртаһына саҡлы торған) йәшәүен дауам иткән. === Киликий әрмән дәүләте. Тәре йөрөтөүсләр === {{main|Филарет Варажнуни дәүләте|Киликий әрмән дәүләте}} [[Файл:Cilician Armenia-en.svg|thumb|left|250px|Киликий әрмән дәүләте, 1080—1375 йй.]] Яҡынса 1080 йылда Киликия һәм әрмән халҡының күбеһе тауҙарында фарсылар һәм төрөктәрҙән бик оҙаҡ йылдар йәшеренеп йәшәгән Кесе Әрмәнстандың бер өлөшө, византий иҙеүенән тауҙарҙа ҡасып йөрөгән Багратидтарҙың һуңғы батшаһы Рубен I тарафынан азат ителгән. Үҙенең туғаны, Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II-не үлтереүселәрҙең ҡулына эләгеп, язаланыу йә ҡол булыуҙан ҡасып, Рубен I башҡа әрмәндәр менән ущелью горы Тавр тауы тарлауығына, ә һуңғараҡ киликий ҡалаһы Тарсҡа йүнәлгән. Бында урындағы византий хөкүмәте уларға һыйыныу хоҡуғы биргән. Шулай итеп, яҡынса 1080 йылдан алып 1375 йылға саҡлы әрмән дәүләтселеге Киликияның көньяғына күскән. Беренсе тәре походы ҡатнашыусылары Кесе Азияла пәйҙә булғандан һуң, әрмәндәр, мосолмандар тарафынан яулап алынғансыға саҡлы уҡ, Левантала үҫешкән европа тәре йөрөтөүселәре дәүләттәре менән мөнәсәбәттәр төҙөй башлаған булған. Үҙенә яҡын торған тәре йөрөтөүселәр менән Кесе Азия аша Иерусалимға һыу аша сығып, граф Балдуин I Иерусалимлы Тәре йөрөтөүселәр армияһын ташлап киткән һәм Тороста, Эдессаның православиены таныған әрмән хакимында, һыйыныр урын тапҡан<ref name="Cilicia: A Historical Overview">{{cite web|url=http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|title=Cilicia: A Historical Overview|accessdate=2007-02-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070614011301/www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|archivedate=2007-06-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011301/http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf |date=2007-06-14 }}</ref>. Әрмәндәр сельджуктарҙың дошманы булғанлыҡтан һәм византийлыларҙы күрә алмағанлыҡтан, улар тәре йөрөтөүселәрҙең графына киң күңеллек күрһәткән, һәм, Торос үлтерелгәндән һуң, Балдуин тәре йөрөтөүселәрҙең яңы Эдесса графлығы хакимы булып киткән. Әрмәндәргә Балдуиндың һәм ғөмүмөн тәре йөрөтөүселәрҙең хакимлығы, күрәһең, оҡшаған, шуның өсөн уларҙың күпселеге иңгә иң терәшеп европа христиандары яғында һуғышҡан. 1097 йылда Антиохияны яулап алғандан һуң, Рубендың улы Константин тәре йөрөтөүселәрҙән барон титулы алған. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Смбат Спарапет, «Йылъяҙма», XIII быуат<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Smbat_Sparapet/frametext4.htm Смбат Спарапет. Летопись.]</ref> <br /> ''Әрмән йыл иҫәбе буйынса 647 йылдың (1198) 6 ғинуарында, Аллаһы тәғәлә күренгән (Богоявление) көнөндә, рим сиркәүе һәм герман императоры ҡурсалауында Левонды Әрмәнстан тәхетенә ултыртҡандар. Әрмәндәр барыһы ла шатланғандар, сөнки улар инсафлы һәм алланы яратыусы әрмән батшаһы Левон йөҙөндә үҙ дәүләттәренең тергеҙелеүен һәм яңырыуын күргәндәр.'' |} Башҡарып сығарылмаған Өсөнсө тәре йөрөтөүселәр һәм башҡа ҡайһы бер ваҡиғалар Киликий Әрмәнстанын Яҡын Көнсығышта берҙән бер әһәмиәтле христиан дәүләте итеп танытҡан<ref name="Cilicia: A Historical Overview"/>. Византия, Изге Рим империяһы, папалыҡ, хатта Ғәббәсидтәр хәлифе кеүек донъяуи көстәр Киликияға йоғонто яһау яғынан көнәркәш булған. Һәр береһе Рубенидтар (Рубинян) династияһынан Киликия принцы Левон II-сене тәүгеләрҙән булып законлы король итеп танырға тырышҡан. Һөҙөмтәлә, 1198 йылдың 6 ғинуарында Тарс ҡалаһында ул тәхеткә ултырған, Герман һәм Византия империялары короле итеп иғлан ителгән. Левон II-гә таж кейҙергәндә христиан һәм бер нисә мосолман илдәре вәкилдәре ҡатнашҡан; шуның менән Киликияның әһәмиәтле урыны һыҙыҡ өҫтөнә алынған булһа кәрәк<ref name="Cilicia: A Historical Overview"/>. Әрмәнстан хөкүмәте тәре йөрөтөүселәр менән йыш бәйләнештә торған һәм, билдәле, башҡа походтарға ла булышлыҡ иткәндер. Тәре йөрөтөүселәр үҙҙәренең Киликия менән бәйләнештәрен йыш ҡына никахлашыу ярҙамында нығытҡан. Шулай, Эдесса графы Жослен I де Куртене Констандин I-нең ҡыҙы принцесса Беатрисҡа, ә граф Балдуин I Иерусалимлы (уның ҡатыны Гутуера 1097 йылда Марашта вафат булған) Константиндың туғанының ҡыҙы Арданы кәләшлеккә алған<ref>[http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 Балдуин II де Бурк Король Иерусалима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715212412/http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 |date=2010-07-15 }}</ref>. Уның ике туғаны һәм вариҫы Балдуин II Иерусалимлы, Эдесса графы булып алғандан һуң, ағаһының өлгөһөнә эйәреп, Мелитенаны буйһондорған Гавриилдың кенәз ҡыҙына — Морфияға өйләнгән<ref>Перну Р. Крестоносцы и женщины</ref>. Күренекле мосолман полководецы, Иерусалимды баҫып алыусы һәм тәре йөрөтөүселәрҙең ғәйрәтле дошманы {{comment|Сәләхетдин|Салах ад-Дин}} дә Киликий Әрмәнстанынан булған тиҙәр<ref>В. Ф. Минорский,The Prehistory of Saladin, Studies in Caucasian History, Изд. Кембриджского университета, 1957, стр. 124—132.</ref><ref>Bahā' al-Dīn «Жизнь Саладина» (2002), стр. 17.</ref>. Ә Салауат Хәмиҙуллин үҙенең «Тарихи мөхит» документаль телефильмдар циклында Сәләхетдинде мәмлүк итеп тәрбиәләнгән башҡорт ир-егете булған тип иҫбатлай<ref>Салават Хамидуллин. Башкирский след. Цикл документальных телефильмов «Историческая среда» — You Tube</ref> [[Файл:Hetoum and Zabel.jpeg|thumb|right|150px|Хетум I батша осорондағы тәңкә]] Үҙ ваҡытындағы берҙән-бер бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте булғанлыҡтан, Киликия шаҡтай үҫешкән булған. Кесе Әрмәнстанда әрмән мәҙәниәте тәре йөрөтөүселәрҙең европа мәҙәниәте менән дә, Киликияның эллин мәҙәниәте менән дә үрелеп үҫешкән. Киликий батшалығының иң үҫешкән дәүере Хетум I батша хакимлыҡ иткән осор менән тап килгән. Ул монголдар менән килешеү төҙөгән, һәм был аҙымы менән үҙ илен емерелеүҙән генә һаҡлап ҡалмаған, бындай хәлде дошмандары менән көрәш ысулы итеп тә файҙаланған. Католик ғаиләләр Киликияла үҙ йоғонтоһон тарата башлау менән, Рим Папаһы әрмәндәрҙең захотел, католик динен ҡабул итеүҙәрен теләгән. Был ситуация батшалыҡ халҡын прокатолик һәм проапостол лагерҙарына бүлгән. Киликий әрмән дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғо, Ша-бан солтан етәкселегендәге мысыр мәмлүктәре, ундағы стабилһыҙлыҡты файҙаланып Киликияны юҡ иткән дәүергәсә, 1375 йылға саҡлы, дауам иткән. Әсәһе яғынан Багратион (Георгий V Күркәмдең ейәне), Лузиньян династияһының һуңғы батшаһы Левон VI, мысыр әсирлегенән ҡотолғандан һуң, Парижға киткән һәм шунда 1393 йылда вафат булған. Шул ваҡыттан бирле Киликий Әрмәнстаны бойондороҡло дәүләткә әйләнгән һәм 1403 йылда мысыр солтандарынан — Ҡараманидтарға күскән, 1508 йылда — фарсылар ҡулында булған һәм, ахырҙа, 1522 һәм 1574 йылдарҙа — ғосмандар власы аҫтында ҡалған. === Шеддадидтарҙың Двин һәм Аний эмираттары === {{main|Шеддадидтар}} Баштараҡ Шеддадидтар бында 951 йылда, Двина ҡалаһы һәм өлкәһе Мусафиридтар власы аҫтында саҡта, нигеҙләнгән. Әммә бер нисә йылдан һуң улар өлкәнән ҡыҫырыҡлап сығарылған. Шеддадидтар Двинала ҡабаттан X йөҙйыллыҡ аҙағында Фазл I дәүерендә килеп нығынған. Шул осорҙан алып XI быуатҡа, тулыһынса сельджук гегемонияһы раҫланғансы, был ырыу Ҡаф тауы арты сәйәси яҙмышында билдәле роль уйнаған. Византий хронисы Иоанн Скилица называет Шеддадид Абу-л-Асварҙы «''Тивий һәм Фарсы-Әрмәнстандың архонты''» тип атаған. Әрмәнстан батшалығын Византия аннексиялағандан һуң, уның территорияһында тайк менән бергә «Әрмәнстан һәм Иверия» тигән фема барлыҡҡа килгән. Әммә бында византий катепандары оҙаҡ тормаған. 1064 йылда Ҡаф тауы артын сельджуктар баҫып алғандан һуң, 1072 йылда<ref name="Британника"/> род Шеддадидтар ырыуы төрөктәрҙән әрмән Багратидтарының элекке Аний батшалығы территорияһын вассал биләмә итеп алған (башҡа мәғлүмәт буйынса, һатып алған), һәм Аний эмиратын төҙөгән. Аниҙа идара итә башлаған Манучихр ибн Шавур II — Шеддадидтарҙың аний тармағына нигеҙ һалыусы<ref name="=Шеддадиды">{{Из БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article123534.html|заглавие=Шеддадиды|издание=3}}</ref>, әрмән ҡалаһы Ани, Әрмәнстандың төньяҡ өлөшө менән Грузияға ҡушылғандан һуң, 1199 йылда йәшәүен туҡтатҡан<ref name="=Шеддадиды"/>. Абруйлы «Ираника» энциклопедияһы яҙғанса, Шеддадидтарға әрмән даирәһе һәм әрмән туғанлыҡ бәйләнештәре мәҙәни яҡтан шаҡтай тәьҫир иткән<ref name="IranicaShaddadis">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids#pt1|заглавие=Shaddadis|автор=Andrew Peacock}}</ref>. === Шаһ-Арменидтар === [[Файл:Armenia, beginning of the 13th Century.png|269x269px|thumb|left|Грузин батшалығы составындағы Захарид Әрмәнстаны (ҡыҙғылт һары төҫтә), Шаһ-Арменидтар дәүләте (үҙәк өлөштө ал төҫтә) һәм XIII б. башында күрше дәүләттәр]] {{main|Шаһ-Арменидтар}} 1100—1207 йылдар арауығында көньяҡ Әрмәнстанда, Ван күле эргәһендәге өлкәләрҙә үҙәге Хлат ҡалаһында урынлашҡан Шаһ-Арменидтар дәүләте булған. Шаһ-Арменидтар, Шеддадидтар кеүек үк, курд сығышлы булған, аҙағыраҡ әрмәнләшкәндәр. «Шаһ-Армена» йәғни әрмән шаһы тигән титул йөрөткәндәр, XIII быуатта йәшәгән грузин йылъяҙмасыһы яҙғанса «''Шаһ-Арменға, әрмәндәр батшаһы тип аталыусыға»''<ref>История и восхваление венценосцев. Тбилиси. АН ГрузССР. 1954</ref>. Әрмәндәр был регионда күпселекте тәшкил иткән. === Закаряндар осорондағы Әрмәнстан === {{main|Закаряндар}} 1190—1230-сы йылдарҙағы ҡыҫҡа арауыҡ эсендә Әрмәнстан территорияһындағы мосолман көстәре, Грузия батшалығы батшабикә Тамара идаралыҡ иткән дәүерҙә нығынғанлыҡтан, етди ҡыҫырыҡланған булған. Урындағы әрмән юғары ҡатламы — нахарарҙар —, тырышлыҡтарын грузиндар менән берләштереп, әрмән халҡының даими ярҙамына таянып<ref name="ВИ,3,III,XXXIII">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Всемирная история |ссылка = |издание = |ответственный = |место= М. |издательство = |год = 1957 |том = 3, ч. III, гл. XXXIII |страницы = }}:{{oq|ru|, улар Төньяҡ Әрмәнстанының сельджук вассалдарына ҡаршы көрәшкән. Тамара батшалыҡ иткән йылдарҙа (1184—1213) Ани, Карс, Двин һәм Әрмәнстандың бөтөн төньяғы азат ителгәнлектән, унда береһенең, грузин батшаһында хеҙмәттә торған һәм Грузия батшалығының баш командующийы булған күренекле полководец Захарияның исеменән таралған әрмән кенәздәренең вассал биләмәләре барлыҡҡа килгән}}</ref>, сельджуктарҙан бөтөн Көнсығыш Әрмәнстанды һәм Үҙәк Әрмәнстандың<ref>{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Caucasia in the 12-15th Centuries|ссылка=http://rbedrosian.com/Maps/toum1215.htm| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том =| pages= 624}}</ref>, Ани, Карс һәм Двин кеүек ҡалаларҙы индереп, күп өлөшөн азат иткән<ref name="ВИ,3,III,XXXIII"/><ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/armenia-vi|заглавие=Armenia and Iran. vi. Armeno-Iranian Relations in the Islamic Period|автор=G. Bournoutian}}:{{oq|en|During 1210-11, the Armeno-Georgian troops, having liberated the whole of eastern Armenia and the larger part of central Armenia, were waging victorious fights against the Īldegoz atabegs of Azerbaijan}}</ref>. Был ерҙәрҙә грузин тәхете власы аҫтында торған әрмән династияһы<ref>{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part I chapter XIV| страницы = 593—637}}: {{oq|en|Later, in the twelfth and thirteenth centuries, the Armenian house of the Zachariads (Mkhargrdzeli) ruled in northern Armenia at Ani, Lor’i, Kars, and Dvin under the Georgian aegis.}}</ref> билдәле Закаряндар, икенсе төрлө әйткәндә Мхаргрдзели, нәҫеле идара иткән<ref>Шулай ҙа 1164 й. грузиндар тағы ла Әрмәнстанға баҫып ингән һәм Ани ҡалаһын яулаған. Ильдегиз уларҙы ҡаланан бәреп сығарған, ә һуңынан уны яңынан төҙөгән. — {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|}}</ref>. Киракос Гандзакеци, XIII быуат тарихсыһы, былай тип яҙған<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gandzakeci/frametext2.htm История Армении], гл. 4</ref> {{цитата|Закарэ грузин батшаһы власы аҫтындағы грузин һәм әрмән ғәскәре хәрби начальнигы, ә Иванэ атабәк вазифаһында ине. Улар алыштарҙа ҙур ғәййәрлек күрһәтте: фарсылар һәм мосолмандар биләгән күп әрмән ҡала-өлкәләрен, — Севан (Гегаркуни диңгеҙе) тирәләй урынлашҡан Ташир гаварын, Айрарат, Бджни, Двин, Амберд, Ани, Карс ҡалаларын, Вайоц-Дзор, Сюний өлкәләрен һәм яҡындағы ҡәлғәләр, ҡалалар һәм гаварҙарҙы яуланы һәм үҙҙәренә алды}} Грузин батшалығы сюзеренитеты аҫтында үҙ аллы әрмән феодал кенәзлеге барлыҡҡа килгән. Ҡаф тауы артында (көнсығыш) Әрмәнстандың төрлө ерҙәрендә идара иткән Вачутян, Орбелян, Хахбакян, Гасан-Джалаляндар һ.б. әрмән нәҫелдәре<ref>{{книга | автор = Bayarsaikhan Dashdondog. | часть = | заглавие = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал= | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = BRILL | год= 2010 | том = | страницы = 34}}:{{oq|en|The subjects of Iwanē's family were the Orbelians, Khaghbakians, Dopians, HasanJalalians and others (see Map 4).18 The representatives of these major Armenian families entered into direct contact with the Mongols in order to retain their conquered lands, the discussion of which follows in nest chapters.}}</ref>, үҙ сиратында, Закаряндарҙың вассалы булған. Әммә 1236—1243 йылдарҙа регионды монголдар яулаған, ә әрмән дәүләтселеге юҡҡа сыҡҡан. Ильдегизидтар, грузин ғәскәрҙәренең Әрмәнстанға баҫып инеүен ике тапҡыр кире ҡағып, Ани ҡалаһын тартып алған һәм яңынан төҙөгән. Монголдар баҫып ингән осорға саҡлы Ҡаф тауы арты Әрмәнстанының бер өлөшө ильдегизидтар дәүләте составына ингән. Унан һуң Әрмәнстан Атабәктар, хорезмшаһ Джелал ад-Дин Манкбурндар һәм монголдарҙың һуғыш аренаһына әүерелгән. Был һуғыш Әрмәнстандың һәм бөтөн региондың тулыһынса еңелеүе һәм яуланыуы менән тамамланған<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2407.htm][http://www.istorya.ru/referat/7583/1.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127064654/http://www.istorya.ru/referat/7583/1.php |date=2018-11-27 }}</ref>. Бары тик Таулы Ҡарабахтағы Хачен кенәзлеге һәм Зангезурҙағы Сюник ҡына аҙмы-күпме бойондороҡһоҙ булып ҡала алған<ref name="University of Cambridge"/>. === Монгол яулап алыуы. Тимуридтар. Ҡара Ҡуйлылар. Аҡ Ҡуйлылар. Сәфәүиҙәр === <!-- [[Файл:Map Safavid persia.png|thumb|left|250px|Фарсыстан һәм Ғосман империяһының Әрмәнстанды үҙ-ара бүлеүе. Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр династияһы контроле аҫтында.]] Европейский путешественник начала [[XIV век]]а Журден де Северак, описывая Армению, пишет: <blockquote>«''Живут в этой провинции главным образом армяне-схизматики … Эта Армения в длину тянется от [[Себастия|Себаста]] [Сиваса] до равнины [[Муганская степь|Ороган]] [Мугань], а в ширину от гор [[Пархарский хребет|Баркар]] до [[Тебриз|Тауриса]] [Тебриза]…''»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Jurden/frametext.htm После Марко Поло. Путешествия западных чужеземцев в страны трёх Индий. М. Наука. 1968]</ref></blockquote>--> 1385 йылда Туҡтамыш хан Арцахтан, Сюниктан һәм Нор-Ширакандан (Парскаайканан) унар меңләгән әрмәнде әсирлеккә алып киткән<ref name="Hovannisian,267">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times (1997, Vol. 1)|267}}</ref> ә 1386 йылдан башлап Әрмәнстанға [[Аҡһаҡ Тимер]] емергес походтарын ойошторған. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Товма Мецопеци, «Тимерҙең һәм уның вариҫтарының тарихы», XV быуат<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Metz/frameme1.htm История Тимур-Ланка и его преемников]</ref>. <br /> ''…Теге яҡтан ул [Тимер] Айрарат (Арарат) иленә Ҡотай өлкәһендәге Карбиға килде һәм, Бжни (Бчни) нығытмаһын ҡамауға алып, уны яуланы, Тер-Ванакан өлкәһенең епискобын, аҡыллы һәм ғалим, яғымлы һәм бөтә ярлылар тураһында хәстәрлек күргән ир-атын, үлтерҙеләр. Башҡа бик күп динле [христиандарҙы] ғазаплағандар һәм язалағандар; күп халыҡ йәшәгән Әрмән өлкәһен улар аслыҡ, ҡылыс, әсирлек, ғәҙәттән тыш яфалар һәм кешелекһеҙ мөнәсәбәт менән сүллеккә әйләндерҙе'' |} Әрмәнстанға ябырылып килгән төрөк ҡәбиләләренең яңы тулҡыны Аҡһаҡ Тимер баҫҡынсылығы менән бәйле булған. Әрмән ерҙәре урындағы халыҡтан тартып алынған һәм килмешәк күскенселәргә бирелгән<ref name="История Востока"/>. XV быуат дауамында Әрмәнстан территорияларының бер өлөшө ситтән килеүсе [[Ҡара Ҡуйлылар]] һәм [[Аҡ Ҡуйлылар]] күскенсе ҡәбиләләре<ref name="Все монархи мира">{{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Кара-коюнлу}}</ref> төҙөгән дәүләттәр составына ингән. Әрмән халҡы әсирлеккә төшкән, шулай уҡ күпләп<ref name="Петрушевский И. П."/> Грузияға, Ҡырымға, Украинаға<ref name="Глава XXXVII. 3"/> ҡасып киткән һ.б.<ref name="Петрушевский И. П."/>. XIII—XIV быуаттар дауамында Әрмәнстандың юғары ҡатламын аҡрынлап килмешәк хәрби-күскенсе — монгол, төрөк һәм курд — юғары ҡатламының ҡыҫырыҡлау процесы барған<ref name="Глава XXXVII. 3">{{книга |заглавие = Всемирная история. Энциклопедия. Глава XXXVII. 3|место= М. |год = 1957 |том = 3}}:" {{oq|ru|Армения вплоть до середины XV в. подвергалась грабительским набегам кочевников Кара Коюнлу. Деревни были разорены, многие обработанные земли сделались пастбищами для кочевников. Города превратились в незначительные местечки. Армянских феодалов почти полностью заменила кочевая знать тюркоязычных и курдских племён. Часть армянского населения была уведена в плен, часть эмигрировала. Армянские торгово-ремесленные колонии сложились во Львове, в Венеции, в Крыму и т. д. }}</ref>. И. П. Петрушевский билдәләгәнсә, «''әрмән феодалдарының урынын үҙҙәренең башҡа типтағы тәртибен килтергән баҫҡынсылар — монгол, төрөкмән һәм курд хәрби-күскенсе юғары ҡатламы биләгән.''»<ref name="Петрушевский И. П.">{{книга |автор = Петрушевский И. П.|заглавие = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |место = Л.|год= 1949 |страницы = 35}}</ref>. Монгол илхандарының һәм бигерәк тә төрөкмән ҡара ҡуйлылар һәм аҡ ҡуйлылар баҫҡынсыларының хакимлығы Әрмәнстан өсөн сикһеҙ ауыр эҙемтәләргә эйә булған: етештереү көстәре бөлгөнлөккә төшкән, халыҡтың бер өлөшө таланған һәм ҡырылған, мәҙәниәт һәйкәлдәре ҡыйратылған<ref name="Петрушевский И. П."/>. [[Сәфәүиҙәр]] династияһы Аҡ Ҡуйлылар дәүләтен юҡ иткән, һәм Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр дәүләтенең бер өлөшө булып киткән. Көнбайыш Әрмәнстан һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] составына ингән. == Әрмәнстан һәм империялар һуғышы (1500—1878 йылдар) == {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Рус-төрөк һуғыштары|Рус-фарсы һуғыштары|Иран-төрөк һуғыштары|Әрмәнстан Рәсәй составында}} === Көнсығыш Әрмәнстан === ==== Ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға ҡыуыу. «Бөйөк һөргөн» ==== {{main|Бөйөк һөргөн}} [[Файл:Shah Abbas.jpg|thumb|left|200px|1603 йылда ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға һөргән шаһ Бөйөк Аббас I]] Һуғыштарға, баҫып инеүҙәргә һәм күсереүҙәргә ҡарамаҫтан, әрмәндәр, моғайын, XVII быуатҡа саҡлы, Көнсығыш Әрмәнстан халҡының күпселеген һаман да әрмәндәр тәшкил иткән<ref name="Bournoutian Hovannisian">[[Бурнутян, Джордж|Джордж Бурнутян]]. Раздел «Eastern Armenia from the Seventeenth Century to Russian Annexation» в книге «The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century». Под редакцией [[Ованнисян, Ричард|Р. Ованнисяна]]. Стр. 96: {{oq|en|By the end of the eighteenth century, the Armenian population of the territory had shrunk considerably. Centuries of warfare and invasions combined with the tyranny of local khans had forced the emigration of the Armenians. It is probable the '''until the seventeenth century, the Armenians still maintained a majority in Eastern Armenia''', but the forced relocation of some 250,000 Armenians by Shah Abbas and the numerous exoduses described in this chapter had reduced the Armenian population considerably.}}</ref>. 1604 йылда Бөйөк Аббас I Арарат үҙәнендә ғосмандарға ҡаршы Көйҙөрөлгән ер тактикаһын ҡулланған. Көнсығыш (Ҡаф тауы арты) Әрмәнстанынан<ref>Vahé Baladouni, Margaret Makepeace, East India Company. [http://books.google.com/books?id=FB4LAAAAIAAJ&pg=PR20&dq=caucasian+Armenia&lr=&as_brr=3&cd=11#v=onepage&q=caucasian%20Armenia&f=false Armenian merchants of the seventeenth and early eighteenth centuries: English East India Company sources], xxi: {{oq|en|During this protracted campaighn the Shah forcibly moved the Armenian population from Caucasian Armenia to Persia proper, leaving behind scorched cities and villages}}</ref> 250 меңдән ашыу әрмән һөрөлгән<ref name="Bournoutian Hovannisian" /><ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. [http://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&pg=PA45&dq=Eastern+Armenia&lr=&as_brr=3&cd=17#v=onepage&q=Eastern%20Armenia&f=false An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires], p.44: {{oq|en|Armenians were uprooted during these wars, and, in 1604, some 250,000 Armenians were forcibly transferred by Shah 'Abbas to Iran. By the seventeents century, the Armenian had become a minority in parts of their historic lands}}</ref>. Аракел Даврижеци, XVII быуат авторы, мәғлүмәте<ref>[http://armenianhouse.org/davrizhetsi/history-ru/chapter1_6.html#4 Аракел Даврижеци «Книга историй», гл. 4]</ref>: <blockquote> Аббас шаһ әрмәндәрҙең үтенесенә ҡолаҡ һалып та ҡарамаған. Ул үҙенең нахарарҙарын саҡырып алған һәм, һәр кенәздән үҙенең ғәскәре менән бер гаварҙың халҡын ҡыуҙырыу маҡсатында, уларҙы ил халҡының {{comment|баҡтансыһы|надсмотрщик}} һәм {{comment|юл күрһәтеүсеһе|проводник}} итеп тәғәйенләгән. Ғәмәлдә Ереван ҡалаһы, Арарат өлкәһе һәм яҡын ятҡан айырым гаварҙарҙың халҡы Амиргун ханға [тапшырылған]. </blockquote> Нахичеван провинцияһындағы Джульфа ҡалаһы баҫҡынсылыҡ башланған тәүге көндәрҙә үк яулап алынған. Шунан һуң Аббас армияһы Арарат үҙәне тирәләй веер һымаҡ йәйелгән. Шаһ бик һаҡ стратегияға таянған: ситуацияға ҡарап һөжүм иткән һәм сигенгән, ул, үҙенән көслөрәк дошман менән маңлайға маңлай төкәшеп, хәрби походын уңышһыҙлыҡҡа тарытырға теләмәгән. Карс ҡәлғәһен ҡамағанда, ул Джигазаде Синан Паша етәкләгән ҙур ғосман армияһының яҡынлашып килгәнен белеп ҡалған. Ғәскәрҙе кире сығарыу тураһында бойороҡ биргән. Дошман ошо ерҙә үҙенә запас булдырмаһын өсөн, Аббас тигеҙлектәге бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың файҙаланыу биләмәләрен емереү тураһында бойороҡ биргән. Һәм бының бер өлөшө булып, бөтөн халыҡҡа сигенеүсе фарсы армияһын оҙатып барырға бойороҡ бирелгән. Шулай итеп, 300 меңгә яҡын кеше Аракс йылғаһы ярҙарына оҙатылған. Һөрөлөүгә ҡаршылыҡ күрһәткәндәр шунда уҡ үлтерелгән. Тәүҙәрәк шаһ берҙән-бер күперҙе емерергә бойорған, һәм кешеләрҙе һыу аша сығырға мәжбүр иткәндәр, һәм бында, ағым алып китеп, бик күп кеше ҡаршы яҡҡа сыға алмай батып үлгән. Был ҡот осҡос һынауҙарҙың башы ғына булған. Быны үҙ күҙе менән күргән кеше, — Атай де Гуян, — ҡасҡындар хәлен түбәндәгесә һүрәтләгән: <blockquote> Һөрөлгән халыҡҡа ҡышҡы һыуыҡтар ғына ғазаптар һәм үлем килтермәгән. Иң ҙур яфалаусы аслыҡ булған. Үҙҙәре менән алған {{comment|аҙыҡ-түлек|провизия}} бик тиҙ бөткән … имсәк балалар, ризыҡ һәм һөт һорап, илашҡан, әммә ҡатын-ҡыҙ күкрәктәре аслыҡтан кипкәнлектән, быларҙың бер нимәһе лә булмаған. Бик күп ас һәм ябыҡҡан ҡатын-ҡыҙ, аслыҡтан үлгән балаларын юл ситендә ҡалдырып, үҙҙәренең интектергес сәйәхәтен дауам иткән. Ҡайһы берҙәре, аҙыҡ табыу өмөтөнән, яҡындағы урмандарға ингән. Ҡағиҙә булараҡ, улар кире әйләнеп ҡайтмаған. Йыш ҡына үлгән кешеләр әлегә тереләр өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт иткән. </blockquote> [[Файл:1740 map of Armenia.jpg|thumb|right|262x262px|1740 йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis)]] [[Файл:1753 Vaugondy Map of Persia, Arabia and Turkey - Geographicus - TurkeyArabiaPersia-vaugondy-1753.jpg|мини|262x262px|Ғосман һәм Фарсы империялары картаһы. Әрмәнстан улар араһында бүленгән күренештә һынланған, Robert de Vaugondy, 1753 йыл.]] Буш тигеҙлектә армияһын һаҡлай алмаған Синан Паша Ван ҡалаһында ҡыш сығырға мәжбүр булған. Шаһты эҙәрлекләү маҡсатында ебәрелгән армиялар 1605 йылда ҡыйратылған, һәм 1606 йылға Аббас элек төрөктәр баҫып алған ерҙәрен кире яулап алған. XV быуаттан Әрмәнстан территорияһының бер өлөшө шулай уҡ Чухур-Саад тип билдәле булған. Исмаил I дәүеренән ул административ яҡтан Сефевидтар дәүләтенең Чухур-Саад бегларбеклығын тәшкил иткән. Надир-шаһ үлгәндән һуң һәм Афшарҙар династияһы ҡолатылғандан һуң, Чухур-Саадтың нәҫел милекселәре булған Устаджлу ҡәбиләһенең урындағы ҡыҙылбаш идарасылары Эриван ханлығын булдырып, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Әрмән халҡын Әрмәнстандан ҡыҫырыҡлап сығарыу һөҙөмтәһендә<ref name="Bournoutian1">{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|All documents relating to the Armenian immigration make it clear that Russia, for political, military, and economic reasons, strongly encouraged the Armenians to settle in the newly-established Armenian province, especially the region of Erevan, which between 1795 and 1827 had lost some 20,000 Armenians who had immigrated to Georgia.}}</ref> XVIII быуатҡа Чухур-Саад өлкәһе халҡының дөйөм һанынан 20 % әрмән милләтле булған. Һуңғараҡ хан тәхетендә Устаджлу ырыуын төрөк ҡәбиләһе Кенгерли алмаштырған. Каджарҙар власы осоронда Эриван ханлығы Каджар Иранының вассал бойондороҡлоғон таныған. Кенгерли хан ырыуы Каджар ырыуы ханына алмаштырылған. Тарихи Әрмәнстан территорияһында шулай уҡ Нахичеван һәм Ҡарабах ханлыҡтары булған. XVII быуат башынан XVIII быуат уртаһына саҡлы Таулы Ҡарабах территорияһында, сефевид шаһы Аббас I дәүерендә, дөйөм Хамса атамаһы аша билдәле булған биш әрмән мәликлеге (ваҡ кенәзлектәре) булған<ref name="Петрушевский И. П."/>. Хамсаның әрмән халҡы идарасылары Мәлик-Беглерян, Мәлик-Исраелян (һуңғараҡ Мирзаханян һәм Атабекян), Мәлик-Шахназарян, Мәлик-Аванян һәм Гасан-Джалаляндар династияһы, шулар араһында Гасан-Джалаляндар, уларҙың кесе тармағы Атабекяндар һәм Мәлик-Шахназаряндар төп династиялар булған, ҡалған кенәздәр Әрмәнстандың башҡа өлкәләренән күсеп килгән булған. XVIII быуатта Давид Бәк һәм Иосиф Эмин ҡаф тауы арты әрмәндәренең төрөк һәм ирандарға ҡаршы көрәше башында торған. ==== XVIII быуатта әрмән милли азатлыҡ көрәше ==== {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Исраэль Ори|Давид Бәк|Гасан-Джалалян, Есаи|Шаамирян, Шаамир Султанум|Баграмян, Мовсес|Эмин, Иосиф}} [[Файл:Israel Ory.JPG|180px|thumb|left|Исраэл Ори портреты]] Бөйөк [[Пётр I]] идаралыҡ иткән замандарҙан Рәсәйҙә проәрмән ориентацияһы башланған. Бында әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе Исраэл Ори әһәмиәтле роль уйнаған. Мәскәүҙә Ори Пётр I менән осрашҡан һәм уға сюник мәликтәренең хатын тапшырған. Пётр [[Швеция]] менән һуғыш тамамланғандан һуң әрмәндәргә ярҙам итергә вәғәҙә биргән. Үҙенең киң эрудициялылығы һәм интеллекты менән Ори император һарайының иғтибарын йәлеп иткән. Ори Пётрға түбәндәге план тәҡдим иткән: Грузияны һәм Әрмәнстанды азат итеү маҡсатында Ҡаф тауы артына 25 меңлек рус армияһын, шул иҫәптән, 15 мең казак һәм 10 мең пехота, ебәрергә кәрәк тигән. Казактар Дарьял тарлауығы аша, ә {{comment|йәйәүле ғәскәр|пехота}} [[Әстерхан]]дан [[Каспий диңгеҙе]] буйлап йөҙөп китергә тейеш булған. Урында рус ғәскәрҙәре грузин һәм әрмәндәрҙең ҡораллы көстәренең ярҙамын алырға тейеш булған. Фарсыстанға, урында йәшәгән халыҡтың фекер йүнәлешен билдәләү, юлдар, ҡәлғәләр һ.б. тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында, башында Ори торған махсус миссия ебәрергә ҡарар ителгән. Шик тыуҙырмаҫ өсөн, Ори рим папаһы тарафынан Хөсәйен солтан һарайына Фарсыстан империяһында йәшәгән христиандар тормошо тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында ебәрелеүен хәбәр итергә тейеш булған. 1707 йылда, кәрәкле әҙерлектән һуң, Ори, рус армияһы полковнигы рангыһында, ҙур отряд менән юлға сыҡҡан. Фарсыстандағы француз миссионерҙары, шаһҡа Рәсәй бойондороҡло Әрмәнстан булдырырға, ә Ори әрмән батшаһы булырға теләй, тип ошаҡлашып, Ориҙың [[Исфахан]]ға килеүенә ҡамасаулыҡ ҡылырға маташҡан. Ори, Ширванға килеп еткәндән һуң, бер нисә көн буйы ил биләмәләренә инеү рөхсәтен көткән. Шемахта ул Рәсәй ориентациялы грузин һәм әрмән лидерҙары менән осрашҡан һәм уларҙың фекерен хуплаған. 1709 йылда ул Исфаханға килгән, һәм тағы а сәйәси лидерҙар менән һөйләшеүҙәр алып барған. Фарсыстандан Рәсәйгә ҡайтҡан сағында, 1711 йылда Ори көтмәгәндә Әстерханда вафат булған. 1722 йылда Сюник һәм Таулы Ҡарабах әрмәндәре фарсы хакимлығына ҡаршы ихтилалға күтәрелгән. Ихтилал башында [[Давид Бәк]] һәм Есаи Гасан-Джалаляндар торған, һәм улар бер нисә йылға иран хакимлығын ҡолатҡан. Ихтилал Нахичеван крайын солғап алған. 1727 йылда Сефевидтар регионда Давид Бәк власын таныған, ә полководец үҙе хатта тәңкә һуғыу хоҡуғын да алған. 1730 йылда уның вариҫы Мхитар Спарапетты үлтергәндән һуң Сюник әрмәндәрең 8 йыл даукм иткән ихтилалы тамамланған. Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәтенең яңынан терелеүе XVIII йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында күҙәтелгән. Шулай, 1773 йылда уҡ Шаамир Султанум Шаамирян {{comment|«Шөһрәт яратыусанлыҡ тоҙағы»|«Западня честолюбия»}} тигән хеҙмәтендә төҙөләсәк бойондороҡһоҙ Әрмән дәүләтенең республиканса принциптарын яҙып ҡуйған булған<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Шаамирян Шаамир Султанум|издание=3}}</ref>. Әрмән дәүләтен тергеҙеү планын төҙөгән Иосиф Эмин һәм Мовсес Баграмян был осор милли-азатлыҡ көрәшенең әһәмиәтле эшмәкәрҙәре булған. XVIII быуаты аҙағында Таулы Ҡарабахтың әрмән мәликтәре, Рәсәй империяһы ярҙамында Ҡарабахта әрмән идаралығын тергеҙеү өмөтө менән арымай-талмай Ибраһим Хәлил ханға ҡаршы көрәшкән. ==== Көнсығыш Әрмәнстандың Рәсәй империяһы составына инеүе ==== {{Төп мәҡәлә|Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәй империяһы составында|Көнсығыш Әрмәнстан}} XIX быуат башынан тарихи Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы яйлап Рәсәй империяһына ҡушылған<ref>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|236—237}}</ref>. 1804—1813 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә Рәсәйгә Ҡарабах ханлығы (XVIII быуат уртаһында әрмән<ref name="autogenerated1">Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Л., 1949, с. 59: {{oq|ru|Наряду с этим были и владетельные мелики — армяне в следующих округах […] в пяти округах Нагорного Карабага — Чараберд (Джраберт), Гюлистан, Хачен, Варанда и Дизак; эти пять карабагских армянских меликств обычно известны под общим именем „Хамсэй-и Карабаг“ („карабагская пятерица“)}}</ref> Хамс мәликлеге) ҡушылған, ә Таулы Ҡарабахтың таулы өлөшөндә башлыса әрмәндәр йәшәгән<ref name="Bournoutian2">{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|An uncited Russian survey of 1832 and my article are used as the main sources for this statement. The survey lists the Armenian population of the whole of Karabakh at 34.8 percent (slightly over one-third) and that of the Azeris at 64.8 percent. This time Altstadt confuses the reader by identifying the whole of Karabakh with Mountainous Karabakh. The Armenian population of Karabakh (as will be demonstrated below) was concentrated in 8 out of the 21 districts or mahals of Karabakh. These 8 districts are located in Mountainous Karabakh and present-day Zangezur (then part of Karabakh). Thus 34.8 percent of the population of Karabakh populated 38 percent of the land. In other words the Armenians, according to the survey cited by Altstadt, formed 91.58 percent of the population of Mountainous Karabakh.}}</ref><ref name="sumgait.info">Мельтюхов, Тер-Саркисян, Трапезникова. [http://sumgait.info/caucasus-conflicts/historical-falsifications/historical-falsifications-1.htm Исторические фальсификации с политической подоплёкой].</ref><ref>Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия, относящиеся к Грузии, т. I, с. 1768 по 1774 гг., под ред. А. А. Цагарели, СПб. 1891, док.198, с. 434. {{oq|ru|Хамс составляет владение, и во оных семь воеводских правлений, народ весь армянского закона, в том владении находится армянский патриарх}}</ref>, шулай уҡ был ваҡытҡа ҡатнаш халыҡ йәшәгән тарихи Сюниктағы Зангезурҙа. Эриванды ҡамауға йүнәлтелгән ике ынтылыш та уңыш килтермәгән. 1826—1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы барышында, 1827 йылдың 5 октябрендә, граф Паскевич Эриванды яулап алған; бынан алдараҡ (июндә) Нахичеван ханлығының баш ҡалаһы Нахичеван да ҡолатылған. Һуңғараҡ ҡул ҡуйылған Туркманчай тыныслыҡ килешеүе был ханлыҡтар территорияларын Рәсәйгә биргән һәм йыл әйләнәһендә мосолмандарҙың Фарсыстанға, ә христиандарҙың — Рәсәйгә ҡушылыу хоҡуғы билдәләнгән. 1828 йылда Эриван һәм Нахичеван ханлыҡтары урынында Әрмән өлкәһе барлыҡҡа килгән, һәм унда Ирандан XVII быуат башында фарсы властары<ref>[http://feb-web.ru/feb/griboed/texts/piks3/3_4_v3.htm А. Грибоедов. Записка о переселеніи армянъ изъ Персіи въ наши области. 1928 г.]</ref> Ҡаф тауы артынан Иранға һөрөлгән бик күп әрмән тоҡомдары яңынан күсерелгән<ref name="sumgait.info" />. Һуңғараҡ, 1849 йылда, Әрмән өлкәһе Эриван губернаһы тип үҙгәртелгән. 1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы йомғаҡтары буйынса, Рәсәй империяһы күҙәтеүе аҫтына икенсе тарихи биләмә (Көнбайыш Әрмәнстан) — һуңынан ойошторолған Карс өлкәһенә Карс һәм уның тирә-яны күскән. {| class="wikitable" |[[Файл:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|мини|232x232px|Бөйөк{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Әрмәнстан провинциялары. George Whiston, 1736 йылда баҫылған.|үҙәк]] |[[Файл:1740_map_of_Armenia.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:1740_map_of_Armenia.jpg|без|мини|219x219px|1740{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis).]] |[[Файл:John Pinkerton. Map of Persia. 1818.A.jpg|мини|214x214px|Фарсыстан империяһы картаһында Көнсығыш Әрмәнстан. Джон Пинкертон, 1818 йыл.|үҙәк]] |[[Файл:ArmenianOblast.jpg|thumb|220x220px|Рәсәй империяһы составында Әрмән өлкәһе (1849 йылға саҡлы йәшәгән)|үҙәк]] |- |[[Файл:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|202x202пкс|Ериван{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} губернаһы (1849—1917)]] |[[Файл:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|203x203пкс|Елисаветполь{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} губернаһы (1868—1917)]] |[[Файл:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|центр|мини|187x187пкс|Карс{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} өлкәһе (1878—1917)]] | |} === Көнбайыш Әрмәнстан === {{Төп мәҡәлә|Көнбайыш Әрмәнстан}} [[Файл:Moll, Herman. Turkey in Asia; or Asia Minor &c. 1736.jpg|слева|мини|263x263px|XVIII быуаттың беренсе яртыһында Көнбайыш Әрмәнстан. Һолланд картографы Герман Моллдың картаһы (1678—1732).]] 1453 йылда Мехмед II {{comment|Истамбулды|Константинополь}} яулаған һәм уны Ғосман империяһының баш ҡалаһына әйләндергән. Ғосман солтандары, Константинополдә әрмән патриархатына нигеҙ һалыу маҡсатында әрмән архиепискобын саҡырғандар. Константинополь әрмәндәре һан яғынан артҡан һәм йәмғиәттең абруйлы (тулы хоҡуҡлы булмағанда ла) ағзалары булғандар.[[Файл:1818 Pinkerton Map of Turkey in Asia, Iraq, Syria, and Palestine - Geographicus - TurkeyAsia-pinkerton-1818.jpg|мини|263x263px|Ғосман империяһы картаһында Көнбайыш Әрмәнстан, Джон Пинкертон, 1818 йыл.]] Ғосман империяһы ислам закондарына ярашлы идара ителгән. Христиандар һәм йәһүдтәр кеүек {{comment|«башҡа дин тотоусылар»|«неверные»}} үҙҙәренең статусы талаптарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында өҫтәлмә һалым — зимми түләргә тейеш булған. Константинополдә йәшәгән әрмәндәр, тарихи Әрмәнстан территорияһындағы әрмәндәрҙән айырмалы рәүештә, солтанға таянған. Улар урындағы паша һәм бейҙәр яғынан ҡаты мөнәсәбәткә дусар ителгән һәм курд ҡәбиләләренә лә һалым түләргә тейеш булған<ref>[http://www.armenianhouse.org//docs-ru/armenia1.html Армения и Ближний Восток: Армения в XIX веке<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ғосман империяһында йәшәгән башҡа христиандар кеүек үк, шулай уҡ әрмәндәр сәләмәт малайҙарын, янычарҙар тәрбиәләү маҡсатында, солтан хөкүмәтенә бирергә тейеш булған. Ҡайһы бер ғосман генералдарының үҙҙәренең әрмән сығышлы булыуы менән ғорур булғаны билдәле<ref>[http://armenia-russia.ru/index/0-51 РОССИЯ АРМЕНИЯ.РУ<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521203029/http://armenia-russia.ru/index/0-51 |date=2009-05-21 }}</ref>. XVI—XX быуаттар башында Ғосман империяһы хөкөмдарҙары тарихи әрмән ерҙәренә төрөк идаралығына лояль булған һәм, әрмәндәрҙән айырмалы, сәйәси амбициялары кәм булған мосолман курдтарҙы әүҙем рәүештә урынлаштырған. XVII быуатҡа, Ғосман империяһының бөлгөнлөккә төшөүе менән бәйле, властарҙың ғөмүмән христиандарға һәм, айырып әйткәндә, әрмәндәргә мөнәсәбәте күҙгә күренеп насарланған. Солтан Абдул Меджид I 1839 йылда үҙ территорияһында {{comment|«үҙгәрештәр»|«реформа»}} эшләгәндән һуң, Ғосман империяһында әрмәндәрҙең хәле күпмелер дәрәжәлә яҡшырған. == Милли хәрәкәт һәм әрмән мәсьәләләре (1878—1922) == {{Main|Әрмән мәсьәләһе|Әрмән милли яңырыуы}} {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|1894—1896 фйылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү}} === XIX б. һуңында — XX б. башында әрмәндәрҙең хәле === <!--Армянским Национальным собранием [[Константинополь|Константинополя]] 24 мая 1860 г. была принята Национальная конституция под названием «Положение об армянской нации» («Низамнамеи миллети эрманиан»). Она была утверждена [[Высокая Порта|Высокой Портой]] 17 марта 1863 г. Этим османсккое правительство стремилось повысить престиж Османской империи в Европе, что отвечало обязательствам, взятым Османской империей согласно [[Парижский мирный договор (1856)|Парижскому договору 1856 г.]] По Положению об армянской нации [[Константинопольский патриархат Армянской апостольской церкви|армянский патриарх]] признавался «главой нации» и посредником в исполнении законов государства. Для решения внутренних дел Западных армян избиралось Национальное собрание (законодательный орган) в составе 140 депутатов (20 — от духовенства, 120 — от светских кругов). Для решение церковных дел в патриаршестве должно было действовать Духовное собрание, а для ведения политических дел — Политическое собрание, которые, в случае необходимости, могли образовать Общее собрание. Патриарх и члены этих двух собраний избирались общим собранием, состоявшим из почетных членов нации. Депутатское собрание, называвшееся Общим национальным собранием, созывалось раз в два года<ref>[http://www.genocide.ru/enc/national-constitution.htm НАЦИОНАЛЬНАЯ КОНСТИТУЦИЯ 1860 Г.]</ref>. --> [[Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)|1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы]]нан һуң [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] [[Ғосман империяһы|Төркиәнән]] тарихи Әрмәнстан биләмәләре — Карс һәм уның тирә-яны күскән. Был һуғышты тамамлаған Берлин трактаты солтандан шулай уҡ Төрөк Әрмәнстаны территорияһында ла реформалар үткәреүҙе талап иткән һәм әрмәндәргә хәүефһеҙлек һәм үҙидаралыҡ гарантияһын биргән. Шулай итеп, әрмән мәсьәләһе тәүге тапҡыр халыҡ-ара дипломатик проблема булараҡ хәл ителгән, һәм был әрмәндәрҙә сикһеҙ өмөт уятҡан. [[Файл:Armenian population map 1896.jpg|thumb|258x258px|1896 йылда әрмән халҡын Ғосман империяһының көнсығыш өлкәләренә таратып ултыртыу (''Көнбайыш Әрмәнстан'')]] Шулай булыуға ҡарамаҫтан, солтан [[Әбделхәмит II]] (1876—1908) идара иткән йылдарҙа Төрөк Әрмәнстанындағы йәшәү шарттары күҙгә күренеп насарланған. Икенсе сорт граждандары тип йөрөтөлгән әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, һәм улар курд {{comment|һуғыш ваҡытында халыҡты талап йөрөүсе|мародёр}} һәм оттоман һалым йыйыусылары ҡорбандарына әйләнгәндәр. Әммә [[Истанбул]]да улар әлегә мөһим {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегия}} менән файҙаланған. Улар айырым «милләттәр» (милли берләшмәләр ойошторған) һәм ҡайһы коммуналь үҙидараға рәхәтләнгәндәр. Оттоман дәүләт хеҙмәтендә һәм банк системаһында күпселеген әрмән һәм гректар эшләгән. Күпкә юғары мәҙәни кимәле һәм тырышлығы менән улар урындағы халыҡтың — төрөк сауҙагәрҙәренең һәм баҙар һатып алыусыларының көнсөллөгөн уятҡанн. Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте әрмәндәрҙең тыуған иле Әрмәнстанды (тарихи регион) ғосман һәм урыҫ өҫтөнлөгөнән азат итеүгә һәм бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылышты сағылдыра. Балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте һәм Көнсығыш мәсьәләләренә европа көстәрен артабан ылыҡтырыу был моментта Ғосман империяһында баҫтырыуға дусар ителгән әрмән милли хәрәкәтенә һәм милли-азатлыҡ идеологияһына көслө тәьҫир иткән<ref>Арам Джей. Киракосян — Британская дипломатия и армянский вопрос: с 1830-х по 1914 гг, страница 58 (англ.)</ref>. Әрмән милли хәрәкәте өс партия: Гнчакян Социал-демократик партияһы, Арменакан һәм Дашнакцутюн аша кәүҙәләндерелгән ойошторолған эшмәкәрлек булған. Һуңғыһы иң эре һәм иң йоғонтоло партия булған. Милли хәрәкәтте хупламаған һәм нейтраль ҡалған әрмәндәр «чезок» (әрмән теленән тәржемә иткәндә «չեզոք» означает нейтраль тигәнде аңлата) тип аталғандар. [[Файл:WesternArmeniaPopulationBefore1915(rus).png|мини|257x257px|1915 йылда Әрмәндәр геноцидына тиклемге Көнбайыш Әрмәнстандың этник картаһы. Константинополь патриархаты мәғлүмәте.]] 1895 йылда Абдул-Гамид үҙенең «әрмән мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» вариантын тормошҡа ашырыуға тотонған. Солтан исеме менән аталған «Гамидие (кавалерия)» махсус ҡораллы отрядтар Сасун гаварында, Эрзрумда һуйыш, Трабзонда, Ван ҡалаһында, Харпутта, Истамбулда һәм Марашта әрмән халҡын күпләп үлтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған. Әрмән революционерҙары яуап итеп Истамбулдағы Оттоман банкын ҡулға алған һәм ярҙам һорап европа державаларына мөрәжәғәт иткән. Был 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуға йәғни һуйыуға алып килгән сигнал булған: 300000 яҡын әрмән һәләк ителгән, шулай уҡ 80000 әрмән башҡа илдәргә ҡасып киткән. 1904 йылда сасунлылар, еңелеү менән тамамланған Сасун ихтилалын ойошторған. [[Файл:Mkrtich Khrimyan.jpg|thumb|right|200px|Католикос Мкртич I Ванеци (Хримян)]] 1908 йылда Төркиәлә башында «Берләшеү һәм прогресс комитеты», йәки {{comment|Йәш төрөктәр|Младотурки}} торған революция булған. Комитет Абдул Гамид II {{comment|мәрхәмәтһеҙ|деспотическое правление}} хакимлығының тамамланыуын һәм империяның милли аҙсылығына ҡарата яңы курс башланыуын иғлан иткән. Әрмәндәр йәш төрөктәр хәрәкәтен хуплаған һәм яңы хөкүмәт формалашыуында ҡатнашҡан. Әммә тиҙҙән, 1909 йылда, 15000 артыҡ әрмәндең ғүмерен өҙгән йыртҡыстар Киликий һуйышы йәмәғәтселекте тетрәндергән. Рәсәй империяһының әрмән подданныйҙары, XX быуат башында татарҙар (әзербайжандар) менән бәрелештәргә ҡарамай, (ҡарағыҙ: 1905—1906 йылдарҙағы Әрмән-татар һуйышы), Ғосман Төркиәһендә йәшәгән ҡәрҙәштәре менән сағыштырғанда, күпкә именерәк йәшәгән. 1900-сө йылдарҙа Ҡаф тауы артында марксизм популярлашҡан. Бының менән бер рәттән Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона ынтылған милли кәйефле төркөмдәр ҙә барлыҡҡа килгән (ҡарағыҙ: Дашнакцутюн (Дашнактар). 1903 йылдың 12 июнендә Әрмән апостол сиркәүенә һәм дини учреждениеларға ҡараған күсемһеҙ милектең (табышлы ерҙәрҙе лә индереп) хөкүмәт идаралығына күсеүе тураһында закон сыҡҡан. Был законға яуап итеп Ереванда, Александрополдә, Эчмиадзинда, Аштаракта, Ахалцихта һәм Кавказ тауының әрмәндәр йәшәгән башҡа урындарында күп кеше ҡатнашҡан протест демонстрациялары уҙған, [[Гәнжә]]лә (Елизаветполь), [[Тифлис]]та, Шушала, [[Баҡы]]ла, Карста, Камарлуҙа, Лориҙа әрмәндәрҙең полиция һәм ғәскәрҙәр менән ҡораллы бәрелештәре булған. 1903 йылдың 14 октябрендә гнчаксылар Ҡаф тауы наместниклығына һәм уның баш начальнигы Григорий Сергеевич Голицындың (1838) ғүмеренә ахырына еткерелмәгән һөжүм ойошторғандар. Сиркәү милеген элекке ҡортомға алғандар мөлкәтте эксплуатациялауҙан баш тартҡан, крәҫтиәндәр йыйылған уңышты юҡҡа сығарған йәки Эчмиадзинға йәшертеп кенә тапшырған. 1905 йылдың 1 авгусында [[Николай II]] әрмән сиркәүенә конфискацияланған милеген кире ҡайтарыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйған; шуның менән бер рәттән әрмән милли мәктәптәрен ҡабаттан асыу рөхсәт ителгән<ref>[http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm ЗАКОН О КОНФИСКАЦИИ ИМУЩЕСТВА АРМЯНСКОЙ ЦЕРКВИ 1903 Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924021509/http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm |date=2015-09-24 }}</ref>. === Әрмәндәр геноциды === {{main|Әрмәндәр геноциды}} [[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|left|288x288px|Һуйыштың төп райондары, концентрацион лагерҙар (Дер Зор, Рас ул-Айн һ.б.)]][[Файл:Morgenthau336.jpg|thumb|right|250px|Үлтерелгән әрмәндәрҙең мәйеттәре (АҠШ илсеһе Генри Моргентауҙың китабында 1918 й. баҫылған фотография)]] Ғосман империяһының һуңғы көндәрендә унда христиан динендә торған халыҡты «этник таҙартыу» башланған; һәм әрмәндәр бигерәк тә ҡаты ғазаптарға дсар ителгән. 1894—1896 йылдарҙа халыҡты күпләп ҡырыуҙың тәүге тулҡыны үтһә, һуңғыһы — 1915—1923 йылдарҙа булған. Беренсе донъя һуғышы барышында ғосман төрөктәре әрмәндәрҙе Рәсәй империяһы менән союзда тороуҙа ғәйепләгән һәм ошо дәлилде барлыҡ әрмән халҡын ил эсендәге дошман тип иғлан итеүгә һылтау итеп файҙаланған. 1915 йылдан алып 1923 йылға саҡлы ваҡиғаларҙы күпселек ғалимдар дәүләт хуплаған {{comment|күмәк халыҡты ҡырыу|массовое убийство}} — геноцид тип баһалаған<ref>[http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html International Association of Genocide Scholars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082403/http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html |date=2009-03-14 }}</ref>. Әммә төрөк властары үлемдәр, сир һәм аслыҡ менән аралашып, ике яҡтан да күп ҡорбанға килтергән Граждандар һуғышы һөҙөмтәһе, тип раҫларға тырыша. Үлгән кешеләрҙең төгәл һанын һанап бөтөрлөк түгел. Бик күп мәғлүмәттәрҙән билдәле булғнса, әрмәндәрҙе үлтереүҙең башҡа төрлө ысулдарын һанамағанда, лагерҙарҙа ғына миллиондан артыҡ кеше һәләк булған. Ҡорбандарҙың дөйөм һаны миллион ярым тип баһалана. Йөҙәр меңләгән әрмән, эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, йәшәргә икенсе ил эҙләргә мәжбүр булған. <br /> Геноцидтың төп ойоштороусылары һәм башҡарыусылары әрмән халҡының үс алыусылары ойошторған «Немезис» операцияһы" барышында юҡ ителгән. <br /> 24 апрель — Әрмәнстанда Геноцид ҡорбандарын иҫкә алыу көнө, тип иғлан ителгән. === Әрмәнстан Демократик Республикаһы === {{main|Ҡаф тауы фронты (Беренсе донъя һуғышы)|Әрмәнстан Демократик Республикаһы|Ҡаф тауы артына Герман-төрөк интервенцияһы (1918)}} [[Файл:Boundary between Turkey and Armenia as determined by Woodrow Wilson 1920.jpg|мини|240x240пкс|Севр тыныслыҡ килешеүе буйынса Әрмәнстандың көнбайыш сиге]] XI быуат уртаһынан алып XX быуат башындағы осорҙа тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө әрмән дәүләтселеге булмаған. Сағыштырмаса бойондороҡһоҙ кенәзлектәр һәм мәликлектәр генә булған. Улар ҡайһы саҡта византийҙар, монголдар, фарсылар һәм төрөктәр күҙәтеүе аҫтында булған. XX быуат башында Көнбайыш Әрмәнстан һаман төрөк иҙеүе аҫтында, ә Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәйҙең бер киҫәге булған. Ғосман һәм Рәсәй империялары тарҡалыуы менән бәйле тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө Әрмән дәүләте төҙөү өмөтө яңынан уянған. 1917 йылдың сентябрендә [[Тифлис]] съезында [[Әрмән милли советы]] һайланған — 1375 йылда Кесе Әрмәнстан ҡолатылғандан һуң, Әрмәнстанда тәүләп юғары сәйәси орган барлыҡҡа килгән. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, Рәсәй империяһы тулыһынса тарҡалғанға һәм [[СССР]] төҙөлгән дәүергә саҡлы Тифлиста Ҡаф тауы арты (Закавказский) комиссариаты булдырылған. 1917 йылдың 5 (18) декабрендә рәсәй һәм төрөк ғәскәрҙәре араһында Эрзинджан килешеүе төҙөлгән. Был урыҫ ғәскәрҙәренең Көнбайыш (Төрөк) Әрмәнстанынан Рәсәй территорияһына күпләп ҡайтыуына килтергән. 1918 йыл башында төрөк көстәренә фактически ике йөҙ офицер командалығындағы бер нисә мең генә ҡаф тау (нигеҙҙә әрмәндәрҙән торған) {{comment|үҙҙәре теләп һуғышҡан көстәр|добровольцы}} ҡаршы торған. 1918 йылдың 18 апреленә тиклем әрмәндәр Ван ҡалаһында төрөк армияһына ҡаршы тороуын дауам иткән, ләкин, ахырҙа, Фарсыстанға эвакуацияланырға һәм сигенергә мәжбүр булған. 1918 йылдың апрелендә Ҡаф тауы арты сеймы {{comment|Ҡаф тауы арты Демократик Федератив Республикаһын|Закавказская Демократическая Федеративная Республика}} иғлан иткән. Ғосман империяһы уны таныған һәм май айында тыныслыҡ килешеүен төҙөгән. Әммә 15 майҙа төрөк ғәскәрҙәре килешеүҙе өҙгән һәм һөжүм башлаған. Грузиндар һәм бигерәк тә төрөк яҡлы булған әзербайжан татарҙары, һуғышты артабан алып барыуҙың мәғәнәһен күрмәгән. Ҡаф тауы арты федерацияһы тарҡалған, һәм 1918 йылдың 28 майында Тифлиста тәүге Әрмәнстан Демократик Республикаһы иғлан ителгән. Ҡара ҡылыс ҡаты алышында, Баш-Апаран ҡаты алышында һәм Сардарапат ҡаты алышында әрмән корпусы төрөк ғәскәрҙәренә емергес еңелеү килтергән һәм дошмандың Көнсығыш Әрмәнстанға үтеүенә кәртә ҡорған. Бындай ғәййәрлек яңы барлыҡҡа килгән йәш республиканы һәләк булыуҙан ҡотҡарған… 1921 й. 16 мартында Совет Рәсәйе һәм Төркиә араһында октябрҙә ҡабул ителгән Карс килешеүендә ҡабатланған шарттар нигеҙендә Мәскәү килешеүе төҙөлгән. Ул осрашыуҙа яңы Ҡаф тауы арты совет республикалары — Әрмәнстан, Грузия һәм Әзербайжан да ҡатнашҡан. Килешеүгә ярашлы, Төркиәгә Карс, Ығдыр һәм Ардахан илдәре бирелгән, әммә ғәскәрен Гюмриҙан һәм Аджариянан алырға тейеш булған; Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында бәхәсле территория булған Нахичевань Әзербайжан ССР-ына тапшырылған). Әрмәндәрҙең рух символы булған боронғо Ани ҡалаһы һәм Арарат тауҙары территорияһы Төркиәгә бирелгән. [[Файл:TreatyofKarsMap.jpg|thumb|262x262px|Карс килешеүе буйынса урынлаштырылған совет-төрөк сиге]] Әрмәнстан һәм Төркиә араһындағы Александрополь килешеүе буйынса (1920 йылдың 2 октябре) Әрмәнстан ҡатнаш халыҡ (әрмәндәр һәм әзербайжандар) йәшәгән Сюникты (Зангезур һәм Нахичевань) Әзербайжанға биреү бурысын алған, ләкин башында Гарегин Нжде торған Зангезур әрмәндәре, килешеү һәм Әрмәнстандың артабан большевиклашыуы менән килешмәгәнлектән, Таулы Әрмәнстан Республикаһын иғлан иткән (унда Зангезурҙан тыш Таулы Ҡарабахтың көньяҡ өлөшө ингән булған). 1921 й. февралендә Әрмәнстанда антибольшевистик Февральское ихтилалы тоҡанған, 18 февралдә баш күтәреүселәр Ереванды яулап алған. Башында Симон Врацян торған «Тыуған илде ҡотҡарыу комитеты» тип аталған ваҡытлы революцион хөкүмәт барлыҡҡа килгән. Ләкин 2 апрелдә РККА көстәре баш күтәреүселәрҙән Ереванды тартып алған, ҡалған ихтилалсылар Зангезурҙағы Гарегин Нждеға ҡушылған<ref>[http://nashasreda.ru/fevralskoe-vosstanie-1921-goda-v-armenii/ Февральское восстание 1921 года в Армении]</ref>. 1921 й. яҙында дашнактарҙың ҡораллы отрядтарын Ҡыҙыл Армия Иранға ҡыуып сығарған, шуға ҡарамаҫтан Мәскәү Зангезурҙы Әрмәнстанға биргән. 1922 йылда Әрмәнстан, ЗСФСР (Ҡаф тауы арты СФСР) составындағы өс республикаһының береһе булып, СССР-ға ингән. Шулай итеп, Әрмәнстан, халыҡ-ара сәйәсәттә суверенитетын һәм Көнбайыш Әрмәнстан әрмән халҡын юғалтҡанлыҡтан, әрмән мәсьәләһе халыҡ-ара повестканан төшөп ҡалған. == Совет Әрмәнстаны (1922—1991) == === Әрмән Совет Социалистик Республикаһы === {{main|Әрмән Совет Социалистик Республикаһы}} [[Файл:Aghasi Khanjian 1934.jpg|right|thumb|165px|Агаси Гевонд улы Ханджян, 1930—36 йылдарҙа Әрмәнстан КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретаре]] 1928 йылда Әрмәнстанда күп яңғыҙ хужалыҡтарҙы коллективлаштырыу башланған. {{comment|Ҡаф тауы арты Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Закавказская Советская Федеративная Социалистическая Республика}} 1936 йылда бөтөрөлгән, һәм Әрмәнстан ССР-ы туранан-тура СССР — Советтар Союзы составына ингән. Советтар Союзының башҡа республикаларындағы кеүек үк, совет етәкселеге тарафынан ойошторолған ижтимағи үҙгәрештәр эҙемтәләре Әрмәнстан өсөн дә ауыр булған. Әрмәндәр ҡаты контроль аҫтында йәшәгән, һүҙ азатлығы юҡ кимәлендә булған. Сталин идара иткән осорҙа теләһә ниндәй гражданин, университет тарих профессорымы ул, әллә тулы урта белеме булмаған колхозсымы, үҙенең хеҙмәттәрендә йә көнкүреш тормошонда милли риторика ҡулланыуҙа ғәйепләнеп, хыянатсы, милләтсе, дашнак, пропагандист һәм халыҡ дошманы, тип репрессияға тарттырылған. 1930—1940-сы йылдарҙа әрмән интеллигенцияһы масштаблы репрессияларға дусар ителгән. Шуның менән бер рәттән Совет Әрмәнстаны, фронт һыҙығына йөҙәр мең һалдатын ебәреп, Икенсе донъя һуғышында нацизмға ҡаршы көрөшкә үҙенең өлөшөн индергән<ref>[http://www.academhistory.am/upload/files/RUS_1.pdf Арутюнян К. А., "Участие армянского народа в Великой Отечественной войне Советского Союза (1941—1945 гг.), Ереван, 2004, Институт Истории НАН РА, «Гитутюн» («Знание»)]</ref><ref>[http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=15480 О дополнительных мероприятиях, планируемых в государствах — участниках и органах СНГ, в связи с объявлением 2010 года в СНГ Годом ветеранов Великой Отечественной войны 1941—1945 годов] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM К. Микоян, Армяне во Второй мировой войне, ВОПД «Духовное наследие», № 8 (127)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413062319/http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM |date=2009-04-13 }}</ref>. === Сталин һәм Төркиә. Әрмән ССР-ына сит илдәрҙәге әрмәндәрҙе күсереү === {{main|Әрмән халҡының тарихи миграцияһы}} [[Файл:COA Armenian SSR.png|left|thumb|150px|Мартирос Сергей улы Сарьян эскизына нигеҙләнгән Әрмән ССР-ы Гербы]] XX быуат уртаһында әрмәндәрҙе Әрмән ССР-ына репатриациялау башланған. 1945 йылдың 7 июнендә СССР сит ил эштәре министры Вячеслав Молотов Мәскәүҙә төрөк илсеһе менән осрашҡанда, совет-төрөк сик һыҙығын ҡайтанан ҡарау тураһындағы талабын ҡуйған. Был претензияларҙы нигеҙләү маҡсатында Ялта конференцияһы тамамланыу менән Сталин идаралығындағы совет етәкселеге Әрмән ССР-ы халҡы составын үҫтереү һәм Әрмәнстан территорияһына сик аръяғында йәшәгән әрмәндәрҙе күсереү инициативаһы менән сығыш яһай<ref name="gevorkVI"/>. 1945 йылда яңы һайланған әрмән католикосы Геворг VI направил письмо Сталинға, әрмән диаспораһын Әрмән ССР-ына репатриациялау һәм Төркиәләге әрмән ерҙәрен кире ҡайтарыу сәйәсәтен хуплап хат яҙған<ref name="gevorkVI">The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.119. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&pg=PA119&dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&as_brr=3&ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&hl=ru#v=onepage&q=&f=false] {{oq|en|After his unanimous election Gevork VI sent a letter to Stalin supporting the repatriation of diaspora Armenians and the return of Armenian lands in Turkey. But the advent of the Cold War and Turkeys integration into the Inked Slates-led Western alliance made any border change impossible.}}</ref>.) Это было частью общественной кампании направленной на создание гуманитарного обоснования территориальных претензий к Турции инициированной Сталиным<ref>A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.38. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=jfoUhMOS10kC&lpg=PT77&dq=isbn:0807830984&hl=ru&pg=PT57#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Төркиәнең НАТО-ға инеүе һөҙөмтәһендә Карсты һәм Ардаганды аннексияһы мөмкин булмаған. «Аҫаба ерҙәрҙе» ҡайтарыу мөмкин булмауын аңлағанлыҡтан, лидеры Грузия һәм Әрмәнстан лидерҙары Әзербайжанға ҡаршы йүнәлтелгән интригалар ҡорған<ref name="autogenerated3">A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.58. Ссылка: [http://books.google.com/books?ei=UUyFSvPXCKniyQT8sdT2DQ&hl=ru&id=jfoUhMOS10kC&dq=isbn:0807830984&q=azeris#v=snippet&q=azeris&f=false]</ref>. 1953 йылда, Сталиндың вафатынан һуң, СССР Сит ил эштәре министрлығы (МИД) Совет Әрмәнстаны һәм Грузияһы халыҡтарының Төркиәгә территория мәсьәләләре буйынса претензияһы юҡ тип иғлан итһә лә<ref>{{Книга:Ronald Grigor Suny:The making of the Georgian nation (2)|285}}</ref>, Төркиәгә территория претензияһын ҡуйыу менән бергә алып барылған әрмәндәрҙе күсереү — тормошҡа ашырылған. 1945 йылға саҡлы, 1929—1937 йылдарҙа, Әрмән ССР-ына 16 меңдән артыҡ әрмән күсеп килгән. нигеҙҙә күсеп килеүселәр Европанан булған, күсенеү тулыһынса совет хөкүмәте тарафынан финансланған<ref>The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.117. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&pg=PA119&dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&as_brr=3&ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&hl=ru#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Иң масштаблы күсенеү бар донъяны, Грецияны, Сүриәне, Мысырҙы, Иранды, Францияны, АҠШ-ты яулап алған. 2 йыл эсендә, 1946 йылдан 1948 йылға саҡлы Әрмән ССР-ына 100 меңдән артыҡ әрмән күсеп ҡайтҡан<ref>Population Redistribution in the Soviet Union, 1939—1956. Michael K. Roof and Frederick A. Leedy. Geographical Review, Vol. 49, No. 2 (Apr., 1959), pp. 208—221 American Geographical Society. Стр.215 {{oq|en|For example, the modest changes in the population totals of the Baltic States are readily apparent, as are the decreases in the populations ofBelorussia and the western Ukraine, the stability of the population of the Caucasus (aside from the loo, ooo immi- grants into Armenia), and-with the exception of Moscow-the relative stagnation of population growth in the Central Industrial Region, the North- west, and the Volga. To the east, as the map shows, were the enormous in- creases of the Urals, Kazakhstan, and, especially, the Far East (including in particular the new settlers of Sakhalin and the Kurile Islands). }}</ref>. Әрмәндәрҙең күсеп ҡайтыуы һәм урынлашыуы әзербайжандарҙы Әрмәнстандан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күпләп (200 мең әзербайжан) депортациялау менән йәнәшә барған (1947—1950). Зубок биргән мәғлүмәткә ярашлы, был депортация һәм әрмәндәрҙе күсереп килтереү Г. Арутюновтың<ref name=autogenerated1 />, 1947 йылда И. В. Сталин һәм СССР Министрҙар Советының 1948 йылда ҡабул ителгән 4083-се һанлы и Постановлению Совета министров СССР за № 4083 «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күсереү тураһында» {{comment|Ҡарары|Постановление}} раҫлаған планы буйынса алып барылған. === Һуғыштан һуңғы осор. Ҡарабах конфликты === {{main|Спитак ер тетрәүе|Ҡарабах конфликты}} Совет идаралығы шулай уҡ бер нисә позитив аспектҡа ла эйә. Күп йылдар дауамында сит-ят хакимлығынан көсһөҙләнгән Әрмәнстан, дошмандарса мөнәсәбәттә торған күрше төрөктәр ҡамауында дәүләтселеген һаҡларға һәләтле булмаған булыр ине; шуның өсөн СССР составында булыуы Әрмәнстанды кәмал Төркиәһенән һаҡлау мөмкинлеге биргән. Шулай уҡ Әрмәнстан совет иҡтисадынан, бигерәк тә ул күтәрелеш үрендә булған дәүерҙәрҙә, ҙур файҙа күргән. Әрмәнстан аграр илдән индустриаль илгә әүерелгән, инфраструктураһы үҫешкән. Яйлап провинциаль ауылдар үҫешкән һәм ҡалаға әйләнгән. Ваҡытлыса булһа ла, Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында тыныслыҡ урынлаштырылған. 1943 йылда СССР Фәндәр Академияһының әрмән филиалы базаһында Әрмәнстан Республикаһы Милли Фәндәр академияһы барлыҡҡа килгән. Был осор дауамында Әрмәнстанда байтаҡ әзербайжан аҙсылығы, башлыса Ереванда, тупланып йәшәгән. Шулай уҡ Әзербайжанда ла, Баҡы һәм Гянджа (Кировабад) ҡалаларында тупланып, бик күп әрмән йәшәгән. Ләкин бындай демография Ҡарабах конфликты осоронда һәм унан һуң бик ныҡ үҙгәргән. 1965 йылдың 24 апрелендә, 1915 йылғы Әрмән геноцидында ата-бабалары ниндәй ҡот осҡос яфаларға дусар ителгәнен донъя халыҡтары хәтеренә төшөрөү маҡсатында, унар меңләгән әрмән Ереван урамдарына сыҡҡан. 1980-се йылдар һуңында Әрмәнстан, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашлы саралар менән тәьмин ителмәгән химия һәм тау-байыҡтырыу сәнәғәте үҫешеүе арҡаһында, тирә-яҡ мөхиттең ағыуланыуынан интеккән. Горбачёв Михаил Сергеевич индергән билдәлелек һәм {{comment|үҙгәртеп ҡороу|перестройка}} йылдарында {{comment|күмәк кеше ҡатнашҡан|публичные}} демонстрацияға сығыу дөйөм ҡабул ителгән күренеш булған. СССР ябай экологик мәсьәләләрҙе лә хәл итерлек булмағанлыҡтан, Ереванда күмәк халыҡ йәлеп ителгән демонстрацияларҙа меңләгән әрмән ҡатнашҡан. Һуңғараҡ, Ҡарабах конфликты башланғас, демонстрациялар азатлыҡ төҫөнә эйә була барған. Күп кенә әрмәндәр тыуған иленә дәүләтселек статусы талап иткән. 1988 йылда унар меңләгәнкеше Спитак ер тетрәүе ҡорбаны булды. Ленинакан (хәҙер Гюмри) һәм Спитак ҡалалары емерелгән. Күп ғаиләләр торлаҡһыҙ тороп ҡалды. Ер тетрәүе менән бәйле ауыр ситуация Әрмәнстандың күп халҡын илде ташлап китергә һәм Төньяҡ Америка, Көнсығыш Европа илдәрендә һәм Австралияла төпләнеп ҡалырға мәжбүр иткән. 1988 йылдың 20 февралендә ул саҡта Әзербайжан ССР-ы составындағы Таулы Ҡарабах автономиялы өлкө парламенты регионды Әрмәнстанға (миацум) ҡушыу яҡлы булып тауыш биргән, Таулы Ҡарабах әрмәндәре һәм әзербайжанар арпһында этник-ара конфликт башланған. 1990 йылдың 23 августында Әрмәнстан үҙенең Советтар Союзынан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Август путчынан һуң ойошторолған референдумда айырылып сығыу мәсьәләһе күтәрелгән. Ғәҙәттән тыш тауыш биреү ойошторолған, ә тулы бойондороҡһоҙлоҡ 1991 йылдың 21 сентябрендә иғлан ителгән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1991 йылдың 25 декабрендә Советтар Союзының формаль тарҡалғанына саҡлы, илдең үҙаллылығы тулыһынса танылмаған. == Әрмәнстан Республикаһы (1991 — хәҙерге ваҡыт) == {{main|Әрмәнстан}} [[Файл:Armenia and Artsakh stamp.jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡҡа 20 йыл, 2011 й. Әрмәнстан маркаһы]] 1991 йылдың 17 октябрендә Әрмәнстан халҡы Левон Акоп улы Тер-Петросянды үҙенең тәүге президенты итеп һайланы. Әрмәнстан<ref name=autogenerated5>[https://web.archive.org/web/20080130121758/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_015.htm Азербайджан и Россия. Общества и государства<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Ҡарабах һуғышында еңеп сыҡҡандан һуң<ref name=autogenerated5 /> Әзербайжан һәм Төркиә үҙҙәренең Әрмәнстан менән сиктәрен япты һәм бөгөнгө көнгә саҡлы дауам иткән<ref>Marshall Cavendish. World and Its Peoples: The Middle East, Western Asia, and Northern Africa. p.768: {{oq|en|Independent Armenia faced difficulties. Azerbaijan and Turkey imposed a blockade on Armenia, isolating the nation.}}</ref>, блокада урынлаштырҙы. Был ваҡиғалар йәш республиканың иҡтисадына ныҡ тәьҫир итте һәм уның Европа менән төп бәйләнеш юлдарын япты. 1998 йылдың февралендә Левон Тер-Петросян был отставкаға бирергә мәжбүр булды. 1998 йылда власҡа Роберт Седрак улы Кочарян килде. 1999 йылдың 27 октябрендә әрмән парламентында премьер-министр, парламент спикеры һәм тағы ла 5 кешенең ғүмерен ҡыйған террор акты ойошторолдо. 2008 йылдың апрелендә президент посына Серж Азат улы Саргсян һайланды. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Адонц Н. Г.|атамаһы=Юстиниан эпохаһындағы Әрмәнстан|баҫма=2 баҫма|уоыны=Ереван|һылтанма=http://www.zeughma.narod.ru/library/library.htm|нәшриәт=Изд-во Ереван Университет нәшриәте|йыл=1971|биттәр=526|ref=Адонц}} * {{Китап:Дьяконов: Әрмән халҡының алтарихы}}{{ref-ru}} * [http://pressa.ru/ru/reader/#/magazines/istoriya-armenii-kratkij-ocherk/issues/10/pages/2 / ӘРМӘНСТАН ТАРИХЫ/ Ҡыҫҡаса очерк] — 2009, Нәшриәт: ООО «Эдит Принт» {{ref-ru}} '''инглиз телендә:''' * {{китап | автор = Robert H. Hewsen. | бүлек = | атамаһы = Armenia: A Historical Atlas| оригинал= | һылтанма =https://books.google.am/books?id=ZfZBrFza_IYC&dq=Armenia:+A+Historical+Atlas&hl=ru&sa=X&ei=w5PuVKfaDImqywOChIKYAw&ved=0CBsQ6AEwAA| баҫма = | яуаплы = | урыны = | нәшриәт = University of Chicago Press| йыл= 2001| том = | биттәр = }} * {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-index|атамаһы=Armenia and Iran|автор=Multiple Authors}} * {{китап | автор = Bayarsaikhan Dashdondog. | бүлек = | атамаһы = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал= | һылтанма =https://books.google.am/books?id=HrqqhduBapQC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | издание = | яуаплы = | урыны = | нәшриәт = BRILL | год= 2010 | том = | биттәр = }} <!-- * {{китап |автор= [http://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Redgate Anne Elizabeth Redgate]. |өлөш= |атамаһы =The Armenians |ссылка = https://books.google.am/books?id=e3nef10a3UcC&dq=Elizabeth+Redgate&hl=ru&sa=X&ei=Y47uVMq9EoLVygO5zoBI&ved=0CBoQ6AEwAA |нәшриәт = Wiley-Blackwell |йыл = 2000 |том = |биттәре = }}--> * {{китап |автор=Nira Stone, Michael E. Stone. |өлөш= |атамаһы =The Armenians: Art, Culture and Religion|ссылка = https://books.google.am/books?id=S4EtAQAAIAAJ&q=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&dq=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&hl=ru&sa=X&ei=so_uVN_rForWygOViYGgDw&ved=0CBwQ6wEwAA|нәшриәт = Chester Beatty Library |год =2007|том = |биттәр = }} == Һылтанмалар == * д/ф [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ «Әрмән ҡалҡыулығы. 12 мең йыл элек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707213541/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ |date=2015-07-07 }} «Сер эҙҙәре буйлап» циклынан (РТР Культура) {{һайланған мәҡәлә|тарих}} {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Әрмәнстан}} [[Категория:Әрмәнстан тарихы|*]] exfzygxkntljtdw8meiz4y8uue652v2 0 108171 1307509 1266508 2026-10-18T07:03:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307509 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡорттарҙың хужалығы''' — башҡорттарҙың тормош-көнкүрешен тәьмин итеү өсөн йорт-йыһаз предметтары, етештереү саралары һәм етештереү мөнәсәбәттәре йыйылмаһы. Башҡорттарҙың төп һөнәр-кәсебе булып [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]], һунарсылыҡ, [[Солоҡ|солоҡсолоҡ]], балыҡсылыҡ, йыйыусылыҡ менән аралаш ярымкүсмә (йәйләү) малсылыҡ һ. б. торған. Башҡорттарҙың хужалыҡ ҡоролошона йәшәү урынындағы тәбиғәт мөхите — дала, тау районы һәм тау итәге, гумусҡа бай тупраҡ, йылғалар, күлдәр үҙенсәлеге — барыһы тәьҫир итә. Башҡортостандың ер аҫты [[Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары|файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары]]на — тимер мәғдәненә, нефткә, газға, төҫлө металдарға бай. Бик күп файҙалы байлыҡтар булыуы, отошло урынлашыуы һәм кеше потенциалы Башҡортостанда хәҙерге заман талаптарына яуап бирерлек хужалыҡ — сеймал табыу һәм яғыулыҡ сәнәғәтен, уларҙы эшкәртеү сәнәғәтен, ғилми учреждениелар һәм мәктәптәрҙе, ғилми нигеҙгә ҡоролған ауыл хужалығын, Фәндәр Академияһын булдырырға мөмкинлек бирә. == Тарих == [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] территорияһында тимер, һуңынан бронза быуаттарында уҡ тимер мәғдәне табыу һәм эшкәртеү, көмөш мәғдәне ҡаҙып сығарыу һәм эшкәртеү эштәре яйға һалынған булған. [[Файл:Bashkir at his home.jpg|180px|thumb|right|Башҡорт үҙенең өйө эргәһендә. С. М. Прокудин-Горский фотографияһы, 1910 йыл]] [[File:Косьба проса у башкир. Коса с граблями.jpg|thumb|180px|[[Башҡорттар]] тырмалы салғы менән [[тары]] урыуҙа. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл.]] IX—XII быуаттарҙа уҡ [[Башҡорт ҡәбиләләре|башҡорт ҡәбиәләлре]]ндә металлургия етештереүе (производствоһы) менән шөғөлләнгән һөнәр эйәләре булған, ҡорал, биҙәүес әйберҙәрен эшләүгә махсуслашҡан тимерселәр һ.б. һөнәрселәр булған. Күп төрлө сауҙа бәйләнештәре уларға үҙ тауарҙарын йыраҡ күршеләре менән алыш-биреш итеп йәшәү мөмкинлеген биргән. Шул дәүерҙә үк башҡорттарҙың күршеләре менән мөнәсәбәте сауҙа-аҡса характерлы булған. Әммә был мөнәсәбәттәр тулыһынса ултыраҡ малсылыҡ-игенселек көнкүрешенә һәм хеҙмәтенә әлегә килтереп еткермәгән. Традиция буйынса башҡорттарҙың хужалығы нигеҙе булып ярым күсмә малсылыҡ тора. Башҡорттар, нигеҙҙә, ҡышҡылыҡҡа күп аҙыҡ әҙерләүҙе талап итмәгән йылҡы менән ҡуй, мөгөҙлө эре мал, көньяҡ һәм көнсығыш райондарҙа — дөйә аҫырағандар. Ярлы башҡорт 10 баштан 20 башҡа тиклем, бай башҡорт 1000—2000 баштан торған көтөү малға йә йылҡы өйөрөнә хужа булған<ref>[http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-2+page-1+nums-108.htm О роли скотоводства в хозяйстве юго-восточных башкир прошлых летl]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1828—1829 йылдағы рус-төрөк һуғышы барған көндәрҙә башҡорттар әрме мәнфәғәттәре өсөн бер меңгә яҡын дөйә биргән, ҡаҙаҡ далаларына йөрөгән рус хәрби экспедицияларын дөйә менән тәьмин иткән. Башҡорттар һунар, ыласын менән һунарҙы индереп, менән шөғөлләнгән<ref>[http://posredi.ru/b_02_02_Rudenko-1925_Ohota-2.html ОХОТА НА ЮЖНОМ УРАЛЕ. Стрельба из лука и из ружья. Охота при помощи прирученных животных. Снаряжение охотника. Артельное начало и территория охоты<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>Шулай уҡ балыҡ тотҡандар, солоҡсолоҡ, ҡырағай емеш-еләк (гөлйемеш, муйыл, ҡурай еләге, бәшмәк, урман йыуаһы (айыу һуғаны) һ. б.), үҫемлек тамырҙарын йыйыу менән шөғөлләнгәндәр<ref>[http://www.ufa.aif.ru/society/persona/veli_osedlyy_obraz_zhizni_chem_zanimalis_bashkiry_v_drevnosti_na_samom_dele Алексей Шушпанов. Вели оседлый образ жизни. Чем занимались башкиры в древности на самом деле. «Аргументы и Факты», 2018, 10 августа]{{ref-ru}} {{V|12|06|2019}}</ref>. [[Файл:Bashrir1.jpeg|180px|thumb|right|Башҡорт ҡатын-ҡыҙы ҡул тирмәне менән.]] [[File:Распиловка бревен у башкир.jpg|thumb|180px|Бүрәнә бысыу. М. А. Круковский фотоһы, 1908 йыл.]] Башҡорттар ҡыш бер урынлыҡ бәләкәй өйҙәрҙә, йәй көндәре тирмәләрҙә йәшәгәндәр. Бәләкәй миҡдарҙа тары, арпа, борай, бойҙай, тарма (киндер) сәсеп үҫтергәндәр. Ер эшкәрткәндә ҡулланған эш ҡоралдары ағас һабан, һуҡа, рамлы тырма булған. Йәй көнө, йыл әйләнәһенә мал, шулай уҡ йылҡы малы ла, аяҡ аҫтынан аҙыҡ утлағанлыҡтан, күсеп йөрөгәндәр. Далаларҙа һыуҙан йыраҡ түгел, тау-урманлы ерҙәрҙә — күлле-шишмәле аҡландар, үҙәндәр буйлап күсеп йөрөгәндәр. Башҡорттарҙың йәйге торлаҡтары кейеҙ тирмәләр булған. Ярлылар аласыҡтарҙа йәшәгән. XVII быуаттан башлап ярым күсмә малсылыҡ әһәмиәтен юғалта барған, игенселек һәм [[умартасылыҡ]]тың роле үҫә барған. XVIII быуатта инде төньяҡ-көнбайыш райондарҙа игенселек башҡорттарҙың төп һөнәренә әүерелгән. Көньяҡта һәм Көнсығышта мал артынан күсенеп йөрөү XX быуат башына тиклем күҙәтелгән. XVIII быуаттың беренсе яртыһынан крайҙың мәғдән ер аҫты байлыҡтарын етештереү (промышленность) эксплуатацияһы башланған (Йылайыр, Ҡаға, Түбәнге һәм Үрге Әүжән заводтары)<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1509 Горное дело и геология Башкортостана на рубеже веков: прошлое, настоящее и будущее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006100959/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1509 |date=2014-10-06 }}</ref>. [[Файл:Охота башкир с соколами в присутствии императора Александра II.jpg|180px|thumb|М. Зичи. «Охота башкир с соколами».]] == Хужалыҡ-этнографик райондар == 19 быуат башына крайҙа өс хужалыҡ районы барлыҡҡа килгән: * Башҡортостандың Төньяҡ-Көнбайыш өлөшөндә '''Игенселек''' районы. Был райондағы төп хужалыҡ формаһы булып игенселек һәм уға өҫтәлгән аҙбарҙа аҫыралған малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм умартасылыҡ булған. * Башҡортостандың Төньяҡ Урал арты һәм Көньяҡ-Көнбайыш өлөшөндә '''Ултыраҡ малсылыҡ-игенселек''' районы. Игенселек менән бер рәттән был районда малсылыҡ та мөһим роль уйнаған. * '''Малсылыҡ''' районы Өфө ҡалаһынан Төньяҡ-Көнбайышта, Төньяҡта, Төньяҡ-Көнсығышта һәм Көнсығышта урынлашҡан булған. Игенселек аҙ үҫешкәнлектән, ултыраҡ-малсылыҡ һәм малсылыҡ подрайондарына бүленгән<ref>[http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-2+page-1+nums-108.html О роли скотоводства в хозяйстве юго-восточных башкир прошлых лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006090939/http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-2+page-1+nums-108.html |date=2014-10-06 }}</ref> ХХ быуат башына Башҡортостан тауар малсылығына эйә район булып танылған. Мәғдән ҡаҙылма байлыҡтары булыу суйын, тимер, көмөш ҡойоу мөмкинлеген бирә. В первой половине ХХ быуаттың беренсе яртыһында бөтөн ҙур ил менән башҡорттар ҙа Беренсе донъя һуғышын, дәүләт ҡоролошо үҙгәреүҙе, Граждандар һуғышын, коллективизацияны (1929—1932)<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/kollektivizaciya/t/7011 Коллективизация<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811154403/http://wiki02.ru/encyclopedia/kollektivizaciya/t/7011 |date=2016-08-11 }}</ref>, аслыҡты, Сталин репрессияларын, Бөйөк Ватан һуғышын башынан үткәрҙе. Коллективизация барышында ауылдарҙың иҡтисади яҡтан үҙ аллы булған ваҡ милекселәре юғалыуға дусар ителде. Башҡорт АССР-ы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғына фронтҡа 71 мең баш ат, күп һанлы техника, аҙыҡ-түлек, яғыулыҡ материалдары бирҙе. Махсус белемле, һөнәрле бик күп ир-егеттәребеҙ яу ҡырында баштарын һалды. Был башҡорт крәҫтиән хужалыҡтарының емерелеүенә килтерҙе, уларҙы бөлгөнлөккә төшөрҙө<ref>[http://www.dissercat.com/content/istoriya-krestyanstva-bashkortostana-1917-1940-gg Диссертация на тему «История крестьянства Башкортостана, 1917—1940 гг.» автореферат по специальности ВАК 07.00.02 — Отечественная история | disserCat — электронная библиотека …<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Хужалыҡтарҙы тергеҙергә һәм яңынан аяҡҡа баҫтырырға күп көс талап ителде. ХХ быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостанда нефть, газ, мәғдән һ. б. ятҡылыҡтар үҙләштерелгән, ҡалалар, химик һәм нефтехимик комбинаттар төҙөлгән. Башҡортостанда, бөтөн илебеҙҙәге кеүек, коммунизмдың материаль-техник базаһы төҙөлгән. Бик күп башҡорттар яңы ([[Салауат]], [[Күмертау]]) ҡалаларына күсенә. Халыҡ хужалығын химизациялау өсөн<ref>[http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-Hk/H10897.shtml Химизация народного хозяйства : Энциклопедия БСЭ — alcala.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ғилми һәм инженер кадрҙар кәрәк булды. Кадрҙарҙы әҙерләү өсөн республикала юғары уҡыу йорттары, университеттар асылды. Былар барыһы башҡорттарҙың хужалыҡ рәүешенең үҙгәреүенә килтерҙе. Йорттарға компьютерҙар, автомобилдәр, ауыл хужалығы техникаһы килде. Әммә, тауар малсылығы үҫешкән булыуға ҡарамаҫтан, республика магазиндарында ит аҙыҡ-түлеге, һуңғараҡ хатта икмәк тә булмай башланы. Ит менән колбасаны Мәскәү магазиндарынан килтерә башланылар. Был күренеш аҙыҡ-түлеккә, араҡыға, сигареттарға карточка системаһын индереүгә һәм, иң һуңғыһы, 90-сы йылдарҙа ирекле баҙар хаҡтарын индереүгә һәм халыҡтың һаҡлап тотҡан аҡсаларының 10 мең тапҡырға арзанайыуына килтерҙе. ХХ быуат аҙағында етештереү (производство) саралары, дөйөм халыҡ милеге булыуҙан туҡтап, хосуси һәм дәүләт милеге менән алмашынды. Башҡорттар, Рәсәйҙең башҡа халыҡтары кеүек, үҙҙәренең хужалығында етештереү саралары булдырып, хеҙмәтсе яллау хоҡуғы алды. Үкенескә ҡаршы, ХХI быуат башында Башҡортостан Республикаһының яғыулыҡ-энергетик комплексының шәхси ҡулдарҙа приватизацияланыуы һәм яңынан һатылыуы мөмкин булды. 2014 йылда республиканың эре предприятиеларын приватизациялау һөҙөмтәләре судта дауланды<ref>[http://bizrb.com/491-sledstvennyy-komitet-rf-nameren-obyavit-v-rozysk-urala-rahimova.html Следственный комитет РФ намерен объявить в розыск Урала Рахимова " БизнесРБ — Бизнес в Башкортостане<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006112044/http://bizrb.com/491-sledstvennyy-komitet-rf-nameren-obyavit-v-rozysk-urala-rahimova.html |date=2014-10-06 }}</ref>. == Әҙәбиәт == * ''[[Авижанская София Александровна|Авижанская С. А.]], [[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев, Раиль Гумерович|Кузеев Р. Г.]]'' Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964. * Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002. * {{ВТ-ЭСБЕ|Башкиры}} * ''[[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]]'' Башкиры. //Народы Поволжья и Приуралья. М., 1985. * ''Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф.'' Семейный быт башкир ХIХ—ХХ вв. М., 1991. * {{книга | автор = | заглавие = Военная история башкир: энциклопедия | ссылка = | ответственный = гл. ред. [[Асфандияров, Анвар Закирович|А. З. Асфандияров]] | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 2013 | том = | страниц = 432 | серия = | isbn = 978-5-4466-0040-3 | тираж = }} * ''Гумеров Г. Х.'' Восстановление народного хозяйства Башкирии // НА УНЦ РАН. Ф.3. Оп.12. Д.144. * Дневные записки путешествия академика Ивана Лепехина по разным провинциям Российского государства в 1768,1769 и 1770 году. Т.1-3. СПб., 1771-80. Т.4, 1805 * История Башкортостана. Ч.1. — Под. ред. [[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманова]]. — Уфа: Китап, 1999. — 224 с. * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library | ответственный = гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; [[Институт истории, языка и литературы Уфимского НЦ РАН|Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН]] | место = | издательство = | год = | том = | страниц = | серия = | isbn = | тираж = }} * ''Казанцев И.'' Описание башкирцев. СПБ., 1866. С. 95. * {{книга | автор = [[Кузеев, Раиль Гумерович|Кузеев Р. Г.]] | заглавие = Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения | ссылка = http://rihll.ru/library/190-rg-kuzeev-proishozhdenie-bashkirskogo-naroda-etnicheskiy-sostav-istoriya-rasseleniya.html | ответственный = | место = М. | издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] | год = 1974 | том = | страниц = 571 | серия = | isbn = | тираж = }} * ''Кузеев Р. Г.'' Развитие хозяйства башкир в Х-ХХ вв. //Археология и этнография Башкирии. Уфа, 1968. * {{книга | автор = [[Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]] | заглавие = Башкиры: историко-этнографические очерки | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = [[Китап (издательство)|Китап]] | год = 2006 | том = | страниц = 376 | серия = | isbn = 5-295-03899-8 | тираж = }} * ''Кузбеков Ф. Т.'' История культуры башкир. — Уфа: Китап, 1997. — 128 с. * ''[[Мажитов, Нияз Абдулхакович|Мажитов Н. А.]], Султанова А. Н.'' История Башкортостана. Древность. Средневековье. — Уфа: Китап, 2010. — 496 с. * ''Муллагулов М. Г.'' Башкирский народный транспорт. Уфа, 1992. * ''Муллагулов М. Г.'' Лесные промыслы башкир. XIX — начало XX в. Уфа, 1994. * Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом отношениях. Уфа, 1859. С.53. * {{книга | автор = Хасанова З. Ф. | заглавие = Традиционные хозяйственные занятия башкир инзерского бассейна (середина XIX — начало XXI вв.) | ссылка = | ответственный = | место = СПб. | издательство = Своё издательство | год = 2014 | том = | страниц = 188 | страницы = | isbn = 978-5-4386-0300-9 | ref = }} * ''[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]'' Традиционные поселения и жилища башкир. М., 1984. * ''[[Янгузин, Рим Зайнигабитович|Янгузин Р. З.]]'' Хозяйство башкир дореволюционной России. Уфа, 1989. * ''Янгузин Р. З.'' Традиционный хозяйственный уклад башкир XIX столетия. Уфа, 1979. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/1007-khozyajstvo|Хозяйство|автор=[[Муллағолов Мирза Ғизетдин улы|Муллагулов М. Г.]]}} * {{книга | автор = Мурзабулатов М. В. | заглавие = Хозяйство башкир.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = http://ufa-gid.com/encyclopedia/hoz_bash.html | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 624—625 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} * http://www.etnolog.ru/people.php?id=BASH * http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-3+page-1+nums-131.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202140433/http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-3+page-1+nums-131.html |date=2014-02-02 }} * http://www.mictn.ru/xozyajstvo-bashkirskogo-naseleniya-gorno-lesnoj-zony-bashkortostana-konec-xix-%E2%80%93-nachalo-xx-vv.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006091626/http://www.mictn.ru/xozyajstvo-bashkirskogo-naseleniya-gorno-lesnoj-zony-bashkortostana-konec-xix-%E2%80%93-nachalo-xx-vv.html |date=2014-10-06 }} {{Башкиры}} [[Категория:Башҡорттар|хужалығы]] 2fyq4y0rbgjmah5e092kvv6ohb1nkpi 0 109436 1307510 1051014 2026-10-18T07:05:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307510 wikitext text/x-wiki '''Башҡорттарҙың этнографияһы''' ― [[башҡорттар]]ҙың көнкүрешен һәм мәҙәниәтен, уларҙың килеп сығыуын, этногенезын, ассимиляцияһын, таралып ултырыуын, башҡа халыҡтар менән мәҙәни тарихи бәйләнешен фактологик, тасуирлау тикшеренеүҙәре ярҙамында өйрәнеүсе этнография фәне бүлеге. == Этнография методтары == Этнографияның төп методтары — туранан-тура күҙәтеүҙәр; яҙма сығанаҡтарҙы файҙаланыу, матди һәйкәлдәр, тикшеренеүҙәрҙең социологик методтары. Башҡорттарҙың этнографияһы Башҡортостан тарихы, археологияһы, географияһы (уның менән сиктәш этногеография ла барлыҡҡа килде), антропологияһы, башҡорт тел ғилеме, ауыҙ-тел ижады (фольклористика), тәбиғәтте өйрәнеү фәндәре һ.б. менән тығыҙ бәйләнгән. == Башҡорттар тураһында боронғо мәғлүмәт == Башҡорттар тураһында тәүге булып иҫкә алған һәм тасуирлама яһаған ғалимдар: * Ғәрәп сәйәхәтселәре Сәлләм Тәржемән (IX быуат), [[Ибн Фаҙлан]] (X быуат), [[Әл-Мәсүди]] (X быуат), [[Әл-Бәлхи]] (X быуат), Әл-Андалузи (XII быуат), [[Иҙриси]] (XII быуат), Ибн-Сәйед (XIII быуат), [[Яҡут әл-Хәмәүи|Яҡут]] (XIII быуат), Ҡәзүини (XIII быуат), Димәшки (XIV быуат), Абульфред (XIV быуат). Ғалим [[Рәшит әд-Дин]] (1247—1318 йылдар). Төркиәтсе [[Мәхмүт Ҡашғари|Мәхмүд Ҡашғари бин Хөсәйен бин Мөхәмәт]]<ref>http://old.marifat.uz/rus/duxovnost/velikiy_ucheniy_i_perviy_lingvist.mgr {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081920/http://old.marifat.uz/rus/duxovnost/velikiy_ucheniy_i_perviy_lingvist.mgr |date=2016-03-04 }}</ref> башҡорт теле тураһында яҙған. * XIII быуаттың көнбайыш-европа сәйәхәтселәре [[Юлиан Венгерский|Юлиан]], [[Плано Карпини]] һәм [[Гильом де Рубрук]], [[Константин Багрянородный]] (905—959 гг.) * Башҡорттар тураһында иң тәүге этнографик тасуирламаларҙы [[Бағдад]] хәлифе Әл Мөҡтәдирҙең иҙел болғарҙарына илсеһе Ибн Фаҙлан яҙған. Ул 922 йылда башҡорттар араһында булған һәм юл яҙмалары алып барған. Уның тасуирламаларына ҡарағанда, башҡорттар малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан һәм ҡөҙрәтле халыҡ булған. Ир-егеттәр һаҡал-мыйығынҡырып йөрөгән. Башҡорттар ун ике хоҙайҙы: ҡыш, йәй, ямғыр, ел, ағастар, кешеләр, аттар, һыу, төн, көн, үлем, ер һәм күк хоҙайҙарын ололаған. Шулар араһында барыһын берләштереүсе, барыһы менән дә «тытыу йәшәгән һәм бер-береһен иптәштәрсә хуплап ҡына торор мөнәсәбәткә өлгәштереүсе» баш хоҙай — Күк тәңреһе булған. Башҡорттарҙың ҡайһы береһе йыландарҙы, балыҡтарҙы һәм торналарҙы алла кеүек күргән. Ибн Фаҙлан тотемизм менән бер рәттән шаманизмды ла билдәләгән. «Ҙур Һыҙма китабы йәки Рәсәй дәүләтенең Боронғо Картаһы»нда («Книге Большому Чертежу или Древняя Карта Российского государства»), рус сығанаҡтарында башҡорттарҙың йәшәгән урыны, шөғөлө һәм ризығы (бал, йәнлек, балыҡ) иҫкә алына. Башҡорт шәжәрәләре мөһим тарихи сығанаҡ булып тора. 18 быуатта башҡорт халҡы тураһында этнографик мәғлүмәтте [[Татищев Василий Никитич]], [[Рычков Пётр Иванович]], [[Лепёхин Иван Иванович]], [[Паллас Петер Симон]], [[Георги Иоганн Готлиб]] йыйған һәм баҫып сығарған. == Ғалимдарҙың XVIII — XIX быуат уртаһындағы хеҙмәттәрендә башҡорттарҙың этнографияһы == 19 быуатта ла башҡорттар тураһында тарихи-этнографик материалдар йыйыу дауам иткән. [[Попов Никита Саввич|Н. С. Поповтың]] 1823 йылда «Пермь губернаһының гражданлыҡ һәм игенселек, күп һанлы мәғдәнселек заводтары, сәнәғәт һәм йорт хужалығын алып барыу ысынбарлыҡ торошо буйынса хужалыҡ тасуирламаһы» («Хозяйственное описание Пермской губернии по гражданскому и естественному её состоянию в отношении к земледелию, многочисленным рудным заводам, промышленности и домоводству») тигән хеҙмәте баҫылып сыҡҡан. Унда XIX быуаттағы төньяҡ һәм урал арты башҡорттары тураһында ҡиммәтле этнографик материалдар тупланған. Рус географик йәмғиәтенең программаһы буйынса, [[Черемшанский Василий Макарович|В. М. Черемшанский]] «Ырымбур губернаһының хужалыҡ-статистикаһы, этнографияһына һәм сәнәғәтенә ҡағылышлы тасуирламаһы» («Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом и промышленном отношениях») (Өфө, 1859) тигән хеҙмәтен яҙған. [[Кудряшёв Пётр Михайлович|П. М. Кудряшёв]], [[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]], [[Юматов Василий Степанович|В. С. Юматов]], [[Небольсин Павел Иванович|П. И. Небольсин]], [[Зефиров Василий|В. Зефиров]], И. М. Казанцев, [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]], [[Лоссиевский Михаил Владимирович|М. В. Лоссиевский]], [[Нефёдов Филипп Диомидович|Ф. Д. Нефёдов]], [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Г. Рыбаков]] кеүек ғалимдар башҡорт халҡының тарихын, ауыҙ-тел ижадын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙеләр. 19 быуат һуңында А. Л. Игнатовичтың, В. А. Арнольдовтың «Башҡорттарҙың аш-һыуы» тигән, Л. Берхгольц һ.б. башҡорттарҙың көнкүрешен тасуирлаған очерктары баҫылып сыҡҡан. Башҡорттарҙың йолаларын, риүәйәттәрен тасуирлауҙы башҡорт ғалимдары — П. С. Назаров, [[Юлыев Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт улы|Б. М. Юлыев]], [[Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы|М. Ә. Ҡыуатов]], М. Баишев, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]] башҡарған. == Башҡорттарҙың XIX быуат уртаһынан алып XX быуат башына тиклемге этнографияһы == ХХ быуат башында башҡорттарҙың этнографияһы өлкәһендә [[Руденко Сергей Иванович]] эшләгән. «Башҡорттар» (1925 йыл) монографияһында ул тәүгеләрҙән булып халыҡтың этногенезы һәм тарихы проблемаларын тикшергән, башҡорттарҙың физик тибын, уларҙың йәшәү рәүешен, матди һәм рухи мәҙәниәтен тулы итеп ҡылыҡһырлаған. Ул Рус музейында, хәҙер ул Рәсәй этнографик музейы (Санкт-Петербург) башҡорттар буйынса этнографик коллекция төҙөгән. Башҡорттарҙың этногенезы проблемалары ғалимдар В. И. Филоненко, [[Вәлидов Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы|Ә. Ә. Вәлидов]] тарафынан өйрәнелгән. == 1920 йылдан башлап 50-се йылдар уртаһына саҡлы башҡорттарҙы этнографик яҡтан өйрәнеү == 20-40-сы йылдарҙа СССР-ҙа башҡорттарҙың көнкүрешен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү Йәмғиәтенең хеҙмәттәре баҫылып сыҡҡан (1-2-се сығарылыш. Стәрлетамаҡ). 1925 йылда «Башҡорт аймағы» йәмғиәтенең журналы сыға башлаған. Унда һәм «Башҡорт крайҙы өйрәнеү йыйынтығы» йыллыҡ баҫмаһында башҡорттарҙың этногенезы буйынса материалдар баҫылып сыҡҡан. 1927 йылда Сергей Руденко етәкселегендә СССР Фәндәр Академияһының Башҡорт экспедицияһы ойошторолған. Экспедиция 2 йыл дауамында башҡорттарҙың археологияһын, теленең этногенезын, фольклорын өйрәнгән. == 1950-се йылдар уртаһынан 2000-се йылдарға саҡлы башҡорттарҙың этнографияһын тикшереү == 50-60-сы йылдарҙа Өфөлә этнографтар мәктәбенә нигеҙ һалынған. Кузеев Раил Ғүмәр улының «Башҡорттарҙың тарихи этнографияһы очерктары (XVII—XVIII бб. башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәләре)» (1-се киҫәк, 1957), «Башҡорт шәжәрәләре» (1960); [[Авижанская София Александровна|С. А. Авижанская]], Бикбулатов Наил Вәли улының, Р. Ғ. Кузеевтың «Башҡорттарҙың биҙәү-ҡулланма сәнғәте» (1968) һ.б. баҫылып сыҡты. Республиканың юғары уҡыу йорттарында этнографик белем биреүгә нигеҙ һалынды. 1980-се йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты структураһында Археология һәм этнография музейы асылды (Өфө). Этнографик тикшеренеүҙәр махсуслаштырыла. == Этник процестар == Башҡорттарҙың, үҙ эсенә ассимиляцияланыуҙы, консолидацияланыуҙы, этник-ара интеграцияланыуҙы, Башҡортостан территорияһына этник миграцияны индергән этник процестары иртә тимер быуатында башланған һәм ул төрөк ҡәбиләләренең үтеп инеүе һәм [[бахмут мәҙәниәте]], һуңғараҡ — [[турбаҫлы мәҙәниәте]], [[кушнаренко мәҙәниәте]] һ.б. формалашыуы менән бәйле. 6—8 быуаттарҙа Көньяҡ Урал территорияһына Урта Азиянан үҙҙәрен «башҡорттар» тип атаған күп һанлы халыҡ төркөмөнөң этник миграцияһы күҙәтелгән<ref name="ReferenceA">Кузеев Раил Гумерович. Очерки исторической этнографии башкир. Уфа, 1957. Ч. I</ref> [[Көньяҡ Урал]]ға күсенер алдынан башҡорт ҡәбиләләренең бер өлөшө ҡыймаҡтар (йәмәктәр), [[ҡыпсаҡтар]], [[уғыҙҙар]], [[бәшнәктәр]] менән аралашҡан, [[Арал диңгеҙе|Арал]] буйы — [[Һырдаръя]] далаларында күсенеп йөрөгән. 9 быуат һуңында — 10 быуат башында башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙары Көньяҡ Уралға күсенгән<ref name="ReferenceA"/>. Башҡорт халҡының килеп сығышын ошо күҙлектән аңлатыуҙың ысынбарлыҡҡа тура килмәгәнлеген Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов ғүмер буйы кире ҡаҡты. Мәжитов, кушнаренко, ҡараяҡуп, турбаҫлы, бахмутин мәҙәниәте археологияһы һәм боронғо башҡорт этносы формалашыуының башҡа процестары менән бәйләп, башҡорт милләтенең автохтон сығышлы булыу һәм үҫеш фаразын алға сығарҙы һәм иҫбатланы. Башҡорт халҡының үҙәген тәшкил иткән төп ҡәбиләләр һәр ваҡыт автохтон булған һәм Уралда борон замандан бирле йәшәгән<ref>Н. А. Мажитов. Бахмутинская культура. М., 1969; Н. А. Мажитов. Тайны древнего Урала. Уфа, 1973; * Н.А.Мажитов. Южный Урал в VII—XIV вв. М., 1977; * Н.А.Мажитов. Курганы Южного Урала в VIII—XII вв. М., 1981. * Н.А.Мажитов. Южный Урал в VII—XIV вв. М.: Наука, 1977. * Н. А. Мажитов. Курганы Южного Урала в VIII—XII вв. М.: Наука, 1981. * Археология СССР. Степи Евразии в эпоху средневековья. М.: Наука, 1981 (соавтор). * История Башкортостана с древнейших времен до XVI в. Уфа, Китап, 1994. (в соавторстве с А. Н. Султановой) </ref> Был фекерҙе ер-һыу атамалары, «Урал батыр», «Аҡбуҙат» эпостары һ.б. ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре асыҡ раҫлай. 10—12 быуаттарҙа башҡорт ҡәбиләләренең берләшеү процесы тамамланған. [[Алтын Урҙа]], [[Ҡазан ханлығы]], [[Нуғай Урҙаһы]] һәм [[Себер ханлығы]] составында йәшәгән дәүерҙәрҙә башҡорттарҙы мәҙәни-тел һыҙаттары буйынса көнбайыш (дала һәм урман-дала райондары) һәм көнсығыш этнографик төркөмдәргә бүлеү күренеше билдәләнгән. 16 быуатта башҡорттарҙың консолидация процесы — башҡорт милләтенең бер бөтөн этник территорияһы, сәйәси власы булған башҡорт ҡәбиләләр союзына берләшеүе һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы менән тамамланған. Башҡорт халҡы составында типтәр һәм мишәрҙәрҙең бер өлөшө ассимиляцияланған. 1917 йылғы революциянан һуң һәм автономия барлыҡҡа килгәндән һуң, административ-территориаль реформалар барышы башҡорт халҡының этник консолидацияһына булышлыҡ иткән, башҡорттарҙың этник төркөмдәрен формалаштырған. Тарихи Башҡортостандың ерҙәре күрше өлкәләргә (Силәбе, Ҡурган, Ырымбур, Пермь, Свердловск) һәм Татарстан Республикаһына бүлеп бирелгән. Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә лә төп башҡорттар йәшәй. Ошо территорияларҙа йәшәгән башҡорттарҙы диаспора тип атарға маташыу төптө хаталы фекер. Совет осоронда алып барылған бөйөк төҙөлөштәр заманынан, 90-сы йылдарҙа башланған үҙгәртеп ҡороу йылдарынан башлап, Башҡортостандан ситкә миграция барышында Рәсәй территорияһында, Ханты-Мансы автономиялы округында, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында һ.б. урындарҙа башҡорт диаспоралары һәм Бөтөн донъя башҡорттарының төбәк ойошмалары барлыҡҡа килде. == Этник үҙаң == Башҡорттарҙың этник үҙаңы — кешенең башҡорт этносына ҡарауын үҙе ныҡлы аңлауы; этник ҡиммәттәргә, туған теленә, мәҙәниәтенә, тарихи йәшәү территорияһына тартылыуы, уның булмышында башҡорт этносына хас булған идеологияның, донъяға ҡараштың, күҙаллауҙарҙың, фекерҙәрҙәрҙең сағылыуы ул. Башҡорттарҙың этник үҙаңы нығыныуында башҡорт ҡәбиләләренең 9 быуатта Башҡорт хан етәкселегендә хәрби-сәйәси союзға берләшеүе, ҡәбилә төшөнсәләренән өҫтөн булған берҙәм «башҡорт» этнонимының таралыуы әһәмиәтле роль уйнаған. Башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң барлыҡҡа килгән сәйәси, ижтимағи һәм этник процестар башҡорт халҡының артабанғы берләшеүенә йоғонто яһаған. Рәсәйгә ингәндә, беҙҙең ата-бабалар, башҡорттарҙың үҙ территорияларына аҫабалыҡ хоҡуғын ҡанунлаштырған, юридик яҡтан нығытып ҡуйған жалованный грамоталар (федератив килешеү тип атарлыҡ) төҙөгән<ref>Александр Леонидов. (Башҡортостандың Рус дәүләтенә инеүенә 450 йыл тулыу айҡанлы мәҡәләһе). Башҡортостан уҡытыусыһы, 2006</ref>. 20 быуатта дәүләт атрибутикаһы - дәүләт гербы, флагы, конституцияһы булған Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (БАССР), Башҡортостан Республикаһы (Башҡортостан Республикаһы) барлыҡҡа килде. Был мөһим тарихи ҡаҙаныш башҡорт мәҙәниәтен, телен, динен һ.б. һаҡларға ярҙам итте. Республиканың баш ҡалаһы Өфө миллионлы (80-се йылдарҙан бирле) төҙөк ҡала. 20 быуаттың 90-сы йылдары һуңынан Башҡортостан Республикаһында созданы башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәктәр, башҡорттарҙың йәмәғәт берләшмәләре барлыҡҡа килде, традицион халыҡ һөнәр-кәсептәре һ.б. тергеҙелә. == Музыкаль этнография == Урта быуаттарҙа ғәрәп һәм европа сәйәхәтселәре, 18 быуатта рус сәйәхәтселәре һ. б. яҙмаларында башҡорттарҙың музыкаль фольклоры тураһында иҫкә алынған. 19 быуат башынан башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләрен системалы йыйыу һәм өйрәнеү алып барылған. 19 быуатта Рус географик йәмғиәтенең этнографик бүлеге, Мәскәү университеты тәбиғәт фәнен, антропология һәм этнография һөйөүселәре Император йәмғиәтенең этнография бүлеге эргәһендәге Музыкаль-этнографик комиссияһы был эште тормошҡа ашырған. Ырымбур губернаһына экспедиция ваҡытында (1856—1857) башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләрен йыйыу менән М. Л. Михайлов шөғөлләнгән, Г. Х. Йәнекәйев 500-гә яҡын башҡорт, татар халыҡ йырҙарын яҙып алған һәм «Башҡорт һәм татар йырҙары» йыйынтығында баҫтырып сығарған. ХХ быуат башланғанда, башҡорт музыкаль фольклоры материалдарын йыйыу менән Ғәбәши Солтан Хәсән улы, И. А. Козлов, Солтанов Искәндәр Мөхәмәдйәр улы, Эйхенвальд Антон Александрович шөғөлләнгән. Ҡайһы бер йырҙарҙы фонографҡа яҙҙырғандар. 1930-сы йылдарҙа Өфөләге Башҡорт милли мәҙәниәт Ғилми-тикшеренеү институтында Ключарёв башҡорт халыҡ йырҙарын йыйыу һәм өйрәнеү эшен алып барған. «Башҡорт халыҡ йырҙары», «Ҡурай өсөн 50 башҡорт халыҡ инструменталь пьесаһы һәм көйө» тигән йыйынтыҡтар төҙөлгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында композитор А. А. Эйхенвальд<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1416 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095920/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1416 |date=2016-03-04 }}</ref> оҙон көй музыкаль жанрын анализлау менән булған, Украина композиторҙары Милли союзы ағзалары Ф. Е. Козицкий, Спадавеккиа Антонио Эммануилович, Степанов Лев Борисович, Пейко Николай Иванович, Чемберджи Николай Карпович башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләрен йыйыу һәм эшкәртеү менән булған. 1954 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» ([[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы]], [[Лебединский Лев Николаевич]] һәм [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы]]), «Башҡорт халыҡ ижады» музыкаль йыйынтыҡтары баҫылып сыҡҡан. Артабанғы йылдарҙа «Башҡорт халыҡ ижады», «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтыҡтары, Р. С. Сөләймәновтың «Уралдың халыҡ ижады ынйылары» китабы (1995), «Боронғо башҡорт скрипкаһы — ҡылҡумыҙ» (2001); «Ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарының йыр ижады» (2002); М. С. Алкиндың «Башҡорт йыры. Башҡорт фольклорында вокаль жанрҙар, уларҙы башҡарыу традициялары» (2002); Вәлиев Дамир Жәүәт улының Силәбе башҡорттарына бағышланған «Арғаяш башҡорттарының рухи мираҫы» (1996); Нәҙершина Фәнүза Айытбай ҡыҙының «Рухи хазиналар» (1992), «Башҡорт халыҡ көйҙәре, йырлы-бейеүле уйындар» (1996) китаптары баҫылып сыҡҡан. == Этнографик коллекциялар == [[Файл: Salavat Museum exhibits.JPG |right|thumb|Салауат крайҙы өйрәнеү музейы экспонаттары|220 px]] Башҡорт этносының матди мәҙәниәте предметтарынан торған Этнографик коллекциялары 1768—1774 йылдарҙағы Академик экспедиция, 18-21 быуат ғалимдарының этнографик экспедициялары барышында формалашҡан. Санкт-Петербургтағы Рәсәй этнографик музейында<ref>[http://www.ethnomuseum.ru/ РЭМ | Российский Этнографический Музей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> башҡорт халҡы этнографияһына ҡараған 25 коллекция һәм 1600 предмет һаҡлана. Коллекцияның күп өлөшөн (ҡоралланыу, һунар, балыҡ тотоу, солоҡсолоҡ предметтары, күсеп йөрөү саралары, традицион интерьер, башҡорт кейеме комплекстары һәм айырым элементтары, традицион биҙәүестәр, кәрәк-яраҡтар, йыһаздар, милли музыка ҡоралдары һ.б., башҡорттарҙың антропологик типтары, торлаҡ төрҙәре, хужалыҡ ҡаралдылары, байрамдар һ.б.фотографиялары ) С. И. Руденко йыйған. Шунда уҡ 1948 йылда СССР халыҡтары Музейы тапшырған 19 быуат башҡорттарының этнографияһы экспонаттары (әйберҙәр, баш кейемдәре, биҙәүестәр һ.б.); башҡорттарҙың биҙәү-ҡулланма сәнғәте предметтары коллекцияһы һаҡлана. Мәскәүҙәге Дәүләт тарих музейында Белицер Вера Николаевна ойошторған экспедицияһы тарафынан йыйылған башҡорттарҙың халыҡ ижады һәм көнкүреше материалдары (24 предмет), Уйынсыҡтар музейында (Сергиев Посад ҡалаһы) — балалар уйынсыҡтары һаҡлана. Санкт-Петербургта, Кунсткамерала, Бөйөк Пётр исемендәге Антропология һәм этнография музейында, Петер Симон Паллас экспедицияһы барышында (1774 йыл) йыйылған 8 коллекция, 101 предмет (зәргәр биҙәүестәр, ҡатын-ҡыҙ ҡалпағы һ.б.), А. К. Марков йыйған (1890; ағастан уйып киҫеп яһалған сылбыр), П. И. Небольсин йыйған (1891; семәрләп биҙәлгән ижау), Н. Ф. Арепьевтан (1912; туҡымалар коллекцияһы, ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ кейемдәре, баш кейемдәре, аяҡ кейемдәре һ.б.), Д. К. Зеленин (1965 йылда тапшырылған; хеҙмәт ҡоралдары, ҡайылған таҫтамалдар, һарауыстар) һ.б. һаҡлана. Санкт-Петербургтағы Эрмитажда тәңкәләр менән биҙәлгән түшелдерек һаҡлана. Ырымбур крайының боронғо ҡомартҡылар Музейында башҡорт этнографияһы коллекцияһы урынлаштырылған. [[Будапешт]]ағы Венгрия этнография музейында<ref>[http://www.smirnova.net/museum/vengriy/287/ Музеи мира и художественные центры / Венгрия / Этнографический музей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 1909 йылда Ырымбур һәм Пермь губерналары буйынса йөрөгәндә, [[Дьюла Месарош|Д. Месарош]] тарафынан йыйылған 225 предмет һәм 86 фотография (көньяҡ-көнсығыш башҡорттарынан яҙып алынған тирмәне йыйыу һәм ҡороу буйынса инструкцияһы) һаҡлана. Башҡортостан Республикаһының Милли музейында башҡорттарҙың этнографияһы буйынса экспозиция эшләй. М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында биҙәкле туҡыусылыҡ өлгөләре, семәрле ижау (сүмес) һаҡлана<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/izhau/t/5588 Ижау<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623160005/http://wiki02.ru/encyclopedia/izhau/t/5588 |date=2016-06-23 }}</ref>. Археология һәм этнография музейында — Н. В. Бикбулатов, С. Х. Долотказина, Н. Ф. Шакирова тарафынан йыйылған хужалыҡ кәрәк-ярағы, йыһазы, интерьеры тергеҙелгән кейеҙ тирмә, түшкә тағыла торған биҙәүестәр коллекцияһы (17 предмет; көмөш тәңкәләр, сулпылар, кораллдар, быяла һәм ярым аҫыл таштарҙан торған мәрйендәр менән биҙәлгән) бар <ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/bikbulat_nv.html Энциклопедия Башкирии → БИКБУЛАТОВ Наиль Валеевич<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Башҡорт дәүләт университетының этнографик музейында — игенселектә, умартасылыҡта ҡулланылған ҡоралдар, музыкаль инструменттар һаҡлана. Салауат тарихи-крайҙы ҡйрәнеү музейында йорт йыһаздары, кәрәк-ярағы, башҡорттарҙың кейеме һаҡлана. == Музейҙар == Рәсәй Фәндәр Академия учреждениеһының Археология һәм этнографияһы музейы. Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр институты. Башҡортостан Республикаһының Милли музейы. == Этнографик белем алыу == Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттарында һәм ғилми учреждениеларында этнографик белем алырға һәм башҡорттарҙың этнографияһын өйрәнергә була: Башҡорт дәүләт университеты — Башҡортостан Республикаһы тарихы, археологияһы һәм этнологияһы кафедраһы. Рәсәй Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Башҡорттарҙың этногенезы == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * «Археология и этнография Башкирии» в 5 т. Уфа, 1962—1973. * ''Бикбулатов Наил Валеевич.'' Становление и развитие этнографической науки //В научном поиске. Уфа, 1982 * ''Кузеев Раил Гумерович.'' Очерки исторической этнографии башкир. Уфа, 1957. Ч. I; * ''Кузеев Р.Г, Шитова Светлана Николаевна.'' Башкиры: историко-этнографический очерк. Уфа, 1963; * ''Кузеев Р. Г.'' Историческая этнография башкирского народа. Уфа, 1978. * ''Кузеев Р. Г.'' Задачи исторической этнографии в изучении древней и средневековой истории башкир // Из истории феодализма и капитализма в Башкирии. Уфа, 1971. С. 11. * Книга Большому Чертежу или Древняя Карта Российского государства, поновленная в разряде и списанная в книгу в 1628 году. СПб., 1792. С. 224 * ''Никольский Д. П.'' Башкиры. Этнографическое и санитарно-антропологическое исследование доктора медицины. Д. П. Никольского. — СПб., 1899. С. 77. * ''Таган Галимьян Гирфанович.'' Этнографические заметки о башкирах и других тюркских народах. — Уфа, 2005. * {{книга | автор = Хадыев М., Фахретдинов Габдрахман Ризаитдинович | заглавие = История башкир | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2007 | том = | страниц = 136 | страницы = | isbn = 978-5-295-04231-7 | ref = }} * Черемшанский В. М. «Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом и промышленном отношениях». Уфа, 1859. Н.А. Мажитов. Бахмутинская культура. М., 1969; Тайны древнего Урала. Уфа, 1973; * Н.А.Мажитов. Южный Урал в VII—XIV вв. М., 1977; * Н.А.Мажитов. Курганы Южного Урала в VIII—XII вв. М., 1981. * Н.А.Мажитов. Южный Урал в VII—XIV вв. М.: Наука, 1977. * Н.А.Мажитов. Курганы Южного Урала в VIII—XII вв. М.: Наука, 1981. * Археология СССР. Степи Евразии в эпоху средневековья. М.: Наука, 1981 (соавтор). * История Башкортостана с древнейших времен до XVI в. Уфа, Китап, 1994. (в соавторстве с А. Н. Султановой) == Һылтанмалар == * http://ufa-gid.com/encyclopedia/etnograf.html * http://www.vatandash.ru/index.php?article=2140 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093157/http://www.vatandash.ru/index.php?article=2140 |date=2016-03-04 }} * http://ijal.anrb.ru/etnodop.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512023754/http://ijal.anrb.ru/etnodop.htm |date=2012-05-12 }} {{Башкиры}} [[Категория:Этнография]] [[Категория:Башҡорттар]] 1pjzdlojqtp4sg14goui9pzz8b72egh 0 112648 1307503 1239856 2026-10-18T04:14:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307503 wikitext text/x-wiki [[Файл:Zags_salavat.JPG|справа|мини|250x250пкс|Башҡортостандың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] Никах һарайы]] '''Башҡорт туй йолалары —''' никахҡа ингән башҡорттарҙың туй йолалары комплексы. [[Башҡорттар]]ҙың никахҡа ҡарата етди мөнәсәбәтен башҡорт халыҡ [[мәҡәл]]дәре дәлилләй: «Өйләнмәгән ир-егет әҙәпле булмаҫ», «Ҡош-ҡорттоң да үҙ ояһы бар», «Өйләнмәгәндең йорто юҡ, йорто булмағандың — иле юҡ» һәм башҡалар. Башҡорт туйы, уның йолалары, ғөрөф—ғәҙәттәре үҙ эсенә боронғо инаныуҙарҙан заманса яңылыҡтарға тиклем башҡорт мәҙәниәтенең үҫеш элементтарын алған. Туй йолалары башҡорт фольклорында (мәҫәлән, «[[Алдар менән Зөһрә]]», «[[Заятүләк менән Һыуһылыу]]», «[[Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу|Ҡуҙыйкурпәс менэн Маянһылыу]]» эпостары һәм башҡалар) сағылыш тапҡан. Башҡорттарҙа, башҡа халыҡтарҙағы кеүек, туйға әҙерлек ваҡыты (туй алды), туй үҙе һәм туй арты билдәләнә. Кеше ғүмеренә бәйле туйҙар кешенең бер ҡорҙан икенсе ҡорға күсеүен билдәләгән. Сабыйҙарҙы йәрәштереү туйы — ''бишектуй'' — күп кенә төрки халыҡтарға хас күренеш. Башҡорттарҙа был йоланың ҡасандыр мөһим урын алыуын эпостарҙан күреп була, бының хаҡта риүәйәт — әкиәттәрҙә лә бәйән ителә. Балаларҙы бер бишеккә һалып, теләктәр әйтелгән. Бигерәк тә бала ауырып киткән саҡта бишек туйын үткәрергә ашыҡҡандар. Был йола ХIХ быуат аҙағына тиклем һаҡланып килеүе һәм ырыу — араны нығытыу ролен уйнауы билдәле. ''[[Һырғатуй]]'' балалар үҫмер сағында үткәрелгән. Кеше ғүмерендә был сара ла бик мөһим урын алған, сөнки 12 — 13 йәштәре етеүгә ҡыҙ сөннәте — алҡа (һырға) тағыу, ир сөннәте — бағышланыуҙы сағылдырған йола. «Теләктәр, фатихалар бирелеп, ике үҫмерҙең ҡотло киләсәге ил алдында нығытыла. Уларҙың туйында ҡушамат ҡыҙ, егет булыуы һәм уларҙың ир — ҡатын булып ҡушылыу шарты ла түл, ырыҫ көҫәй торған сара. Изге теләк, фатиха, йола өйрәтеү һырға туйының фольклорында төп урынды биләй» (Башҡорт халыҡ ижады, I том, 34 бит). Төп туйға бик ентекле әҙерлек барған, кәләш һәм кейәү егет өсөн матур кейемдәр тегелгән. Был кейем туйҙан һуң байрам кейеме булып ҡалған. == Кәләш димләү, әйттереү == Балалары никахҡа инә торған ваҡыты еткән һайын, ата-әсәне борсоу баҫа. Атаһы ҡатыны менән кәңәшләшә — өйләндерергә ваҡыт етте түгелме? Әсәһе риза булһа инде, улдары менән һөйләшәләр. Улы ризалыҡ биргәс, атай кеше кәләш эҙләй башлай. Оҡшатҡан ҡыҙҙың атаһына ул үҙе бара йәки яусыларҙы ебәрә. Ҡайһы бер райондарҙа [[никах]]лашыуға ризалыҡты алғас, бер туҫтаҡтан бата (һыу ҡушылған бал йә иһә ҡымыҙҙы) эсеп, ике яҡлы килешеүҙе нығытып ҡуялар. Бынан һуң ҡыҙ бала кәләш тип һанала. Буласаҡ ҡоҙаларҙың бер туҫтаҡтан ҡымыҙ эсеү йолаһы шул тиклем көскә эйә була, хатта ҡыҙҙы кейәүгә бирмәҫкә булһалар, уның ата-әсәләре кейәү егетенең ата-әсәһенә аҡса йәки ҡалым хаҡы бүләк (мал, ҡиммәтле кейем) биреп кенә ҡотола алған. == Ҡалым == Ҡалымды биреү-алыу йолаһы бергәләп йәшәй башлау өсөн кәрәкле мөлкәт менән йәштәрҙе тәьмин итеүгә ҡайтып ҡала. Ҡалымдың күләме ата-әсәнең йәшәгән районына бәйле, алдан уҡ һөйләшелеп ҡуйыла, уның күләме килешелгән һәр яҡ өсөн ҡулдан килерлек һәм ҡыйынлыҡ тыуҙырмаҫҡа тейеш була. Ҡалым төшөнсәһенең барлыҡҡа килеүе мөлкәтте бүлеү тураһындағы закондарҙың булмауы менән аңлатыла. Никах тарҡалған саҡта ҡалым кире ҡайтарылған. [[Башҡортостан]]дың төрлө райондары өсөн ҡалымдың минималь күләме булған. Әгәр ҡәйнәгә, мәҫәлән, ҡалымға төлкө тиреһенән тун бирерлек мөмкинлек булмаһа, йоланы үтәү өсөн, һарыҡ тиреһенән тун, ул да булмаһа, ябай елән биргәндәр. Ҡалым тулыһынса кәләштең атаһына бирелгән, тегеһе ҡалым урынына бирнә тапшыра. Йыш ҡына бирнәнең күләме һәм хаҡы ҡалымдан ҡиммәтерәк тә булған<ref>{{cite web|url=http://www.bashculture.ru/archives/28|title=Башкирская свадьба » История и Культура Башкортостана|accessdate=2013-01-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E1451Ng9|archivedate=2013-01-28}}</ref>. Ҡалым бер юлы тулыһынса бирелгән йәки өлөшләтә, әммә тулыһынса түләп бөтмәйенсә, кейәү кеше ҡайны—ҡәйнәһе күҙенә күренергә тейеш булмаған. Шулай уҡ кәләшкә кесе ҡалым биреү традицияһы ла булған. Был осраҡта кәләшкә көндәлек тормошта кәрәкле әйберҙәр бүләк ителгән — яулыҡ, елән, аяҡ кейеме, һандыҡ. Ырымбур мосолман дини йыйылыш фонды эштәрендә ғаилә ағзаларының мөлкәт хоҡуғы тураһында бик ҡыҙыҡ мәғлүмәт һаҡланған. Ғәҙәттә никахлашҡан саҡта ҡалымдың күләме генә түгел, бирнәнең дә күләме билдәләнгән. Бер кәләш тә кейәү йортона бирнәһеҙ инмәгән. Уның күләме ҡалымдың күләменән бер ҙә кәм булмаған. Мосолман башҡорттарҙа (христиандарҙа шулай уҡ) бирнә ҡатындың шәхси милке була. Балаһы булмаған ҡатындың вафатынан һуң бирнә ғәҙәттә уның ата-әсәһенә ҡайтарылған. Шулай, мәҫәлән, Стәрлетамаҡ өйәҙе Үтәш ауылынан хәлле общинник Бикбулат Буранғолов Сәлих ауылына кейәүгә бирелгән үҙенең балаһы булмаған ҡыҙының вафатынан һуң элекке кейәүенән ҡыҙының бирнәһен ҡайтарып алған: 2 һарыҡ, ҡолон, 5 һыйыр, 3 елән, 3 ҡашмау һәм башҡа әйберҙәрен. Имам һәм аралашсылар шаһит булалар. == Бүләкләшеү == Бик ҡатмарлы туй йолаларының дауамы булып йыш ҡына кейәү йортонда үткән бүләкләшеү тора. Махсус әҙерләгән һыбайлы малай атта ҡунаҡтарҙы урап сыға һәм [[аҡса]], яулыҡ, еп һымаҡ бүләктәрҙе йыя һәм, уларға ҡул тигеҙмәй, кейәүгә тоттора. Заманса туйҙарҙа аҡса конверттарға һалына һәм шулай уҡ кейәүгә тапшырыла. Буласаҡ ҡәйнә үҙенең туғандарын, күршеләрен сәй янына саҡырып ала, тегеләре уға галантерея тауарҙары алып килә — еп, энә, күлдәклек һәм башҡалар. == Никах туйы (кесе туй) == [[Файл:Башҡорт туйы. Киленде йорттан оҙатыу. 2019.jpg|thumb|Башҡорт туйы. Киленде йорттан оҙатыу]] Никахлашыу йолаһы өйҙә үткәрелгән. Йоланы үткәреү өсөн мулла саҡырылған, ул мәсеттәге кеүек рәсми рәүештә никахты теркәү өсөн, үҙе менән махсус китап (метрическая книга) алып килгән. Мулла килгәнгә тиклем ҡоҙалар бер-береһенә бүләктәр йәки ҡалымдың яртыһын булһа ла бирә. Мулла никахҡа ризалыҡты йәштәрҙең үҙҙәренән түгел, уларҙың аталарынан һораған. Мулланың хеҙмәте ҡалымдың бер өлөшөнән түләнгән. == Туй == [[Файл:Башкирская свадьба. Невеста в кашмау- головном уборе для замужней женщины. 2019, апрель.jpg|thumb|Башҡорт туйы. Кәләшкә ир ҡатыны булыуын аңлатҡан ҡашмау кейҙерәләр]] Туй — ҡалым тулыһынса түләнеп бөткәндән һуң үткәрелә торған байрамса никахлашыу тантанаһы. Әгәр ҡалым тулыһынса түләнеп бөтмәһә, байрам ябай ғына формала үткәрелә һәм тик ҡатындың туғандары ғына саҡырыла. Туй иртәнсәктән кискә тиклем ике-өс көн дауамында бара. Ҡунаҡтарҙың күңелен асыр өсөн [[бейеү]]ҙәр, [[уйын]]дар, [[көрәш]], ат сабыштырыу бәйгеләре ойошторола. == Кәләш өсөн көрәш == Яҡын әхирәте һәм башҡа ҡатын-ҡыҙ туғандары кейәүгә бирелгән ҡыҙ менән айырылырға теләмәгәнен күрһәтеп, байрамдың аҙағында кәләште [[кейәү]] йортона алып китергә ҡамасау иткән төрлө йола уйындары үткәрелгән. Ҡамасау исемлеге кейәүҙең дуҫ-иштәренең һәм туғандарының фантазияһынан ғибәрәт булған: йәш ҡатынды алыҫыраҡ йәшергәндәр, бауҙар менән бәйләгәндәр, сығармаҫ өсөн көрәш ойошторғандар. Кәләш менән кейәү яғынан ҡатындарҙың һәм ҡыҙҙарҙың көрәше башланған. Ғәҙәттә ҡатындар еңеү яулаған. Көрәш ваҡытында өҙөлгән төймәләрҙең, йыртылған кейемдәрҙең хаҡын кейәү егет түләгән. Ахырҙа, ҡатындар йәш кәләште бауынан ысҡындырған, һәм ул ҡатындар иҫәбенә индерерлгән. Бауҙы кейәү һатып алған. Кейәү йортона китер алдынан кәләш үҙенең туғандары менән хушлашҡан. Уның баш өҫтөнән дүрт әхирәте дүрт мөйөшөнән яулыҡ тотҡан, ҡалған ҡыҙ туғандары сеңләй башлағандар. Кәләш туған ҡаты-ҡыҙҙарға бүләктәр: таҫтамал, ашъяулыҡ, әсәһенә туҡыма киҫәктәре, еп һәм башҡа нәмәләр таратҡан (был әйберҙәрҙе уның өлкән апаһы йә берәр әхирәте тотоп йөрөгән). Туған ҡатын-ҡыҙҙар уға ла бүләк: мал, яғаларға ҡушып тегелә торған тәңкәләр, туҡыма киҫәктәре биргән. Был киҫәктәр йәғни йыртыш уның башына, кейеменә беркетелгән. Шунан кәләште ултырып китә торған арбаға килтерергә тейеш булғандар. Әммә кәләш ҡарышҡан, атаһы йә ағалары уға бүләк бирмәй тороп, өйҙән сығырға баш тартҡан. Әхирәттәре, кәләш ауылдан сығып киткәнсе, оҙата килеп, юл буйына сеңләгәндәр. [[Сеңләү]] аша ҡыҙ үҙенең атаһына, ағаларына үпкәһен белдергән. Йола, әлбиттә, кейәүҙең еңеүе менән тамамланған, кәләшкә өҫтәлмә бүләктәр бирелгән һәм уны ире йортона оҙатҡандар. Ире алдан ат өҫтөндә һыбай барған. И. И. Лепехин яҙғанса, боронораҡ кәләште лә кейәү йортона һыбай күсергәндәр. Ирҙең өйөнә килеү ҙә билдәле тәртиптә барған: йәш кәләш килеп етеүе тураһында хәбәр еткерелгән, кейәү атаһы йә уны алмаштырыусы башҡа ир туғаны кәләште ауылға етәр элек алдан һөйләшелгән ерҙә һатып алған. Кәләш яғынан оҙата килеүсеуның ҡайныһы ебәргән ҡатындарға дилбегәне тапшырған. == Ир өйөндә килендең йәшәй башлау тәртибе == Туйҙан һуң беренсе мәртәбә кәләштең ир йортона инеү тәртибе лә йола буйынса атҡарылған: * йәш килен ир туғандарына бүләктәр тарата; * ир туғандары үҙ сиратында йәш киленде бүләкләйҙәр; * йәш килен көйәнтәгә биҙрәләр элеп һыу башлай, һыу эйәһенә йолом биреп ҡотолор өсөн һыуға епкә бәйләнгән көмөш тәңкәләр ташлай; * ошо йолаларҙы үтәгәндән һуң ғына, йәш кәләш, оялмай, беренсе мәртәбә иренә йөҙөн аса<ref>[http://lib.a-grande.ru/svadba.php Башкирская свадьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226215329/http://lib.a-grande.ru/svadba.php |date=2021-02-26 }}</ref>. Ир йортона ингәндән һуң кәләштең ҡатын статусына инә торған йолалар үтәлгән: * сәсен ике толом итеп үрәләр; * ҡыҙ баш кейеме (таҡыя) ҡатындар кейгән баш кейеменә (ҡашмау) алыштыралар; * биленә — бәхет, изгелек һәм именлек символы һаналған билбау бәйләйҙәр. Кейәүҙең ир статусына инеү йолалары ла булған: * никахҡа ризалыҡ алыу; * кәләште йәшерен рәүештә барып күреп йөрөү; * ғаилә тормошона инеү. Йолалар йәштәргә ғаилә тормошо серҙәрен төшөндөрөү, енси яҡтан тәрбиәләү, ҡатын — ҡыҙҙың үҙһүҙлелеген сыҙамлы үтәргә өйрәнеүгә булышлыҡ иткән. === Урыҫ телендәге яҙмаларҙа башҡорт туйы йолалары === Башҡорт туйы тураһындағы урыҫ телендәге иң тәүге яҙма тураһында [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] «Башкиры»<ref>[https://ru.calameo.com/read/0035309399f320a532c4e Башкиры. Историко-этнографические очерки]</ref> тигән китабында хәбәр итә. Ул [[w:ru:Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхиндың]] ''«Дневные записки путешествия доктора и Академии наук адъюнкта Ивана Лепёхина по разным провинциям Российского государства в 1768 и 1769 году»'' тигән китабында башҡорт туйы тураһында '''кейәү йортона килгәс, йәш килен өс тапҡыр ҡайны-ҡәйнә алдында тубыҡлана, уны өс тапҡыр тубыҡтан торғоҙалар''' тигән яҙмаһына һылтана. Билдәле булыуынса, И. И. Лепёхин 18-се быуат аҙағында Урал төбәктәренә сәйәхәт ҡылған булған. С. Руденконың был һүҙҙәре "Башҡорт энциклопедияһы"на ла инеп киткән, әммә был йола телгә алынған һөйләмдә тәүсығанаҡ күрһәтелмәгән, шуға күрә ул бөгөнгәсә ысынбарлыҡ кеүек ҡабул ителә<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/5236-svadebnye-obryady.html СВАДЕБНЫЕ ОБРЯДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224060750/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/5236-svadebnye-obryady.html |date=2019-12-24 }}</ref>. Туй йолаларын ентекле өйрәнеп, ХХ быуат башында пьеса итеп яҙған [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|Мөхәмәтша Буранғолов]] яҙмаларында иһә «килен кеше кеше өйгә ингәс, түргә ҡарап өс ҡайра сәләм ҡыла, ике ҡулын һул теҙенә һалып аяғын артҡа һуҙып, тубығын иҙәнгә тейҙереп ала» тип әйтелгән<ref>М. Буранғолов. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар / Мөхәммәтша Буранғолов; төҙ., баш һүҙ авт., яуаплы мөхәр. Б. Байым. — Өфө: Китап, 1995. — 352 б.</ref>. Был йола беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. == Никах тыйыуҙары == Башҡорттар ғәҙәттә ҡатынлыҡҡа үҙ ырыуҙарынан (дүрт быуын айырылмайса) алмағандар. Тик бишенсе (тыуа ят) йәки алтынсы (ете ят) быуында ғына туғандар үҙ- ара никахлаша алғандар. Ҡыҙҙарҙы кейәүгә 14-15 йәшендә биргәндәр, ире ҡатынынан 3-5 йылға өлкәнерәк булыуы һәйбәт һаналған. ХХ быуат башына тиклем башҡорттарҙа [[левират]] (лат. levir — ҡайнаға) ғәҙәттәге хоҡуҡ тәртибе буйынса никах формаһы булған, был тәртипкә ярашлы үлгән ағаһының тол ҡалған ҡатыны ҡәйнешенә кейәүгә сыға алған, шулай уҡ тол ҡалған еңгәйгә иренең ике туған ҡустыһы йәки икенсе ир туғаны. Тол ҡатын менән бергә уның балалары, мөлкәте, социаль статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары ла яңы ниҡахлашҡан кешегә күскән. Левират никахтар хеҙмәткә яраҡлы ҡатын-ҡыҙҙы ғаиләлә алып ҡалырға булышлыҡ иткән<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/levirat/t/7994 Левират] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154042/http://wiki02.ru/encyclopedia/levirat/t/7994 |date=2016-08-09 }}</ref>. Башҡорттарҙа левират башлыса хоҡуҡи нигеҙгә әйләнгән боронғо йола булған. Ул балаларҙың атаһының ырыу-ҡәбиләһенең ағзаһы булараҡ хоҡуҡтарын, айырыуса иҡтисади хоҡуҡтарын, яҡлауға бәйле. Бала, тәү сиратта, уны тапҡан, тыуҙырған әсәһенеке түгел, ә атаһыныҡы, уның туғандарыныҡы тип иҫәпләнгән, ошо ырыу кешеһе булараҡ уның ергә хоҡуғы һаҡланған. Левираттың башҡорттарҙа оҙаҡ һаҡланыуының тағы бер сәбәбе — башҡорттар хәрби халыҡ булған, хәрби хеҙмәттә һәләк булған яугирҙың ғаиләһе һәр саҡ ҡурсыулы булған, тол ҡатын балалары менән яңғыҙы ҡалмаған. == Заманса туй == [[Файл:Most_2_salavat_2011.jpg|справа|мини|200x200пкс|Салауат ҡалаһындағы туй күпере]] Заманса туй күпкә йыйнағыраҡ, йолаларҙы тулыһынса үтәмәйенсә үткәрелә. Ҡалым, бирнә төшөнсәләре формаль рәүештә генә атҡарыла. Хәҙерге ваҡытта йәштәр бүләккә иномаркалы автомобилдәр, фатирҙар, компьютерҙар алырға теләйҙәр. Никах һарайында никахлашҡандан, балдаҡтар менән алмашҡандан һуң, заман йәштәре машиналарҙа [[Салауат Юлаевҡа һәйкәл (Өфө)|Салауат Юлаев һәйкәленә]] ([[Өфө]], [[Салауат]], [[Сибай]] ҡалалары). Мәңге ут янына барып сәскә һалалар. Ошо һәйкәлдәр янында фотоға төшөү традицияға инде. Йыш ҡына изге һаналған шишмәләргә баралар (мәҫәлән, [[Сибай]] — [[Баймаҡ]] яҡтарында [[Хәсән]] ауылы янындағы шишмәгә барыу йола һанала). Ағиҙел аша күперҙә йоҙаҡтар беркетәләр, һыуға гөлләмәләр ташлайҙар. Туй тантанаһын видеоға төшөрөү традицияға инде. == Айырылышыу == {{main|Талаҡ (айырылышыу)}} Никахты тарҡатыу башҡорттарҙа элек-электән ғәҙәттәге тәртип буйынса башҡарылған, ислам дине инеүе менән — шәриғәт буйынса. Айырылышыуҙың сәбәптәре төрлө булған. Мәҫәлән, ике яҡтың береһе үҙ бурыстарын үтәмәү, ир яғынан ҡалымдың тулыһынса түләнмәүе. Айырылышыуҙың бер формаһы ''талаҡ'' булған. Ир кешенең шаһиттар алдында өс тапҡыр «талаҡ» һүҙен әйтеүенән һуң никах тарҡалған тип һаналған. Шулай уҡ, башҡорттарҙа айырылышыуҙың тағы ла бер формаһы ''хула'' булған. Үҙе теләп айырылғаны өсөн ҡатын иренә мәһәрҙең йәки ҡалымдың бер өлөшөн ҡайтарып биргән. Айырылғандан һуң ҡатын балаларын иренең рөхсәтенән тыш үҙендә ҡалдыра алмаған. 1828 йылдан никах теркәү тураһында яҙыу метрик китаптарҙа эшләнгән. 1917 йылдың 19 декабрендә «Айырылышыу тураһында» декрет ҡабул ителә һәм уның нигеҙендә никахты тарҡатыу буйынса гражданлыҡ процедураһы индерелә.<ref>[http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/6021-razvod Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Никахҡа ҡағылышлы башҡорт халыҡ мәҡәлдәре |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> ::Өйләнмәгәндең тамыры ҡорор.<br> ::Яҡшы ат бығауһыҙ йөрөмәҫ, алама атҡа тышау ҙа теймәҫ.<br> ::Арғымаҡтың билгеһе – ҡаҙы йыймаҫ, ял йыйыр, яман егет билгеһе – ҡатын алмаҫ, мал йыйыр.<br> ::Өйләнмәгәндең өйө булмаҫ, өйө булһа ла, иле булмаҫ.<br> ::Өйләнеү – көйләнеү.<br> ::Дәртһеҙ кеше – күҫәк, йәрһеҙ кеше – ишәк.<br> ::Донъя күрке – йәр менән.<br> ::Өйләнмәгәндән аҡыл һорамайҙар.<br> ::Ҡыҙ егеткә ҡушыла – ебәк булып ишелә.<br> ::Еткән ҡыҙ кейәүҙән ҡурҡмаҫ.<br> ::Сәскәне ваҡытында өҙөү фарыз.<br> ::Ҡарт булһа ла ирең булһын, алама булһа ла өйөң булһын.<br> ::Алыҫтан ат алма, яҡындан ҡыҙ алма.<br> ::Алыҫтан ҡыҙ алһаң, ҡосаҡ-ҡосаҡ бүләк килер,<br> яҡындан ҡыҙ алһаң, ҡосаҡ-ҡосаҡ ғәйбәт килер.<br> ::Ишәк туйы – иллелә.<br> ::Менгән атың – аҡбуҙ, һөйгән йәрең – йәш ҡыҙ.<br> ::Йәш ҡайынға терәлеп ҡарт ҡайын ҡырҡ йыл йәшәгән.<br> ::Ҡыҙың булһа, ирҙә булһын, ирҙә булмаһа, гүрҙә булһын.<br> ::Ҡарт ҡыҙ ир һайламаҫ, үлгән кеше ер һайламаҫ.<br> ::Иртә өйләнгән – улынан-ҡыҙынан кинәнгән.<br> ::Атын алма, затын ал.<br> ::Ат алһаң – ауылың менән, ҡыҙ алһаң ырыуың менән кәңәшләш.<br> ::Ярап торорға өй һалма, ярап торорға бисә алма.<br> ::Дегәнәк араһында үҫкән сәскәнән һаҡлан.<br> ::Күҙең менән һайлама, ҡолағың менән һайла.<br> ::Ҡыҙҙың кемлеге кемәйенән (әхирәтенән) билгеле.<br> ::Тибешеп ятһа ла тиңең булһын.<br> ::Юрғаһына күрә дуғаһы.<br> ::Буйың етмәгәнгә үрелмә.<br> ::Ҡыҙыңды үҙеңдән түбәнерәккә бир, киленде үҙеңдән юғарыраҡтан ал.<br> ::Бай менән ҡоҙа булһаң, наҙланып маҙаңды алыр, ярлы менән ҡоҙа булһаң, теләнеп маҙаңды алыр.<br> ::Ҡалаҡ тотһа, хан ҡыҙының ҡулы ҡабара.<br> ::Ҡамышты үҙ күлеңдән ал, кәләште үҙ илеңдән (йәғни, үҙ динеңдән, милләтеңдән) ал.<br> ::Көсләп асҡан күҙҙең нуры юҡ.<br> ::Һөйгән йәр – һөйәгең елеге.<br> ::Һөймәгәнгә һөйкәлмә.<br> ::Мөхәббәт таш ярҙырта.<br> ::Ике күңел бер булһа, сүплек башы гөл булыр.<br> ::Ғишыҡ тотҡан – күҙһеҙ.<br> ::Мөхәббәт тешкә ҡарамай, эшкә ҡарай.<br> ::Алма үҙең һөйгәнде – алданырһың, ал үҙеңде һөйгәнде – ҡыуанырһың.<br> ::Ныҡ һөйә тип һөйөнмә, уртаса һөйә тип көйөнмә.<br> ::Оялсан егет йәрһеҙ ҡалыр.<br> ::Асҡыс ярамаҫ йоҙаҡ юҡ.<br> ::Ҡыҙ оҙатҡан яланғас ҡалыр, килен алған түренә урын һалыр.<br> ::Бирмәҫ ҡыҙҙың ҡалымы ҙур.<br> ::Ҡыҙыңа тиң кейәү килһә, ҡалым алма, тиген (бушлай) бир.<br> ::Ат алһаң арба кәрәк, ҡатын алһаң бары ла кәрәк.<br> ::Эшкә ашмаған ир – башыңа сир.<br> ::Ябағаны яуға менмә, ялы бар тип, яман менән ҡоҙа булма, малы бар тип.<br> ::Бер бар – берәгәйле бар.<br> ::Туғандарҙың татыулығы, бар байлыҡтан артыҡ.<br> <blockquote> |} == Туй фотогалереяһы == <gallery> Башкирская свадьба. Украшение машины.jpg|Машинаны ҡушъяулыҡ менән биҙәү Башкирская свадьба 01.jpg|«Юл быуыу» йолаһы Башкирская свадьба 02.jpg|Килен төшөрөү Башкирская свадьба 03.jpg|Йәш килен бүләктәр өләшә Башкирская свадьба 04.jpg|Никах йорто алдында Башкирская свадьба 05.jpg|«Һыу юлы»н күрһәтеү </gallery> == Әҙәбиәт == * Асфандияров А. З. Семья и брак у башкир в XVIII — первой половине XIX в. Уфа, 1989. Бадретдинов С. Башкирская свадьба и обрядовая поэзия // Ватандаш. — 2006. — № 3. — ISSN 1683-3554. (башк.) == Видеоматериалдар == # {{YouTube|watch?v=jzgK3ztrAP8|logo=1}} Бөрйән районы Килдеғол ауылында туй. 2017 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|component/content/article/2-statya/6022-semejno-brachnye-otnosheniya.html}} * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/5236-svadebnye-obryady Статья «Свадебные обряды» в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Башҡорт халыҡ ижады. I том. Йола фольклоры. * [http://lib.a-grande.ru/svadba.php Башкирская свадьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226215329/http://lib.a-grande.ru/svadba.php |date=2021-02-26 }} * [http://www.hrono.info/text/2004/rahm04_04.html Зугура Рахматуллина. Этикет в культуре свадебных ритуалов башкир: история и современность] * Лепёхин И. И. Дневные записки путешествия доктора и Академии наук адъюнкта Ивана Лепёхина по разным провинциям Российского государства в 1768 и 1769 году. Часть 1. — {{СПб.}}, [[1771]] * М. Буранғолов. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар / Мөхәммәтша Буранғолов; төҙ., баш һүҙ авт., яуаплы мөхәр. Б. Байым. — Өфө: Китап, 1995. — 352 б. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йолалары]] [[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]] ai3s5w7nf1chdpd1yqjkc430km8h8mr 0 115649 1307499 1179026 2026-10-18T04:00:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307499 wikitext text/x-wiki '''Башҡорт операһы''' — башҡорт музыкаль театр сәнғәте төрө. == Тарихы == [[Файл:Theaterufa2.jpg|справа|мини|240x240пкс|Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] Башҡорт операһының барлыҡҡа килеүе башҡорт халыҡ музыкаһы, рус классик сәнғәте һәм донъя опера традициялары йоғонтоһо аҫтында бара. [[ХIХ быуат]] аҙағында Өфөлә спектаклдәр, шул иҫәптән опералар, ҡуйыу мөмкинлеген биргән театр биналары төҙөлә. 1890—1891 йылдарҙа Өфөлә антрепренёр Семёнов-Самарскийҙың опера труппаһы спектаклдәр күрһәтә, был труппала Ф. И. Шаляпин эшләй. Өфөлә ул солист булараҡ беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Өфөлә Н. Н. Алмазовтың опера труппаһы ла спектаклдәр менән сығыш яһай. Башҡорт йолаларын, риүәйәттәрен, халыҡ йырҙарының поэтик нигеҙен үҙ эсенә алған музыкаль спектаклдәр башҡорт операларының тәү үҫентеләре булып тора. [[Башҡорт драматургияһы]] ла башҡорт опера репертуарын формалаштырыуға булышлыҡ итә. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә ҡуйылған опера әҫәрҙәренең бер өлөшө драматик спектаклдәр нигеҙендә ижад ителә. Башҡорт драма театры спектаклдәре ([[Фәйзуллин Мирхәйҙәр Мостафа улы|М. Фәйзиҙең]] «Ғәлиәбаныу», [[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы|Х. Ибраһимовтың]] «Башмағым», [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы|М. Буранғоловтың]] «Башҡорт туйы») өсөн яҙылған башҡорт профессиональ музыкаһы ла башҡорт операһын хасил итеүгә тәүшарттар тыуҙырыша. [[1930 йыл]]да Ҡазанда һәм Өфөлә [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]], В. И. Виноградов һәм [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С. Х. Ғәбәшиҙең]] «Эшсе» операһы ([[Мәжит Ғафури|М. Ғафуриҙың]] шул исемдәге поэмаһы буйынса) премьераһы була. 1932 йылда Ғ. Әлмөхәмәтов инициативаһы буйынса республикала милли артист һәм композитор кадрҙарын әҙерләү маҡсатында Башҡорт опера студияһы асыла. 1940 йылда Өфөлә Аксаков халыҡ йорто сәхнәһендә беренсе башҡорт операһы — [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. Вәлиевтең]] [[Мифтахов Сәғит Мифтах улы|С. Мифтахов]] драмаһы буйынса ижад ителгән «Һаҡмар» операһы, ә бер нисә айҙан, декабрҙә, А. Эйхенвальдтың «Мәргән» тигән операһы ҡуйыла. Үҙаллы жанр булараҡ башҡорт операһы Башҡорт АССР-ында ХХ быуаттың 40-сы йылдарында аяҡҡа баҫа. Ғ. С. Хәбибуллин, Х. Л. Ғәлимов, [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н. Вәлиева]], З. И. Илбаева, [[Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы|М.  Ғ. Сәлиғәскәрова]], [[Мәғәфүр Хисмәтуллин|М. Х. Хисмәтуллин]] һәм башҡалар опера спектаклдәрен беренсе башҡарыусылар була. Музыкала [[башҡорт халыҡ йырҙары]] һәм [[Башкирская хореография|бейеүҙәре]] интонациялары киң ҡулланыла. Халыҡ легендалары мотивтары буйынса, башҡорт халыҡ көйҙәренә нигеҙләнеп, 1940—1944 йылдарҙа композитор А. А. Эйхенвальдтың<ref>[http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-78/62507/ Антон Эйхенвальд: долгий путь к признанию — Культура — Рубрики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407062052/http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-78/62507/ |date=2014-04-07 }}</ref> «Мәргән» һәм «Ашҡаҙар» ([[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы|М. Буранғолов]] либреттоһы) опералары сәхнәгә сығарыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт операһын үҫтереүҙә Өфөгә Мәскәүҙән, [[Санкт-Петербург|Ленинградтан]], [[Киев]]тан эвакуацияланған музыканттар һәм композиторҙар ҡатнаша. Һуғыш йылдарында башҡорт эпосы мотивтары буйынса [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимовтың]] һәм [[Спадавеккиа Антонио Эммануилович|А. Э. Спадавеккианың]] [[Аҡбуҙат (опера)|«Аҡбуҙат»]] операһы ижад ителә. Башҡортостанда граждандар һуғышы тураһындағы ҡаһарманлыҡ йүнәлеше [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы|Р. Ә. Мортазиндың]] «Азат» ([[Б. Бикбай]] либреттоһы, 1949) операһында дауам иттерелә. Башҡортостанда колхоздар төҙөүгә [[Пейко, Николай Иванович|Н. И. Пейконың]] «Айһылыу» операһы ([[Ғайнан Әмири|Ғ. Әмири]] либреттоһы, 1949) бағышлана. 50-се йылдарҙа [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Ғ. Исмәғилевтең]] [[Салауат Юлаев (опера)|«Салауат Юлаев»]] операһы тыуа, 60-сы йылдарҙа, башҡорт халыҡ йыры һәм риүәйәте мотивтарына таянып, Исмәғилевтең «Шәүрә» (Б. Бикбай либреттоһы) операһы ижад ителә (дирижеры И. М. Альтерман, реж. Хисмәтуллин, 1963). 60 — 70-се йылдарҙа революция һәм граждандар һуғышы темаһына Мортазиндың «Дауыл» ([[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы|Һ. Дәүләтшинаның]] «Ырғыҙ» романы буйынса [[Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы|Р. С. Янбулатова]] либреттоһы, 1969), башҡорт нефтен асыусыларға арнап [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтовтың]] «Замандаштар» (Б. Бикбай либреттоһы, 1970), йәштәр тураһында Исмәғилевтең «Ағиҙел тулҡындары» ([[Мостай Кәрим|М. Кәрим]] либреттоһы, 1972) опералары барлыҡҡа килә<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/agidel-tulkyndary/t/222 «Агидель тулкындары»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817091849/http://wiki02.ru/encyclopedia/agidel-tulkyndary/t/222 |date=2016-08-17 }}</ref> . 80 — 90-сы йылдарҙа [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Исмәғилевтең]] «Урал илселәре» ([[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы|И. Дилмөхәмәтов]] либреттоһы, 1982, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы тураһында), Әхмәтовтың «Нәркәс» ([[Йомағолов Илшат Хәлил улы|И. Х. Йомағолов]] трагедияһы буйынса, 1994), С. Ә. Низаметдиновтың «Ҡара һыуҙар» (Кәрим поэмаһы буйынса, 1989), Исмәғилевтең «Аҡмулла», Д. Д. Хәсәншиндың «Бөйөк рядовой» («Александр Матросов»), [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н. Ә. Дауытовтың]] «Гөльямал», А. М. Ҡобағошовтың «Шоңҡар», Низаметдиновтың «Ай тотолған төндә»; балалар өсөн — Р. Х. Ғәзизовтың «Марсҡа осоу», А. Х. Ғабдрахмановтың «Һоро муйын», Дауытовтың «Тараҡан» («Тараканище») опералары донъяға килә<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/v-noch-lunnogo-zatmeniya/t/2642 «В ночь лунного затмения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304232909/http://wiki02.ru/encyclopedia/v-noch-lunnogo-zatmeniya/t/2642 |date=2016-03-04 }}</ref>. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының 2000-се йылдар репертуарында [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Исмәғилевтең]] [[Аҡмулла (опера)|«Аҡмулла»]], «[[Ҡаһым Түрә|Ҡаһым түрә]]», [[Урал илселәре (опера)|«Урал илселәре»]], [[Салауат Юлаев (опера)|«Салауат Юлаев»]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Низаметдиновтың]] «Ай тотолған төндә», «Нәҡи», «Mементо» опералары бар. == Әҙәбиәт == * Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996. Изд. Башкирская энциклопедия. ISBN 5-88185-001-7 * ''Давыдова Э. М.'' Башкирская опера //Музыка композиторов Башкирской АССР (СССР) и округа Галле (ГДР). == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * http://www.vatandash.ru/index.php?article=1926 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226131020/http://vatandash.ru/index.php?article=1926 |date=2017-02-26 }} * {{Китап|автор=Ахмадеева Г. Н., Давыдова Э. М.|заглавие=Опера.// Башкортостан: краткая энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страницы=448—449|страниц=672|isbn=5-88185-001-7}} * {{Мәҡәлә|автор=Галина Г.|заглавие=Рождение национальной оперы|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=2444|издание=[[Ватандаш]]|год=2014|номер=6|issn=1683-3554}} [[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]] lqslp622pjs89a9lzq6nezebp198s6g 0 116275 1307508 1239874 2026-10-18T07:00:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307508 wikitext text/x-wiki '''Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме''' — [[башҡорт теле]]н, башҡорт мәҙәниәтен, [[Башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәтен]], [[Башҡорттар|башҡорт халҡын]] һәм уның [[Башҡортостан тарихы|тарихын]] өйрәнеүсе фән тупланмаһы. [[Файл:Coat_of_Amrs_of_Bashkortostan.svg|мини|159x159пкс|[[Башҡортостан]] [[Башкортостан Республикаһы]] гербы]] Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме үҙ эсенә [[Башҡорт этногенезы|этногенезды]], [[башҡорт теле]]н һәм [[Башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәтен]], был дисциплиналарҙы уҡытыу методикаһын, башҡорттарҙың рухи мәҙәниәтен һ.б. өйрәнеүҙе ала. == Тарихы == Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме Урта быуаттарҙың [[Бәлхи]], [[Әхмәт ибн Фаҙлан]], [[Иҙриси]], [[Мәсүди]], [[Мәхмүт Ҡашғари]], [[Джиованни дель Плано Карпини|Плано Карпини]], [[Рәшит әт-дин]], [[Гильом де Рубрук|В. Рубрук]], С. Тәржемән, [[Юлиан Венгерский|Юлиан]], [[Яҡут әл-Хәмәүи|Яҡут]] кеүек авторҙарына, башҡорт шәжәрәләренә, фольклор ҡомартҡыларына, археологик экспедициялар, генетика, этнология, фольклористика материалдарына таяна. Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә [[XVIII быуат]]та нигеҙ һалына. 1768—1874 йылдарҙағы [[Академик экспедициялар]]<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=akademicheskie-ekspedicii&id=257 Академические экспедиции 18 века]</ref> барышында Башҡортостан [[Башҡортостан географияһы|географияһы]], [[Башҡортостан климаты|климаты]], башҡорт халҡының көнкүреше, мәҙәниәте һәм йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре өйрәнелә. [[Георги Иоганн Готлиб|И. Г. Георги]], [[Петер Симон Паллас]], [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхин]], [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]], С. У. Ремезов, С. Соммье, [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф. И. Страленберг]], [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]], В. М. Флоринский һ.б. тикшеренеүселәр башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә ҙур өлөш индергәндәр. Башҡорттарҙың [[Башҡортостан тарихы|тарихы]], топографияһы, [[Башҡорттарҙың хужалығы|хужалығы]], көнкүреше, [[Башҡорт менталитеты|менталитеты]] һәм халыҡтың ышаныуҙары буйынса күп мәғлүмәт этнограф [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычковтың]] «Топография Оренбургской губернии»<ref name="ReferenceA">{{Китап|автор=Фархшатов М. Н., [[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисамитдинова Ф. Г.]]|заглавие=Башкироведческая наука.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2012|том=VII|страницы=293|страниц=424|isbn=978-5-4466-0040-3}}</ref> исемле хеҙмәтендә баҫылып сыҡҡан. [[XIX быуат]]тан алып башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең үҙәген башҡорт телен һәм [[Башҡорт алфавиты|алфавитын]] өйрәнеү биләй. Русса-башҡортса һәм башҡортса-русса һүҙлектәр донъя күрә<ref>[http://www.hrono.info/text/2008/ahmshn01_08.html Бельские просторы]</ref>. Был осорға шулай уҡ [[Иванов Мартиниан Иванович|М. Ивановтың]], [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|М. Биксуриндың]] («Башланғыс ҡулланма…», төп нөсхәһендә «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов и жителей Туркестана с русско-персидско-татарскими словами, расположенными по предметам, разговорами и прописями», 1859), [[Катаринский Василий Владимирович|В. Катаринскийҙың]] («Ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлек» (урыҫ. «Краткий русско-башкирский словарь»), 1893; «Башҡортса-русса һүҙлек», (урыҫ. «Башкирско-русский словарь» 1899) һ. б. баҫмалары ҡарай. 1892 йылда башҡорттар өсөн урыҫ алфавиты нигеҙендә беренсе әлифба баҫылып сыға (1898 һәм 1908 йылдарҙа ҡабатлап баҫтырыла). 1907 йылда [[Бессонов Александр Григорьевич|А. Г. Бессоновтың]] «Башҡорттар өсөн әлифба» (урыҫ. «Букварь для башкир»), [[Катанов Николай Фёдорович|Н. Ф. Катановтың]] «Башҡорт теле өсөн алфавит» (урыҫ. «Азбука для башкирского языка»), 1912 йылда [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы|М. С. Ҡулаевтың]] «Башҡорттар өсөн өн әйтелеше һәм әлифба нигеҙҙәре» (урыҫ. «Основы звукоподражания и азбука для башкир») һ.б. хеҙмәттәр донъя күрә<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович|Галяутдинов И. Г.]]|заглавие=Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв|ссылка=http://www.vatandash.ru/index.php?article=100|издание=[[Ватандаш]]|год=2000|номер=12|issn=1683-3554}}</ref>. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Н. А. Аристов, [[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]], [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]], М. В. Лоссиевский, П. И. Небольсин, Д. П. Никольский, [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Г. Рыбаков]], И. С. Попов, В. И. Филоненко<ref>[http://posredi.ru/knb_F_Filonenko.html ФИЛОНЕНКО Виктор Иосифович — Культура народов Башкортостана, posredi.ru]</ref> һ. б. ғалимдар тарафынан башҡорт халҡының антропологияһы, тарихы, этнографияһы һәм фольклоры һәр яҡлап өйрәнелә башлай. Этнолог С. И. Руденко «Башҡорттар: Тарихи-этнографик очерктар» (урыҫ.«Башкиры: Историко-этнографические очерки») монографияһын баҫтырып сығара, ә тел ғилеме белгесе [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]] беренсе академик «Башҡорт теленең грамматикаһы»н (урыҫ. «Грамматика башкирского языка») яҙа<ref name="ReferenceA"/>. Был осорға [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. Өмөтбаев]], [[Ризаитдин Фәхретдинов|Р. Ф. Фәхретдинов]], [[Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы|Ю. С. Бикбов]] һ. б. кеүек башҡорт зыялыларының хеҙмәттәре лә ҡарай. [[1922 йыл]]да Башҡорт АССР-ның Наркомпросында Академик үҙәк ойошторола. Уның төп бурысы башҡорт халҡының тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеүҙән ғибәрәт була. Шул уҡ йылда Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте ойошторола. Унда Г. В. Вахрушев, [[Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы|Ғ. Ф. Вилданов]], [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Х. Ғ. Ғәбитов]], Г. И. Комиссаров, [[Мирасов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|С. Ғ. Мерәҫов]], П. А. Петров-Туринге, [[Ризаитдин Фәхретдинов|Р. Ф. Фәхретдинов]] һ.б. эшләй. Шулай уҡ В. В. Бартольд, [[Мәжит Ғафури|М. Ғафури]], [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы|Ә. Ә. Диваев]], [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] һ.б. йәмғиәттең хөрмәтле ағзалары, ә И. Т. Таһиров, [[Сөнчәләев Шәриф Хәмиҙулла улы|Ш. Х. Сөнчәләй]] һ.б. — рәйесе булалар. Йәмғиәт «Башҡортса тыуған яҡты өйрәнеү йыйынтығы»н, «Башҡорт аймағы», «Белем» журналдарын һ.б. баҫтырып сығара. [[ХХ быуат]]та фәндең үҫешеүендә [[Башҡорт дәүләт университеты]] (1909 йыл), [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт педагогия университеты]] (1967), [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө сәнғәт институты]] (1968) кеүек юғары уҡыу йорттарының асылыуы булышлыҡ итә. 1932 йылда [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Милли мәҙәниәт башҡорт ғилми-тикшеренеү институтына]] нигеҙ һалына, ул 1951 йылда Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге) тип үҙгәртелә. Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Вәлиди Туған]], [[Әбделҡадир Инан]], Б. Э. Нольде, [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ғ. Таған]] һ. б. тос өлөш индерә. Шулай уҡ башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең ҡайһы бер мәсьәләләре [[Венгрия]], [[Германия]], [[Төркиә]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[АҠШ]] (Т. Байкара, Ф. Бергдольт, И. Вашари, [[Алтон Стюарт Доннелли|А. Донелли]], Э. Карр, М. Кемпер, Х. Малик, [[Дьюла Месарош|Д. Месарош]], П. Паскаль, Д. Петерс, [[Роже Порталь|Р. Портал]], [[Вилмош Прёле|В. Проле]], [[Мартти Рясянен|М. Рясянен]], А. Франк, И. Эрдейи) ғалимдарының, үҙебеҙҙең [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғ. Б. Хөсәйенов]], [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Т. М. Ғарипов]] һ.б. кеүек шәхестәребеҙҙең хеҙмәттәрендә яҡтыртыла. Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең проблемалары Биохимия һәм генетика институттарында, [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]], этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә һ. б. өйрәнелә. == Музейҙар == * [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы|М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]. * [[Археология һәм этнография музейы (Өфө)|Археология һәм этнография музейы]] (Өфө). * Башҡортостан Республикаһының Н. Лотфуллин исемендәге заманса сәнғәт музейы. * Башҡортостан Республикаһының милли әҙәбиәт музейы. * [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] * [[Салауат тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]] * Стәрлетамаҡ тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы * Силәбе өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейы == Матбуғат == Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме буйынса мәғлүмәт [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]], «[[Ватандаш]]», «Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы хәбәрҙәре»<ref>[http://www.vestnikanrb.ru/ Журнал «Вестник Академии наук Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218151410/http://vestnikanrb.ru/ |date=2014-12-18 }}</ref>, «Йәдкәр»<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/yadkyar/t/17039 «Ядкяр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224028/http://wiki02.ru/encyclopedia/yadkyar/t/17039 |date=2016-03-04 }}</ref>, «[[Республика Башкортостан (гәзит)|Башҡортостан Республикаһы]]»<ref>[http://www.agidel.ru/ Газета «Республика Башкортостан». 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603020839/https://agidel.ru/ |date=2020-06-03 }}</ref> гәзитендә һ. б. баҫыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Төркиәт]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Аглиуллина К. И.'' Региональная энциклопедистика // Мир библиогр. — 2012. — № 4. — С. 45-47. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. * История Башкортостана. 1917—1990-е годы. Колл. труд в 2-х т. Т.1. 1917—1945. Уфа: Гилем, 2004. 400 с. * Башкиры в Башкортостане в ХХ столетии: исторические очерки. Колл. монография. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2009. 304 с. * Башкирика: Моносборник избранных работ по башкироведению и тюркологии. Уфа: БГПУ, 2004 * Малоизвестные источники по истории женского движения в Башкортостане в начале ХХ в. // Башкироведение: сборник статей. Уфа, 2004. «Башкироведение». Уфа: «Китап» 2005. * Труды Н. К. Дмитриева по башкироведению. Ред. [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Гарипов Т. М.]] // Вопросы башкирской филологии. М., 1959. * ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]], [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]]'' [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1940-bash-orttar-tura-ynda-f-n Башкироведение.// Статья в Башкирской энциклопедии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129045338/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1940-bash-orttar-tura-ynda-f-n |date=2014-11-29 }} {{Ref-ba}}(баш.) * {{Китап|автор=Фархшатов М. Н., [[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисамитдинова Ф. Г.]]|заглавие=Башкироведческая наука.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2012|том=VII|страницы=291—298|страниц=424|isbn=978-5-4466-0040-3}} == Һылтанмалар == * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-02-09/vengerskiy-zhurnal-opublikoval-statyu-o-bashkirah-2686560 Венгерский журнал опубликовал статью о башкирах. ИА «Башинформ», 9 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|02|2022}} * https://www.bashkortostan.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126175623/https://www.bashkortostan.ru/ |date=2020-11-26 }} * http://bashkort450.on.ufanet.ru/bashkultura.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305211821/http://bashkort450.on.ufanet.ru/bashkultura.htm |date=2016-03-05 }} [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Башҡортостанда фән]] [[Категория:Мәҙәни өлкәләр буйынса фәндәр]] [[Категория:Төркиәт]] bemqhfrcs94o2yj3eq0qxeprslp8a63 0 119261 1307501 1271206 2026-10-18T04:09:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307501 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡорт теленең орфографияһы''' — башҡорт телендә телмәрҙе яҙма рәүештә биреү ысулының бер төрлөлөгөн билдәләгән, тарихи йәһәттән формалашҡан ҡағиҙәләр йыйылмаһы (системаһы); башҡорт теленең ҡағиҙәләр системаһын өйрәнеүсе һәм тикшереүсе тел ғилеме бүлеге. Башҡорт теленең орфография ҡағиҙәләре түбәндәге принциптарға нигеҙләнә: * Фонетик — хәреф әйтелгән өнгә тап килә; * Морфологик — морфема, әйтелешкә бәйһеҙ рәүештә, бер төрлө яҙыла; * Традицион — һүҙ тәүҙә үк ҡабул ителгәнсә яҙыла. == Тарихы == Башҡорт теленең тәүге орфографик ҡағиҙәләре ХХ быуаттың 20-се йылдарында СССР Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Орфография комиссияһы тарафынан тикшерелә һәм төгәлләнә. Комиссияла Ф. Сәйфи-Өфөлө, Г. Шонаси, [[Рәмиев Сәғит Лотфулла улы|С. Л. Рәмиев]], [[Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы|Ғ. Ф. Вилданов]], Х. Кәримов, [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Ш. Ә.Манатов]], [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Ш. Ә.Хоҙайбирҙин]], [[Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы|Дауыт Юлтый]] һәм башҡалар эшләй. Башҡорт орфографияһының тәүге ҡағиҙәләре фонетик принципҡа нигеҙләнә. [[1924 йыл]]да З. С. Рәмиев ғәрәп алфавиты нигеҙендәге яҙма өсөн башҡорт орфографияһы проектын төҙөй һәм өндәрҙе яҙыуҙа биреү, аффикстарҙы, киҫәксәләрҙе, бәйләүестәрҙе, теркәүестәрҙе дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләрен тасуирлай. Башҡорт орфографияһының башҡа варианттарын 1924 йылда Ғ. Ф. Вилданов, [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Х. Ғ. Ғәбитов]], Н. Т. Таһиров; 1925 йылда Г. Х. Алпаров тәҡдим итә. Был ҡағиҙәләр беренсе башҡорт грамматикаһы дәреслектәрендә файҙаланыла. [[1928 йыл]]да БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы|Ғ. Й. Дәүләтшин]] һәм Х. Хәбиров эшкәрткән башҡорт орфографияһын раҫлай. Латин алфавиты нигеҙендәге башҡорт орфографияһы Яңы башҡорт алфавиты комитеты тарафынан эшләнә. [[1930 йыл]]да БАССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы фонетик һәм морфологик принциптар нигеҙенә ҡоролған башҡорт орфографияһы ҡағиҙәләрен ҡабул итә. [[1934 йыл]]да «Башҡорт комплекслы ғилми-тикшеренеү институты» тел белгестәре әҙерләгән кириллица нигеҙендә эшләнгән орфография проекты баҫыла һәм Өфө ҡала конференцияһында тикшерелә. Был орфографияла Көнбайыш Европа һәм рус теленән ингән алынмаларҙың дөрөҫ яҙылышы ҡарала, интернациональ һүҙҙәрҙә О, У хәрефтәре яҙылышы индерелә, алфавиттан йомшаҡ Ж өнөн билдәләү өсөн ҡулланылған хәреф алына, башҡорт телендә ҡушма һүҙҙәрҙең ялғауҙарын дөрөҫ яҙыу аныҡлана һәм башҡалар. 1936 һәм 1938 йылдарҙа эшләнгән принциптар БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән раҫлана. [[1939 йыл]]да кириллицаға күскәндән һуң, БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән башҡорт теле фонетикаһына һәм грамматик төҙөлөшөнә яҡын булған башҡорт орфографияһы раҫлана. [[1950 йыл]]да башҡорт әҙәби теле орфографияһының яңы редакцияһы раҫлана. [[1981 йыл]]да [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы Ҡарары менән башҡорт әҙәби теле орфографияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индерелә. Орфографияны эшләгәндә хәрефтәрҙең фонетик системаға тап килмәү проблемаһына; башҡорт теле диалекттарына хас тел билдәләрен һайлауға; сингармонизм закондарының үтәлеүенә бәйле мәсьәләләр хәл ителә<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/morfonologiya/t/9094 Морфонология<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424174532/http://wiki02.ru/encyclopedia/morfonologiya/t/9094 |date=2017-04-24 }}</ref>: * һүҙ структураһында сиратлашҡан морфонемаларҙы берләштереүсе фонемаларҙың сиратлашыуы; һуҙынҡы морфонемаларҙың сиратлашыуы сингармонизм законы менән бәйләнгән; тартынҡыларҙың сиратлашыуы тамыр морфемаларҙың башында һәм аҙағында: [ҡ—м]: «ҡырын-мырын» [ҡ]ырын-[м]ырын, [п—б]: «яп» я[п] — «ябыу» я[б]ыу һ.б., аффикстар башында һәм аҙағында бара: [д—ҙ]: «замандаш» заман[д]аш — «яуҙаш» яу[ҙ]аш, [ҡ—к]: «ҡуйҙыҡ» ҡуйҙы[ҡ] — «кейҙек» кейҙе[к]; күпселек сиратлашыуҙар ассимиляция һөҙөмтәһе булып тора; * һуҙынҡыларҙың һан һәм сифат яғынан үҙгәреүе менән һыҙатланған нигеҙҙең ҡыҫҡартылыуы: «халыҡ» ха[лыҡ] — «халҡым» ха[лҡ]ым, «алты» ал[ты] — «алтмыш» ал[тм]ыш, «һары» һа[ры] — «һарғылт» һа[рғ]ылт һ.б., редупликация осрағында — беренсе ижектең бер өлөшө: «туп-тулы» ту[п]-ту[лы], «йоп-йомро» йо[п]-йо[мро] һ.б.; алынма һүҙҙәрҙә аҙаҡҡы [д], [т] төшөп ҡала: «поезд» пое[зд] — «поезға» пое[зғ]а, «власть» вла[ст’] — «власҡа» вла[сҡ]а һ.б., [л], [н] — алмаштарҙа: «ул» у[л] ~ «уны» (у[н]ы, «мин» ми[н] — «миңә» ми[ң]ә һ.б.; * морфемалар төкәлгән урынға (асемантик — һан мәғәнәһе булмағандар) фонема килеп инеүенән ғибәрәт булған морфема үҫеүе: «икешәр» ике-[ш]-әр, «олоғай-» оло-[ғ]-ай, «кеҫәһе» кеҫә-[һ]-е, «әбей-һәбей» әбей-[һ]әбей һ.б.; * ике бер иш фонема йәнәш килгәндә, уларҙың береһенең төшөп ҡалыуы күҙәтелә: «ҡапҡа артында» — ҡапҡ[а]ртында, «ҡара» һәм «ағас» — «ҡарағас» ҡар[а]ғас, «артист» һәм -тар (күплек күрһәткесе) — «артистар» артис[т]ар һ.б. Хәҙерге ваҡытта башҡорт теленең орфографияһы проблемалары менән Өфөлә урынлашҡан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты шөғөлләнә. == Башҡорт орфографияһының төп ҡағиҙәләре == Башҡорт теленең хәҙерге заман орфографияһы фонетик принципҡа нигеҙләнгән, шул уҡ ваҡытта морфологик, традицион һәм график принциптар ҙа иҫәпкә алына. * Яҙыуҙа өндәрҙе биреү ҡағиҙәләренең принциптары: фонетик — фонемаларҙың позицион сиратлашыуы ҡағиҙәһе (нигеҙҙең һуңғы тартынҡылары [ҡ], [к], [п] һуҙынҡынан башланған аффикс ҡушылғанда яңғыраулана): «ҡалаҡ» — «ҡалағы»; график: ҡайһы бер алынма һүҙҙәр (интернационализмдар һ.б.) рус орфографияһы буйынса яҙыла: «архив», «велосипед» һ.б.; морфологик: һүҙ аҙағындағы ассимиляцияға дусар булған [н] тартынҡыһы яҙыуҙа үҙгәрмәй: «алдынғы» — алды[ңғ]ы һ.б.; традицион: «ғаилә», «мәғариф» һ.б.; * яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрен айырыуға, тексты ваҡлауға (синтаксик принцип) бәйле баш һәм юл хәрефтәрен дөрөҫ яҙыу һ.б.; * лексик-морфологик принципҡа нигеҙләнгән һүҙҙәрҙе ҡушып, айырым һәм дефис аша яҙыу ҡағиҙәләре — ике компоненттың береһе ҡыҫҡартылған һүҙ берләшмәһе: «драмтүңәрәк», «пединститут»; һүҙьяһалыш-грамматик принцип: парлы һүҙҙәр дефис аша яҙыла: «берҙән-бер», «асыҡтан-асыҡ»; дифференциациялаусы принцип: омофондар араһында сик билдәләү: «ҡартайыу» — «ҡарт айыу» һ.б.; * һүҙҙең ижек структураһы үҙенсәлектәре менән бәйләнгән Һүҙ киҫәктәрен бер юлдан икенсеһенә күсереү ҡағиҙәләре: «баҡ-са-лар» һ.б.; * график ҡыҫҡартмалар ҡағиҙәһе: һүҙҙең тәүге хәрефтәрен төшөрөп ҡалдырмау, ҡыҫҡартылған хәрефтәр һаны 2-нән кәм булмаҫҡа тейеш, ҡыҫҡартыуҙың «й», «ъ», «ь» хәрефтәре менән тамамлана алмауы: «киҫәксә» — «киҫ.» һ.б. == Әҙәбиәт == Башҡорт теленең орфографияһына ғалимдар [[Әхмәров Ҡасим Закир улы|Ҡ. З. Әхмәров]], [[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Т. Ғ. Байышев]], [[Бейешев Әкрәм Ғибат улы|Ә. Ғ. Бейешев]], [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Ә. И. Харисов]], [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|Ә. Ә. Юлдашев]] һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре бағышланған. * Н. Ф. Суфьянова, З. К. Ишмухаметов, «Орфографический словарь башкирского языка» (на баш. яз.). Уфа: НИ «Башкирская энциклопедия», 2002. — 352 с. * К. Ахмеров «Орфографический словарь башкирского литературного языка / Башҡорт әҙәби теленең орфография hүҙлеге». == Һылтанмалар == * http://zakon-region3.ru/1/85257/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424174204/http://zakon-region3.ru/1/85257/ |date=2017-04-24 }} * http://rihll.ru/linguistics/15-otdel-yazykoznaniya-s-laboratoriey-lingvistiki-i-informacionnyh-tehnologiy-istoriya-otdela.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312212957/http://rihll.ru/linguistics/15-otdel-yazykoznaniya-s-laboratoriey-lingvistiki-i-informacionnyh-tehnologiy-istoriya-otdela.html |date=2014-03-12 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башкирский язык}} [[Категория:Башҡорт теле]] 0fzfu2wauazmdoqpsitx8ytrl9faxec 0 119412 1307504 1231845 2026-10-18T04:16:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307504 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡорт халҡының йолалары''' — [[Башҡорттар|башҡорттар]]ҙың йәшәйеш ҡанундары һәм уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәте. [[Файл: Bashkir woman.jpg |thumb|right|200px|Башҡорт ҡатындары]] Башҡорттарҙа йолалар уларҙың тарихи тамырҙарына, ышаныуҙарына, белеменә һәм үҙҙәрен уратып алған донъяны аңлы ҡабул итеүҙәренә бәйле. Тарих дауамында хужалыҡ эштәрен рациональ алып барыу, мораль нормалар булдырыу һәм һаҡлау өсөн билдәле социаль тәртип нормалары ла үҫешергә тейеш. Башҡорттар тарих дауамында синфи йәмғиәткә тиклемге ҡоролошто ла, социалистик үҫеш этабын да, [[Дин|дин]] тотоп йәшәһәләр ҙә, ике тапҡыр капиталистик ҡоролошто ла үтәләр. Быларҙың барыһы ла халыҡ йолаларына үҙенсәлек өҫтәгән. == Тыйыу-тыйылыуҙар == Башҡорттарҙың үҙҙәрен тотошонда тыйылыуҙар күп. Мәҫәлән, ҡышын ер йоҡлай, шуға был ваҡытта уны ҡаҙырға ярамай, оҙаҡ ятыуҙан ергә береккән ташҡа тейергә ярамай. Һул ҡулды ауыр ҡул, тип иҫәпләгәндәр. Шуға ниндәйҙер эшкә изге башланғыс һәм еңел эшләнеш юрап, уң ҡулдан тотонғандар: ризыҡ өләшкәндә лә, ризыҡ ашалып бөткәс тә хужа аш йәки аҙыҡ һалынған һауыттарҙы уң ҡулы менән таратҡан һәм алған. Ә һул ҡул менән, мәҫәлән, һемгергәндәр. Зыянлы тылсымға эйә, тип иҫәпләнгәнлектән, ҡатындарға ирҙәрҙең (хатта малайҙарҙың) юлын арҡыры үтеү, мәсеткә йөрөү, зыяратҡа барыу тыйылған. [[Мәсет]]кә ингәндә, һәр башҡорт, башҡа [[мосолман]] кеүек үк, тупһаны уң, ә сыҡҡанда — һул аяғы менән ашаҡлап сығырға тейеш<ref>{{citeweb|url=http://www.azan.kz/article/show/id/121.html|title=Мечеть. Аллаһа Тәғәлә йортонда үҙеңде нисек тоторға|accessdate=2013-01- 07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DyD3xzOZ|archivedate=2013-01-27}}</ref>. Мәсеттәрҙә ишектәрҙе ябыу, бысраҡ майлы шәмдәр ҡулланыу, бәләкәй балаларҙы килтереү һ.б. тыйылған. Ашауға ҡағылышлы тыйыуҙар: [[Эсемлек|иҫерткес]] эсемлектәр эсеү, [[сусҡа|сусҡа ите]] һәм үләкһә ите ашау, икмәкте бысаҡ менән телеү (һындырып ашарға ҡушылған), ике бармаҡ менән аҙыҡ тотоу (кәмендә — өс бармаҡ). Ураҙа айында көндөҙ ризыҡ ҡабул итеү һәм эсеү, хатта төкөрөк йотоу ҙа харам тип иҫәпләнгән. Ауырыуҙар һәм балаларҙан башҡалар, ваҡытында ураҙа тота алмаһа, башҡа ваҡытта ғәмәлләргә тейеш булған. == Ғаилә мөнәсәбәттәренә ҡағылышлы йолалар == [[Файл: Bashkzapreti.jpg|thumb|right|220px|Башҡорттарҙа тыйылыу осраҡтары]] Башҡорттар ҡатындарына йомшаҡ, иғтибарлы булған. Ғаилә тыныслығы күп осраҡта ҡатындан торған. Ҡыҙҙарҙы бәләкәйҙән тыйнаҡ, сабыр, баҫалҡы итеп тәрбиәләгәндәр. Ирле ҡатындар баштарына яулыҡ ябынып йөрөргә, ирҙәре янында сит кешеләр менән һөйләшмәҫкә һәм уларҙың ҡайҙа булыуын, ни эшләп йөрөүен һорашмаҫҡа тейеш булған. Ҡатындарға ситтәр янында ирҙәренә күрһәтмәләр биреү тыйылған. Ҡатындың иренә хыянаты ҙур гөнаһ тип иҫәпләнгән. Ә ирҙәр өсөн бындай тыйыуҙар булмаған. Ире, тәүге ҡатыны менән кәңәшләшеп килешһә, икенсегә лә ҡатын ала алған. Әгәр ире үлеп китһә, исеме сыҡмаһын, тип, тол ҡатынды иренең ҡустыһына димләгәндәр. Ҡалым тулайым түләнелмәй ҡалып, ҡатын кеше үлеп китһә, уның атаһы, ҡатынһыҙ ҡалған иргә (кейәүенә) үҙенең башҡа ҡыҙын биргән. Был осраҡта ҡалым хаҡы кәметелгән. Яңы өйләнешкән йәштәр ата-әсәләренә һирәк күренергә тырышҡан. Кейәү кеше килгәндә, ҡыҙҙың ата-әсәләре лә, өйҙән ваҡытлыса сығып китер булған һ.б. Бындай саҡтарҙа ҡалымдың түләнеп бөтөүе лә иҫәпкә алына. Ата-әсәләре үлеп киткән осраҡта бар [[Мөлкәт|мөлкәт]] ғаиләләге оло ул йәки оло ҡыҙ ҡулына күскән <ref>{{cite web|url=http://test.ufagen.ru/node/8039|title=Генеалогия и архивы|accessdate=2013-01- 07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DyHfAukr|archivedate=2013-01-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227123420/http://test.ufagen.ru/node/8039 |date=2012-12-27 }}</ref>. == Ололарға хөрмәт == Башҡорт ғаиләләрендә олатай һәм оләсәйҙәргә айырым ихтирам күрһәткәндәр. Башҡорттар ата-бабаларының исемдәрен ете быуынға тиклем белергә тейеш, тип иҫәпләнгән. [[Файл: 2bashkirs horseman.jpg|thumb|right|180px|Башҡорт һыбайлылары]] Ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлау, төрлө байрамдар ойоштороу, көсөргәнешле хәлдәрҙе көйләп ебәреү һ.б. ололар өлөшөнә төшкән. Йәштәр һәр эштең уңышлы барып сығырына уларҙан фатиха алған. == Үлгәндәрҙе иҫкә алыу, ерләү == Мосолман диненә ярашлы, үлгән кешенең тәнен туғандары ҡәҙер-хөрмәт менән шул көндә үк, йә икенсе көнөнә (ҡояш байығанға тиклем) ергә тапшырырға, уны иҫкә алып йыназа уҡытырға тейештәр. Ерләүҙә лә тәртиптәр күп: өс тапҡыр тәһәрәт алыу, мәйет күлдәген кейҙереү, доға уҡыу, үҙенсәлекле итеп ҡәбер ҡаҙыу, ҡәберҙе тәртип менән күмеү (ләхет, ярма). Мосолмандар мәйетте табутһыҙ күмә. Башҡорттарҙың мәрхүмде иҫкә алғанда (өсөн, етеһен һ.б. уҡытҡанда), мәйетте ерләгәндә [[Аят|«Аят уҡыу»]] тигән йолаһы бар. Шулай уҡ яңы өйҙә йәшәй башлағанда ла, алыҫ юлға сыҡҡанда ла аят уҡыла. == Балаларға мөнәсәбәт == Балаларға һөйөү, ғаиләне ишәйтеү теләге башҡорттарҙа ғәҙәти күренеш. Баланың тәбиғи юл менән донъяға килеүе күп төрлө йолалар менән оҙатылған. Йөклө ҡатындарҙың бар теләктәрен үтәргә тырышҡандар, улар ауыр эш эшләүҙән баш тарта алған. Уларға, йөклө саҡта, йәмһеҙ нәмәләргә ҡарау тыйылған — тик матур күренештәрҙе генә күрергә тейеш булғандар. Бала тыуған ваҡытта атай кешенең бала тыуыуына ҡыуаныу йолаһына иғтибар биргәндәр. Атай кеше «Тиҙерәк еңел ҡотол, ҡатыным». Бала табыусы ҡатын алдында буш тоҡ һелкеткәндәр, уны тиренән яһалған буш һауыт менән һуҡҡылағандар. Атай кешене тәүләп һөйөнсөләүсегә бүләк биргәндәр. Ғаиләлә бишек туйы тип аталған йола байрамы башланған. Башҡорттар үҙ йолаларын балаларына тапшырған. Балаларына тыуыу ваҡытын белдергән исем ҡушыу ҙа башҡорт йолаларының береһе: [[Ейән]], [[Кинйә]] һ.б. == Ҡунаҡсыллыҡ == [[Файл: Bashkir at his home.jpg |thumb|right|200px| Йорто янындағы башҡорт. С. М. Прокудин — Горскиә фотоһы, 1909—1915]] Башҡорттарҙың йомартлығы һәм ҡунаҡсыллығы үҙенсәлекле. Улар саҡырылған ҡунаҡтарға ла, саҡырылмай килгәндәренә лә берҙәй алсаҡлыҡ күрһәткәндәр. Саҡырылмаған ҡунаҡтарға башҡорттар айырыуса хөрмәт күрһәткәндәр. Уларҙың уйынса, өйгә инеүсе ҡиәфәтендә Хоҙай Тәғәлә үҙе, йә Уның тарафынан ебәрелгән пәйғәмбәр булыуы мөмкин. Шуға ла, килеүсегә ҡунаҡсыллыҡ күрһәтмәү, уны ҡундырып сығармау оло гөнаһ тип иҫәпләнгән. «Хоҙай ризығын шайтан ғына йәлләй», — тигән башҡорт мәҡәле лә бар. Ҡунаҡ килгәс, башҡорттар, иң яҡшы ризыҡтарынан өҫтәл әҙерләргә тотонғандар. Ҡунаҡҡа өс көн буйы хөрмәт күрһәтелгән. Башҡорт, һыйыры ҡыҫыр ҡалмаһын өсөн, өҫтәленә һөт аҙыҡтары ҡуйырға, үҙҙәре әҙерләгән һөт ризыҡтарын ҡунаҡтарына ашатырға тейеш. Ҡунаҡтарға аш алдынан, итле аштан һуң, ҡайтыр алдынан ҡулын йыуыу мотлаҡ һаналған. Ашарҙан алда ауыҙ сайҡауҙы ла тейешле тапҡандар. Хушлашҡанда ғәҙәти генә бүләктәр биреүҙе лә урынлы күргәндәр. Хужа кеше, табындағы ризыҡтар менән һыйлана алмаған имсәк балаһы булһа ҡарғамаһын, тип, айырыуса ярарға тырышҡан. == Ҡаҙ өмәһе == Башҡорттарҙа һәр бер эште бергәләшеп-өмәләп эшләү йолаһы йәшәп килә<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/kaz-umahe/t/6149 Каз умахэ<!—>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102092709/http://wiki02.ru/encyclopedia/kaz-umahe/t/6149 |date=2016-11-02 }}</ref>. Ҡаҙ өмәһен, ҡар ятҡас, көҙ йәки ҡыш башында байрам иткәндәр. Өмәгә ҡыҙҙарҙы, йәш ҡатындарҙы (килендәрҙе) саҡырғандар. Ҡоштарҙың түшкәһен эшкәрткәс, уларҙы йылғала (йәки күлдә) сайҡағандар. Йылғаға барғанда "Ҡаҙ юлы"тигән йола үтәгәндәр — балалар, йөнөнән һыҙырып алынған ҡауырһындарҙы, юл буйына ырғыта барған, ҡатындар, киләһе йылға ла ҡаҙҙар күп булһын, ошо юлдан оҙон итеп теҙелешеп йөрөһөн, тигән теләктәр әйткәндәр. Байрамда йырҙар йырлағандар, парлап та, яңғыҙ ҙа бейеүҙәр башҡарғандар, таҡмаҡтар әйтешкәндәр. Сәй табынына ҡаҙ майы менән майланған ҡоймаҡ ултыртҡандар. Кисен байрам өҫтәленә ҡаҙ итенән аш, бешерелгән баш-тояҡтар, ҡаҙҙың эс-бауырҙарынан бәлештәр, буҙа, бал, [[сәк-сәк]], [[бауырһаҡ]], ҡоймаҡ ултыртҡандар. == Байрамдар == Яҙғы сәсеү эштәре башланғанға тиклем [[Ҡарға бутҡаһы|Ҡарға туйы]], баҫыу эштәре тамамланғас, [[Һабантуй]] байрамы уҙғарғандар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт туй йолалары]] * [[Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре]] * [[Ямғыр тәңреһе]] * [[Башҡорт халыҡ йолалары]] * [[Боҙом (магия)]] == Әҙәбиәт == * Никольский Д. П. Башкиры. Этнографическое и санитарно-антропологическое исследование. — СПб., 1899. — С. 141. * Никольский Д.П Из поездки к лесным башкирам // Землеведение. — 1895. Кн. 4. — С. 10. * Назаров П. К этнографии башкир // Этнографическое обозрение. — 1890. — № 1. — 1990 * Асфандияров А. З. Башкирская семья в прошлом (ХVШ — первая половина ХIХ в.). — Уфа, 1997. — С. 70. * Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф. Семейный быт башкир. XIX — ХХ вв. — М., 1991. — С. 28. * Баязитова Розалия Рафкатовна ТРАДИЦИОННЫЙ СЕМЕЙНЫЙ ЭТИКЕТ БАШКИР Уфа 2010 * Кузбеков Ф. Т. История культуры башкир. — Уфа: Китап, 1997. - * Кузеев Р. Г. Историческая этнография башкирского народа. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979 * Кузеев Р. Г. Очерки исторической этнографии башкир. Ч.I. (родоплеменные организации башкир в XVII—XVIII вв.). — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1957. — 184 с. * Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 571 с. * Культ слова и речевой этикет башкир // История и культура Башкортостана. Хрестоматия / под ред. Ф. Г. Хисамитдиновой. — М.: АО МДС * Мурзабулатов М. В., Мурзаков Р. М. Западный, северо-восточный, юго-восточный регионы Башкортостана: учебное пособие. — Уфа: Редакционно-издательский отдел Республиканского учебно-научного методического центра Госкомнауки РБ, 1999. — 94 с. * Руденко С. И. Башкиры. Историко-этнографические очерки. — М.- Л.: Издательство академии наук СССР. 1955. — 394 с. * Руденко С. И. Башкиры. Опыт этнологической монографии. Ч. П. Быт башкир. — Л., 1925. — 330 с. * Флоринский В. Башкирия и башкиры. Путевые заметки // Вестник Европы. Журнал истории, политики, литературы. — СПб., 1874. — Т. == Һылтанмалар == http://salavat.jimdo.com/%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8-%D0%B8-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130062635/http://salavat.jimdo.com/%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8-%D0%B8-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8 |date=2012-11-30 }} http://www.mediazavod.ru/shorties/142592 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башкиры}} [[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]] [[Категория:Туғанлыҡ мөнәсәбәттәре]] [[Категория:Никах]] [[Категория:Ғаилә хоҡуғы]] [[Категория:Кеше хоҡуҡтары| ]] [[Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре]] 7asrgasg8383ncn6bc5742syz86tseo 0 119988 1307486 1287279 2026-10-17T19:39:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307486 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение |Название = «Ай тотолған төндә» |Название-оригинал = {{lang-ba|«Ай тотолған төндә»}} |Изображение = |Ширина = 220px |Подпись изображения = |Жанр = [[Трагедия]] |Автор = [[Мостай Кәрим]] |Язык оригинала = башҡорт |Написан = 1963 |Публикация = |Отдельное издание = 1965 |Издательство = |isbn = |Перевод = |Предыдущая = |Следующая = |Lib = |Викитека-текст = }} '''«Ай тотолған төндә»''' — башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы [[Мостай Кәрим]] пьесаһы. == Тарихы == «…Драматург М. Кәримдең ижади юлын күҙҙән үткәргәндә …, был оҙон юлдың иң бейек нөктәһе „Ай тотолған төндә“ трагедияһы булғанын күрмәү мөмкин түгел. Ул драматургтың үҙенең яҙмышында ла, башҡорт театры, дөйөм алғанда башҡорт мәҙәниәтенең яҙмышында, ғәҙәттән тыш роль уйнай, иң юғары критерий булып, милли сәхнә дүрт тиҫиә йыл дауамында шуға ҡарап йүнәлеш тота». «Проф. С. Г. Кусимова»<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Kusimova_Sufiya_Gilmanovna/t/7780 Кусимова Суфия Гильмановна<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» — («В ночь лунного затмения») трагедияһы 1963 йылда яҙылған һәм эпилог менән 3 шаршауҙан тора. Тәүге тапҡыр пьеса Өфөлә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт академия драма театрында]] (режиссеры — [[Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы|Ш. М. Мортазина]]) 1964 йылда ҡуйылған. Пьесала ролдәрҙе [[Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы|З. И. Бикбулатова]] (Тәңкәбикә), [[Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы|Р. С. Янбулатова]] (Шәфәҡ), [[Йомағолов Илшат Хәлил улы|И. Х. Йомағолов]] (Аҡъегет), Д. З. Фәйзуллина (Зөбәржәт) һ. б. башҡаралар. 1967 йылда спектакль К. С. Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт премияһына лайыҡ була. Пьесаны башҡорт теленән урыҫ теленә Яков Козловский тәржемә иткән. == Сюжеты == Пьесала ваҡиғалар [[Башҡортостан]]да [[XVII быуат]]та бара. Бороңғо башҡорт [[башҡорт ырыуҙары |ырыу]]ы менән ире һәләк булғандан һуң бай ҡатын ''Тәңкәбикә идара итә''. [[Тәңкәбикә (ҡатын-ҡыҙ исеме)|Тәңкәбикә]] ғаиләһендә уның кесе улы ''[[Ишмырҙа (ир-ат исеме)|Ишмырҙа]]'', уртансы улы — ''[[Аҡъегет (ир-ат исеме)|Аҡъегет]]'', өлкән улы — ''Юлмырҙа йәшәй''. Аҡъегет ''- һылыу ҡыҙ [[Зөбәржәт (ҡатын-ҡыҙ исеме)|Зөбәржәт]] менән никахлашҡан'', ә [[Юлмырҙа (ир-ат исеме)|Юлмырҙа]] ''[[Шәфәҡ (ҡатын-ҡыҙ исеме)|Шәфәҡ]]кә өйләнгән''. Хәрби хеҙмәттә Юлмырҙа һәләк була. Ырыуҙа шундай [[йола]] үтәгәндәр — өйләнгән өлкән улы һәләк булған осраҡта, ҡустыһы тол ҡатынға өйләнә. Шәфәҡте Аҡъегет алырға тейеш була, ә Зөбәржәтте 11 йәшлек Ишмырҙаға бирергә тура киләсәк. Йолаға ярашлы Аҡъегетте Шәфәҡкә өйләндерәләр, ә Зөбәржәтте Ишмырҙаға кейәүгә бирәләр. Зөбәржәт һәм Аҡъегет әмеңгерлек законына буйһонорға теләмәйҙәр һәм уларҙы ҡыуалар. Улар, ай тотолоуы тамамланғанын, шуның менән бергә ҡараңғы ваҡыттар ҙа бөткәнен белдереп, «ай яҡтыһына» китәләр, һәм уларҙың тормош юлы дауам итә. Ырыу йолаларын һәм халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен ҡабул итмәү пьесаның драматик конфликт нигеҙен тәшкил итә. Автор уҡыусыны, ҡәҙимге кешелек ҡиммәттәрен аңларға кәрәк, ата-бабаларыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәренә һуҡырҙарса эйәреү трагедияға килтерергә мөмкин тигән фекергә килтерә. Ай тотолоу образы (йолаларға һуҡырҙарса эйәреүҙән аң томаланыу), — ситуацияны тулыһынса күреүҙән туҡтап, тик традицияларға ғына таянып, беҙ ҡот осҡос эҙемтәләргә килеү ҡурҡынысы аҫтына ҡуйылабыҙ тип әйтә. == Постановка тарихы == Пьеса 100-гә яҡын театр сәхнәһендә бара, шул иҫәптән [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]нда (1966), [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]]нда (1977), [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]нда (1998), [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]]нда (1999), Г. Камал исемендәге Татар дәүләт театрында , Моссовет театрында, А. С. Пушкин исемендәге Мәскәү театрында, Литва дәүләт театрында, Хәмзә исемендәге Үзбәк дәүләт драма театрында һ. б. [[1992 йыл]]да башҡорт академия драма театрында спектакль яңынан сәхнәләштерелә. Пьеса постановкалары театрҙа 2011 һәм 2014 йылдарҙа ҡуйыла. Хәҙерге ваҡытта был пьесаны 4-се быуын театр артистары уйнай<ref>[http://www.bashinform.ru/news/615941/ В Башкирском театре драмы состоится золотой день легендарной постановки «В ночь лунного затмения» // КУЛЬТУРА | новости башинформ.]</ref>. Спектаклдең яңы постановкаһы режиссеры — [[Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы|Р. В. Исрафилов]], сәхнә биҙәүсеһе — Т. Г. Еникеев, композиторы [[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Р. М. Хәсәнов]]. Ә төп ролдәрҙе башҡарҙылар: [[Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы|Г. А. Мөбәрәкова]] (Тәңкәбикә), [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы|Т. Д. Бабичева]] (Шәфәҡ), [[Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы|Х. Ғ. Үтәшев]] (Аҡъегет), [[Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы|Ш. И. Дилмөхәмәтова]] (Зөбәржәт), [[Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы|Ш. Р. Рәхмәтуллин]] (Диуана), [[Вәлитов Заһир Суфиян улы|З. С. Вәлитов]] (Дәрүиш). «Ай тотолған төндә» трагедияһы буйынса балет, опера ҡуйылды<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/v-noch-lunnogo-zatmeniya/t/2641 «В ночь лунного затмения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810084100/http://wiki02.ru/encyclopedia/v-noch-lunnogo-zatmeniya/t/2641 |date=2020-08-10 }}</ref>. 1978 йылда Свердловск киностудияһында «[[Ай тотолған төндә (фильм)|Ай тотолған төндә]]» нәфис фильмы төшөрөлә. == Әҙәбиәт == * ''М. Кәрим.'' Ай тотолған төндә. Пьеса. Өфө. 1965. * ''Харисов Ф'' «Ай тотолған төндә» операһы һәм трагедияһы тураһында // [[Башҡортостан уҡытыусыһы|Башҡортостан укытыусыһы]]. 2004. № 5. == Һылтанмалар == * [http://istoriya-teatra.ru/books/item/f00/s00/z0000007/st006.shtml М. Кәрим. Ай тотолған төндә, пьеса] * [http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/2/culture/17451786/ В Башкирском театре драмы состоится золотой день легендарной постановки «В ночь лунного затмения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030155116/http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/2/culture/17451786/ |date=2014-10-30 }} * [http://theatre.pomost-gran.ru/press.php?id_art=24 «Ай тотолған төндә».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030135119/http://theatre.pomost-gran.ru/press.php?id_art=24 |date=2014-10-30 }} «Коммунизм байрағы» 1978 йылдың 15 апрелендә * [http://xn----7sbbrnkv3apccm2i.xn--p1ai/archive/static/view?id=76 Туймазы татар дәүләт драма театры] * [http://bashdram.ru/news/spektakl-v-noch-lunnogo-zatmeniya-otmechaet-50-letie-scenicheskoj-zhizni.html Башҡорт академия драма театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222015907/http://bashdram.ru/news/spektakl-v-noch-lunnogo-zatmeniya-otmechaet-50-letie-scenicheskoj-zhizni.html |date=2020-02-22 }} * [http://bashdram.ru/news/sudba-chelovecheskaya-sudba-narodnaya.html ЛЕГЕНДАРНАЯ ПЬЕСА МУСТАЯ КАРИМА «В НОЧЬ ЛУННОГО ЗАТМЕНИЯ». 50 ЛЕТ НА СЦЕНЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815072455/http://bashdram.ru/news/sudba-chelovecheskaya-sudba-narodnaya.html |date=2020-08-15 }} * {{cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11620-v-noch-lunnogo-zatmeniya |title=В ночь лунного затмения (пьеса) |author=Г. Н. Ахмадеева |date=2013 |website=БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ |publisher=[[ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»]] |accessdate=2017-04-25 |lang= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425204951/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11620-v-noch-lunnogo-zatmeniya |date=2017-04-25 }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Мостай Кәрим]] jtddpogxuwreegx2yw3l6bp4uuabs8f 0 120088 1307502 684924 2026-10-18T04:12:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307502 wikitext text/x-wiki '''Башҡорт теленең фразеологияһы — '''хәҙерге башҡорт теленең фразеологик составын тарихи үҫештә өйрәнеүсе тел белеме бүлеге.  Фразеология башҡорт  [[Фразеологик берәмектәр|фразеологизмдарының]] сығанаҡтарын тикшерә, уларҙы системаға һала, телмәрҙә ҡулланылыу законсалыҡтарын таба, уларҙың синтаксик һәм морфологик төҙөлөшөн өйрәнә, фразеологизмдар менән һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе эҙләй.  == Тарихы == Башҡорт теле фразеологияһын өйрәнеү буйынса тәүге тикшеренеүҙәр Башҡорт АССР-ында ХХ быуат уртаһында үткәрелә. Тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре  С. Н. Моратовтың «Устойчивые словосочетания в тюркских языках» (1961), Х. Ғ. Йосоповтың «Фразеология башкирского языка» (1963), [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаевтың]] «Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы» (1966) тигән хеҙмәттәрендә сағылған. Был хеҙмәттәрҙә фразеологик берәмектәрҙең мәғәнәүи һәм грамматик классификацияһы бирелә, улар түбәндәге төрҙәргә бүленә: ябай фразеологик бәйләнештәр, идиоматик әйтемдәр, мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр.  [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З. Ғ. Ураҡсин]]  «Фразеология башкирского языка» (1975) тигән хеҙмәтендә фразеологизмдарҙың тасуирламаларын системаға һала, семантик, грамматик һәм синтагматик анализ яһай, парадигматик һәм трансформацияланыу үҙенсәлектәрен аса, этимологияһын билдәләй. Артабан фразеологизмдарҙы өйрәнеү менән ғалимдар [[Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы|М. Х. Әхтәмов]]<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Ahtyamov_Muhtar_Husnulhakovich/t/1178 Ахтямов Мухтар Хуснулхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426111223/http://wiki02.ru/encyclopedia/Ahtyamov_Muhtar_Husnulhakovich/t/1178 |date=2017-04-26 }}</ref>, [[Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы|Ғ. Ғ. Ҡаһарманов]], З. М. Райымғужина, Р. Х. Хәйруллина һәм башҡалар шөғөлләнә.  Башҡорт теленең фразеологизмдары [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З. Ғ. Ураҡсиндың]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. А. Нәҙершинаның]], Йосоповтың «Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек» (1973), З. Ғ. Ураҡсиндың «Русско-башкирский фразеологический словарь» (1989), «Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге» (1996; 2006) тигән һүҙлектәрендә тасуирлана һәм системаға һалына. == Тасуирлама == Үҙҙәрен уратып алған донъяның билдәһеҙ яҡтарын башҡорттар аңлашылған предметтар, факттар һәм күренештәр аша ҡабул иткән.  Лексикала күп мәғәнәлелек менән дә шуға оҡшаш хәл бара — һүҙҙең мәғәнәһе был мәғәнәне уға оҡшаш башҡа күренештәргә күсереү юлы менән киңәйтелә.    Фразеологик берәмектәр — ул төҙөлөшө һәм мәғәнәһе яғынан ойошҡан, нығынған, телмәрҙә әҙер килеш ҡулланыла торған хис-тойғоло, образлы һүҙбәйләнештер. Фразеологик берәмек кәмендә ике һүҙҙән тора һәм ғәҙәттә бер төшөнсәне белдерә: төпһөҙ кәмәгә ултыртыу — алдау, ҡара бауыр — мәкерле, типһә тимер өҙөрҙәй — көслө. Фразеологик берәмектәр уларҙың составындағы һүҙҙәрҙең мәғәнәләре буйынса өс төркөмгә бүленә: 1. '''Фразеологик берекмә''' – мәғәнәһе уны барлыҡҡа килтергән һүҙҙәр мәғәнәһе менән бәйләнмәгән хис-тойғо биҙәге хасил итә. Бындай фразеологик  берәмектәрҙең тура мәғәнәле ише булмай. Мәҫ., сүптән сүмәлә яһау — арттырыу, шаштырыу; ауыҙын асһа, үпкәһе күренә — үтә фәҡир, алланың ҡашҡа тәкәһе — аҡыл һәм башҡа берәй сифат менән башҡаларҙан айырылып тороу. 2. '''Фразеологик берлек '''— тура мәғәнәле һүҙбәйләнештән барлыҡҡа килеп, хәҙер күсмә мәғәнәлә генә ҡулланыла торған фразеологик берәмек. Тура мәғәнәлә ул ирекле һүҙбәйләнеш булып ҡала, фразеологик берәмек булмай. Мәҫәлән, күккә күтәреү — маҡтау, бил бөгөү — ауыр эш башҡарыу, тишек кәмәгә ултыртыу — алдау, аяҡ һуҙыу — үлеү. 3. '''Фразеологик ҡушылма''' — составына ингән һүҙҙәрҙең береһе тура мәғәнәлә лә, күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла ала торған тотороҡло һүҙбәйләнеш. Мәҫ., йөрәкле — тура мәғәнәһе «йөрәге бар», күсмә «батыр». Был һүҙ арыҫлан йөрәкле, ҡуш йөрәкле тигән фразеологик берәмектәрҙә лә ҡулланыла. Йәнә ''һүҙ бутҡаһы'', ''ярыҡ барабан'', ''ҡанат аҫтына алыу'', ''йөҙгә ҡара яғыу'' кеүек һүҙбәйләнештәр ошо төркөмгә инә.  Башҡорт телендә фразеологизмдар яһалыу башлыса рәүеш, төҫ, тәм, еҫ, холоҡ, хәрәкәтләнеү һ. б. оҡшашлығын метафорик сағыштырыу һөҙөмтәһендә бара. Яҙыу һәм һөйләү телендә фразеологик берәмектәр телмәрҙе байыта, ьиҙәй, фекерҙе образлы бирергә ярҙам итә.  Башҡорт телендәге фразеологизмдар килеп сығышы яғынан түбәндәге төркөмдәргә бүленә: * ''' Тел-ара фразеологик {{comment|тиңдәштәр|эквиваленты}}'''. Бындай фразеологизмдарҙың күбеһе рус теленән үҙләштерелгән,  улар ике телдә лә ҡулай ҡулланылышлы булып тора. Русса: черт возьми – башҡ. ''ен (шайтан) алғыры'' «бик ныҡ йән көйөү, асыу килеү»; русса: черт знает что – башҡ. ''шайтан белһен'' – «нисек булғаны билдәһеҙ, берәй төрлө», ''аҡҡош йыры'' (лебединая песнь), ''беренсе ҡарлуғас'' (первая ласточка), ''һыуҙан ҡоро сығыу'' (выйти сухим из воды) һ. б. Тел-ара тиңдәштәр араһында ғәҙәти булмаған варианттар ҙа осрай, әйтәйек, бер телдең фразеологик берәмегендә фольклор образы бар, икенсеһенекендә юҡ. Русса: днем с огнём не сыщешь — башҡ.: ''эт менән эҙләһәң дә таба алмаҫһың'', йәғни «юғалған, һис табырлыҡ түгел». Башҡорт фразеологизмдарында, руссанан айырмалы,  эт образы осрай. Русса: с горем пополам — башҡ.: ''эт бәләһе менән'', йәғни «нисек етте шулай», русса: драть (лупить) как сидорову козу — ''бер ҡат тиреһен тунау, ''йәғни  «кемделер аяуһыҙ туҡмау».  Ҡайһы бер фразеологик тиңдәштәр лексик йәһәттән йә образдары менән бер-береһенә тулыһынса  тап килеп бөтмәй. Мәҫәлән, русса: заячья душа — башҡ. ''ҡуян йөрәк''; русса: воробью по колено — башҡ. ''тауыҡ тубығынан'', йәғни «бик һай» мәғәнәһендә. Был осраҡтарҙа фразеологизмдарҙың мәғәнәһе тап килһә лә, лексик яҡтан тулы тап килеү юҡ.  * Дөйөм төрки берлек осоронда барлыҡҡа килгән '''уртаҡ төрки фразеологик тиңдәштәр'''. * ''' Башҡорт фразеологизмдары'''. Улар башҡорт халҡының матди һәм рухи тормошо, уның тарихы, мәҙәниәте, психологияһы менән бәйләнгән һәм тик башҡорт телендә ҡулланыла.  Был фразеологизмдар араһында мифологияға, дини күҙаллауҙарға — ''айыу майы һөртөү''; тарихҡа — ''Әндрәй ҡаҙнаһы''; яҙыуға — ''ләм-мим өндәшмәү'' (ләм һәм мим — ғәрәп хәрефтәре); хайуандарҙың ҡылығына оҡшатыуға  — ''эт менән бесәй кеүек'', фольклорға ''бер бите ай, бер бите көн ''бәйлеләре бар. Башҡорттарҙа йылҡы малы бик абруйлы һаналған, шунлыҡтан атты ҡатнаштырған фразеологизмдар йыш осрай: ''ат башынан алыу'' — «ҡунаҡтарҙы хөрмәтләп ҡаршы алыу»; ''ат ҡолонлатып'' (йөрөү, һөйләү) — «эште бик оҙаҡ эшләү, бик яй ҡыланыу»; ''ат башындай'' — «бик ҙур»; ''атлы барып йәйәү ҡайтҡан''  — «тормошҡа ашмаған хыял». == Әҙәбиәт == Ураксин З. Г., Фразеология башкирского языка. изд. Наука, Москва, 1975. Ураҡсин З. Ғ. Урыҫса-башҡортса фразеологик һүҙлек.  1989.  Ураҡсин З. Ғ. Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге. 1996, 2006. Юсупов Х. Г.  Фразеология башкирского языка. Под ред. Г.Г. Саитбатгалова. Уфа, 1963. Йосопов Х. Ғ. Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек. 1973. Раемгужина З. М. Языковая картина мира в башкирской фразеологии. Уфа, 2002. Хайруллина Р. Х. Фразеологическая картина мира: от мировидения к миропониманию. Уфа, 2000. == Һылтанмалар == [https://web.archive.org/web/20161215155541/http://wiki02.ru/encyclopedia/frazeologiya/t/15413 Башҡорт теленең фразеологияһы] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Башҡорт теле]] nxj01j931ip2sdb76chrv93mfuphjua 0 120559 1307507 1287670 2026-10-18T06:35:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307507 wikitext text/x-wiki [[Башҡортостан Республикаһы]]ның үҙенсәлеге күп милләтле булыуында. Был күп конфессиялыҡты билдәләй. Шул уҡ ваҡытта, Рәсәй Конституцияһына ярашлы, бер дин дә дәүләт йәки мәжбүри урынлаштырыла алмай. == Тәңрелек == Борон башҡорттар мәжүси-күсмә булған һәм төрки халыҡтарының боронғо тәңрелек динен тотҡан<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=212 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тәңре культының эҙҙәре башҡорт халыҡ фольклорында һәм этнографияла күренә (мәҡәлдәр, йолалар, ритуалдар). Тәңрелектең дин булараҡ үҙенсәлеге Ғаләмде өс зонаға бүлеп ҡарау: күк, ер һәм ер аҫты. Һәр зона күренгән һәм күренмәгән өлөштән тора, тип һаналған. Күк йөҙөнөң күҙгә күренмәгән өлөшө өс, туғыҙ һәм унан да күберәк горизонталь ҡаттарҙан тора һәм һәр ҡаттың үҙ аллаһы бар. Юғары ҡатта Күктең Оло Рухы — Тәңре. Ғаләм менән Тәңре-хан — юғары алла, шулай уҡ — Йер-суб, Һомай, Ерлик, Ер, Һыу, Ут, Ҡояш, Ай, Йондоҙҙар, Һауа, Болот, Ел, Ҡойон, Күкрәү һәм Йәшен һ. б. Башҡортостан ерендә Тәңрегә ышаныу нығынған мәлдә башҡорттарға [[Ислам]] килә. Әммә халыҡ аңындағы тәңрелек үҙенсәлекле тарихи феномен ҡалдыра. == Ислам == Уралдағы тәүге мосолман археологик ҡомартҡы тип [[Ишембай районы]] биләмәһендәге Левашов ҡәберлеге һанала. Ҡаҙыу эштәре мәлендә Ғәрәп хәлифәлегенең 706, 712, 892 йылдарға ҡараған өс көмөш дирһәме һәм алтын динары, шулай уҡ ҡулдарын тәне буйлап һуҙып, башы менән көнбайышҡа ҡарай һалынған һөлдә табылған. Был мосолманса ерләнгән шул осорҙағы ҡәбер тип һанарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.dumrf.ru/regions/2/history ''Ахмад Макаров.'']</ref>. Башҡорттарҙың мосолман диненә килеүенә тәүге этапта Йәсәүи һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәте суфыйҙары ҙур роль уйнай. Улар Үҙәк Азия ҡалаларынан, бигерәк тә Бохаранан Көньяҡ Уралға килеп, дин тарата. Был үҙ сиратында башҡорттар араһында «локаль ислам»-дың үҙҙәренә генә хас формаһын булдыра, йәғни исламдың сөннитселек менән суфыйсылыҡ күҙаллауы элементтары ҡушылыуы. [[Ислам]] диненең таралыуына шулай уҡ 922 йылда [[Волга буйы Болғары]]ның исламды дәүләт дине булараҡ ҡабул итеүе лә сәбәпсе булған. [[Файл:Башкиры.1890.jpg|мини|Башҡорттар Мулдакай ауылы янында өйлә намаҙын уҡый. 1890-сы йй. Максим Дмитриев фотоһы.]] Венгрҙарҙың минориттар ордены вәкиле Иоганка инглиз Вильгельм менән Башҡортостанда 6 йыл йәшәй. Уның 1320 йылда орден генералына яҙған хатында: ''«Баскардия хакимын тотош ғаиләһе менән [[Мосолмандар|сарацин]] яңылышлығы ағыулаған» тип билдәләй''<ref>Антонов И. В. Башкиры в эпоху средневековья. Уфа, 2012. 308 с. (на с.41)</ref>. Үзбәк хан осоронда (1312—1342 йй.) ислам Алтын урҙа ханлығының рәсми дин тип танылған. Ул идара иткән мәлдә башҡорттарға Бохарала белем алған миссионерҙар ебәрелә. Башҡортостандың Ағиҙел, Өршәк, Дим, Сәрмәсән, Ыҡ йылғалары буйында 20-нән ашыу мосолман миссионерҙары ҡәберҙәре урынлашҡан. Рус дәүләтенә ҡушылғандан алып (XVI быуаттың икенсе яртыһы) рәсәй дәүләте башҡорт йәмғиәтендә дин процесын контролдә тоторға тырыша. Был ваҡытҡа инде башҡорттар мосолманлығына ныҡлы инана. Башҡорттар араһында ислам үҙенсәлекле булыуы менән айырылып тора: халыҡ инаныуҙары һәм йолалары ислам традициялары менән бергә ҡушылып, уларҙың ижтимағи аңында һаҡлана. Бындай хәл башҡорттарҙың ислам дине килгәненә тиклем үк халыҡ булып формалашыуына бәйле. Ул саҡтарҙа рухи мәҙәниәттә мифологик фекерләү өҫтөнлөк итә. Башҡорттарҙан айырмалы, татарҙар халыҡ булып күпкә һуңыраҡ, Ҡаҙан ханлығы осоронда (1437—1552) төрки һәм фин телле этник төркөмдәр ҡушылыуы һөҙөмтәһендә формалаша. Ислам, Ҡаҙан ханлығының дәүләт дине булараҡ, татарҙарҙы берләштереүсе фактор була. Ул татар мәҙәниәтенең нигеҙе ролен үтәй. Тарихсы В. Н. Витевский билдәләүенсә, Башҡортостандың төп ғибәҙәтханаһы — ''[[Хажи (Ишембай районы)|Хажи]] мәсете'', унда «башҡорттар һәр бола мәлендә кәңәш тотор булған». Был мәсетте 1736 йылдың яҙында И. К. Кириловтың каратель отряды [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|башҡорт ихтилалдары]]<nowiki/>н баҫыу мәлендә яндыра<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Витевский,_Владимир_Николаевич Витевский В. Н.]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. С.146.</ref>. Тарихи яҡтан [[Өфө]] рәсәй мосолмандарының үҙәге булып китә. Уларҙың эшмәкәрлеге менән үҙәкләштереп идара итеү өсөн Өфөлә [[1782 йыл]]да мөфтиөт булдырыла, 1788 йылда уның янында Ырымбур-Өфө мосолман диниә назараты эшләй башлай. [[Ырымбур мосолман диниә назараты|Ырымбур мосолман диниә йыйылышы]] 1787—1797 йылдарҙа Өфө идаралығы советнигы булған Дмитрий Борисович Мертвай һәм Сергей Аксаков башланғысы менән тап Өфөлә асыла. Йыйылыш башлығы (мөфтөй) һәм уның ағзалары хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнә һәм дәүләт хеҙмәткәре иҫәпләнә. Ислам шулай дәүләткә бәйләнелә. Европа һәм Азия сигендә урынлашҡан [[Өфө]] Көнбайыш Себер, Урал, Волга буйы, Кавказ мосолман ойошмаларын берләштереүсе үҙәк функцияһын уңышлы үтәй. [[Файл:UfaBashkirMosque.jpg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй мосолмандары үҙәк диниә назаратының Өфөләге беренсе йәмиғ мәсете.]] Дини йыйылыш мәсеттәр төҙөү, муллаларҙың белемен һынау, мосолман руханиҙары эшмәкәрлеген күҙәтеү, никахлашыу, мөлкәт бәхәстәре, балаларҙың ата-әсәләренә бойһонмау осраҡтарын тикшереү, мосолман йолаларын дөрөҫ башҡарылыуын ҡарап бара. Диниә назараты өс баҫҡыстан тора. Иң юғары баҫҡыста мөфтөй, идаралыҡтың яуаплы сәркәтибе, 5-6 судья (ҡаҙый), тәржемәсе, писарҙар һәм столоначальник — барлығы 20-30 кеше. Урта баҫҡыс, йәки мөхтәсибәт, 150-ләп кеше булған мосолман общинаһында мөхтәсиб етәкселегендә 2-5 кешенән тора. Түбән баҫҡыс — мотавәллиәт, мәсет янындағы мулла, мәзин һәм ҡаҙна сәркәтибе инә; улар мәсет, мәҙрәсә эштәрен алып бара, тормошта мосолман принциптарының үтәлешен контролдә тота. Өфөнөң беренсе мөфтөйө һәм идаралыҡҡа күп кенә яңылыҡтар индереүсе ахун Мөхәмәтйән Хөсәйенов була. [[Файл:Цдум.jpg|справа|мини|200x200пкс| Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты (диниә назараты)]] 1917 йылдың июль-декабрь айҙарында Өфөлә һәм Ырымбурҙа өс [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|Бөтә башҡорт съезы]] үтә. Өсөнсө съезда (ҡоролтай) «Башҡортостандың дине тураһында» закон ҡабул ителә. Унда үҙаллы Башҡортостан мосолмандары диниә назараты булдырыу тураһында билдәләнә. Быға башҡорт йәмәғәт эшмәкәрҙәренең Өфө мөфтиәтендәге «татар баҫымсыларына» риза булмауы сәбәп була. Эске Рәсәй һәм Себерҙең төрки-татар мосолмандары Милли идаралығы ойоштора, әммә ул1918 йылдың ғинуарында большевиктар хөкүмәте тарафынан таратыла. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Башҡортостанда атеизация башлана — халыҡтың дингә ихтыяжы тыйыла, мәсеттәрҙе ябыла. 90-сы йылдарҙа яңынан дини үҫеш башлана. Мәсеттәр асыла, дини әҙәбиәт баҫыла. Хәҙер Өфөлә [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты]] (ЦДУМ) һәм [[Башҡортостан мосолмандары диниә назараты|Башҡортостан республикаһы мосолмандарының диниә назараты]] урынлашҡан. 2002 йылда Башҡортостанда 609 мосолман ойошмаһы эшләй: 334-е Башҡортостан диниә назаратына, 271-е Үҙәк диниә назаратына, 4-һе «Мәсеттәр ассоцияцияһы дини назаратҡа» (үҙәге Мәскәүҙә) бойһона. Әлеге ваҡытта Башҡортостанда 464 ғибәҙәт йорто бар, уларҙың араһында 310 мәсет (215-е 1990 йылдан һуң төҙөлә). 1991 йылда Өфөлә [[Рәсәй ислам университеты|Р.]] [[Рәсәй ислам университеты|Фәхретдинов исемендәге ислам институты (үҙәк диниә назараты)]], «Ғәлиә» һәм М. Солтанова ис. мәҙрәсәләре, Белорет мәҙрәсәһе (БМДН) эшләй башлай. Республиканың бөтә ҡалаларында йәмиғ мәсеттәре төҙөлгән. Өфөлә төрлө ваҡытта алты йәмиғ мәсете асыла<ref>[http://mosgues-3.narod.ru/bashkir.htm Мечети Башкортостана]</ref>. Башҡортостанда 90-лап изге зыярат бар<ref>[http://www.kp.ru/daily/26257.4/3136470/ 7 самых почитаемых мусульманских святынь Башкирии]</ref>. Шулар араһында Шишмә районындағы Аҡ зыярат комплексы (Аҡзыярат, Хөсйенбәк кәшәнәһе, Аҡһаҡ Тимерҙең алты яугире ҡәбере), Ауырғазы районының Яңы Тимаш ауылы янындағы Йәғәфәр ишан<ref>[http://aurgazinsky.ru/in/md/news2?mode=news&news=898271 Муниципальный район Аургазинский район-Приемная]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Хәйбулла районының Вәлит ауылында Ғ.Әбделмәликов<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Abdelmalikov_Gataulla/t/6 Абдельмаликов Гатаулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224334/http://wiki02.ru/encyclopedia/Abdelmalikov_Gataulla/t/6 |date=2016-03-04 }}</ref>, Баймаҡ районының Манһыр ауылында М. Сиражетдиновтың ҡәберҙәре, Дәүләкән районындағы Йөрәктауҙа изгеләр ҡәбере («әүлиә ҡәбере»), Учалы районындағы Әүеш, Бөрйәндәге Мәсем, Благоварҙағы Һынташ, Ишембай районындағы Торатау, Бишбүләктә Ҡунаҡбай ауылы янындағы ҡәбер, Ғәфури районында Йөҙимән һәм башҡалар<ref>[http://www.bash-tur.ru/turists/reports/reports_2633.html БАШТУР / Туристы / Отчеты о поездках]</ref>{{See also|Список мечетей Башкортостана}} === Православие === [[Файл:Orthodox_church_in_Ishimbay.jpg|слева|мини|200x200пкс| Изге-Троицк ҡорамы. [[Ишембай|Ишембай ҡалаһы.]]]] Башҡортостанға православие урыҫ күскенселәре менән XVI быуаттың икенсе яртыһында килә. 1579 йылда Өфөлә Ҡаҙан иконаһы хөрмәтенә тәүге ағас сиркәү төҙөлә. XVI быуаттың 80-90 йылдарында Өфөлә Сергий һәм Успен ирҙәр монастырҙары, [[Көгөш]] йылғаһы (Ғәфури районыны) буйында Вознесенск ирҙәр монастыры, XVII быуаттан — Өфө ҡатын-ҡыҙҙар монастыры була. [[Файл:St._Dmitry_Donskoy_church_6_Salavat_Russia.jpg|справа|мини|200x200пкс| Изге Успен кафедраль соборы. Салауат ҡалаһы]] Башкортостанда православие епархияһы 1990 йылда тергеҙелә башлай һәм уны архиепископ Никон (Васюков) етәкләй. Мәхәлләләр һаны бик тиҙ арта: 1990 йылда - 17, 1999 йылда уларҙың һаны 160 етә. [[2002 йыл]]да Өфө епархияһында 156 мәхәллә, 150 ғибәҙәт йорто (шуларҙан — 67 ҡорам), 4 монастырь (Өфөлә, Ғафури, Дыуан, Федоровка райондарында). 179 дин хеҙмәтсеһе эшләй. === Баптизм === Башҡортостанда тәүге баптистар XX быуатта, Бәләбәй өйәҙендә Харьков губернияһынан күскенселәр менән килә. Унан баптизм Өфө һәм [[Стәрлетамаҡ]] өйәҙенә, Дәүләкәндә һәм Өфөлә тарала. [[1913 йыл]]да баптистар һаны 623, 1927 й. — 2 мең тирәһе була. [[2002 йыл|2002 йыл башында]] Рәсәй Союзына ҡараған Башҡортостан төбәк берекмәһе евангелие христиан-баптистарының 22 общинаһы (Өфө, [[Стәрлетамаҡ]], [[Күмертау]], [[Нефтекама]], [[Салауат (ҡала)|Салават]] ҡалаларында); Сиркәүҙәр Советының евангелие христиан-баптистары — 6 община (Өфөлә (2), Дәүләкән, [[Белорет]], [[Нефтекама]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]]<nowiki/>лә). 1994 йылда [[Ишембай]] ҡалаһының Евангелия христиан-баптистар сиркәүе булдырыла. [[Файл:Hram_5_salavat.JPG|мини|200x200пкс|Евангелия христиан баптистары сиркәүе.]] Салауат евангелия христиан-баптистары сиркәүе 2000 йылда төҙөлә. === Католиклыҡ === Башҡортостан ерендә [[Католицизм|католик]]<nowiki/>тар XVII быуатта Полоцк һәм Смоленск поляктары һәм литва шляхтичтарының хеҙмәткә килеүе менән барлыҡҡа килә. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур губернаһына әсиргә төшкән поляк конфедерат-католиктар, XIX быуатта поляк ихтилалында ҡатнашҡан патриоттар ебәрелә. === Протестантлыҡ === Протестанттар хәҙерге Башҡортостан биләмәһендә XVIII быуатта урынлаша. XIX быуат башында Өфөлә лютеран кирхаһы була (1930 йылда ябыла). 2002 йылда Башҡортостанда 4 лютеран общинаһы эшләй: Өфөлә, [[Стәрлетамаҡ]]т<nowiki/>а, Октябрьскийҙа, Благовар районында. === Әрмән Апостол Сиркәүе === Әрмән апостол сиркәүенең Өфөлә 2001 йылдан мәхәлләһе бар<ref>[http://www.sarinfo.org/regional/?r=bashkiriya&n=11-01-11 Союз Армян России — Региональные отделения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511012756/http://sarinfo.org/regional/?r=bashkiriya&n=11-01-11 |date=2013-05-11 }}</ref>. === Старообрядсылар === == Иудаизм == [[Иудаизм]] Башҡортостан территорияһында XIX быуат уртаһында кантон мәктәптәренә алынған йәһүд һалдаттар менән барлыҡҡа килә. Унан был яҡҡа йәһүдтәр күсенә башлай. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * ''Данилко Е. С.'' Старообрядчество на Южном Урале: История, культура, современность. М., 2000; * ''[[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Вәлиев Д. Ж.]]'' Төркиләрҙең боронғо дине хаҡында оло хиҡмәт. // Тюркология накануне XXI века. Өфө, Ғилем, 2005, с. 262. * ''Васильева О. В. , Латыпова В. В. '' Дорога к храму: История религиозных учреждений г. Уфы . Өфө, 1993; * Религия в Башкортостане: История и современность:-лы конф. Өфө, 1999; * ''[[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]], [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы|Солтангәрәева Р. Ә.]]'' Башҡорт халҡының йола фольклоры. // Башҡорт халыҡ ижады. Өфө, 1995, 11-се бит. * ''Сергеев Ю. Н.'' «Баптизм в Башкортостане: очерки истории (XIX—XX вв.)» Өфө, 1998; * ''Сергеев Ю. Н., Абдулов Н. Т'' . Уфимская епархия в 1943—1964 гг.: Очерки гос-церк. отношений. Өфө, 2000; * ''Сергеев Ю. Н.'' Религиозные верования народов Башкортостана // Очерки по культуре народов Башкортостана. Өфө, 1994; * ''Сергеев Ю. Н.'' Православная церковь в Башкортостане (2-я пол. XVI — сер. XIX в.). Өфө, 1996; * ''Фаизов'' Г. Б. Государственно-иславмские отношения в Поволжье и Приуралье. Өфө, 1993; * ''Ширгазин А. Р. ''Православные храмы Башкирии. История и архитектура. Өфө, 1995; * ''[[Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]]'' Ислам в Башкортостане. Өфө, 1999. == Һылтанмалар == * [http://www.posredi.ru/blog04_9_ul_Voskresenskaya_Tukaeva.html По улице Воскресенской — Тукаево] * ''Юнусова А. Б.'' [http://www.ino-center.ru/news/doc/islam-in-bashkortostan.pdf Ислам в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713113752/http://www.ino-center.ru/news/doc/islam-in-bashkortostan.pdf |date=2017-07-13 }} * [http://www.archipelag.ru/authors/filatov/?library=1826 Религия и общество в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231023504/http://www.archipelag.ru/authors/filatov/?library=1826 |date=2013-12-31 }} * [http://baptist-bashkort.narod.ru/ Объединение Церквей Евангельских христиан-баптистов] * [http://www.pravenc.ru/text/77728.html Православная Энциклопедия.] [http://www.pravenc.ru/text/77728.html БАШКОРТОСТАН] * [http://posredi.ru/a_Pravoslav_Ural.html Православие в Башкирии и на Южном Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618185248/http://posredi.ru/a_pravoslav_ural.html |date=2017-06-18 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=2243 Региональный ислам: традиции и современное состояние] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191318/http://vatandash.ru/index.php?article=2243 |date=2016-03-04 }} * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/1177-tserkovnaya-istoriografiya Церковная историография]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Youtube|logo=1|id=nzbHe8sxP4U|title=На северной периферии ислама}} * {{Youtube|logo=1|id=i6ODCI1db7Y|title=Ислам в Башкортостане}} * {{Youtube|logo=1|id=tQdSVIRUEQ4|title=Страсти по сахабам}} * {{Youtube|logo=1|id=vXHRNcHpBpY|title=Суфизм в Башкортостане}} * {{Youtube|logo=1|id=RwPnR2O9Ea4|title=Феномен суфизма}} [[Категория:Дин Башҡортостанда]] cw8dl74brbk1ocgi01d6jtlkln3rqnm 0 120946 1307477 1295234 2026-10-17T16:23:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307477 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2019}} {{Навигация для года|2019}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2019|КК=5 февраля|ИК=1 сентября}} {{Год начинающийся|2019}} == Көтөлгән ваҡиғалар == * [[Башҡортостан Республикаһы]] 100 йыллығын билдәләй. === Март === * [[2 март|2]]—[[12 март]] — [[Красноярск]]иҙа ([[Рәсәй]]) XXIX ҡышҡы Универсиада уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.krsk2019.com/universiada |title=Об Универсиаде |date= |publisher=Официальный сайт Универсиады |accessdate=2016-07-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716030831/http://www.krsk2019.com/universiada |date=2016-07-16 }}</ref>. * [[18 март|18]]—[[24 март]] — Сайтама ҡалаһында ([[Япония]]) фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты уҙа<ref>[http://www.sports.ru/others/figure-skating/1041015162.html Чемпионат мира по фигурному катанию 2019 года, скорее всего, пройдет в Сайтаме.]</ref>. * [[31 март]] — [[Украина]]ла президент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://gosnovosti.com/2016/12/петру-порошенко-пора-уносить-ноги-из-у/ |title=Петру Порошенко пора уносить ноги из Украины |date=2016-12-26 |publisher=ГОСНОВОСТИ |accessdate=2016-12-28}}</ref>. === Май === * [[3 май|3]]—[[19 май]] — [[Братислава]] һәм Кошице ҡалаларында ([[Словакия]]) шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты уҙа<ref>[http://dni24.com/sports/40526-opredeleny-hozyaeva-chempionatov-mira-po-hokkeyu-2019-i-2020-godah.html Определены хозяева чемпионатов мира по хоккею 2019 и 2020 годах.]</ref>. === Июнь === * [[14 июнь|14]]—[[30 июнь]] — II Европа уйындары ([[Минск]], [[Белоруссия]]) уҙғарыла<ref>[http://tass.ru/sport/3722984 Минск назван столицей Европейских игр 2019 года.]</ref>. === Июль === * [[2 июль]] — Тулы ҡояш тотолоуы күҙәтелә<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEgoogle/SEgoogle2001/SE2019Jul02Tgoogle.html Total solar eclipse of 2019 jul 02.]{{Ref-en}}</ref>. === Август === * [[Неаполь|Неаполдә]] ([[Италия]]) XXX йәйге Универсиада уҙғарыла<ref>[http://sportbo.ru/online/161340/ Летняя Универсиада 2019 года пройдет в Италии.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Сентябрь === * [[20 сентябрь]] — [[2 ноябрь]] — [[Япония]]ла регби буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>[http://www.gazeta.ru/news/sport/2009/07/28/n_1387525.shtml Англия примет чемпионат мира по регби 2015 года, а Япония — ЧМ-2019]</ref>. === Декабрь === * === Аныҡ датаһыҙ === * [[Өфө]]лә 2019 йылда Халыҡ-ара йәйге балалар уйындары уҙғарыла<ref>{{cite web|url=http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/64656.html|title=Өфө 2019 йылда Халыҡ-ара йәйге балалар уйындарын ҡабул итеү хоҡуғын алды|date=2016-07-12|publisher=Башҡортостан Республикаһы Башлығы|accessdate=2017-05-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118174850/https://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/64656.html |date=2021-01-18 }}</ref>. * [[Эстония]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://ruskline.ru/opp/2016/oktyabr/8/ot_estonskoj_oppozicii_trebuyut_rezko_razmezhevatsya_s_rossiej/ |title=От эстонской оппозиции требуют резко размежеваться с Россией |date=2016-10-08 |publisher=Русская народная линия |accessdate=2016-11-09}}</ref>. * [[Төркиә]]лә дөйөм һайлуаҙар уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.vestikavkaza.ru/news/Yyldyrym-rasskazal-o-date-konstitutsionnogo-referenduma.html |title=Йылдырым рассказал о дате конституционного референдума в Турции |date=2016-11-25 |publisher=Вестник Кавказа |accessdate=2016-11-25}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|2019 йыл}} == Һылтанмалар == * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.97.62 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.250 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.175 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.156 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.137.87 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.173 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.200 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/92.100.45.9, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215231648/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F%3A%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9 |date=2025-02-15 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216013010/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192 |date=2025-02-16 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215233654/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28 |date=2025-02-15 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215235710/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129 |date=2025-02-15 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.111 * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.43 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217043051/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.43 |date=2025-02-17 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216180254/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64 |date=2025-02-16 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.82, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.82{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.215, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.147{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217050942/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70 |date=2025-02-17 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.232 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.81.103 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.49{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.225{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216010921/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23 |date=2025-02-16 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.175, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.175{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.42.118 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.41.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.138{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.27 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.146 * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217113519/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252 |date=2025-02-17 }}, https://kingsbounty.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.6 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216160242/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144 |date=2025-02-16 }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.39{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.197, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.197{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.183 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.236{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.54.14 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.63 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.216 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.112 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.207{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.132{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.65 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.27 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.22.79 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.217{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.171 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215234521/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 |date=2025-02-15 }}, http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.79 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.128.142 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.236 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.219 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.113 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.193 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.75 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.101 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.211 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.244 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.66.138.244), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.244 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.200, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.46 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.71 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.163{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.92.215, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.52, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.178, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.88.165, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.92.221, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.141, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.141 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.90.139 * https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.243 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.3 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/178.67.141.3) (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.67.141.3), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.3 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.164, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.158, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.173, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.173 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.38 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.70.219.234 * 178.67.146.127 https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.127{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.96.146 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=95.54.96.146), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.96.146 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.97 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/92.100.41.97), https://kingsbounty.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.97{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.189 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.109 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=92.100.56.109) * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.253 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=91.122.12.253) * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.142.230{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.195 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.65.130.195) * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.139.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197, https://zlodei.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.215, https://darkwingduck.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.221 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.76 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.6 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.192 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.167, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.167 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.245, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.245 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49, https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Contributions/92.100.52.49, https://pl.wikipedia.org/wiki/Specjalna:Wk%C5%82ad/92.100.52.49, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.111 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.87 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.217 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.50.232 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.44, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.44 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.198 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.75 == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} {{Календарь на год|2019}} 2ikfl97326cfw9ado95a7nvtzt7refi 0 127398 1307495 1306375 2026-10-18T01:29:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307495 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Багаев Мөҙәрис Басир улы''' ([[2 ноябрь]] [[1951 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2022 йыл]]) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты<ref name="autogenerated1">[http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html Поэт, писатель, драматург " Ашкадарские зори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133726/http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/874 Мударис Багаев | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000453/http://libmap.bashnl.ru/node/874 |date=2016-03-05 }}</ref>. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән. Ишембай ҡалаһында йәшәй. == Биографияһы == Мөҙәрис Басир улы Багаев 1951 йылдың 2 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Федоровка районы]] [[Батыр]] ауылында тыуған. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның иҡтисад факультетын тамамлаған. Юғары һөнәри белем алғас, [[Башҡортостан]]дың колхоз һәм совхоздарында иҡтисадсы, агроном, прораб булып эшләй. Аҙаҡ [[Ишембай]] ҡалаһына күсә. Ул ҡатыны менән ике ул тәрбиәләй. 2011 йылда Флорид Багаевты Башҡортостан Республикаһының Башҡорт Йәштәре Союзы етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр<ref>[http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html Сын ишимбайского драматурга в большой политике "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923163547/http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html |date=2015-09-23 }}</ref>. «Торатау» Ишембай район гәзитенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе<ref>http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923144032/http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ |date=2015-09-23 }}</ref>. Салауат башҡорт драма театрында балалар өсөн «Боронғо ваҡыттарҙа» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйыла, ул 2011 йылда Ҡаҙанда гастролдәр ваҡытында күрһәтелә. 2014 йылдың 9 апрелендә [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә «Салауат кистәре» циклынан Мөҙәрис Багаев менән ижади осрашыу үтә. Салауат театрында уның пьесалары буйынса дүрт спектакль ҡуйылған. 2004 йылдың февралендә «Ҡатындар болаһы» музыкаль комедияһының премьераһы (режиссеры [[Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы]]) була. 2010 йылда «Бес в ребро» комедияһы (режиссеры [[Ханов Олег Закир улы|Олег Ханов]]) сығарыла. 2011 йылдың июнедә «Боронғо ваҡыттарҙа» музыкаль-юмористик әкиәте (режиссеры Александр Шабаев) ҡуйыла. 2012 йылдың 7 ноябрндә «Мөхәббәт күле» (режиссеры Азат Йыһаншин) комедияһының премьераһы була. Мөҙәрис Багаевтың «Мөхәббәт күле» пьесаһы буйынса комедия Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге [[Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә [[2014 йыл]]да күрһәтелә<ref>[http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&re=print&id=6258 Администрация городского округа г. Сибай — В театре вновь кипит работа — 2014 — Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095929/http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&re=print&id=6258 |date=2016-03-04 }}</ref>. 2015 йылдың 17 апрелендә [[Батыр]] ауыл мәҙәниәт йортонда Багаев Мөҙәрис Басир улының ижад кисәһе үткәрелә. 2015 йылда «Ике төш» пьесаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] емергән яҙмыштар, йәшәү һәм мәңгелек хаҡында — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә ҡуйыла. Гөлли Мөбәрәкова билдәләүенсә: «Пьесала ҡыҙыҡлы һүрәтләү ысулы табылған — героиня ваҡиғаларҙы төштәге кеүек күрә. Һәм был уға артабан йәшәргә… уның өлөшөнә төшкән ауыр юғалтыуҙар хәлендә үҙен һаҡларға көс бирә»<ref>[http://v-info.ru/afisha/item-11993 Афиша]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 йылдың авгусында [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]нда Мөҙәрис Багаев пьесаһын нигеҙ итеп алған «Бер тоҡ аҡса булған булһа» мюзиклы сыға<ref>[https://www.kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ Спектакль «Было бы денег мешок» Уфа 2015<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009071438/http://kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ |date=2015-10-09 }}</ref>. Әҙип 2022 йылдың 10 декабрендә вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-11/skonchalsya-bashkirskiy-pisatel-i-zhurnalist-mudaris-bagaev-3066717 Скончался башкирский писатель и журналист Мударис Багаев. ИА Башинформ, 11 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|11|12|2022}}</ref>. == Китаптары == * Йөнлө тырнаҡ: Фантастик повесть // [[Аманат (журнал)|Аманат]] (Өфө). — 2002. — № 1. — 8-13 б.; ил. * 2006 йылда башҡорт телендә хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. == Әҙәбиәт == * Живитченко, Э. Снова премьера, и вновь на «ура»: в Салаватском башкирском драматическом театре состоялась премьера постановки по пьесе ишимбайского драматурга М. Багаева / Э. Живитченко // Восход.- 2012.- 16 нояб.- С.5. * БАҠИЕВА Гөлрайхан. Шағир, яҙыусы, драматург// Ашҡаҙар таңдары, № 61, 23 май 2015. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * http://fedormcb.ucoz.ru/index/literaturnaja_karta/0-50{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} биография * [https://www.youtube.com/watch?v=McK8gehY4MQ Прозаик, драматург Мөҙәрис Багаев]/ Автограф тапшырыуы, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]. Сығарылыш ваҡыты: 2016-11-05 13:43:26. [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] rtuw01b0cot5q5vg9cs6sjb8u19xxuh 0 132092 1307472 1061019 2026-10-17T12:46:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307472 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әйүкә''' (1642—[[1724 йыл|1724]]) — дүртенсе төп [[Ҡалмыҡтар|ҡалмыҡ]] тайшаһы (юлбашсы) (1672—1690), Торгут ырыуы вәкиле, беренсе ҡалмыҡ ханы (1690—1724), Мончактың<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Аюка}}(рус.)</ref> өлкән улы һәм вариҫы, Дайчин менән Эрдэни-Батурҙың ейәне. == Биография == Ҡалмыҡ ханының бала сағы Жунгарияла үтә. Ысын исеме Әйүши (Амитаюс будданың исеменән ҡыҫҡартып алынған), әммә рус тарихына Әйүкә тип ингән. 1654 йылда Дайчин олатаһы менән Иҙел буйына килә. 1672 йылда атаһы Мончак үлгәндән һуң, ағалары һәм башҡа туғандары ярҙамында Ҡалмыҡ урҙаһының төп башлығы (тайша) тип иғлан ителә. Әйүкә Волга буйы ҡалмыҡтарын берләштереп, үҙ биләмәләрен күпкә киңәйтә. Ул хаҡимлыҡ иткән осорҙа Жунгариянан Волга буйына уның бер туған инәһе Дорчжи Рабтан бер мең торгоут менән күсенә. Торгоуттар Әйүкәнең хакимлығын танып, Ҡалмыҡ улусы һанын арттыра. Һуңғараҡ Әйүкә Кубань [[Нуғайҙар|нуғайҙарына]] хәрби походын уңышлы тамамлай. Ике ай буйына ҡаршы торған нуғайҙар ҡалмыҡтарға баш һала. Әйүкә Рәсәй батшалығына ҡарата үҙ аллы сәйәсәт алып бара: кемеһе менәндер яҡшы мөнәсәбәттә булһа (мәҫәлән, [[Саратов|Һарытау]] коменданты Д. Е. Бахметьев), шул уҡ ваҡытта ул башҡалары менән дошманлаша. Рәсәй властары түбәнге Иҙел буйында үҙ йоғонтоһон нығытыу маҡсатында Әйүкәне һәм уның ғәскәрҙәрен Әстерхан (1705—1706) һәм Булавин (1707—1709) ихтилалдарын, шулай уҡ [[Төньяҡ һуғыш]]ын (1700—1721) баҫыуҙа файҙалана. Рус батшалығы миенән тыныс мөнәсәбәттәрен тергеҙгән Әйүкә [[ҡаҙаҡтар]], [[төркмәндәр]]гә хәрби яу башлай, мангышлак төркмәндәренең бер өлөшөн Иҙел буйына күсерә. Шул уҡ мәлдәрҙә уның һуғыштары дағстандарға, ҡумыҡ, ҡабарҙы һәм кубандарға ҡаршы уңышлы үтә. 1690 йылда Далай-лама ҡалмыҡ башлығы Әйүкәгә хан титулы бирә. Ҡалмыҡ ханы [[Жунғар ханлығы|жунғар хандары]] менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай. Үҙенең ҡыҙын Цэван Рабдан ханға кейәүгә бирә. 1697 йылда Әйүкә хан кенәз Борис Голицын менән осраша һәм Мәскәү менән яңы килешеү төҙөй. Был килешеү шарты буйынса ул бохара, ҡараҡалпаҡ һәм ҡырғыҙҙарға ҡаршы һуғышыуҙы үҙ өҫтәнә ала, ә рустар ҡалмыҡтарға пушка һәм дары вәғәҙә итә. 1707 йылда Әйүкә рус хөкүмәтенә [[Чечендар|чечен]], ҡумыҡ һәм [[нуғайҙар]]ға ҡаршы үҙ ғәскәрен биреүҙән баш тарта. Яңы [[башҡорт ихтилалы (1704—1711)]] мәлендә Әйүкәнең дербет тайшаһы Мунке Темур Пенза һәм Тамбов губернаһында йөҙҙән ашыу рус ауылын яндыра, халҡын әсирлеккә ала. Рус хөкүмәте Әйүкәгә аңлатыу өсөн Петр Апраксинды ебәрә. Аҙаҡ, 1720 йылда [[Пётр I]] бойороғо буйынса ул Башҡортостанға һәм [[Дон]] буйына ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен ебәрә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанағы == * Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368. * К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 тт. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527. * Лари Илишкин, Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14 * Цюрюмов А. В. Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. * Шовунов К. П. «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».<br />{{ВТ-ЭЛ|Аюки|ДО|автор=[[Эристов, Дмитрий Алексеевич|К.&nbsp;Д.&nbsp;Э.]]|том=III|страницы=524—527}} == Һылтанмалар == * [http://www.bumbinorn.ru/2006/12/27/ayuka_khan_48654.html Аюка-хан, современник Петра I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824212139/http://www.bumbinorn.ru/2006/12/27/ayuka_khan_48654.html |date=2012-08-24 }} * [https://web.archive.org/web/20151025184605/http://hrono.info/biograf/bio_a/ayuka.html Аюка, Аюкай] * [http://www.bumbinorn.ru/2006/02/03/ajukakhan.html Аюка-хан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617215602/http://www.bumbinorn.ru/2006/02/03/ajukakhan.html |date=2013-06-17 }} * [http://kalmykia-online.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=478:2010-02-11-12-13-51&catid=2:2009-10-04-16-52-30&Itemid=37 Аюка-хан: человек и политик] [[Категория:Ҡалмыҡстан шәхестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1642 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1724 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусылар‎]] izvgjtdl3uw1yqjqgrt20ey1wd7qvxr 0 133443 1307485 1306835 2026-10-17T18:54:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307485 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 2009 йылдан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт дәүләт Университетының Стәрлетамаҡ филиалында башҡорт теле кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы. Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа, ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе. 2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына индерелгән. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: == == Монографиялар == 1. Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 2. Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с. 3. Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит. == Уҡыу ҡулланмалары: == * “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш). * Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с. * Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с. * “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш). * Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2011. – 200 с. * Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с. * Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2010. – 132 с. * Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 40 с. * Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2008. – 120 с. * Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш). * Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит. * Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с. == Һүҙлектәр: == * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор). * Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш) == Дәреслектәр: == * Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш). * Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш). == Әҙәби китаптары: == * Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993. * Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995. * Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел» журналы, 7-се һан * Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. * Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. * Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018. * Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == * Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май. * Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев. * Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь. * Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль. * Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март. * Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с. * Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3. * Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. * Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг. * Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2. * Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19. * Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв. * Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб. * Санъяров Ф.Б. Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май. * Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334. * Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56. * Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18. * Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с. * Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б. * Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б. * Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б. * Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б. * Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7 август. * Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март. * Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр. * Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] ep2qzo8pd1f6m3yaeaxincvdyvpowdi 0 134676 1307488 1279500 2026-10-17T19:51:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307488 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Айсыуаҡ — [[Урал|Уралдағы]] тау, [[Ирәндек]] һырты. [[Иҫке Сибай]] ауылы үҙәгендә, [[Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы)|Ҡарағайлы]] һәм [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Яҡында ятҡан тауҙар: Ҡарамалташ, Эт тоткан, Ҡарйоҡмаҫ, 5-6 км алыҫлыҡта Ҡылтабан күле. == Характеристика == Тау [[Эзбизташ|эзбизташтан]], диабаздан, порфириттарҙан, төньяҡ өлөшөндә — девон вулканитынан тора. Айсыуаҡ тауы эргәһендә боронғо ҡаласыҡ-ауылдар, боронғо ҡәберлектәр табылған. Тау башына маяҡ ҡуйылған. Унда ауылға ҡайтҡан һәр кем барып етергә тейеш. Тау түбәһендә тигеҙ таш иҙән бар. Өҫтән аҫҡа ҡараһаң, бөтә ауыл йәйрәп күренеп ята. == Топонимика == Айсыуаҡ тауы [[Иҫке Сибай|Сибай]] ауылына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Айсыуаҡ исеме менән аталған. Айсыуаҡ [[Бөрйән]] башҡорттары ырыуынан сыҡҡан, ул [[XVIII быуат]]та [[Сибай]] ауылына (хәҙер [[Иҫке Сибай]]) нигеҙ һалыусы Сибай менән бергә Атайсал ауылынан айырылып сыҡҡан була<ref>[http://starsibai.hop.ru/ село Старый Сибай-Иҫке Сибай ауылы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006114209/http://starsibai.hop.ru/ |date=2014-10-06 }}</ref>. Ауылда Айсыуаҡов фамилиялы ғаиләләр булды. Айсыуаҡ түбәһе хөрмәтенә Сибайҙа Айсыуаҡ урамы бар. == Һылтанмалар == * [http://www.rutraveller.ru/place/41067 Rutraveller] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305132431/http://www.rutraveller.ru/place/41067 |date=2016-03-05 }} {{lang-ru|}} * [http://www.samaragid.ru/nature/mountain/gora-aysuvak.html Гид] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104004509/http://www.samaragid.ru/nature/mountain/gora-aysuvak.html |date=2018-11-04 }} {{lang-ru|}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} <gallery> File:Башкортостан. Гора Айсувак.jpg|thumb|Айсыуаҡ тауы. Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылы. File:Камни на горе Айсувак.jpg|thumb|Айсыуаҡ тауындағы таштар. File:На вершине горы есть маяк.jpg|thumb|Тау башындағы маяҡ. File:Деревня Старый Сибай. Вид с горы Айсувак.jpg|thumb|Ауыл күренеше. Тау башынан. </gallery> [[Категория:Бейеклеге 1000 метрға тиклем тау түбәләре]] [[Категория:Башҡортостандың тау түбәләре]] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]] [[Категория:Баймаҡ районы географияһы]] f0vs4gry7mzp1210iri61sfjd1je02p 0 138617 1307471 1278379 2026-10-17T12:43:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307471 wikitext text/x-wiki [[Файл:Circle-withsegments.svg|мини|Әйләнә (C), уның үҙәге (O), радиус (R) һәм диаметр (D)]] '''Әйләнә''' — яҫылыҡтың бирелгән нөктәнән бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан бөтә нөктәләренән торған [[Йомоҡ кәкре һыҙыҡ|йомоҡ]] [[яҫы кәкре һыҙыҡ]]{{sfn |Математическая энциклопедия|1984|с=15—16}}. Был нөктә '''әйләнәнең үҙәге''' тип атала. Үҙәкте әйләнәнең ниндәй ҙә булһа нөктәһе менән тоташтырыусы киҫек '''[[радиус]]''' тип атала; радиус тип шулай уҡ был киҫектең оҙонлоғо атала. Әйләнә яҫылыҡты ике өлөшкә бүлә{{sfn |Элементарная математика|1976|с=408—409}} — эске сикле һәм тышҡы сикһеҙ. Әйләнәнең эске өлөшө '''[[түңәрәк]]''' тип атала; ҡарашҡа бәйле рәүештә, түңәрәккә сикләүсе нөктәләр (йәғни әйләнә үҙе) инергә лә мөмкин йәки инмәҫкә лә мөмкин. [[Файл:Drawing-a-circle-with-the-compasses.svg|мини|Циркуль ярҙамында әйләнә төҙөү]] Практикала әйләнә [[циркуль]] ярҙамында төҙөлә. Нуль радиуслы әйләнә (әүерелгән әйләнә) нөктә була, әгәр иҫкәртеү булмаһа, артабан бындай осраҡ ҡаралмаясаҡ. Әйләнә, әгәр уның радиусы бергә тигеҙ булһа, '''''берәмек''''' әйләнә тип атала. ''[[Берәмек әйләнә]]'' [[тригонометрия]]ның төп объекттарының береһе булып тора. Артабан бөтә урында ла <math>R</math> хәрефе әйләнәнең радиусын аңлата. == Хордалар, дуғалар һәм тейеүселәр == <gallery widths=180px heights=220px> Chord, segment, secant line, arc.svg|1 — [[Киҫеүсе тура һыҙыҡ|киҫеүсе]], 2 — [[Хорда (геометрия)|хорда]] AB (ҡыҙыл төҫтә), 3 — [[Сегмент (геометрия)|сегмент]] (йәшел төҫтә), 4 — [[Дуга окружности|дуга]] Circle arc.svg|Түңәрәктең секторҙары </gallery> Тура һыҙыҡтың әйләнә менән икенән артыҡ булмаған уртаҡ нөктәһе бар. Әйләнәне төрлө ике нөктәлә киҫеүсе тура һыҙыҡ [[Киҫеүсе тура һыҙыҡ|киҫеүсе]] тип атала. Киҫеүсенең әйләнә эсендә урынлашҡан киҫеге '''[[Хорда (геометрия)|хорда]]''' тип атала. Әйләнәнең үҙәге аша үтеүсе хорда [[диаметр]] тип атала; шул уҡ термин уның оҙонлоғо өсөн дә ҡулланыла. Диаметр радиустан ике тапҡыр ҙур: <math>D=2R,</math> ул әйләнәне ике тигеҙ өлөшкә бүлә һәм шуға күрә уның [[Күсәр симметрияһы|симметрия күсәре]] була. Диаметр башҡа теләһә ниндәй хорданан ҙурыраҡ<ref name=EM410/>. Хорда түңәрәкте ике, '''түңәрәктең [[Сегмент (геометрия)|сегменты]]''' тип аталған өлөштәргә бүлә. Төрлө ике радиус шулай уҡ түңәрәкте ике, '''түңәрәктең [[Сектор (геометрия)|секторҙары]]''' тип аталған өлөштәргә бүлә (см. рисунки){{sfn |Элементарная математика|1976|с=410—411|name=EM410}}. Әйләнәнең теләһә ниндәй ике тап килмәгән нөктәләре уны ике өлөшкә бүлә. Был өлөштәрҙең һәр береһе [[Әйләнәнең дуғаһы|'''әйләнәнең дуғаһы''']] тип атала. Әгәр дуғаның остарын тоташтырған киҫек диаметр булһа, дуға '''ярымәйләнә''' тип атала. Бирелгән әйләнә өсөн түбәндәге үҙсәнлектәр хас<ref name=EM410/>. * Үҙәктән бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан хордалар тигеҙ. Киреһенсә, әгәр ике хорда оҙонлоғо буйынса тигеҙ булһа, ул саҡта улар үҙәктән бер тигеҙ алыҫлыҡта була. * Тигеҙ хордаларға тигеҙ дуғалар ярашлы, һәм киреһенсә. [[Файл:Cercle tangente rayon.svg|мини|[[Әйләнәгә тейеүсе тура һыҙыҡ|Әйләнәгә тейеүсе]]]] Әйләнә менән бер генә уртаҡ нөктәһе булған тура һыҙыҡ әйләнәгә '''[[Әйләнәгә тейеүсе тура һыҙыҡ|тейеүсе]]''' тип атала, ә уларҙың уртаҡ нөктәһе тура һыҙыҡтың әйләнәгә тейеү нөктәһе тип атала. Әйләнәгә тейеүсе һәр саҡ уның тейеү нөктәһенә үткәрелгән радиусына (һәм диаметрына) перпендикуляр була. Йәғни радиус бер үк ваҡытта әйләнәгә [[нормаль]] була{{sfn |Элементарная математика|1976|с=409—410}}. Әйләнәгә унан ситтә ятҡан нөктәнән үткәрелгән тейеүселәрҙең киҫектәре тигеҙ һәм был нөктә һәм әйләнәнең үҙәге аша үткән тура һыҙыҡ менән тигеҙ мөйөштәр яһайҙар. == Мөйөштәр == <gallery widths=180px heights=220px> Inscribed angle theorem.svg|''Ҡамалған мөйөш'' ''θ'' — шул уҡ дуғаға таянған 2''θ'' ''үҙәк мөйөштөң'' яртыһына тигеҙ (алһыу төҫтә) Corda de fita igual al doble del sinus de la meitat de fita.svg|Дуғаның һәм хорданың оҙонлоғон иҫәпләүгә </gallery> '''Үҙәк мөйөш''' — түбәһе әйләнәнең үҙәгендә булған мөйөш. [[Үҙәк мөйөш]] үҙе таянған дуғаның мөйөшсә үлсәме итеп ҡабул ителергә мөмкин. Оҙонлоғо буйынса радиусҡа тигеҙ булған әйләнәнең дуғаһы менән яһалған үҙәк мөйөш математикала мөйөштәрҙең үлсәү берәмеге итеп ҡабул ителә һәм '''[[радиан]]''' тип атала. [[Радиан]]дың билдәләмәһенән, әйләнәнең теләһә ниндәй дуғаһының оҙонлоғо <math>L</math>, был дуғаға таянған үҙәк мөйөш <math>\theta</math> менән ябай нисбәт менән бәйле булыуы килеп сыға{{sfn |Элементарная математика|1976|с=510}}: <math>L=R\theta.</math> (шуның менән бергә, шул уҡ дуғаны тартып торған хорда оҙонлоғо <math>2R\sin{\theta \over 2} < L </math>) тигеҙ. Әйләнәнең оҙонлоғо <math>2\pi R</math> тигеҙ булғанлыҡтан, мөйөш ҙурайыу менән уның радиандарҙа үлсәме 0-дән <math>2\pi</math> тиклем арта [[Ҡамалған мөйөш|'''Ҡамалған''' мөйөш]] — түбәһе әйләнәлә ятҡан, ә яҡтары был әйләнәне киҫкән мөйөш. '''Ҡамалған мөйөш өсөн тышҡы мөйөш''' — ҡамалған мөйөштөң бер яғы һәм икенсе яғының дауамы менән яһалған мөйөш (һүрәттә ''θ'' мөйөшө көрән төҫтә). Ҡамалған мөйөш өсөн тышҡы мөйөш шул уҡ хордаға икенсе яҡтан таянған ҡамалған мөйөшкә тигеҙ. '''Әйләнә менән тура һыҙыҡ араһындағы мөйөш''' — киҫеүсе тура һыҙыҡ менән әйләнә һәм тура һыҙыҡ киҫешкән нөктәлә әйләнәгә үткәрелгән ике тейеүсенең береһе араһындағы мөйөш. [[Ҡамалған мөйөш]]тәрҙең үҙсәнлектәре: * Ҡамалған мөйөш уның дуғаһына таянған үҙәк мөйөштөң яртыһына тигеҙ, йәки был мөйөштөң яртыһын 180°-ҡа тултыра. Ярымәйләнәгә таянған ҡамалған мөйөш һәр саҡ тура мөйөш була (90°-ҡа тигеҙ). * Ҡамалған мөйөш уның түбәһен әйләнә буйлап күсергәндә дәүмәлен үҙгәртмәй. * Бер үк дуғаға таянған ике ҡамалған мөйөш тигеҙ. Башҡа үҙсәнлектәре: * Әйләнәнән ситтә ятҡан нөктәнән үткәрелгән ике киҫеүсе араһындағы мөйөш был киҫеүселәр араһында ятҡан дуғаларҙың үлсәмдәренең ''ярымайырмаһына'' тигеҙ. * Киҫешеүсе хордалар араһындағы мөйөш был мөйөштә ятҡан дуға менән уға ҡапма-ҡаршы ятҡан дуға үлсәмдәренең ''ярымсуммаһына'' тигеҙ. * Уртаҡ нөктәләре булған тейеүсе менән хорда араһындағы мөйөш хорда тартып торған дуғаның мөйөшсә үлсәме яртыһына тигеҙ. == Үҙсәнлектәре == * [[Изопериметрик тигеҙһеҙлек]]: Бирелгән оҙонлоҡтағы бөтә йомоҡ кәкре һыҙыҡтарҙан әйләнә иң ҙур майҙанлы өлкәне сикләй. * Бер тура һыҙыҡта ятмаған өс нөктә аша әйләнә үткәрергә мөмкин һәм тик берҙе генә. * Ике әйләнә, әгәр уларҙың берҙән бер уртаҡ нөктәһе булһа, ''тейешәләр'' тип әйтәләр. Ике әйләнәнең тейеү нөктәһе уларҙың үҙәктәре аша үткән тура һыҙыҡта ята. * [[Киҫеүселәр тураһында теорема]]: Әгәр ирекле нөктә <math>E</math> аша киҫеүсе үткәрелһә, ул саҡта был нөктәнән киҫеүсе менән әйләнә киҫешкән нөктәләргә тиклемге алыҫлыҡтар ҡабатландығы киҫеүсегә бәйле түгел (һәм [[нөктәнең әйләнәгә ҡарата дәрәжәһе]]нең абсолют дәүмәленә тигеҙ). Әгәр <math>E</math> нөктәһе әйләнәнән ситтә ятһа, ул саҡта был нөктәнән әйләнәгә тейеүсе үткәрергә мөмкин. Тейеүсенең тейеү нөктәһенә тиклемге киҫеге оҙонлоғоноң квадраты шул уҡ дәүмәлгә тигеҙ. :* Бынан алдағы үҙсәнлектең айырым осрағы булараҡ, ике [[Хорда (геометрия)|хорда]] ирекле <math>E</math> нөктәһендә киҫешкәндә, бер хорданың киҫектәре оҙонлоҡтарының ҡабатландығы икенсе хорданың киҫектәре оҙонлоҡтары ҡабатландығына тигеҙ була (һүрәтте ҡарағыҙ), йәғни <math>AE\cdot EB=CE\cdot ED</math>. [[Файл:Chord 2.svg|мини|<math>AE\cdot EB=CE\cdot ED</math>]] == Формулалар йыйылмаһы == Әйләнәнең оҙонлоғо: : <math>C = 2 \pi R = \pi D.</math> Әйләнәнең радиусы: : <math>R = \frac{C}{2 \pi} = \frac{D}{2}.</math> Әйләнәнең диаметры: : <math>D = \frac{C}{\pi} = 2 R.</math> Радиусы ''R'' булған [[түңәрәктең майҙаны]]: : <math>S = \pi R^2 = \frac{\pi D^2}{4}.</math> Радиусы ''R'' булған, градустарҙа үлсәнгән ''α'' үҙәк мөйөшө менән сикләнгән [[Сектор (геометрия)|сектор]] майҙаны: : <math>S= \pi R^2 \frac{\alpha}{360^\circ}.</math> Хорда, үҙәк мөйөшө ''α'' булған әйләнә дуғаһы менән сикләнгән [[Сегмент (геометрия)|сегмент]] майҙаны: : <math>S= \pi R^2 \frac{\alpha}{360^\circ}-\frac{R^2 \sin \alpha}{2}.</math> == Тарихы == Әйләнә, тура һыҙыҡ менән бер рәттән, кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләрендә иң киң таралған кәкре һыҙыҡ булып тора. Уны өйрәнеү һәм ҡулланыу тарихы бик борон замандарға барып тоташа; [[тәгәрмәс]] уйлап табыу был мәсьәләгә айырыуса мөһимлек бирә. [[Боронғо Грецияла математика|Боронғо ғалимдар]] тура һыҙыҡ менән әйләнәне «камил» кәкре һыҙыҡтарҙың берҙән-бер миҫалы итеп ҡарайҙар, шуға күрә геометрияла тик [[Циркуль һәм линейка ярҙамында төҙөү|циркуль һәм линейка ярҙамында төҙөүҙәр]] генә рөхсәт ителә тип һаналған, ә планеталар хәрәкәте [[Эпициклдар|әйләнәләр буйлап өйрөлөүҙәр]] һымаҡ моделләштерелә. [[Евклид]]тың «[[Башланғыстар (Евклид)|Башланғыстарының]]» III китабы әйләнәләр теорияһына арналған. Әйләнә оҙонлоғоноң уның диаметрына сағыштырмаһы ([[Пи (һан)|π һаны]]) бөтә әйләнәләр өсөн дә бер үк икәнлеге шулай уҡ боронғо заманда асылған. Был сағыштырманы аныҡлау, шулай уҡ «[[түңәрәк квадратураһы]]» проблемаһын сисергә маташыу күп быуаттарға һуҙылған тарихи мөһим тема булып тора. Артабан әйләнәләр теорияһының үҫеше [[Тригонометрия|тригонометрияның]], [[Тирбәлеүҙәр теорияһы|тирбәлеүҙәр теорияһының]] һәм фән һәм техниканың башҡа күп мөһим бүлектәренең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итте. [[Файл:Cirkel som keglesnit.jpg|мини|Әйләнә конустың уның күсәренә перпендикуляр яҫылыҡ менән киҫелеше булараҡ барлыҡҡа килә]] == Әйләнәләрҙең аналитик геометрияһы == [[Аналитик геометрия]] күҙлегенән ҡарағанда, әйләнә [[икенсе тәртиптәге кәкре һыҙыҡтар|икенсе тәртиптәге]] [[Жорданов кәкре һыҙығы|ябай]] [[яҫы кәкре һыҙыҡ|яҫы]] [[алгебраик кәкре һыҙыҡ|алгебраик] кәкре һыҙыҡ. Әйләнә является частным случаем [[эллипс]]тың айырым осрағы булып тора, уның ярымкүсәрҙәре тигеҙ, һәм шуға күрә әйләнә [[конус киҫелеше|конус киҫелештәренә]] инә. === [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы|Декарт координаталары]] === [[Файл:Circle center a b radius r.svg|thumb|225px|left|Радиусы ''r'' = 1, үҙәге (''a'', ''b'') = (1.2, −0.5) булған әйләнә]] {{clear}} Әйләнәнең дөйөм тигеҙләмәһе ошо күренештә яҙыла: : <math>x^2+y^2+Ax+By+C=0,</math> йәки : <math>\left(x-x_0\right)^2 + \left(y-y_0\right)^2 = R^2,</math> бында : <math>2x_0=-A,\; 2y_0=-B,\; 2R = \sqrt{A^2+B^2-4C}.</math> <math>\left(x_0, y_0\right)</math> нөктәһе — әйләнәнең үҙәге, <math>R</math> — уның радиусы. Радиусы <math>R</math> үҙәге [[координаталар башы]] булған әйләнә тигеҙләмәһе: : <math>x^2 + y^2 = R^2.</math> Бер тура һыҙыҡта ятмаған <math>\left(x_1, y_1\right), \left(x_2, y_2\right), \left(x_3, y_3\right)</math> нөктәләре аша үтеүсе әйләнә тигеҙләмәһе ([[Определитель]] ярҙамында): : <math>\begin{vmatrix} x^2 + y^2 & x & y & 1 \\ x_1^2 + y_1^2 & x_1 & y_1 & 1 \\ x_2^2 + y_2^2 & x_2 & y_2 & 1 \\ x_3^2 + y_3^2 & x_3 & y_3 & 1 \end{vmatrix} = 0.</math> Ул саҡта әйләнәнең үҙәге түбәндәге формулалар буйынса табыла: : <math> x_0=-\frac 12 \frac{y_1(x_2^2+y_2^2-x_3^2-y_3^2)+y_2(x_3^2+y_3^2-x_1^2-y_1^2)+y_3(x_1^2+y_1^2-x_2^2-y_2^2)}{x_1(y_2-y_3)+x_2(y_3-y_1)+x_3(y_1-y_2)}</math> : <math> y_0=\frac 12 \frac{x_1(x_2^2+y_2^2-x_3^2-y_3^2)+x_2(x_3^2+y_3^2-x_1^2-y_1^2)+x_3(x_1^2+y_1^2-x_2^2-y_2^2)}{x_1(y_2-y_3)+x_2(y_3-y_1)+x_3(y_1-y_2)}</math> Әйләнәне шулай уҡ [[Параметрлы күрһәтеү|параметрлы тигеҙләмә]] ярҙамында ла бирергә мөмкин: : <math>\begin{cases} x = x_0 + R \cos \varphi \\ y = y_0 + R \sin \varphi \end{cases},\;\;\;0 \leqslant \varphi < 2 \pi.</math> Декарт координаталар системаһында әйләнә [[Функция графигы|функцияның графигы]] булмай, ләкин ул түбәндәге ике функцияның графиктары берекмәһе итеп ҡаралырға мөмкин: : <math>y = y_0 \pm \sqrt{R^2 - (x - x_0 )^2}.</math> Әгәр әйләнәнең үҙәге координаталар башы менән тап килһә, функциялар түбәндәге күренеште ала: : <math>y = \pm \sqrt{R^2 - x^2 }.</math> === [[Поляр координаталар]] === Радиусы <math>R</math> үҙәге <math>\left(\rho_0\phi_0\right)</math> нөктәһендә булған әйләнә: : <math>\rho^2 - 2\rho\,\rho_0\cos\left(\phi-\phi_0\right) + \rho_0^2 = R^2.</math> Әгәр әйләнә үҙәгенең поляр координаталары <math>\rho_0 = R,\;\phi_0 = \alpha</math> булһа, ул саҡта координаталар башы аша үтеүсе әйләнә түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә: : <math>\rho(\varphi)=2R\cos\,(\varphi-\alpha),\;\;\;\alpha-\frac\pi 2 \leqslant \varphi \leqslant \alpha+\frac\pi 2.</math> Әгәр әйләнәнең үҙәге координаталар башы булһа, тигеҙләмә түбәндәге күренештә була : <math>\rho=R.</math> === [[Комплекслы яҫылыҡ]] === Комплекслы яҫылыҡта әйләнә түбәндәге формула менән бирелә: : <math>\left|z - z_0\right| = R</math> йәки параметрлы күренештә : <math>z=z_0 + Re^{it},\,t\in\R.</math> === Аралыҡта әйләнә === Аралыҡта радиусы <math>R</math> үҙәге <math>M_0(x_0,y_0,z_0)</math> нөктәһендә булған әйләнәне : <math>(x-x_0)^2+ (y-y_0)^2+ (z-z_0)^2= R^2</math> сфераһының : <math>a\cdot (x-x_0)+ b\cdot (y-y_0)+ c\cdot (z-z_0)= 0</math> яҫылығы менән диаметраль киҫелеше контуры итеп ҡарарға мөмкин, бында <math>a,b,c</math> — бер үк ваҡытта нулгә тигеҙ булмаған параметрҙар; йәғни әйләнәлә ятҡан бөтә нөктәләр түбәндәге системаның сығарылышы : <math>\begin{cases}(x-x_0)^2+(y-y_0)^2+(z-z_0)^2=R^2,\\ a{\cdot}(x-x_0)+b{\cdot}(y-y_0)+c{\cdot}(z-z_0) = 0.\end{cases}</math> Мәҫәлән, <math>a= c\ne 0</math> булғанда был системаның сығарылыштарын параметр аша түбәндәгесә бирергә мөмкин: : <math>\begin{cases} x= x_0 + \dfrac{R}{\sqrt{a^2+c^2}}\cdot\!\left(c\cdot \cos t - \dfrac{a\cdot b\cdot \sin t}{\sqrt{a^2+b^2+c^2}}\right)\!,\\[10pt] y= y_0 + \dfrac{R\cdot \sqrt{a^2 + c^2}}{\sqrt{a^2+b^2+c^2}}\cdot \sin t, \\[10pt] z= z_0 - \dfrac{R}{\sqrt{a^2+ c^2}}\cdot\!\left(a\cdot \cos t + \dfrac{b\cdot c\cdot \sin t}{\sqrt{a^2+b^2+c^2}}\right)\!, \end{cases}t \in [0;2\pi).</math> === Тейеүселәр һәм нормалдәр === Әйләнәгә <math>\left(x_1,y_1\right)</math> нөктәһендә [[Тейеүсе|'''тейеүсенең''']] тигеҙләмәһе түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә : <math>\left(\frac{A}{2}+x_1\right)x + \left(\frac{B}{2}+y_1\right)y + \left(\frac{A}{2}x_1+\frac{B}{2}y_1+C\right) = 0.</math> Шул уҡ нөктәлә [[Нормаль|'''нормалдең''']] тигеҙләмәһе ошолай яҙыла : <math>\frac{x-x_1}{2x_1+A} = \frac{y-y_1}{2y_1+B}.</math> === Концентрик һәм ортогональ әйләнәләр === [[Файл:Концентрические окружности.svg|мини|Концентрик әйләнәләр]] Үҙәктәре уртаҡ, ләкин радиустары төрлө булған әйләнәләр '''концентрик''' әйләнәләр тип аталалар. : <math>x^2+y^2+A_1x+B_1y+C_1=0,\;\;\;x^2+y^2+A_2x+B_2y+C_2=0</math> тигеҙләмәләре менән бирелгән ике әйләнә концентрик була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр <math>A_1=A_2</math> һәм <math>B_1=B_2 </math> булһа. Ике әйләнә '''ортогональ''' була (йәғни [[Тура мөйөш|тура мөйөш]] яһап киҫешәләр) шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр түбәндәге шарт үтәлһә : <math>A_1A_2 + B_1B_2 = 2\left(C_1+C_2\right).</math> == Өҫтәлмә мәғлүмәттәр == === Бер әйләнә өсөн өсмөйөштәрҙе билдәләү === [[Файл:Circumcircle Angles 1.svg|thumb|150px|right|[[Өсмөйөш]]төң түбәһе аша [[Ҡамаусы әйләнә|ҡамаусы әйләнәгә]] тейеүсе үткәрелгән]] * ''ABC'' өсмөйөшөнөң бөтә өс ''A'', ''B'' һәм ''C'' түбәләре әйләнәлә ятһалар, ул (A,B,C) ''әйләнәһенә ҡамалған'' өсмөйөш тип атала. Был ваҡытта әйләнә ''ABC'' өсмөйөшөн ''ҡамаусы әйләнә'' тип атала (Ҡарағыҙ [[Ҡамаусы әйләнә]]). * Әйләнәгә ҡамалған өсмөйөштөң теләһә ниндәй түбәһе аша үткәрелгән '''[[тейеүсе]]''' өсмөйөштөң был түбәгә ҡаршы ятҡан яғына [[антипараллель тура һыҙыҡтар|антипараллель]]. * ''ABC'' өсмөйөшөнөң бөтә өс ''AB'', ''BC'' һәм ''CA'' яҡтары әйләнәгә ярашлы рәүештә ниндәйҙер ''C' '', ''A' '' һәм ''B' '' нөктәләрендә тейһә, ул (A',B',C') ''әйләнәһен ҡамаусы'' өсмөйөш тип атала. Был осраҡта әйләнә ''ABC'' өсмөйөшөнә ''ҡамалған әйләнә'' тип атала (Ҡарағыҙ [[Ҡамалған әйләнә]]). === Әйләнә билдәләмәләренең төрлө варианттары === {{нет источников в разделе|дата=2016-01-22}} * Диаметры ''AB'' булған әйләнә — ''A, B'' нөктәләренән һәм яҫылыҡтың ''AB'' киҫеге тура мөйөш аҫтында күренгән бөтә нөктәләренән торған фигура ([[әйләнәнең диаметрына таяныусы мөйөш]] аша билдәләмә). * Хордаһы ''AB'' булған әйләнә — яҫылыҡтың ''A, B'' нөктәләренән һәм ''AB'' киҫеге бер яҡтан ''AB дуғаһының ҡамалған мөйөшөнә'' тигеҙ булған даими мөйөш аҫтында күренгән һәм икенсе яҡтан, 180 градус минус юғарыла күрһәтелгән ''AB дуғаһының ҡамалған мөйөшө''нә тигеҙ булған икенсе даими мөйөш аҫтында күренгән бөтә нөктәләренән торған фигура ([[ҡамалған мөйөш]] төшөнсәһе аша билдәләмә). * ''AX'' һәм ''BX'' киҫектәре оҙонлоҡтарының сағыштырмаһы даими: <math>\frac{AX}{BX}=c\neq 1</math> булған <math>X</math> нөктәләренән торған фигура әйләнә тип атала ([[Аполлоний әйләнәһе]] аша билдәләмә). * Яҫылыҡтың, һәр береһенән бирелгән ике нөктәгә тиклемге алыҫлыҡтарының квадраттары суммаһы, был нөктәләр араһындағы алыҫлыҡ квадратының яртыһынан ҙурыраҡ булған бирелгән дәүмәлгә тигеҙ булған бөтә нөктәләренән торған фигура әйләнә тип атала (Гипотенузаһы әйләнәнең диаметры булған, әйләнәгә ҡамалған ирекле тура мөйөшлө өсмөйөш өсөн [[Пифагор теоремаһы]] аша билдәләмә). * Әйләнә — йомоҡ, үҙ-үҙен киҫмәүсе, артабанғы үҙсәнлектәргә эйә булған фигура. Әгәр уның эсендә ятҡан ирекле ''E'' нөктәһе аша теләһә ниндәй ''AB'', ''CD'', ''GF'' һәм башҡа шулай хордалар үткәргәндә, <math>AE\cdot EB=CE\cdot ED=GE\cdot EF</math> тигеҙлеге дөрөҫ (һүрәтте ҡарағыҙ). Тигеҙлектәр ''E'' нөктәһен һәм уның аша үткәргән хордалар йүнәлешен һайлап алыуға бәйһеҙ рәүештә һәр ваҡыт үтәлә (Киҫешеүсе хордалар аша билдәләмә). [[Файл:Chord 2.svg|мини|<math>AE\cdot EB=CE\cdot ED</math>]] * Әйләнә — йомоҡ, үҙ-үҙен киҫмәүсе, артабанғы үҙсәнлектәргә эйә булған фигура. Әгәр унан ситтә ятҡан ирекле ''M'' нөктәһенән әйләнә менән тейеү нөктәләренә тиклем ике тейеүсе үткәрһәң, мәҫәлән, ''A '' һәм ''B'', ул саҡта уларҙың оҙонлоҡтары һәр ваҡыт тигеҙ була: <math>MA=MB</math>. Тигеҙлек ''M'' нөктәһен һайлап алыуға бәйһеҙ рәүештә һәр ваҡыт үтәлә (Тигеҙ [[Әйләнәгә тейеүсе тура һыҙыҡ|тейеүселәр]] аша билдәләмә). * Әйләнә — йомоҡ, үҙ-үҙен киҫмәүсе, артабанғы үҙсәнлектәргә эйә булған фигура. Уның теләһә ниндәй хордаһы оҙонлоғоноң был хордаға таянған теләһә ниндәй ''ҡамалған мөйөшө'' синусына сағыштырмаһы, был әйләнәнең диаметрына тигеҙ булған даими дәүмәл ([[синустар теоремаһы]] аша билдәләмә). * Әйләнә — [[эллипс]]тың айырым осрағы, уның фокустары араһындағы алыҫлыҡ нулгә тигеҙ (Үҙгәртелгән [[эллипс]] аша билдәләмә). * Әйләнә <math>n=1</math> булғандағы [[Синусоидаль спираль]]. === Ике әйләнәгә бәйле билдәләмәләр === * Уртаҡ үҙәге булған ике әйләнә '''концентрик''' әйләнәләр тип аталалар. * Бер генә уртаҡ нөктәһе булған ике әйләнә, әгәр уларҙың түңәрәктәренең башҡа уртаҡ нөктәһе булмаһа тыштан, ә әгәр уларҙың түңәрәктәре береһе икенсеһенең эсендә ятһа, эстән '''тейешеүсе''' әйләнәләр тип аталалар. * Ике уртаҡ нөктәһе булған ике әйләнә '''киҫешеүсе''' әйләнәләр тип аталалар. Уларҙың түңәрәктәре (улар менән сикләнгән) икеләтә түңәрәк сегменты тип аталған өлкә буйынса киҫешәләр. * Ике киҫешеүсе (йәки тейешеүсе) әйләнәләр араһындағы '''мөйөш''' тип әйләнәләргә уларҙың уртаҡ киҫешеү (йәки тейеү) нөктәһендә үткәрелгән тейеүселәр араһындағы мөйөш атала. * Шулай уҡ ике киҫешеүсе (йәки тейешеүсе) әйләнәләр араһындағы '''мөйөш''' тип әйләнәләрҙең уларҙың уртаҡ киҫешеү (йәки тейеү) нөктәһендә үткәрелгән радиустары (диаметрҙары) араһындағы мөйөштө атарға мөмкин. * Теләһә ниндәй әйләнә өсөн уның теләһә ниндәй нөктәһе аша үткәрелгән радиусы (йәки диаметры) һәм тейеүсе үҙ-ара перпендикуляр булғанлыҡтан, радиусты (йәки диаметрҙы) әйләнәгә был нөктәлә үткәрелгән '''нормаль''' тип иҫәпләргә мөмкин. Ошонан сығып, бынан алдағы ике пунктта билдәләнгән ике типтағы мөйөштәр, яҡтары үҙ-ара перпендикуяр булған мөйөштәр булараҡ, һәр ваҡыт бер-береһенә тигеҙ булалар. * [[Тура мөйөш]] яһап киҫешкән ике әйләнә '''ортогональ''' әйләнәләр тип аталалар. Әйләнәләрҙе, әгәр улар бер-береһе менән [[тура мөйөш]] яһаһалар, '''ортогональ''' әйләнәләр тип иҫәпләргә була. * [[Ике әйләнәнең радикаль күсәре|'''Ике әйләнәнең радикаль күсәре''']] — бирелгән ике әйләнәгә ҡарата [[Әйләнәгә ҡарата нөктәнең дәрәжәһе|дәрәжәләре]] тигеҙ булған [[нөктәләрҙең геометрик урыны]]. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, был [[нөктәләрҙең геометрик урыны]]ндағы теләһә ниндәй ''M'' нөктәһенән бирелгән ике әйләнәгә үткәрелгән дүрт тейеүсенең оҙонлоҡтары тигеҙ. === Ике әйләнә өсөн мөйөштәр билдәләмәләре === * '''Ике киҫешеүсе әйләнә араһындағы мөйөш''' — әйләнәләргә уларҙың уртаҡ киҫешеү нөктәһендә үткәрелгән [[Тейеүсе тура һыҙыҡ|тейеүселәр]] араһындағы [[мөйөш]]. Ике киҫешеүсе әйләнә араһындағы ике мөйөш тә тигеҙ. * '''Ике киҫешмәүсе әйләнә араһындағы мөйөш''' — ике әйләнәнең ике уртаҡ [[Тейеүсе тура һыҙыҡ|тейеүселәр]]е киҫешеү нөктәһендә яһаған [[мөйөш]]. Был ике тейеүсенең киҫешеү нөктәһе ике әйләнә араһында ятырға тейеш, ә уларҙың береһе яғында түгел (был мөйөш ҡаралмай). Ике киҫешмәүсе әйләнә араһындағы ике вертикаль мөйөш тә тигеҙ. === Ортогоналлек === * [[Тура мөйөш]] яһап киҫешкән ике әйләнә '''ортогональ''' әйләнәләр тип аталалар. Әйләнәләрҙе, әгәр улар бер-береһе менән [[тура мөйөш]] яһаһалар, '''ортогональ''' әйләнәләр тип иҫәпләргә була. * Үҙәктәре ''O'' һәм ''O' '' булған, ''A'' һәм ''B'' нөктәләрендә киҫешкән ике әйләнә, әгәр ''OAO' '' һәм ''OBO''' мөйөштәре тура мөйөштәр булһалар, '''ортогональ''' тип атала. Тап ошо шарт ике әйләнә араһында '''тура мөйөштө''' гарантиялай. Был осраҡта ике әйләнәнең уларҙың киҫешеү нөктәһендә үткәрелгән радиустары (нормалдәре) перпендикуляр. Ошонан сығып, ике әйләнәнең уларҙың киҫешеү нөктәһендә үткәрелгән тейеүселәре лә перпендикуляр. Әйләнәнең тейеүсеһе тейеү нөктәһендә үткәрелгән радиусҡа (нормалгә) перпендикуляр. Ғәҙәттә кәкре һыҙыҡтар араһындағы мөйөш — уларҙың киҫешеү нөктәһендә үткәрелгән тейеүселәре араһындағы мөйөш. * Икенсе өҫтәлмә шарт булырға мөмкин. ''A'' һәм ''B'' нөктәләрендә киҫешкән ике әйләнәгә ''C'' һәм ''D'' нөктәләрендә киҫешкән дуғаларҙың урталары инһен ти, йәғни ''AС'' дуғаһы ''СB'' дуғаһына тигеҙ, ''AD'' дуғаһы ''DB'' дуғаһына тигеҙ. Ул саҡта был ике әйләнә, әгәр ''СAD'' һәм ''СBD'' мөйөштәре тура мөйөштәр булһалар, '''ортогональ''' тип аталалар. === Өс әйләнәгә бәйле билдәләмәләр === * Өс әйләнә, әгәр уларҙың теләһә ниндәй икәүһе бер-береһенә тейешһә (киҫешһә), үҙ-ара тейешеүсе (киҫешеүсе) тип аталалар. * [[Геометрия]]ла өс әйләнәнең '''радикаль үҙәге''' — әйләнәләрҙең өс [[Ике әйләнәнең радикаль күсәре|радикаль күсәрҙәре]] парҙары киҫешкән нөктә. Әгәр радикаль үҙәк бөтә өс әйләнәнән ситтә ятһа, ул берҙән-бер әйләнәнең ('''радикаль әйләнәнең''') үҙәге була, был әйләнә бирелгән өс әйләнәне '''ортогональ''' киҫә. === Архимед леммаһы === [[Архимед]] леммаһы. Әгәр әйләнә <math>BC</math> хордаһы тартып торған әйләнә сегментына ҡамалһа һәм дуғаға <math>A_1</math> нөктәһендә, ә хордаға — <math>A_2</math> нөктәһендә тейһә, ул саҡта <math>A_1A_2</math> тура һыҙығы <math>BA_1C</math> мөйөшөнөң биссектрисаһы була . [[Архимед]] леммаһы [[Глоссарий планиметрии#И|изоциркуляр үҙгәртеүҙәр]] төҙөгәндә мөһим роль уйнай. '''Иҫбатлау''' <math>G</math> — бәләкәй әйләнәне ҙур әйләнәгә сағылдырыусы гомотетия булһын, ти. Ул саҡта <math>A_1</math> был гомотетиның үҙәге булыуы аңлашылып тора. Ул саҡта <math>BC</math> тура һыҙығы ҙур әйләнәгә тейеүсе булған ниндәйҙер <math>a</math> тура һыҙығына күсә, ә <math>A_2</math> был тура һыҙыҡтағы һәм ҙур әйләнәгә ингән нөктәгә күсә. Гомотетия тура һыҙыҡтарҙы уларға параллель булған тура һыҙыҡтарға күсергәнлектән, <math>a\parallel BC</math>. <math>G(A_2)=A_3</math> һәм <math>D</math> — <math>a</math> тура һыҙығындағы шундай нөктә булһын, бында <math>\angle CA_3D</math> — ҡыҫынҡы, ә <math>E</math> — <math>a</math> тура һыҙығындағы шундай нөктә, бында <math>\angle BA_3E</math> — ҡыҫынҡы. Ул саҡта, <math>a</math> — ҙур әйләнәгә тейеүсе булғанлыҡтан <math>\angle CA_3D</math><math>=</math><math>\angle CBA_3</math><math>=\angle BA_3E=\angle BCA_3</math>. Ошонан сығып <math>\bigtriangleup BCA_3</math> — тигеҙ эргәле, тимәк <math>\angle BA_1A_3 = \angle CA_1A_3</math>, йәғни <math>A_1A_2</math> — <math>\angle BA_1C</math> мөйөшөнөң биссектрисаһы. === Дүрт пар-пар тейешеүсе әйләнәләр радиустары өсөн Декарт теоремаһы === {{main|Теорема Декарта (геометрия)}} ''Декарт теоремаһы'', теләһә ниндәй дүрт үҙ-ара тейешеүсе әйләнәләрҙең радиустары ниндәйҙер [[квадрат тигеҙләмә]]не ҡәнәғәтләндерә тип раҫлай. Ҡайһы берҙә уларҙы [[Фредерик Содди|Содди]] әйләнәләре тип атайҙар. == Күп үлсәмле дөйөмләштереү == Дөйөмләштерелгән әйләнәгә алыҫлыҡ төшөнсәһе бирелгән теләһә ниндәй математик структура өсөн билдәләмә бирергә мөмкин. Айырып әйткәндә, күп үлсәмле [[Евклид арауығы]] өсөн дөйөмләштерелгән әйләнә [[гиперсфера]] була; өс үлсәмле арауыҡта был ғәҙәттәге [[сфера]]. [[Сферик геометрия]]ла сфералағы үҙәктәре сфераның үҙәге менән тап килгән әйләнәләр («[[ҙур түңәрәктәр]]») мөһим роль уйнайҙар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Глоссарий планиметрии#О|Глоссарий планиметрии]] на слово "Окружность" * [[Вневписанная окружность]] * [[Вписанная и вневписанные в треугольник окружности]] * [[Вписанная окружность]] * [[:Категория:Әйләнәләр]] — әйләнәләр өсөн төп төшөнсәләр һәм теоремалар * [[Ҡамаусы әйләнә]] * [[Циклоида]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Атанасян, Левон Сергеевич|Атанасян Л. С.]], Бутузов В. Ф.. и др. |заглавие=Геометрия |часть=Дополнительные главы к учебнику 8 класса |издание=3-е издание |место=М. |издательство=Вита-Пресс |год=2003}} * {{книга |автор=Зайцев В. В., Рыжков В. В., [[Сканави, Марк Иванович|Сканави М. И.]] |заглавие=Элементарная математика. Повторительный курс |издание=Издание третье, стереотипное |издательство=Наука |место=М. |год=1976 |страниц=591 |ref=Элементарная математика}} * {{книга|автор=Корн&nbsp;Г., Корн&nbsp;Т.|заглавие=Справочник по математике |часть=Свойства окружностей, эллипсов, гипербол и парабол|издание=4-е издание |место=М.|издательство=Наука|год=1978|страницы=70}} * {{книга|автор=[[Маркушевич, Алексей Иванович|Маркушевич А. И.]]|заглавие=Замечательные кривые, выпуск 4|место=М.|издательство=Гостехиздат|год=1952|страниц=32|ссылка=http://ilib.mirror1.mccme.ru/plm/ann/a04.htm|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914045448/http://ilib.mirror1.mccme.ru/plm/ann/a04.htm|archivedate=2008-09-14}} * {{книга |часть=Окружность |заглавие=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |том=4 |место=М. |ref=Математическая энциклопедия |год=1984 |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] }} == Һылтанмалар == * [http://www.univer.omsk.su/omsk/Edu/Rusanova/circles.htm Окружность] на www.univer.omsk.su. * [https://web.archive.org/web/20170317054439/http://methmath.chat.ru/krokr.html Круг и окружность] на сайте Метмат (методика преподавания математики). {{Кривые}} {{Конические сечения}} [[Категория:Әйләнәләр]] [[Категория:Кәкре һыҙыҡтар]] [[Категория:Конус киҫелештәре]] [[Категория:Алгебраик кәкре һыҙыҡтар]] [[Категория:Планиметрия]] [[Категория:Стереометрия]] i4b0n0o83xzmq56yggxeeovh0za06oi 0 143115 1307506 1284524 2026-10-18T04:57:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307506 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның театр эшмәкәрҙәрен берләштергән ижади йәмәғәт ойошмаһы. Башҡортостан Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы үҙенең ағзалары өсөн профессиональ, хоҡуҡи, социаль-көнкүреш ярҙам үҙәге булып тора. Союздың эше ижади, ойоштороу һәм хужалыҡ үҙаллылығы һәм үҙидараһы нигеҙендә бара. Ойошма адресы: Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 94-се йорт. == Тарихы == Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы [[1986 йыл]]да Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең 15-се съезы ҡарары нигеҙендә ойошторола. [[1938 йыл]]да барлыҡҡа килгән Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе вариҫы (1-се ойоштороу конференцияһы 1940 йылда үтә). Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы ижади, ойоштороу эше алып бара, театр хеҙмәткәрҙәренә социаль ярҙам күрһәтә, Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Үҙәк советы, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы менән бәйләнеш булдыра. Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының эшмәкәрлеге Рәсәй Федерацияһы Театр эшмәкәрҙәре союзы аҡсаһы, биналарҙы ҡуртымға биреүҙән алынған аҡса, ағзалыҡ взносы иҫәбенә финанслана. Союз актерҙар, режиссерҙар, театр тәнҡитселәре секцияларын үҙ эсенә ала. Союз менән рәйес етәкселегендәге идара етәкселек итә. Өфө актерҙар йорто Театр эшмәкәрҙәре союзына ҡарай. Йыл һайын театр һәм көлкө көнө алдынан Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы «Күңелле кулиса» театр кисәләре фестивале үткәрә. Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы «Мельпоменаның алтын ҡәләме» театр премияһын булдырған. == Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы идараһы рәйестәре == * Г. С. Егназаров (1940—1945) * И. К. Глушарин<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Glusharin_Ilariy_Kazimirovich/t/3815 Глушарин Иларий Казимирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112114732/http://wiki02.ru/encyclopedia/Glusharin_Ilariy_Kazimirovich/t/3815 |date=2017-11-12 }}</ref> (1946—1951) * Т. С. Саттаров<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/sattarov.html Энциклопедия Башкирии → САТТАРОВ Галлям Саттарович]</ref> (1951—1952) * [[Бәҙәр Йосопова]] (1952—1961) * [[Зәйтүнә Бикбулатова]]<ref>[http://www.pandia.ru/text/77/364/60295.php Деятели культуры и искусства земли Чишминской | Pandia.ru]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (1961—1984) * [[Олег Ханов]] (1984—1999). * [[Әхтәм Абушахманов]] (1999 йыджан) == Әҙәбиәт == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15004-teatr-eshm-k-r-re-soyuzy}} {{V|10|11|2018}} * Саитов С. С. Союзу театральных деятелей Башкирской АССР 50 лет. Уфа, 1988. == Һылтанмалар == * http://www.temaufa.ru/company/15117/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104164748/http://www.temaufa.ru/company/15117/ |date=2018-11-04 }} * http://ufa-gid.com/encyclopedia/sattarov.html * http://zakon-region3.ru/1/65837/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217031415/http://zakon-region3.ru/1/65837/ |date=2019-02-17 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостандың мәҙәни ойошмалары]] [[Категория:Башҡортостан йәмәғәт ойошмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] 885nueqg86xjfzsiyc3410e9mobsxn6 0 143214 1307505 1242488 2026-10-18T04:29:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307505 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Башҡортостан Республикаһының архитекторҙар союзы ''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның архитекторҙарын берләштереүсе, үҙенең ағзаларын профессиональ һәм социаль яҡлауҙы үҙенең маҡсаты итеп ҡуйған, дәүләт һәм йәмәғәт ойошмаларында уларҙың мәнфәғәттәрен сағылдырған һөнәри ижади йәмәғәт ойошмаһы. Башҡортостан Республикаһының архитекторҙар союзы ҡалалар төҙөлөшө, архитектура проблемаларын хәл итеүҙә, фекер алышыуҙа һәм ҡарар ҡабул итеүҙә ҡатнаша, закон сығарыу инициативаһына эйә, закондар проектын эшләүҙә ҡатнаша. == Тарихы == СССР-ҙың совет архитекторҙар Союзы Идараһы Президиумы ҡарарына ярашлы, 1938 йылдың 23 ғинуарында СССР архитекторҙар Союзының Башҡортостан бүлексәһе ойошторола. 1930-сы йылдарҙа [[Башҡортостан]]да архитектурала конструктивизмдан неоклассикаға күсеү бара. Постконструктивизм Башҡортостандың хәҙерге архитектура тарихында әһәмиәтле мөһим этап булып тора. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем [[Өфө]]лә был стилдә «Башсоюз» бинаһы (1936-1937 йылдарҙа, архитекторы Д. А. Коршунов), Элемтә йорто (1934-1935 йылдарҙа, хәҙер Главпочтамт), Республика Хөкүмәте йорто (1935-1938 йылдарҙа, архитекторы Н. Зарубин), Наркомлегпром (1936-1937 йылдарҙа, архитекторҙары Г. Д. Вагин<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/11863] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625131335/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/11863 |date=2016-06-25 }} Вагин Георгий Дмитриевич</ref>, Б. Ғ. Кәлимуллин), Мединституттың төп корпусы (1932-1937 йылдарҙа, архитекторҙары А. И. Филонов, Тардисян) проектлана һәм төҙөлә. [[Файл:Lenin_Square_(Ishimbay).jpg|мини|250x250пкс|Ишембай ҡалаһы Ленин майҙаны]] Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа союз ағзалары, башҡорт архитекторҙары, Башҡорт АССР-ы ҡалаларының генераль пландарын төҙөү һәм үҙгәрештәр индереү буйынса ҙур эш башҡаралар: * [[Өфө]] - 1934-1937 йылдар, архитекторҙар Шибаев етәкселеге аҫтында эшләйҙәр («Гипрогор» институтының Мәскәү бүлексәһе) * [[Ишембай]] - 1938-1939 йылдар, архитекторҙар А. И. Филонов, Б Г. Кәлимуллин, П. И. Тришин, П. П. Дохтуров һәм башҡалар. * [[Стәрлетамаҡ]] - 1939 йылдар,  архитекторҙар С. Г. Кәлимуллин, Б Г. Кәлимуллин һәм башҡалар. * [[Белорет]] - 1945 йылдар,  архитекторҙар С. Г. Кәлимуллин, Б Г. Кәлимуллин һәм башҡалар. * [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] - архитектор А. И. Филонов. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында архитекторҙар СССР-ҙың үҙәк райондарынан эвакуацияланған предприятиеларҙы республикала урынлаштырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнәләр. Һуғыштан һуң илдә Н. С. Хрущев башлаған саманан тыш биҙәкләү менән көрәш буйынса кампания бара. Архитектура деталдәрен ҡуйыу, улар эшләнгән һәм төҙөлөш майҙанында урынлаштырылған осраҡта ғына рөхсәт ителгән. Архитектура проекттарын, биҙәктәрҙе ябайлаштырыу һәм схемалаштырыу маҡсатында, яңынан эшләргә тура килә. 1970 йылда Башҡортостан бүлексәһе СССР архитекторҙар союзының Башҡортостан ойошмаһы тип атала башлай, ә 1982 йылда, ойошма РСФСР архитекторҙар Союзы ҡарамағына күсеү менән бәйле, - РСФСР архитекторҙар Союзының Башҡортостан ойошмаһы тип атала. Дөйөм йыйылыш ҡарары менән Башҡортостан ойошмаһы, үҙ ирке менән РСФСР архитекторҙар Союзы составына ингән Башҡорт АССР-ы архитекторҙар Союзы тип үҙгәртелә. 2004 йылда ойошма яңы исем ала - «Рәсәй архитекторҙар Союзы» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы архитекторҙар Союзы төбәк йәмәғәт ойошмаһы. [[Файл:Национальный_молодёжный_театр_(Уфа).jpg|мини|250x250пкс|Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] 2000-се йылдарҙа союз ағзалары яңы мәҙәниәт объекттарын төҙөүгә үҙ өлөшөн индерә – Хәрби Дан музейы (2000 йыл, арх. Д .А. Винкельман), М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры  (2002 йыл, арх. К. А. Донгузов, Д. Ю. Мирсаяпов), «Өфө уттары» күңел асыу комплексы (2003 йыл, арх. Р. Х. Әхмәҙиев, С. Э. Мигранов, А. У. Байрамғәлина), яңы хакимиәт, сауҙа һәм ғибәҙәт биналары  – Рәсәй Федерацияһы Пенсия Фондының Башҡортостан бүлексәһе (2005 йыл, О. А. Томилов, П. В. Скулимовская), Богородица раштыуаһы Кафедраль соборы храмы (2004 йыл, К. А. Донгузов, Е. А. Фаворская, Д. А. Павлов), «Мир» Сауҙа һәм күңел асыу үҙәге (2004 йыл, О. А. Байдин), «Ирәмәл» сауҙа үҙәге (2005 йыл, арх. Р. М. Маскулов), «Европа» сауҙа үҙәге (2007 йыл, арх. Д. А. Винкельман). Хәҙерге ваҡытта хәҙерге Башҡортостан архитектура төҙөлөшөндә төҙөлөш сифатын күтәреүгә, бизнес-үҙәк, банк биналары, ҡаланың айырым йорттары, элиталы торлаҡ комплекстары, ҡунаҡханалар кеүек объекттар төҙөүгә күп иғтибар бүленә. == Эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһы архитекторҙар Союзының төп бурысы булып тора: профессиональ-ижади ҡыҙыҡһыныуҙарының дөйөмлөгө нигеҙендә, Башҡортостан Республикаһы архитектураһы үҫеше өсөн уларҙың тырышлығын һәм мөмкинлектәрен берләштереү маҡсатында, архитекторҙарҙы берләштереү, профессиональ һәм социаль аспекттарҙа үҙ-ара ярҙам ойоштороу; Башҡортостан территорияһында бөтә проект ойошмаларының эшмәкәрлегенә профессиональ йәмәғәт контролен тормошҡа ашырыу; проекттарға уларҙы тормошҡа ашырғанға тиклем һәм ашырғандан һуң йәмәғәт тикшереүе үткәреү, Башҡортостан Республикаһы архитекторҙарының төрлө мәсьәләләр буйынса ижади дискуссияларын үткәреү; күргәҙмәләр ойоштороу, иң яҡшы ижади проекттар һәм төҙөлгән объекттар конкурсы үткәреү; йәш архитекторҙарҙың ижади үҫешенә булышлыҡ итеү; Башҡортостан Республикаһы архитектура-төҙөлөш ҡаҙаныштарын пропагандалау. 50-се йылдарҙан башлап БАССР-ҙа сәнәғәт объекттарын, торлаҡ, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау һәм белем биреү объекттарын күпләп төҙөү бара. Ошоноң менән бәйле, республикала төҙөлөштө архитектура һәм ҡала төҙөлөшө документтары менән тәьмин итеү буйынса ҙур бурыстар барлыҡҡа килә. Был мәсьәләләр Союзда хәл ителә. [[Файл:Администрация_Стерлитамака.jpg|мини|250x250пкс|Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте]] [[Башҡортостан Республикаһы]] архитектураһы үҫешенә, [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан]]дың почетлы исемдәре бирелгән архитектура Союзы ағзалары ҙур өлөш индерә: Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторҙары – Ф. И. Рехмуков, Р. И. Кирайдт, А. Ф. Козлов, Б. Г. Калимуллин, И. И. Мироненко, И. Н. Сабитов; С. Юлаев исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт премияһы лауреаттары – А. В. Клемент, Л. В. Хихлуха, С. А. Голдобин, С. Б. Голдобина, А. В. Давыденко, В. В. Дәүләтшин; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүселәре – М. П. Мазин, Ю. А. Пацков, И. Ф. Минкин, А. С. Дмитриенко, Н. М. Мөхәмәҙиев, О. В. Новиков, Ф. Б. Кәлимуллин, П. С. Колосов, Р.Х. Әхмәҙиев; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторҙары – Р. Р. Авсахов, Г. П. Ғарипов, Л. Ш. Дубинский, С. А. Голдобин, В. Ф. Сәфәрова, М. Н. Сәхәүтдинова, О. С. Тадиашвили, М. Р. Батырова, П. П. Петров, Д. Ф. Әхмәтшин, З. З. Баһаутдинов, Д. А. Винкельман, Р. Г. Саҙрисламов, А. М. Сәрүәров, О. А. Томилова, В. С. Фирсов, С.А. Харичков, Р. Т. Хәйруллин, У. Г. Ураскин, Р. М. Маскулов, А. А. Андрианов, К. А. Донгузов, Т. В. Мелякова, Д. Д. Хәлитов, Р. И. Хәлиуллин == Союз бүләктәре == 2010 йылда,архитекторҙар Союзы идараһы һәм архитектура проекты коллективы ҡарары менән, атҡаҙанған архитектура эшмәкәре, «Архпроект» институтының элекке директоры Сергей Голдобин исемендәге стипендия булдырыла. == Башҡортостан архитекторҙар Союзы рәйестәре == Төрлө ваҡыттарҙа архитекторҙар Союзы рәйесе булалар: * Бай Борис Иванович — 1935 й. * [[Кәлимуллин Барый Ғибәт улы]] — 1935 — 1943йй; 1944-1965 йй. * Сәхәүтдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/sahautdin_m.html Энциклопедия Башкирии → САХАУТДИНОВА Мастюра Низамовна]</ref> -1938  -1943 йй * Звартау Эд. — 1943 -1944йй * Мироненко Иван Иванович — 1966 -1968 йй * Рехмуков Фарид Измайлович<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/rehmukov.html Энциклопедия Башкирии → РЕХМУКОВ Фарид Измайлович]</ref> — 1969 — 1977 йылдарҙа * Минкин Искәндәр Фәйзрәхман улы −1978 −1985 йй * Исламов Рим Шәрәфислам улы— 1985 -1987 йй<br /> * Авсахов Рудоль Рәис улы  — 1987 — 1994 йылдар, 1997 — 2000 йй. * Клемент Александр Васильевич<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Klement_Aleksandr_Vasilevich/t/6881 Клемент Александр Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213180033/http://wiki02.ru/encyclopedia/Klement_Aleksandr_Vasilevich/t/6881 |date=2019-02-13 }}</ref> -1994 — 1997 йылдар * Челышев Борис Александрович -2001 — 2003 йй. * Ураҡсин Урал Ғәзиз улы<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Uraksin_Ural_Gazizovich/t/14707 Ураксин Урал Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327003821/http://wiki02.ru/encyclopedia/Uraksin_Ural_Gazizovich/t/14707 |date=2019-03-27 }}</ref> 2003 −2015 йылдарҙа <br /> == Адресы == Башҡортостан Республикаһы 450005, Өфө ҡалаһы, Пархоменко урамы, 101/1, тел. (3472) 273-72-69. == Әҙәбиәт == * Донгузов К.А. Союз архитекторов Республики Башкортостан: история и современность. Уфа, 1998; * Ж-л "Архитектура, строительство, дизайн в Республике Башкортостан". №1 (10) декабрь 2007 - январь 2008г. Ст. Союз архитекторов Республики Башкортостан. Листая страницы истории<ref>http://tenisheva.nethouse.ru/static/doc/0000/0000/0029/29830.rn4za2q6kz.pdf</ref>. * Строители Башкортостана. Уфа, 2001. == Һылтанмалар == * http://sarb02.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213170131/http://sarb02.ru/ |date=2014-12-13 }} * http://gosstroy.bashkortostan.ru/about/organ_detail.php?ID=432{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.gorodufa.ru/?p=news&id=281 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191403/http://www.gorodufa.ru/?p=news&id=281 |date=2016-03-04 }} * http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/35192-soyuzu-arhitektorov-bashkortostana-75-let.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305124806/http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/35192-soyuzu-arhitektorov-bashkortostana-75-let.html |date=2016-03-05 }} * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/2558-soyuz-arkhitektorov Башҡорт энциклопедияһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625120856/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/2558-soyuz-arkhitektorov |date=2016-06-25 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/2558-soyuz-arkhitektorov Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625120856/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/2558-soyuz-arkhitektorov |date=2016-06-25 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/2558-soyuz-arkhitektorov Союз архитекторов республики башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625120856/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/2558-soyuz-arkhitektorov |date=2016-06-25 }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡортостан йәмәғәт ойошмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] lokflu2gsey0nk515pdoqdqrkscgcki 0 153967 1307487 1247041 2026-10-17T19:51:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307487 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айседо́ра Дунка́н'''{{sfn|Суриц, Тейдер|2007}} ('''Исидора Дункан''', '''Изадо́ра Да́нкан'''; {{lang-en|Isadora Duncan}} [{{IPA|ˌɪzəˈdɔrə ˈdʌŋkən}}]<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/american/isadora?showCookiePolicy=true Isadora — Collins Dictionary Online], [http://www.collinsdictionary.com/dictionary/american/duncan?showCookiePolicy=true Duncan — Collins Dictionary Online]</ref><ref>[http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/isadora-duncan Isadora Duncan — Oxford Advanced Learner’s Dictionary Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726022600/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/isadora-duncan |date=2014-07-26 }}</ref>, үҙ исеме '''Дора Энджела Дункан''', {{lang-en|Dora Angela Duncan}}; {{д|27|05|1877|1}}, [[Сан-Франциско]], [[АҠШ]] — {{д|14|09|1927|1}}, [[Ницца]], [[Франция]]) — Америка бейеүсеһе-новатор, ирекле бейеүгә нигеҙ һалыусы. [[Боронғо Греция]] бейеүҙәренә оҡшаған бейеү системаһы һәм хәрәкәттәр (пластика) булдырған. Шағир [[Сергей Есенин]]дың ҡатыны (1922—1924). Уның хөрмәтенә [[Венера]]ла кратер аталған (Дункан кратеры). == Сәнғәттә Дункан == === Әҙәбиәт === * «[[Собачье сердце]]» [[Михаил Булгаков]]. * «[[Роман без вранья]]» [[Анатолий Мариенгоф]]. * «На берегах Невы» Ирина Одоевцева. * «Исидора Дункан» Збигнев Герберт. === Театрҙа === * «[[Айседора (балет Бежара)|Айседора]]» — балет [[Морис Бежар|Мориса Бежара]], поставленный для [[Плисецкая, Майя Михайловна|Майи Плисецкой]] (Опера Монте-Карло, 1976). * «[[Пять вальсов Брамса|Пять вальсов Брамса в манере Дункан]]» — балет [[Аштон, Фредерик|Фредерика Аштона]] (Королевский балет, 1976). * «{{нп5|Айседора (балет Макмиллана)|Айседора|en|Isadora (ballet)}}» — балет [[Макмиллан, Кеннет|Кеннета Макмиллана]] на музыку {{нп5|Беннетт, Ричард|Ричарда Беннетта|en|Richard Rodney Bennett}} (Королевский балет, 1981). * «Айседора: Миг до вечности», пьеса [[Баладжаров, Юрий Васильевич|Юрия Баладжарова]] (2012). * «Три жизни Айседоры Дункан», монодрама в 2-х действиях [[Сагалов, Зиновий Владимирович|Зиновия Сагалова]]. * «Стойте на голове», хореографический спектакль Татьяны Вдовиной (2016). === Кино === * «[[Айседора (фильм, 1966)|Айседора Дункан, величайшая танцовщица в мире]]», режиссёр Кен Рассел, в главной роли [[Вивьен Пиклз]] (Великобритания, 1966). * «[[Айседора (фильм)|Айседора]]». Режиссёр Карел Рейш, в главной роли [[Ванесса Редгрейв]] (Великобритания-Франция, 1968). * «[[Есенин (телесериал)|Есенин]]». Режиссёр Игорь Зайцев, в роли Айседоры Дункан [[Шон Янг]] (Россия, 2005). * «[[Танцовщица (фильм, 2016)|Танцовщица]]». Режиссёр: Стефани Ди Джусто; в роли [[Лили-Роуз Депп]] (Франция-Бельгия-Чехия, 2016) === Музыка === * «Айседора». Слова — Михаил Танич, Музыка — Елена Ванина. Исполняет Александр Малинин (Бал — 1991). * «Айседора» — группа Завтраккусто. Альбом «Декадент Нуво» (2017) * «Айседора» — ДиДюЛя. Альбом «Фламенко» (2000) * «Айседора Дункан» — Белая гвардия. * «Айседора» — «Ленинград». Альбом «Пуля+» (1999). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * {{не переведено 3|Список необычных смертей|Список необычных смертей|en|List of unusual deaths}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == {{refbegin2}} * {{БРЭ |статья=Дункан |ссылка= |id= |автор= Суриц Е. Я., Тейдер В. А.|том= 9|страницы=413—414 |год= |ref= Суриц, Тейдер}} * ''Дункан Ирма, Макдугалл Алан Росс.'' Русские дни Айседоры Дункан и её последние годы во Франции / Пер. с англ. Вступ. ст., комментарий Г. Лахути. — М.: Моск. рабочий, 1995. — 271 с. ISBN 5-239-01848-0 * ''Шнейдер И.'' Встречи с Есениным: Воспоминания. — Киев: Мистецтво, 1989. — 349 с.: ил. ISBN 5-7715-0195-6 * ''Блэйер Ф.'' Айседора: Портрет женщины и актрисы / Перевод с англ. Е.Гусевой. — Смоленск: Русич, 1997. — 560 с. — («Женщина-миф»). ISBN 5-88590-642-4 * ''Курт П.'' Айседора. Неистовый танец жизни. Isadora. A Sensational Life — М.: Изд-во Эксмо, 2002. — 768 с., илл. ISBN 5-699-00762-8 * Каталог выставки «Античный профиль танца» ''Василий Ватагин, Матвей Добров, Николай Чернышев'' (Айседоре Дункан посвящается), 24 августа — 20 октября 2006, Москва: Изд-во Музей графики. ISBN 5-900395-16-2 * ''Стефанида Руднева.'' Воспоминания счастливого человека. — М.: Главархив, 2007. — 856 с.: ил. ISBN 978-5-7728-0152-9, ISBN 978-5-8330-0249-0 * ''Руднева С., Фиш Э.'' Музыкальное движение. Методическое пособие для педагогов музыкально-двигательного воспитания, работающих с детьми дошкольного и младшего школьного возраста. 2-е изд., перераб. и дополн. / [http://ecodance.narod.ru Под ред. В. Царьковой.] -СПб.: Издательский Центр «Гуманитарная Академия», 2000. — 320 с. ISBN 5-93762-003-8 * Дункан Айседора // ''[[Иванян, Эдуард Александрович|Иванян Э. А.]]'' Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0. * ''Наталья Аляшева.'' Айседора Дункан. Документальные свидетельства и фантазии. Издательство: Урал ЛТД. 2000. Твердый переплёт, 442 стр. ISBN 5-8029-0139-X * Есенин и Айседора Дункан. Серия: Любовные истории великих ''(Сост. Т. И. Маршкова).'' Издательство: Алгоритм, — М., 2007 г. Твердый переплёт, 288 стр. ISBN 978-5-9265-0330-9 * Айседора Дункан и Сергей Есенин. Их жизнь, творчество, судьба ''(ред.-сост., вступ.ст., пер. Краснов И. М.).'' Издательство: Терра (2005). ISBN 5-275-01262-4 * ''Нонна Голикова.'' Сергей и Айседора. — М.: Вагриус, 2005. — 256 с.: ил. ISBN 5-9697-0003-7 * ''Ирина Сироткина.'' Свободное движение и пластический танец в России. М.: Новое литературное обозрение, 2011. — 319 с. * ''Ирина Сироткина.'' [http://oteatre.info/ajsedora-dunkan-sto-desyat-let-svobodnogo-tantsa/ Айседора Дункан и сто десять лет свободного танца] // Театр. 2015. № 20. * ''Levien, Julia.'' Duncan Dance : a guide for young people ages six to sixteen / Julia Levien. With illustrations by the author from life and memory. «A Dance Horizons book.» 1994. ISBN 0-87127-198-2 * Maria Theresa. Divine Being, Guided by a Higher Power by ''Pamela de Fina''. The Adopted Daughter of Isadora Duncan, 2003. Dorrance Publishing Go., Inc. Pittsburgh, Pennsylvania 15222. ISBN 0-8059-4960-7 * Anna Duncan: In the footsteps of Isadora. I Isadoras fotspar. Dansmuseet, 1995. ISBN 91-630-3782-3 * ''Frank-Manuel Peter'' (Hrsg./Ed.). Isadora & Elizabeth Duncan in Deutschland, in Germany. Deutsches Tanzarchiv Koln, 2000. ISBN 3-87909-645-7 * The Technique of Isadora Duncan By Irma Duncan. Illustrated. Photographs ву Hans V. Briesex. Posed by Isadora, Irma and the duncan pupils. Printed in Austria by Karl Piller, Wien VIII. ISBN 0-87127-028-5 * The Art of the Dance. Isadora Duncan / pref. par Sheldon Cheney.- New-York : Theater Arts, 1928.- 147 p. Edited, with an introduction by Sheldon Cheney. ISBN 0-87830-005-8 * Life Into Art. Isadora Duncan and Her World. (1993) Edited By Doraee Duncan, Carol Pratl, And Cynthia Splatt ; Foreword By Agnes De Mille ; Text By Cynthia Splatt. Hardcover: 199 pages. Publisher: W. W. Norton & Company; 1st edition (November 1993). ISBN 0-393-03507-7 * ''Duncan Isadora''. Isadora Speaks. Ed. Franklin Rosemont. San Francisco, 1981. * ''Сидоров А. А.'' Современный танец. М., 1923. * ''Белый Андрей.'' Луг зелёный. Книга статей. М., 1910. * ''Морис Левер.'' Айседора Дункан. Серия ЖЗЛ. М., 2006. * Isadora Dunkan «My Life» Москва. «Центрполиграф» 2005. * ''Мариенгоф А. Б.'' Роман без вранья, 1926. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Айседора Дункан |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Айседора Дункан |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викигид = |Викиданные = |Метавики = |Проект = }} * [http://www11.plala.or.jp/i-duncanslinks/ Jun Morita website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918054916/http://www11.plala.or.jp/i-duncanslinks/ |date=2008-09-18 }}{{ref-en}} * [http://www.duncantanz.de/links.htm Duncan Tanz-International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124020426/http://www.duncantanz.de/links.htm |date=2021-01-24 }}{{ref-en}} * [http://oteatre.info/ajsedora-dunkan-sto-desyat-let-svobodnogo-tantsa/ Айседора Дункан и сто десять лет свободного танца] * [http://crazywheels.spb.ru/69.html История с шалью Айседоры Дункан и автомобилем]{{ref-ru}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса бейеүселәр]] j29wku020egtuk7oro1ghhgw49u8fh3 0 158297 1307478 1295235 2026-10-17T16:32:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307478 wikitext text/x-wiki <!-- {{перенаправления|2020}} --> {{Навигация для года|2020}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2020|КК=25 января|ИК=20 августа}} {{Год начинающийся|2020}} [[БМО]] ҡарарына ярашлы 2020 йыл '''Халыҡ-ара үҫемлектәр сәләмәтлеген һаҡлау йылы''' тип иғлан ителде<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/sections/observances/international-years/|title=Международные годы|date=2015-01-06|publisher=www.un.org|lang=ru|accessdate=2020-01-13}}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда '''Хәтер һәм дан йылы'''<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190708/1556323142.html|title=В России 2020 год станет Годом памяти и славы|website=ria.ru|publisher=[[РИА Новости]] |date=2019-07-08 |lang=ru|accessdate=2019-09-04}}</ref>. [[Башҡортостан]]да '''Башҡорт теле йылы'''. == Ваҡиғалар == === Ғинуар === <!-- * [[1 января]]: ** Во [[Франция|Франции]] вступил в силу запрет на производство и импорт продуктов питания, содержащих [[пищевые красители|пищевой краситель]] Е171 ([[оксид титана(IV)|диоксид титана]])<ref>[https://rosng.ru/post/vo-francii-zapretili-opasnuyu-pischevuyu-dobavku-e171 Во Франции запретили опасную пищевую добавку Е171]</ref>. ** Начался [[Российско-белорусский нефтяной конфликт]]. * [[3 января]] — генерал иранского спецподразделения [[Корпус Стражей Исламской революции|КСИР]] [[Сулеймани, Касем|Касем Сулеймани]] [[Авиаудар США по международному аэропорту Багдада 3 января 2020 года|был убит в ходе ракетного удара]] [[Соединённые Штаты Америки|США]] по [[Багдад (аэропорт)|аэропорту]] [[Багдад]]а. При обстреле погибли не менее восьми человек, более десяти пострадали. В [[Пентагон]]е сообщили, что приказ об уничтожении генерала был отдан лично президентом США [[Трамп, Дональд|Дональдом Трампом]]. Бывший командующий КСИР, секретарь Совета целесообразности [[Иран]]а [[Резайи, Мохсен|Мохсен Резайи]] отреагировал на гибель генерала обещанием жестокой мести США. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Российское Министерство иностранных дел]] полагает, что данная ситуация приведёт к росту напряжённости на всём [[Ближний Восток|Ближнем Востоке]]. * [[4 января]] — [[Иран]] выходит из последней ядерной сделки, заключённой в [[2015 год]]у. * [[5 января]]: ** Кандидат от оппозиционной [[Социал-демократическая партия Хорватии|Социал-демократической партии Хорватии]], бывший премьер-министр [[Зоран Миланович]] побеждает во втором туре выборов президента страны. ** [[Парра, Луис|Луис Пара]] утверждён на должности спикера [[Национальная ассамблея Венесуэлы|Национальной ассамблеи Венесуэлы]]. * [[7 января]]: ** [[Исламский консультативный совет|Парламент Ирана]] признал [[Пентагон]] [[Террористическая организация|террористической организацией]], а также всех командиров, агентов и иных лиц, причастных к смерти [[Сулеймани, Касем|Касема Сулеймани]]. Фактически вся [[армия США]] была признана террористической организацией. ** На похороны [[Сулеймани, Касем|Касема Сулеймани]] приехало около 800 тысяч человек, в результате чего возникла массовая давка, в которой погибло 56 человек. * [[8 января]]: ** В Иране был [[Катастрофа Boeing 737 под Тегераном|сбит]] пассажирский самолёт [[Boeing 737-800]] авиакомпании [[Международные авиалинии Украины]], летевший из Тегерана в Киев рейсом PS 752, все находившиеся 176 человек на борту погибли<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4214834</ref>. Ответственность за катастрофу взял на себя Иран. ** Несколько военных объектов [[Соединённые Штаты Америки|США]] на территории [[Ирак]]а [[Операция «Мученик Сулеймани»|атакованы]] Корпусом стражей исламской революции ([[Корпус Стражей Исламской революции|КСИР]]) Ирана. Корпус стражей исламской революции взял на себя ответственность за удар по американской авиабазе в Ираке, уточнив, что это месть за [[Авиаудар США по международному аэропорту Багдада 3 января 2020 года|убийство]] американскими военными генерала [[Сулеймани, Касем|Касема Сулеймани]]. ** Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] и президент Турции [[Эрдоган, Реджеп Тайип|Реджеп Эрдоган]] открыли [[Турецкий поток|«Турецкий поток»]]. * [[9 января]] — в [[Абхазия|Абхазии]] начались акции протеста оппозиции с требованием отставки президента [[Хаджимба, Рауль Джумкович|Рауля Хаджимбы]]. * [[10 января|10 января:]] ** Верховный суд [[Абхазия|Абхазии]] отменил итоги выборов президента и обязал ЦИК провести новые выборы. ** [[Список правителей Омана|Султан Омана]] [[Кабус бен Саид]] скончался бездетным после 49 лет правления, его преемником стал [[Хейсам бен Тарик]]. * [[10 января|10]]—[[19 января]] — в [[Лозанна|Лозанне]] ([[Швейцария]]) прошли [[Зимние юношеские Олимпийские игры 2020|III Зимние юношеские Олимпийские игры]]<ref>[http://www.lausanne2020.com/ Lausanne and the Canton of Vaud will host the Winter Youth Olympic Games in 2020!.]{{Ref-en}}</ref>. * [[11 января]] — [[Цай Инвэнь]] избрана президентом [[Китайская Республика|Китайской Республики]]. * [[12 января]] — на [[Филиппины|Филиппинах]], в 80 километрах от [[Манила|Манилы]], извержение [[Тааль (вулкан)|вулкана Тааль]]. Пепел был выброшен на высоту 1 километр. Временно приостановлена работа [[Международный аэропорт имени Ниноя Акино|международного аэропорта Манилы]]. * [[12 января]] — президент Абхазии [[Хаджимба, Рауль Джумкович|Рауль Хаджимба]] объявил о своей отставке. * [[13 января]] — исполняющим обязанности президента Абхазии назначен [[Бганба, Валерий Рамшухович|Валерий Бганба]]. * [[13 января]] — вулкан Тааль, начавший извергаться одним днём ранее, в 3:20 утра по местному времени начал извергать фонтан лавы. Власти [[Филиппины|Филиппин]] предупреждают о возможном начале более сильного извержения. Эвакуированы 80 тысяч человек в радиусе 14 километров. * [[14 января]] — прекращена поддержка обновлений операционной системы [[Windows 7]] (для корпоративных пользователей продлена до января 2023 года)<ref>{{cite web |url=https://3dnews.ru/946126|title=Microsoft прекратит поддержку Windows 7 через три года|date=2017-01-19|publisher=[[3DNews]]|accessdate=2018-04-22}}</ref>. * [[15 января]]: ** [[Второе правительство Медведева|Правительство России]] подало в отставку<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200115/1563456719.html|title=Правительство России уходит в отставку |date=2020-01-15|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2020-01-15}}</ref>. ** [[Соединённые Штаты Америки|США]] и [[Китай]] подписали торговую сделку «Фаза — 1»<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/7508301 |title=Первая фаза торговой сделки США и Китая. О чём договорились стороны? |author=Дмитрий Беляев |lang=ru |website=[[ТАСС]] |date=2020-01-16 |accessdate=2020-01-22}}</ref>. * [[16 января]] — [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] подписал указ о назначении председателем правительства [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаила Мишустина]]. * [[19 января]]: ** [[Конференция по Ливии в Берлине]]. ** [[Россия]] и [[Турция]] завершили сделку по [[ЗРК С-400]]<ref>{{Cite web |url=https://zelv.ru/v-mire/129600-rf-i-turciya-zavershili-sdelku-po-zrk-s-400.html |title=РФ и Турция завершили сделку по ЗРК С-400 |lang=ru |website=Zelv.ru |date=2020-01-19 |accessdate=2020-01-22}}</ref>. * [[20 января]]: ** [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] освободил от должности генпрокурора [[Чайка, Юрий Яковлевич|Юрия Чайку]] и внес в [[Совет Федерации]] кандидатуру [[Краснов, Игорь Викторович|Игоря Краснова]] на должность [[Генеральный прокурор Российской Федерации|Генерального прокурора РФ]]<ref>https://www.rbc.ru/politics/20/01/2020/5e2582249a7947771e1cd42d</ref>. ** [[Правительство Узбекистана]] ушло в отставку<ref>{{cite web |url=https://echo.msk.ru/news/2574113-echo.html |title=Правительство Узбекистана ушло в отставку |lang=ru |website=«[[Эхо Москвы]]» |date=2020-01-20 |accessdate=2020-01-22}}</ref> * [[21 января]] — сформирован кабинет министров РФ Председателя Правительства [[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаила Мишустина]]<ref>{{cite web |url=http://redstar.ru/kabinet-ministrov-sformirovan/ |title=Кабинет министров сформирован |author=Анастасия Свиридова |lang=ru |website=«[[Красная Звезда]]» |date=2020-01-22 |accessdate=2020-01-22}}</ref>. * [[22 января]] — [[Президентские выборы в Греции (2020)|президентские выборы]] в [[Греция|Греции]]. Победу одержала [[Сакелларопулу, Катерина|Катерина Сакелларопулу]], ставшая первой в истории Греции избранным президентом. * [[23 января]] — обе палаты парламента Великобритании утвердили законопроект о «[[Выход Великобритании из Европейского союза|Brexit]]». Закон подписала королева Великобритании [[Елизавета II]]<ref name="kommersant.ru">https://www.kommersant.ru/doc/4227787</ref><ref name="kommersant.ru" />. * [[24 января]]: ** Главы Европейского совета и Европейской комиссии подписали соглашение о «[[Выход Великобритании из Европейского союза|Brexit]]»<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4228093</ref>. ** [[Элязыгское землетрясение (2020)|Землетрясение]] на востоке [[Турция|Турции]] рядом с городом [[Элязыг]] магнитудой 6.8. Погиб 41 человек, более 1000 человек ранены и десятки остаются под завалами разрушенных домов. 42 человека удалось вызволить из под завалов. * [[26 января]] — досрочные [[Парламентские выборы в Перу (2020)|парламентские выборы в Перу]]. * [[28 января]] — китайский город [[Тяньцзинь]] с населением более 15 млн человек вводит [[военное положение]] в связи с [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|вспышкой коронавируса 2019-nCoV]]. * [[29 января]]: ** Число [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|погибших от коронавируса 2019-nCoV]] достигло 133 человек, заражённых более 6 тысяч. Из [[Китай|Китая]] вирус распространился на ряд несколько стран в Азии, Европе и Северной Америке, а также на [[Австралия|Австралию]]. ** Из-за сильнейших ливней в [[Бразилия|Бразилии]] начались многочисленные [[паводок|паводки]] в результате которых погибли 64 человека. Свыше 30 тысяч людей остались без жилья. Ущерб может достигнуть 125 миллионов долларов. * [[30 января]] — заразившихся китайским [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|коронавирусом]] — 8288 человек. Число жертв — 171 человек. За день коронавирус был зафиксирован в [[Финляндия|Финляндии]], в [[Объединённые Арабские Эмираты|ОАЭ]], на [[Филиппины|Филиппинах]] и в [[Индия|Индии]]. * [[31 января]]: ** Выход Великобритании из Европейского союза ([[Выход Великобритании из Европейского союза|Brexit]])<ref>{{Cite news|accessdate=2019-12-24|first=Юри|last=Вендик|date=2019-12-20|title=Британия выйдет из ЕС 31 января. Палата общин одобрила план Бориса Джонсона|url=https://www.bbc.com/russian/news-50871391}}</ref>. ** [[Всемирная организация здравоохранения|ВОЗ]] признала [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|вспышку коронавируса]] чрезвычайной ситуацией в области общественного здравоохранения, имеющей международное значение. Случаи заражения были впервые зафиксированы в [[Россия|России]], [[Италия|Италии]] и [[Великобритания|Великобритании]]. ** В [[Санкт-Петербург]]е во время проведения работ по демонтажу [[Петербургский (спортивно-концертный комплекс)|Спортивно-концертного комплекса]] — произошло незапланированное обрушение крыши и стен здания. В результате происшествия погиб один человек<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2020/01/30/153/|title=В Петербурге произошло обрушение при демонтаже СКК. Есть погибший. Трансляция в режиме онлайн|date=20200131T1139+0300Z|publisher=www.fontanka.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. === Февраль === {{Main|Февраль 2020 года}} * [[5 февраля]] ** В [[Турция|Турции]] 41 человек погиб, 53 человека были ранены в результате схода лавины в [[Ван (ил)|провинции Ван]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200205/1564292102.html|title=Число погибших из-за схода лавины на востоке Турции возросло до 33|date=20200205T1724+0300|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** Жёсткая посадка [[Boeing 737]] авиакомпании [[Pegasus Airlines]] в [[Стамбул]]е по причине плохих погодных условий. Самолёт разломился на 3 части. На борту находились 177 пассажиров и 6 членов экипажа. 3 человека погибли<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/7697133|title=Жесткая посадка самолёта в аэропорту Стамбула. Главное|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-02-24|lang=ru}}</ref>. ** [[Президент США]] [[Дональд Трамп]] признан невиновным [[Конгресс США|Конгрессом США]] по обвинению в злоупотреблении властью. Закончилось [[Импичмент Дональда Трампа|дело об импичменте]] [[Трамп, Дональд|Трампа]]<ref>https://lenta.ru/news/2020/02/06/trump_ok/</ref>. * [[6 февраля]] — в [[Италия|Италии]] в [[Лоди (провинция)|провинции Лоди]] скоростной поезд Милан — Болонья сошёл с рельсов. В результате катастрофы погибли 2 человека, ранены 30 человек<ref>https://lenta.ru/news/2020/02/06/poezd/</ref>. * [[7 февраля]] ** [[Банк России]] принял решение снизить ключевую ставку на 25 б.п., до 6,00 % годовых<ref>{{Cite web|url=https://cbr.ru/press/PR/?file=07022020_133000Key.htm|title=Банк России принял решение снизить ключевую ставку на 25 б.п., до 6,00% годовых {{!}} Банк России|publisher=cbr.ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** [[Конфликт в Масанчи|Массовая драка]] в [[Кордайский район|Кордайском районе]] [[Жамбылская область|Жамбылской области]] на юге [[Казахстан]]а стала результатом бытового конфликта. Погибли 11 человек, ещё 40 получили ранения. Также было повреждено более 30 частных домов, 15 объектов торговли и 23 автомобиля<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200208/1564433850.html|title=В Казахстане восемь человек погибли в массовой драке|date=20200208T1422+0300|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. * [[8 февраля]] ** На северо-востоке [[Таиланд]]а солдат [[Стрельба в Накхонратчасиме (2020)|устроил стрельбу]]. Погибли 30 человек, 63 ранены<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/7716399|title=На северо-востоке Таиланда солдат устроил стрельбу. Погибли 20 человек|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-02-24|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e3efe149a79475ad8e4b780|title=Число раненых в результате стрельбы в Таиланде увеличилось до 31|publisher=РБК|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** В [[Ирландия|Ирландии]] в ходе парламентских выборов большинство голосов получила оппозиционная партия «[[Фианна фойл]]» и взяла 38 из 160 депутатских мандатов, вслед за ней с разницей в один мандат идёт национал-республиканская партия «[[Шинн Фейн]]», правящая в стране консервативная партия «[[Фине гэл]]» получила 35 мандатов избирателей<ref>{{Cite web|url=https://svpressa.ru/politic/news/256863/|title=На выборах в Ирландии победила оппозиционная политсила|date=2020-02-11|publisher=svpressa.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. * [[9 февраля]] ** В результате [[Выборы парламента Азербайджана (2020)|внеочередных парламентских выборов в Азербайджане]] победу одержала Правящая партия «[[Ени Азербайджан]]»<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/974181/2020-02-10/praviashchaia-partiia-azerbaidzhana-obiavila-o-pobede-na-vyborakh-v-parlament|title=Правящая партия Азербайджана объявила о победе на выборах в парламент|author=Димитрий Чернэ|date=2020-02-10|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. ** [[Парламентские выборы в Камеруне (2020)|Парламентские выборы в Камеруне]]. * [[9 февраля]] — [[17 февраля]] — на [[Западная Европа|Западную]] и [[Восточная Европа|Восточную]] [[Европа|Европу]] обрушились два урагана «Киара» и «Деннис», в результате которых погибли 7 человек и более 138 000 домов остались без электричества<ref>https://www.newsru.com/world/09feb2020/ciara.html</ref>. * [[10 февраля]] — [[16 февраля]] — Чемпионат Европы по борьбе в [[Рим]]е ([[Италия]])<ref>[https://rsport.ria.ru/20200129/1564019942.html Муртузалиев: цель на чемпионате Европы по борьбе в Риме — 2-3 золота]</ref>. * [[20 февраля]] — [[Массовое убийство в Ханау (2020)|теракт в Ханау]] погибли 11 человек, включая стрелка и его мать<ref>{{Cite news|accessdate=2020-02-24|date=2020-02-20|website=BBC News Русская служба|title=Стрельба в Германии - девять убитых, подозреваемый мертв. Что известно|url=https://www.bbc.com/russian/news-51567871}}</ref>. * [[21 февраля]] — парламентские выборы в Иране<ref>{{Cite web|url=https://yandex.ru/news/story/Konservatory_pobezhdayut_na_vyborakh_v_Irane--14f24e99e1ec50ab6a69a7983371c33b?lang=ru|title=Консерваторы побеждают на выборах в Иране|publisher=Яндекс.Новости|lang=ru|accessdate=2020-02-22}}</ref>. * [[22 февраля]] — [[Президентские выборы в Того (2020)|президентские выборы]] в [[Того]]. * [[27 февраля]] — на заводе пивоваренной компании [[Molson Coors]] в городе [[Милуоки]] американского штата [[Висконсин]] произошла стрельба. В результате погибли семь человек, включая стрелявшего<ref>https://lenta.ru/news/2020/02/27/zavod/</ref>. * [[29 февраля]] ** [[Парламентские выборы в Словакии (2020)|Парламентские выборы в Словакии]]. ** [[США]] и радикальное афганское движение «[[Талибан]]» подписали мирное соглашение<ref>https://echo.msk.ru/news/2597068-echo.html</ref>. === Март === {{Main|Март 2020 года}} * [[1 марта]] ** [[Парламентские выборы в Таджикистане (2020)|Парламентские выборы]] в [[Таджикистан]]е. ** Референдум по новой конституции и парламентские выборы в Гвинее. ** [[Общественный транспорт]] в [[Люксембург]]е стал бесплатным<ref> https://www.interfax.ru/world/697241</ref>. ** [[Мухиддин Яссин]] стал новым премьер-министром [[Малайзия|Малайзии]]<ref>https://russian.rt.com/world/news/723721-premer-malaiziya-prisyaga</ref>. * [[2 марта]] ** Парламентские выборы в Гайане ** Повторные парламентские выборы в Израиле. * [[3 марта]] — на американский город [[Нашвилл]], штат [[Теннесси]], и его окрестности, обрушился сильнейший торнадо. Полностью уничтожены 45 построек, погибли 25 человек, пятьдесят тысяч людей остались без электричества<ref>https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e5efd049a79476d28314246</ref>. * [[4 марта]] — [[Верховная рада Украины ]]<nowiki/>отправила в отставку премьер-министра Украины [[Алексей Гончарук|Алексея Гончарука]] и проголосовала за кандидатуру [[Шмыгаль, Денис Анатольевич|Дениса Шмыгаля]] в качестве нового премьер-министра страны. * [[5 марта]] ** [[Верховная рада|Верховная Рада Украины]] отправила в отставку генерального прокурора Украины [[Рябошапка, Руслан Георгиевич|Руслана Рябошапку]]. ** Британская авиакомпания [[Flybe]] объявила о своём банкротстве. К прекращению деятельности компании привёл, [[Вспышка COVID-19|распространяющийся в мире коронавирус]]<ref>https://ria.ru/20200305/1568204483.html</ref>. * [[7 марта]] ** Сделка России и [[ОПЕК]] об ограничении добычи нефти развалилась. В результате этого дневное падение цены на нефть в пятницу составило 9 %<ref>https://www.rbc.ru/economics/06/03/2020/5e621c139a7947397c940a99</ref><ref>https://echo.msk.ru/news/2601210-echo.html</ref>. ** Открытие регулярного пригородного железнодорожного сообщения [[Керчь|Керчи]] с [[Анапа|Анапой]]<ref>https://rg.ru/2020/03/07/reg-ufo/pervyj-prigorodnyj-poezd-vyehal-iz-kerchi-v-anapu.html</ref>. ** В Китае, в провинции [[Фуцзянь]], обрушилось шестиэтажное здание отеля, где были изолированы люди с подозрением на [[Вспышка COVID-19|коронавирус]]. Погибли 10 человек, ещё 28 людей остаются под завалами<ref>https://russian.rt.com/inotv/2020-03-08/CNN-v-Kitae-obrushenie-karantinnoj</ref>. ** [[Ливан]] объявил [[дефолт]] по евробондам<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4282979</ref>. * [[9 марта]] ** Цена на нефть марки [[Brent]] опустилась ниже $35 долларов за баррель, дневное падение цены более 20 %. Нефтяные котировки ушли ниже цены отсечения для российского бюджета по [[Бюджетное правило|бюджетному правилу]]<ref>https://www.rbc.ru/economics/09/03/2020/5e656d349a79474203e30da2</ref>. ** В [[Нидерланды|Нидерландах]] начался суд по делу о крушении Boeing [[MH17]]<ref>https://ria.ru/20200309/1568339291.html</ref>. ** Инаугурация президента Афганистана [[Ашраф Гани|Ашрафа Гани]]. * [[11 марта]] ** [[Всемирная организация здравоохранения]] (ВОЗ) считает, что нынешняя вспышка в мире болезни, вызванной [[Вспышка коронавируса 2019-nCoV|коронавирусом нового типа]], является [[пандемия|пандемией]]<ref>https://tass.ru/obschestvo/7951771</ref>. * [[12 марта]] ** Президент Бразилии [[Болсонару, Жаир|Жаир Болсонару]] заболел [[Пандемия COVID-19|коронавирусом]]. Президент находится под наблюдением медиков<ref>https://minval.az/news/123969388</ref>. ** Основные американские индексы обрушились почти на 10 процентов ([[S&P 500]] — минус 9,51 процента, у [[NASDAQ]] — минус 9,43 процента, у [[Dow Jones]] — минус 9,99 процента). Такой показатель стал худшим с 1987 года<ref>https://lenta.ru/news/2020/03/13/obval/</ref>. * [[13 марта]] — состоялась торжественная церемония вступления в должность [[Президент Греции|президента Греции]] [[Сакелларопулу, Катерина|Катерины Сакелларопулу]]. * [[14 марта]] — [[США]] вводят [[чрезвычайное положение]]<ref>https://regnum.ru/news/society/2884220.html</ref>. * [[16 марта]] ** Ключевые индексы фондового рынка [[США]] потеряли примерно 12-13 % стоимости по итогам торговой сессии на Нью-Йоркской фондовой бирже на фоне опасений, касающихся распространения нового коронавируса. Это крупнейший обвал котировок с октября 1987 года<ref>https://tass.ru/ekonomika/7997359</ref>. ** Стоимость нефти [[Brent]] обновила очередной минимум с февраля 2016 года. Цена майских фьючерсов на Brent уменьшается на 12,05 %, до 29,77 доллара за баррель, WTI — на 10,4 %, до 28,7 доллара<ref>https://ria.ru/20200316/1568680129.html</ref>. * [[17 марта]] — [[Евросоюз]] из-за коронавируса [[Пандемия COVID-19|COVID-19]] закрывает внешние границы сообщества на 30 дней<ref> https://tass.ru/obschestvo/7997015</ref>. * [[18 марта]] ** [[Россия]] из-за пандемии коронавируса [[Пандемия COVID-19|COVID-19]] ограничивает въезд для иностранцев. Авиасообщение закрылось со всеми странами [[ЕС]], а также Швейцарией и Норвегией.<ref>https://www.gazeta.ru/politics/2020/03/16_a_13007863.shtml</ref> ** Цена барреля нефти марки [[Brent]] впервые с сентября 2003 года опустилась ниже $26.<ref>https://www.rbc.ru/economics/18/03/2020/5e723d499a7947412b77fcc4?from=from_main</ref> ** По итогам дня индекс [[РТС]] упал более чем на 10 %, индекс Московской биржи понизился более, чем на 5 %.<ref>https://quote.rbc.ru/news/article/5e722a389a794735caaf9117?from=newsfeed</ref> * [[20 марта]] — Число заболевших [[Пандемия COVID-19|COVID-19]] в 181 странах и территориях мира достигло 245 913 человек, погибло 10 048 человек<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/|title=Coronavirus Update (Live): 79,773 Cases and 2,629 Deaths from COVID-19 Wuhan China Virus Outbreak - Worldometer|publisher=www.worldometers.info|lang=en|accessdate=2020-02-24}}</ref>. == Ожидаемые события == === Март === * [[22 марта]] — внеочередные [[Президентские выборы в Абхазии (2020)|выборы Президента Абхазии]]. * [[24 марта]] — совместная [[Элонгация (астрономия)|элонгация]] [[Меркурий|Меркурия]] и [[Венера|Венеры]]<ref>{{Cite web|url=https://v-kosmose.com/astronomicheskiy-kalendar/2020-god/|title=Астрономический календарь на 2020 год|date=2019-01-06|publisher=Космос, лунный календарь, натальная карта|lang=ru|accessdate=2019-09-06}}</ref>. === Апрель === * [[22 апреля]] — голосование по поправкам в Конституцию РФ. === Май === * [[8 мая]] — [[24 мая]] — в [[Лозанна|Лозанне]] и [[Цюрих]]е ([[Швейцария]]) пройдёт [[Чемпионат мира по хоккею с шайбой 2020|чемпионат мира по хоккею с шайбой]]<ref>[https://2020god.su/chempionat-mira-po-hokkeyu-2020-goda/ Определены хозяева чемпионатов мира по хоккею 2019 и 2020 годах].</ref>. * [[9 мая]] — в честь 75-летия победы в Великой Отечественной войне, в Курске будет вскрыта ещё одна капсула с посланием Курской дуги к потомкам. === Июнь === * [[3 июня]] — [[нижнее соединение]] [[Венера|Венеры]]. * [[10 июня]] — [[12 июня]] — саммит [[G7]] в [[Кэмп-Дэвид]]е ([[США]])<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/03/politics/trump-g7-camp-david/index.html|title=Trump announces G7 to be hosted at Camp David after Doral reversal|author=Allie Malloy CNN|publisher=CNN|accessdate=2019-12-24}}</ref>. * [[12 июня]]—[[12 июля]] — пройдёт 16-й [[Чемпионат Европы по футболу 2020|Чемпионат Европы по футболу]]<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/national_teams/spbnews_NI318616_Evro-2020-mozhet-proyti-v-13-gorodah-po-vsey-Evro Евро-2020 может пройти в 13 городах по всей Европе].</ref>. * [[21 июня]] — [[Солнечное затмение 21 июня 2020 года|солнечное затмение]]. === Июль === * [[1 июля]] ** Планируется открытие [[Крымский мост|грузового железнодорожного движения по Крымскому мосту]] через [[Керченский пролив]]<ref name="1J20">{{cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Moscow/main.asp?id=1092204|title=Дитрих анонсировал запуск грузовых составов по Крымскому мосту с 1 июля 2020 г|author=|website=|date=2019-12-23|publisher=Интерфакс-Россия|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}</ref>. ** Вступит в силу закон о предустановке российского [[Программное обеспечение|ПО]] на смартфоны * [[6 июля]] — [[12 июля]] — в [[Рига|Риге]] ([[Латвия]]) пройдут [[Латвийский праздник песни и танца школьной молодёжи|XII Латвийский праздник песни и танца школьной молодёжи]]<ref>{{Cite web|url=https://gorod.xn--lv-8kcqohowok/%20песни%20и%20танца|title=Праздник песни и танца|publisher=Gorod.lv|lang=ru|accessdate=2020-02-24}}</ref>. * [[24 июля]] — [[9 августа]] — в [[Токио]] ([[Япония]]) пройдут [[Летние Олимпийские игры 2020|XXXII летние Олимпийские игры]]<ref>{{Cite web|url=https://olympic.kz/ru/game/8-tokio-2020/description|title=Токио 2020|publisher=https://olympic.kz|lang=en|accessdate=2020-02-24}}</ref>. === Август === * [[25 августа]] — [[6 сентября]] — в [[Токио]] ([[Япония]]) пройдут [[Летние Паралимпийские игры 2020|XVI Паралимпийские игры]]. * [[30 августа]] — [[Президентские выборы в Белоруссии (2020)|президентские выборы]] в [[Белоруссия|Белоруссии]]<ref>[http://www.rec.gov.by/ru/kalendar-vyborov-i-referendumov Календарь выборов и референдумов].</ref>. * В Москве пройдёт [[Московский международный автомобильный салон]]. === Сентябрь === * [[13 сентября]] — [[Единый день голосования 13 сентября 2020 года|единый день голосования в России]]. === Октябрь === * [[1 октября]] — [[31 октября]] — [[Всероссийская перепись населения (2020)|всероссийская перепись населения]]<ref>[http://www.aen.ru/index.php?page=brief&article_id=58586 В переписи появится вопрос о религиозной принадлежности] {{Wayback|url=http://www.aen.ru/index.php?page=brief&article_id=58586 |date=20130801025759 }}.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gks.ru/vpn_popul|title=Всероссийская перепись населения 2020|publisher=www.gks.ru|accessdate=2019-12-24}}</ref>. * [[13 октября]] — [[Microsoft]] прекратит основную поддержку первой версии [[Windows 10]]. * [[20 октября]] — [[10 апреля]] [[2021]] — в Дубае пройдёт [[Экспо-2020]]. === Ноябрь === * [[3 ноября]] — [[Президентские выборы в США (2020)|президентские выборы]] в [[США]]. * [[21 ноября]] — [[22 ноября]] — саммит [[Большая двадцатка|G20]] в [[Эр-Рияд]]е ([[Саудовская Аравия]])<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/6596078|title=Саммит G20 в 2020 году пройдёт в Эр-Рияде 21-22 ноября|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-12-24|lang=ru}}</ref>. === Декабрь === * [[14 декабря]] — [[Солнечное затмение 14 декабря 2020 года|полное солнечное затмение]], которое лучше всего будет видно в юго-восточной части Тихого океана, Чили, Аргентине, на юге Атлантического океана, а также на юго-западе Африки<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEgoogle/SEgoogle2001/SE2020Dec14Tgoogle.html Total solar eckipse of 2020 dec 14.]{{Ref-en}}</ref>. * [[31 декабря]] — в России истекает срок действия «дачной амнистии» (упрощённого механизма регистрации права собственности на жилые дома)<ref>[http://sovetnik.consultant.ru/zemlya/dachnaya_amnistiya_prodlena_do_2018_ili_2020_goda/ Дачная амнистия продлена до 2018 или 2020 года?].</ref>. * Китай планирует запуск аппарата [[Чанъэ-5]] на Луну<ref>{{Cite web|url=http://spacenews.com/long-march-5-failure-to-postpone-chinas-lunar-exploration-program/|title=Long March 5 failure to postpone China’s lunar exploration program|date=2017-09-25|publisher=SpaceNews|lang=en|accessdate=2018-01-01}}</ref>. ==== Без точных дат ==== * Планируется возродить автомобиль [[Toyota Vista]]. * [[Президентские выборы в Таджикистане (2020)]]<ref>https://m.tj.sputniknews.ru/trend/vybory_prezident_tajikistan/?mobile_return=no</ref>. * [[Парламентские выборы в Киргизии (2020)]]. * [[Президентские выборы Молдавии (2020)]]<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2019/12/27/7104651/|title=Додон предложил дату президентских выборов в Молдове|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. * Зонд [[Хаябуса-2]] вернётся с астероида [[(162173) 1999 JU3|1999 JU3]] с образцами грунта на Землю<ref>[http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2014/06/04/NAC-PPS-Yano-140521c-11.pdf JAXA Report on Hayabusa-2, Procyon, and International Collaboration Sample Return Working Group.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715001816/http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2014/06/04/NAC-PPS-Yano-140521c-11.pdf |date=2014-07-15 }}{{ref-en}}</ref>. * Планируется запуск американского марсохода [[Марс-2020]] на ракете [[Атлас-5]]. * [[Объединённые Арабские Эмираты]] планируют запуск к Марсу спутника Hope на ракете [[H-IIA]]<ref>{{Cite web|url=https://aboutspacejornal.net/2020/01/02/%d1%87%d1%82%d0%be-%d0%b6%d0%b4%d0%b5%d1%82-%d0%ba%d0%be%d1%81%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0%d0%b2%d1%82%d0%b8%d0%ba%d1%83-%d0%b2-2020-%d0%b3%d0%be%d0%b4%d1%83/|title=Что ждёт космонавтику в 2020 году?|date=2020-01-02|publisher=Журнал "Все о Космосе"|lang=ru|accessdate=2020-01-07}}</ref>. * Планируется запуск китайской марсианской миссии Huoxing-1 на ракете [[Чанчжэн-5]]. Космический аппарат будет включать орбитальный модуль и марсоход. * [[Европейское космическое агентство]] и [[Роскосмос]] планируют запуск марсохода [[ЭкзоМарс (марсоход)|ЭкзоМарс-2020]]. * [[Технологическая сингулярность]] (в соответствии с прогнозом, изложенным в отчёте 2007 года Комиссии по экономической политике Конгресса США)<ref>[http://www.house.gov/jec/publications/110/nanotechnology_03-22-07.pdf Microsoft PowerPoint — Nanotechnology Cover Page.ppt] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131005321/http://www.house.gov/jec/publications/110/nanotechnology_03-22-07.pdf |date=2012-01-31 }}.</ref>. * Планируется отправка первого частного космического корабля на Луну<ref>[http://lenta.ru/news/2012/12/07/goldenspikemoon/ Частная компания собралась отправлять туристов на Луну].</ref>. * Внедрение пятого поколения мобильной связи — [[5G]]<ref name="Li">{{книга |автор = Xichun Li, Abudulla Gani, Rosli Salleh, Omar Zakaria |часть = The Future of Mobile Wireless Communication Networks |заглавие = International Conference on Communication Software and Networks |год = 2009 |pages = 556 |allpages = 850 |серия = |isbn = 978-0-7695-3522-7}}{{ref-en}}</ref><ref>{{книга |автор = P. Prasad, S. Dixit, R. van Nee, T. Ojanpera |часть = |заглавие = Globalization of Mobile and Wireless Communications. Today and in 2020 |оригинал = |ссылка = https://books.google.ru/books?id=4um0G02dmHgC&printsec=frontcover |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |volume = |pages =66—67 |allpages =335 |серия = |isbn = 978-94-007-0106-9 |тираж =}}{{ref-en}}</ref><ref>{{книга |автор = Ramjee Prasad, Fernando J. Velez |часть = |заглавие = WiMAX Networks. Techno-Economic Vision and Challenges |оригинал = |ссылка = https://books.google.ru/books?id=lBcLWoZfFQAC&printsec=frontcover |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = |volume = |pages = 4 |allpages = 488 |серия = |isbn = 978-90-481-8751-5 |тираж =}}{{ref-en}}</ref>. * В [[Эстония|Эстонии]] пройдёт [[перепись населения]]<ref>[http://www.dzd.ee/349997/departament-statistiki-nachinaet-podgotovku-k-perepisi-naselenija-2020-goda Департамент статистики начинает подготовку к переписи населения 2020 года].</ref>. * В [[Казахстан]]е пройдёт [[перепись населения]]<ref>[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2014/06/17/28462 Агентство по статистике решило опять пересчитать казахстанцев].</ref>. * В [[Киргизия|Киргизии]] пройдёт [[перепись населения]]. * Планируется завершение строительства [[Мурманский морской торговый порт|Мурманского транспортного узла]]<ref>[http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=8385 О строительстве Мурманского порта].</ref>. * Планируется начать серийное производство российского среднемагистрального пассажирского лайнера [[МС-21]]<ref>[http://lenta.ru/news/2012/02/10/ms21/ Начало серийного производства лайнера МС-21 сдвинули на 2020 год].</ref>. * Действие [[Киотский протокол|Киотского протокола]] продлено до 2020 года<ref>{{cite news|url=http://ru.euronews.com/2012/12/08/un-climate-talks-agree-compensation-but-fail-to-wield-cuts/|title=Срок действия Киотского протокола все же продлён|publisher=[[Euronews|Евроньюс]]|date=2012-12-08}}</ref>. * Европейский проект [[Спутниковая система навигации|спутниковой системы навигации]] «[[Галилео (спутниковая система навигации)|Галилео]]» войдёт в строй<ref>[https://www.glonass-iac.ru/content/news/?ELEMENT_ID=1426 Роскосмос: РН «Союз-СТ-Б» с КА Galilio успешно стартовала с космодрома Куру].</ref>. * Ожидается ввод в строй второго энергоблока [[Белорусская АЭС|Белорусской АЭС]]<ref>[http://www.gazeta.ru/business/news/2015/12/15/n_8013611.shtml Первый энергоблок Белорусской АЭС запустят в 2018 году].</ref>. * Ожидается запуск в космос первой туристической группы<ref>[http://www.msn.com/ru-ru/travel/news/в-россии-одобрен-первый-проект-космического-туризма/ar-BBql0t3?li=BBoPH6x&ocid=SK2MDHP В России одобрен первый проект космического туризма] {{Wayback|url=http://www.msn.com/ru-ru/travel/news/в-россии-одобрен-первый-проект-космического-туризма/ar-BBql0t3?li=BBoPH6x&ocid=SK2MDHP |date=20160311185628 }}.</ref>. * [[Фольклориада|Всемирная Фольклориада]] в Уфе, Республика Башкортостан<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/culture/20151022/1306127720.html |title=Всемирная фольклориада пройдёт в Башкирии в 2020 году |date=2015-10-22 |publisher=[[РИА Новости]] |accessdate=2018-04-22 |lang=ru }}</ref>. * Ввод в строй 2-го энергоблока на [[Ленинградская АЭС-2|Ленинградской атомной электростанции-2]] с реактором [[ВВЭР-1200]]<ref>[http://www.rosatom.ru/journalist/atomicsphere/91731e804938bf0f8563f501a0508840 «Совет рынка» согласовал перенос промышленного ввода ряда атомных блоков на год-два] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119084858/http://www.rosatom.ru/journalist/atomicsphere/91731e804938bf0f8563f501a0508840 |date=2015-11-19 }}.</ref>. * Возрождение бренда [[Sony Ericsson]]. * XVII Форум межрегионального сотрудничества Казахстана и России ([[Кокшетау]], [[Казахстан]]). --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|2020 йыл}} == Һылтанмалар == http://www.putinavotstavku.org/ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.75 (https://xtools.wmcloud.org/pages/ru.wikipedia.org/91.122.10.75) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.115 (https://it.wikipedia.org/wiki/Speciale:Contributi/95.55.135.115) (https://xtools.wmcloud.org/pages/ru.wikipedia.org/95.55.135.115) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.132 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/92.100.49.132) (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.132) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.191 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.248 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.248) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.254 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.195 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.195) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.20.48 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.143.137 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.30 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.58 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.111 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.111) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.250 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.140 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.239 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.197 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.138.197, https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Contributions/91.122.138.197) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.127 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.253 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.134 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/80.88.51.29 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.252 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/80.88.51.66 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.7 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.15 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.210 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.91 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.65.130.91) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.21 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.50.42 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.89 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.239 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.30 https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.113 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.141 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.57, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.11.167 https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.29 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.251 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.251) https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.86 https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.55 (https://ru.wikiquote.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=91.122.10.55), https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.55 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016163010/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.55 |date=2022-10-16 }} https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.165 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.128.228 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.45 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.45) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.56 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.37 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.37) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.127 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.46 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.46 (https://ru.wikiquote.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.67.234.46)) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.20.98 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.20.98 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/95.55.20.98)) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.112 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.112) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.72 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.122 (https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.122 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.122) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.65 (https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/91.122.8.65, https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/91.122.8.65, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.8.65) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.140 (https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.140 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016163012/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.140 |date=2022-10-16 }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.171 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/95.55.132.171, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/95.55.132.171, https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.160, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/178.66.136.160) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.160 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/178.66.136.160, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/178.66.136.160, https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.140, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/95.55.19.140) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.140 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/95.55.19.140, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/95.55.19.140, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/95.55.19.140) (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.140) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.216 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/91.122.10.216, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/91.122.10.216, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/91.122.10.216, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.10.216) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.37.180.64 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.37.180.64) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.0 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.0) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.46.191 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.77 (https://www.wikidata.org/wiki/Special:Contributions/178.66.80.77, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.77) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.11.237 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.99.44 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.229 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.171 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.171) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.61 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.233 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.233) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.162 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.162) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.50.219 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.168 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.207 (https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.207{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.237 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.178 (https://darkwingduck.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.178{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.181.255 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.35 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.35) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.45 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.59 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.202 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.99 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.241 (https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.241 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.178 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.132 (https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.30{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.217 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.106 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.106) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.212 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.251 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.251) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.213 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.213) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.220 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.220) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.143.242 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.189 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.87 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.181.120 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.82.224 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251 (https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221019055746/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251 |date=2022-10-19 }}, https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.251 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150 (https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D1%8D%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F:%D0%A3%D0%BD%D1%91%D1%81%D0%B0%D0%BA/91.122.13.150, https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/91.122.13.150, https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BA/91.122.13.150, https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150, https://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8/91.122.13.150, https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81:%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D3%99%D1%80/91.122.13.150, https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81:%D3%A8%D0%BB%D3%A9%D1%88%D1%82%D3%99%D1%80/91.122.13.150, https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%C4%83:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150, https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%C3%A6%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B4:%D0%91%D0%B0%D0%B2%C3%A6%D1%80%D0%B4/91.122.13.150, https://mhr.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D3%B1%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B5:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.150, https://cu.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D1%8C%D0%BD%D0%B0:%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%A3%EA%99%97%D0%BD%D0%B8%EA%99%97/91.122.13.150) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.118 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.196 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.126 monkey211092 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Календарь на год|2020}} 7uasga49sgchonv5aburxskzbmirz7g 0 163604 1307470 1285690 2026-10-17T12:13:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307470 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбелхәйер''' ('''Балағайыр батыр'''; {{lang-kk|Әбілқайыр Мұхаммед Қазы бахадүр хан}}, {{lang-ru|Абулхайр-хан}}; 1693—1748) — [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] ''Кесе йөҙөнөң'' беренсе [[Хан (дәрәжә)|ханы]] ([[1718]]—[[1748]]) == Биографияһы == Әбелхәйер хандың йәшлеге сағыу булып үтә. 1698 йылда ул ырыу-ара низағтарҙан ҡасып, [[башҡорттар]] араһында йәшенеп йәшәгән. [[1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]]нда ҡатнашҡан. Ул [[Алдар|Алдар тархандың]] шәкерте булған, [[Йөрәктау|Йөрәктауҙағы]] һуғышта ҡатнашҡан<ref>[https://realnoevremya.ru/articles/138010-batyr-tarhan-aldar-isekeev-i-ego-aldarovschina-ch4 Интернет-газета «Реальное время». «Алдаровщина»: как царские чиновники планировали сократить численность башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125004355/https://realnoevremya.ru/articles/138010-batyr-tarhan-aldar-isekeev-i-ego-aldarovschina-ch4 |date=2021-01-25 }}</ref>. 1709 йылда Ҡаҙаҡ ханлығына әйләнеп ҡайта, 1710 йылда Кесе Йөҙҙөң ғәскәр башы итеп һайлап ҡуялар. 1718 йылда уны Кесе Йөҙҙөң ханы итеп һайлайҙар. Шул уҡ йылда Урта Йөҙ ханы Ҡайып менә бергә, 30 меңлек ғәскәр менән [[Жуңғар ханлығы|Жуңғарҙарға]] ҡаршы сыға һәм Аягүҙ йылғаһында алыш була. Ҡайһы бер уңыштарға ҡарамаҫтан, Әбелхәйер хан жуңғарҙарға ҡаршы тора алмаясаҡтарын аңлай<ref>[http://tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/page3260/ Аныракайская битва (декабрь 1729 — январь 1730)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525073230/http://www.tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/page3260/ |date=2019-05-25 }}</ref><ref>[http://megaobuchalka.ru/10/4639.html Освободительная борьба народа против джунгар. Битва при Буланты и Анракай. Их значение]</ref><ref>[http://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/anyrakayskaya-bitva/ Аныракайская битва — История Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710052910/https://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/anyrakayskaya-bitva/ |date=2017-07-10 }}</ref><ref>[http://kztarihy.ucoz.org/publ/9_synyp_o_ushylary/aza_stan_tarikhy/a_yra_aj_shaj_asy/3-1-0-5 Аңырақай шайқасы]</ref><ref>[http://referattar.kazaksha.info/аңырақай-шайқасы Аңырақай шайқасы қазақша реферат]</ref><ref>[http://www.balkhashlib.kz/kk/resurs_16/id/2891 Білгенге маржан | Аңырақай шайқасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107011423/http://www.balkhashlib.kz/kk/resurs_16/id/2891 |date=2017-11-07 }}</ref><ref>[http://megamozg.kz/index.php?id=2818&page=view_mat&partition=other&subpartition=articles_historykaz Аңырақай шайқасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107003436/http://megamozg.kz/index.php?id=2818&page=view_mat&partition=other&subpartition=articles_historykaz |date=2017-11-07 }}</ref><ref>[http://kerey.kz/?p=3787 Ұлт тағдырын шешкен ұлы шайқастар]</ref><ref>[http://alimsak.kz/index.php?catid=91&id=167:solt-stik-zhory-b-lanty-shaj-asy-a-yra-aj-shaj-astarynda-y-bilkhajyr-khanny-r-li&Itemid=577&option=com_content&view=article Солтүстік жорық, Бұланты шайқасы, аңырақай шайқастарындағы Әбілхайыр ханның рөлі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107032127/http://alimsak.kz/index.php?catid=91&id=167:solt-stik-zhory-b-lanty-shaj-asy-a-yra-aj-shaj-astarynda-y-bilkhajyr-khanny-r-li&Itemid=577&option=com_content&view=article |date=2017-11-07 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/688-%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B |title=Жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі Аңырақай шайқасы курстық жұмыс |accessdate=2020-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713224622/http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/688-%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B |archivedate=2014-07-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713224622/http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/688-%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B |date=2014-07-13 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://almatyregion-tour.kz/kk/location/anrakay-battle.html |title=Аңырақай шайқасы {{!}} Жетісу |accessdate=2017-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014012902/http://almatyregion-tour.kz/kk/location/anrakay-battle.html |archivedate=2017-10-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014012902/http://almatyregion-tour.kz/kk/location/anrakay-battle.html |date=2017-10-14 }}</ref><ref>[http://bilim-all.kz/article/4058-Anyraqai-shaiqasy Аңырақай шайқасы — Тарих — Bilim — All]</ref>,. Рәсәйҙең Себер хакимиәте менәнән Жуңғарға ҡаршы хәрби союз тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Тик батша тулы протекторатлыҡ ҡабул итеү шарты ҡуя. XVIII быуаттың 20‑се йылдарында Кесе йөҙҙөң Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүе һәм башҡорт, ҡалмыҡ, Яйыҡ казактарының ҡаҙаҡтар менән мөнәсәбәтен көйләү буйынса Ҡаҙаҡ‑Рәсәй һөйләшеүҙәре инициаторы. Подданныйлыҡ ҡабул итеүҙе һорағанда ул, Рәсәй империяһына башҡорттар кеүек хеҙмәт итәсәкмен тип белдерә, һалымдарҙы башҡорттарҙыҡы күләмендә билдәләүҙе һорай, тик урыҫ подданыйҙарының һөжүм итмәүҙәрен үтенә<ref>«Казахстан»: Национальная энциклопедия / Главный редактор А. Нысанбаев — Алматы «Казахская энциклопедия» Общая редакция, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> === Рус дәүләтенә ҡушылыу === 1726 йылда Хан Әбелхәйер, Кесе Йөҙ аҡһаҡалдары исеменән гражданлыҡ һорап батша хакимиәтенә мөрәжәғәт итә. Был Йөҙ Рәсәй империяһы менән сиктәш, уның Рәсәй менән сауҙа һәм сәйәси элемтәләре ныҡлы булған. Әммә үтенес ҡабул ителмәй; ниәтенән кире ҡайтмай, 1730 йылдың сентябрендә Әбелхәйер тағы бер ҡат [[Өфө]] аша [[Петербург]]ҡа Рәсәй императоры [[Анна Иоанновна]]ға хат менән илселәр ебәрә. 1730 йылдың 8 сентябрендә (19), Кесе Йөҙ вәкилдәрен батшабикә ҡабул итә. Кесе Йөҙҙө Рәсәй империяһына индереү тураһында үтенесе 1731 йылдың 19 февралендә (2 март) указ менән ҡабул ҡәнәғәтләндерелә. Тейешле ант биреү өсөн, Ҡаҙағстанға Тышҡы элемтәләр комиссияһы тәржемәсеһе [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы|Тевкелев]] етәкселегендәге Әбелхәйер ханға илселәр хат менән ебәрелә. 1731 йылдың 10 октябрендә Кесе йөҙҙөң [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһына]] ҡушылыуы тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. [[1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалдары]] барышында баш күтәреүселәргә ярҙам вәғәҙә итә, әммә 1737 йылының көҙөндә [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] менән ихтилал хәрәкәтен баҫтырыуҙа ҡатнашыу тураһында килешеү төҙөй. Декабрҙә 2 меңлек ғәскәр менән [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанға]] килә, баш күтәреүселәргә мөрәжәғәт итеп, ғәйептәрен танып, баш һалырға өндәй, шулай уҡ аттарын тартып алыуҙан һ.б. язаларҙан ҡотҡарыуҙа ярҙам вәғәҙә итә. Ә үҙе шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡ далаларында йәшеренгән баш күтәреүсе­ләрҙе тотоп Рәсәй хөкүмәтенә тапшырырға бойороҡ бирә. Ихтилал етәкселәрен үҙенә саҡырып ихтилалды туҡтатырға өгөтләй, әммә тиҙҙән үҙе уларҙың, айырым әйткәндә [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]]дең<ref>[[Устюгов Николай Владимирович|Н. В. Устюгов]] бының тураһында ошолай яҙа:{{начало цитаты}}«Умный и изворотливый, достаточно образованный для своей среды, убежденный противник царской колониальной политики, критикующий эту политику с позиций „вольного слуги“ периода феодальной раздробленности, организатор, умеющий влиять на массы, Бепеня был таким руководителем башкир, тягаться с которым Абулхаир хану было явно не под силу. Бепеня сумел заставить Абулхаира стать на свою точку зрения»{{конец цитаты|источник=''[[Устюгов Николай Владимирович|Устюгов Н. В.]]'' Башкирское восстание 1737-1739 гг. — М.-Л.: Изв-во АН СССР, 1950. — С. 94.}}</ref> йоғонтоһона бирелә. 1743—1747 йылдарҙа [[Неплюев Иван Иванович|И. И. Неплюевтың]] аманатты алмаштырыуҙан (бер хан улын икенсеһе менән) баш тартыуына яуап итеп Ырымбур сик һыҙығына, сауҙа каруандарына, Яйыҡ казактары торамаларына һөжүм итә. === Үлеме === 1748 йылдың август башында Әбелхәйер хан [[Орск ҡәлғәһе|Орск нығытмаһынан]] иптәштәре менән туйҙан ҡайтып килгәндә, Барак хан карауанына һөжүм итә. Әбелхәйер хан һуғыш урынынан китмәй, хандың иптәштәре Барактың кешеләре күберәк булыуын аңлатып, китергә өгөтләп ҡараһа ла, Әбелхәйер Хан ризалашмай һәм һуғышты ҡабул итә. Оҙаҡ алышҡандан һуң Әбелхәйер Барак Хан тарафынан үлтерелә. Ҡабырға йылғаһы Олкейек йылғаһына ҡойған урында (хәҙерге Ҡаҙағстанда) ерләнгән. Был урынды ҡаҙаҡтар «Хан моласы», йәғни хан ҡәбере тип атайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Акманов И.Г. Башкирские восстания в XVIII в. Уфа, 1987; Р ы ч к о в П.И. Топография Оренбургской губернии. Уфа, 1999 *Таймасов С.У. Башкортостан и Казахстан в период становления Оренбургской губернии. Стерлитамак, 2006. *Ерофеева, Ирина В. Хан Абулхаир. Полководец, правитель, политик. Алматы, Даик-Пресс, 2007, 452 с. *Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. == Һылтанмалар == *[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/16992-belkh-jer-b-a-l-a-j-y-r-b-a-t-y-r Әбелхәйер//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Туҡатимуридтар]] [[Категория:Сыңғыҙиҙар]] [[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]] 5tpnbuhqht9xtdp9x9hrqn2766zuwa4 0 170906 1307479 1295236 2026-10-17T16:39:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307479 wikitext text/x-wiki '''2021 йыл''' (ике мең егерме беренсе йыл) григориан календары буйынса — йома көн башланған кәбисә булмаған йыл. Ул — беҙҙең эраның 2021-се йылы, 3-сө мең йыллыҡтың 21-се йылы, XXI быуаттың 21-се йылы, XXI быуаттың 3-сө ун йыллығының 1-се йылы, 2020-се йылдарҙың 2-се йылы. {{Навигация для года|2021}} {{Навигация для века|21}} {{Год начинающийся|2021}} {{Год в других календарях|2021|КК=12 февраля|ИК=10 августа}} == Һылтанмалар == http://www.putinavotstavku.org/ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221207183607/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209 |date=2022-12-07 }}, https://chipanddale.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.209{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.223 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.92 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.23 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.253 (https://simple.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/95.55.17.253, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/95.55.17.253) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.85 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.85) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.8 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.180 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/95.55.134.180) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.94 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.128.72 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.37.180.188 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.129 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.21 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.28 (https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.28{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.242 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.242) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.200 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.200) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.172 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.172) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.129 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.129) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.129 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.129) (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.129) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.140.202 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.32 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.143.50 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.211 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.66.136.211, https://simple.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.66.136.211) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.216 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.10.216) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.255 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.67.146.255, https://simple.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.67.146.255) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.203 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.81.146 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.249 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.158 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.105 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.105) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.55 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.138 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.244 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.68 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.82 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.223 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.107 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.189 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.19.189, https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.105 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.168 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.17 (https://dtv.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.17{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.189 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.158.189) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.138 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.138) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.185 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.225 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.19 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.100 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.66 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.169 http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.141 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.142 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.142) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.67 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.155 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.30 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.234.223 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.227 (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.227) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.147 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.147) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.120 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.120) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.80 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.210 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.255 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/178.67.146.255, https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%89%B9%E5%88%A5:%E6%8A%95%E7%A8%BF%E8%A8%98%E9%8C%B2/178.67.146.255) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.41 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.241 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.57 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.221 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.219 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.149 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.246 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.53.139 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.24 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.137.182 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.213 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.7 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.84 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.209 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.1 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.77 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.187 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.38 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.38) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.232 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.138.73 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.23.183 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.215 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.4 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.174 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.94 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.47.244 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.99.146 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.153.177 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.247 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.9.247) (https://posmotre.li/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.247 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.177 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.83 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.151.232 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.124.114 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/78.36.120.255 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.169.180 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.54.232 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.180.2 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.180.2) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.183.157 (http://ytp.shoutwiki.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.183.157) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.29.84 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.131.90 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.212 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.125 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.178.132 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.179.168 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.127.5 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.225 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.197.165 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.148.172 (https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Contributions/178.66.148.172) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.233 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.13.233, https://it.wikipedia.org/wiki/Speciale:Contributi/91.122.13.233) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.172.230 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.143 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.181.145 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.140 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.114 (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/91.122.8.114) (https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.114) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.130 monkey211092 qmjom6f1swnwrzew7xh7t0p4ebnb6h4 0 173004 1307494 1067073 2026-10-18T01:08:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307494 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө''' — [[Татарстан]]дың көнсығыш өлөшөндә һәм [[Башҡортостан]]дың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тау тоҡомдары менән тулып етмәгән кире тектоник структура. ==Тасуирламаһы== Кама-Кинәле бөгөлдәре системаһының үҙәк өлөшөн биләй. Сарапул бөгөлөнән Урал алды бөгөлөнә тиклем һуҙыла. Төньяҡ‑көнсығыш борты — Башҡорт палеокөмбәҙенең, көньяҡ-көнсығыш борты Көньяҡ Татар көмбәҙенең ситке өлөштәре менән сиктәш. Ялғаш формаһында, симметриялы түгел. Оҙонлоғо яҡынса 260 км, киңлеге яҡынса 160 км. Бөгөл борттарының тышҡы һәм эске зоналары бар. Тышҡы (палеошельф) зоналарҙа бер нигеҙле яңғыҙ, барьерлы һәм ҙур рифтар таралған. Риф эзбизташтарының йәше — франс ярусының аҫҡын горизонты — фамен ярусының Волга аръяғы надгоризонты. Төньяҡ‑көнсығыш тышҡы зонала карбонатлы тоҡомдар — балсыҡлы‑карбонатлы, көньяҡ‑көнсығышта балсыҡлы‑кремнийлы фацияларға күсәләр. Бөгөлдөң төньяҡ‑көнсығыш борты буйында үҙәгендә Арлан ҡалҡыуы (оҙонлоғо 90 км, киңлеге 5—20 км, бейеклеге 30—95 м) булған Оло Арлан—Дүртөйлө барьерлы рифы урынлашҡан. Көньяҡ‑көнсығыш зонаһы ҡалынлығы 300—500 м тиклем булған ҙур ҡалын ҡатламлы, ҡайһы бер урында рифтарҙан торған эзбизташтарҙан ғибәрәт. Эске һуңғы турней зоналарында, борт буйы үрҙәрендә һәм локаль ҡалҡыуҙарҙың көмбәҙ тирәһе өлөштәрендә Благовещен, Волков, Гуровка, Ҡарасәйылға, Туғай, Маншыр, Яңы Уҙыбаш, Тубылғаҡ, Таймырҙа, Шаҡша, Щелкан, Сәрмәсән рифтары сылбыры үҫешкән. Рифтарҙың оҙонлоғо 1,5—4 км, киңлеге 2—16 км, бейеклеге 60—250 м, ҡабырғаларының ауышыу мөйөшө 8—11°. Ҡатламдар фамен һәм турней ярустарының карбонатлы тоҡомдарынан тора. Бөгөлдөң үҙәк өлөшөндә Ҡыҙыл‑Шишмә риф массивы урынлашҡан. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө буйында палеозойҙың турней ярусынан аҫҡы пермь ҡатламдарына тиклем карбонатлы тоҡомдарҙан торған валдар күҙәтелә, өҫкө турней эзбизташтарының ҡатламдары төрлө дәрәжәлә ашалған<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/aktanysh-chishminskiy-progib/t/443 Актаныш-Чишминский прогиб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122214827/http://wiki02.ru/encyclopedia/aktanysh-chishminskiy-progib/t/443 |date=2021-01-22 }}</ref>. Бөгөл өҫкө девон төбөнөң төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле киртләс буйында киҫкен тәрәнәйеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Аҫҡы карбондың терриген һәм терриген‑карбонат тоҡомдары менән тигеҙләнгән. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө сиктәрендә 45 нефть ятҡылығы, шул иҫәптән [[Арлан нефть ятҡылығы]] һәм [[Маншыр нефть ятҡылығы]] асылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мкртчян О.М. Закономерности размещения структурных форм на востоке Русской плиты. М., 1980. Е.В.Лозин == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|82302|}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Тектоника]] [[Категория:Башҡортостан географияһы]] pz0ffuviaoze9fmk91r3ack3qihm9h9 0 187953 1307500 1284021 2026-10-18T04:06:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307500 wikitext text/x-wiki '''Башҡорт телендәге уйын фильмдары''' ('''башкорт телендә уйналган нәфис фильмнар''', '''башкорт нәфис фильмнары''', '''башкортча нәфис фильмнар''', '''башкортча кинолар''', '''башкорт уен фильмнары''') '''исемлеге''':<ref>"Нәфис фильм" тигән һүҙ - ябай, киң таралған, халыҡса мәғнәһендә: "уйлап сығарылған сюжетлы, тере кешеләр төшкән фильм, ҡыҫҡа ғына музыкаль клип булмаһа спектакль һәм ябай видеоһы булмаһа". Фән телендә яҡынса ошо мәғнә өсөн "уйын фильмы" тигән термин ҡулланыла, ә "нәфис фильм" тигән термин ә киңерәк мәғәнәлә.</ref><ref>Хәҙерге ваҡытта, ошо хәҙерге исеменә һәм исем артында торған ниәтенә тура килгән рәүештә, был исемлектә мультфильмдар, башҡа телдән башкортсаға тәржемә ителгән фильмдар, публицистик, документаль, фәнни-популяр фильмдар, музыкаль клиптар, ябай спектакль видеолары юҡ, һәм өҫтәлмәй дә, ә башкорт телендә уйналып та, ахырда русса итеп яһалған фильмдар - бар, һәм өҫтәлергә мөмкин. (Һәм, спектакль видеоһына сәхнәнән тыш төшөрөлгән видеолар өҫтәлгән булһа, ул өҫтәлә ала). Һәр кем Википедияны төҙәтә алғанлыҡтан, киләсәктә мәҡәләнең исеме һәм/йәки есеме үҙгәрергә мөмкин.</ref><ref>Төп исемлек аҫтына әҙ һанлы сығармалар өҫтәлә.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Исем !! Сы'''ғ'''арылыу йылы !! Етештереүсе, заказ биреүсе, автор, хоҡуҡ эйәһе !Серияләр йәки башҡа төрлө өлөштәр һаны !Ғөмүми оҙонлоғо!! И'''ҫ'''кәрмә, ө'''ҫ'''тәмә '''мәғлүмәт''' |- | [[Сөмбөлдөң етенсе йәйе]]|| 2002 || «Башҡортостан» киностудияһы | | || |- | [[Оҙон-оҙаҡ бала саҡ (фильм)|Оҙон-оҙаҡ бала саҡ]]|| 2005 || «Башҡортостан» киностудияһы | | || |- | Өйҙәштәр<ref>http://kinorb.ru/proekty/hudozhestvennye-filmy/sitkom-j-sht-r-domochadcy/ , http://kinorb.ru/proekty/hudozhestvennye-filmy/domochadcy/</ref>|| 2018<ref>https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/14982/{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" />|| Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы, "БСТ" телеканалы<ref>https://www.youtube.com/watch?v=S5U2zoIfQ-o</ref> |8<ref name=":0">https://www.youtube.com/playlist?list=PLFu1k4T8KluVTBicn7V1QXe4tsiGzzwdc</ref><ref name=":1">https://www.tatarkino.ru/ , "Региональный каталог фильмов", 51-нче бит</ref> |3:28:00 (26-шар минут<ref name=":0" /><ref>https://www.youtube.com/@filmstudiobishbarmakcinema8371/videos</ref>)|| |- | «Внеклассный урок» || 2018 || Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | 1 | 0:45:11<ref>https://vk.com/video-12767536_456239400</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=8pnrDUW9eP4</ref> || өлөшләтә башҡорт телендә |- | «Первая Республика» || 2019 || «Башҡортостан» киностудияһы, Живая лента | | || |- | «Три письма», Өс хат || 2015 || Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | 1 | 0:34:04<ref>https://www.youtube.com/watch?v=A_HnpG8sZWU</ref><ref>https://vk.com/video-167387288_456239029</ref> йәки 0:31:33<ref>https://vk.com/video-12767536_456239325</ref>|| |- | Ике лә генә егет || 2015 || «Башҡортостан» киностудияһы | | || |- | Ҡырағай|| 2017 || Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы |1 |0:25:00<ref>https://www.youtube.com/watch?v=UioVhFLRbL0</ref> || |- | Әсә || 2015 || Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, Arkaim production | | || |- | Пилорама || 2015 || Askarfilm, Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | | || |- | Еңмеш || 2011 || Ливандия Энтертейнмент, Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | | || |- |Кәләш алам! |2013 |Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | | | |- |Алтынҡайым |2017 |Ismus |1 |0:08:12<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ffqC-Z0Y_S4</ref> | |- |Урман һуҡмағы |2012 |Санкт-Петербургский государственный университет кино и телевидения, Мастерская режиссуры Н. В. Макарова | | | |- |Карусель |2013 |Бишбармаҡ cinema, Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | | | |- |Япраҡ |2014 |Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | | | |- |Шүлгәнташ |2014 |«Тамыр» телеканалы | | | |- |Ҡәһеүә һәм танышыу |2017 (?) |Илназ Мостафин, Рамир Мәхмүтов, һ. б. |1 |0:08:32<ref>https://www.youtube.com/watch?v=wDmBNRUbqAA&t=2s</ref> | |- |Етегән |2014 |Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, БСТ, Р. И. Продакшн | | |музыкаль фильм |- |Ике йөрәк — ике аҡҡош |2016 |«Күгәрсен» телестудияһы, «Faima» продакшн, Dumbai Cinema |1 |1:10:43<ref>https://www.youtube.com/watch?v=I541xrgRKUQ&t=609s</ref> | |- |Бабич |2017 |Живая Лента | | | |- |Быяла юлсы |1996 |«Башҡортостан» киностудияһы, Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, С. А. Герасимов исемендәге бөтә Рәсәй кинематография институты, профессор В. Н. Наумовтын остаханаһы, педагог Г. И. Склянский, Булат Йосопов | | | |- |Ауыл өҫтөндә йәйғор |2000 |«Башҡортостан», М. Гафури исемендәге башҡорт академия драма театры, Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, Булат Йосопов | | | |- |Һөйөү һәм йондоҙҙар |2014 |«Башҡортостан» юлдаш телевидениеһы | | | |- |Сулпан |2014 (?) |«Тамыр» телеканалы | | | |- |Таныш түгел таныштар |1998 |«Башҡортостан» ДТРК | | |музыкаль фильм |- |Сәк-сәк |2008 |Уфафильм |1 |1:35:52<ref>https://www.youtube.com/watch?v=970sqK02rOI</ref><ref>https://vk.com/video-12767536_163484515</ref> | |- |Ҡоралай |2004 |«Башҡортостан» ДТРК, «Тамыр» телерадиостудияһы | | | |- |Рәхмәт |2007 |Башҡортостан мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | | |музыкаль фильм |- |Алмабикә |2010 |AvI студияһы | | | |- |Ай ҡыҙы |2001 |«Башҡортостан» ДТРК | | | |- |Ай ҡыҙы-2 |2002 |«Башҡортостан» ДТРК | | | |- |Йән |2012 (?) |E7E-media | | | |- |Фирүзәнән муйынсаҡ |2012 |Булат Йосопов кино мәктәбе | | | |- |Минең йондоҙом |2010 |Башҡортостан мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы | | | |- |Хыял |2018 |Рафис Куйбагаров |1 |0:05:19<ref>https://www.youtube.com/watch?v=LliaeHnI2bU&t=2s</ref> | |- |Ҡәҙер |2016 |Рафис Куйбагаров |1 |0:09:08<ref>https://www.youtube.com/watch?v=yT24tMCtDH0</ref> | |- |Гармунсы дуҫ |2015 |кТв студияһы | | | |- |Йәтим |2016 |Кина студияһы |1 |0:21:26<ref>https://www.youtube.com/watch?v=A9YYkTBRAGk&t=606s</ref> | |- |Әсе бал |2013 |Ливандия Энтертейнмент, «Башҡортостан» киностудияһы, Санкт-Петербургский государственный университет кино и телевидения | | | |- |Ҡаһым түрә |2017 (?) |«Башҡортостан» ДТРК, Стәрлетамак районы хакимиәте, Рияз Исхаков, Р. И. Продакшн | | |музыкаль фильм, һөйләшеү бик әз |- |Аҡ ҡарҙар яуғанда… |2017 |Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы, «Башҡортостан» киностудияһы, Роман Пожидаев |1 |0:12:41<ref>https://www.youtube.com/watch?v=vnyccd-vJ8A</ref> | |- |Хазина |2018 |Рафис Куйбагаров, Айрат Бердигулов, Айгөл Шәрәфетдинова |1 |0:07:26<ref>https://www.youtube.com/watch?v=qMMwzL6iTBQ</ref> | |- |Йом минең күҙҙәремде |2017 |Илназ Мостафин һ. б. |1 |0:03:30<ref>https://www.youtube.com/watch?v=yLvk5HnOm5Q</ref> | |- |Башҡорт әкиәттәре |2018 |Ида Сметанина, Август Видео студия | | |артистларның тавышы сөртелгән йәки яздырылмаган, тауышландырылган, бик төгәл түгел |- |Ныҡыш |2019 |Аркадаш фонды, Булат Йосопов кино мәктәбе, Слово земли кинофорумы | | |өлөшләтә башҡорт телендә уйналған |- |Бирешмә |2017 |«Башҡортостан» ДТРК, «Тамыр» телеканалы |10 |3:59:25<ref>https://www.youtube.com/playlist?list=PLW_s5UZJCCuPYuPwbFsv3sK7gTc53H0Pm</ref> | |- |Күңелле йәшәйбеҙ! |2012 — 2014 |Стәрлетамак башҡорт дәүләт драма театры, «Весело живём» студияһы, | | | |- |Күршеләр |2016 |«Весело живём», Стәрлетамак башҡорт дәүләт драма театры, «Башҡортостан» юлдаш телевидениеһы |10 |3:56:05<ref>https://www.youtube.com/playlist?list=PLooJ8kH32LhPpueC1YHVTrQB63r-3wN61</ref><ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_54961182</ref> | |- |Сируси |2015 |Стәрлетамак башҡорт дәүләт драма театры, «Башҡортостан» юлдаш телевидениеһы | | | |- |Бәхет ҡошо |2013 |Стәрлетамак башҡорт дәүләт драма театры, «Башҡортостан» юлдаш телевидениеһы | | | |- |Ахыр сиктә |2018 |«Чак-чак» командаһы | | | |- |Осрашыу |2018 |F212 командаһы<ref>https://www.youtube.com/watch?v=TWRuahPuLBs</ref>. Эльвира Фәхретдинова һ. б. | | | |- |Көсөк |2016 |Алия Барыева | | | |- |Дуҫ булайыҡ |2016 |Тугызынчы Е | | | |- |Эш түбәтәйҙә |2005 |«Башҡортостан» юлдаш телевидениеһы | | | |- |Һаранбай менән Зиннәт ағай |1981 |Баш. ТВ студияһы<ref>https://shubino-video.ru/2017/03/23/bashkirskaya-narodnaya-skazka-aranbay-men-n-zinn-t-a-ay/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117214126/https://shubino-video.ru/2017/03/23/bashkirskaya-narodnaya-skazka-aranbay-men-n-zinn-t-a-ay/ |date=2023-01-17 }}</ref> | | |телеспектакль |- |Мораҙым хан |2012 |AvI студияһы | | | |- |Кинзя Абыз |2007 |«Башҡортостан» ДТРК | | |өлөшләтә башҡорт телендә, руссаға тауышлы тәржемә бара |- |Өс иҫәр таҙ менән бер аҡыллы ҡыҙ |1993 |Башҡортостан телевидениеһының «Хазина» ижади берекмәһе | | | |- |Шихандар сере |2002 |«Башҡортостан» ДТРК, «Тамыр» телерадиостудияһы | | | |- |Өшөгән күңел |2022 |«Тамыр» телеканалы | | | |- |Ҡусҡар |2021 |«Тамыр» телеканалы | | | |- |Юғалсыҡтар иле |2019 |«Башҡортостан» ТРК ДУП, «Тамыр» телеканалы | | | |- |Бирешмә, Ҡыш бабай! |2018 |«Башҡортостан» ТРК ДУП, «Тамыр» телеканалы | | | |- |Тел асҡысы |2018 (?) |«Башҡортостан» ТРК ДУП, «Тамыр» телеканалы | | | |- |Умырзая |2015 |«Тамыр» телеканалы | | | |- |Яҙгөл бүләге |1999 |«Тамыр» телеканалы | | |телеспектакль |- |Уйынсыҡ түгел |2023 (?) |«Тамыр» телеканалы | | | |- |Ышан |2022 |«Тамыр» телеканалы | | | |- |Бирешмә-2 |2020 |«Тамыр» телеканалы | | | |- |«Сестрёнка», [[Һеңлекәш (фильм)|Һеңлекәш]] |2019 |РФ мәҙәниәт министрлығы, Мостай Кәрим исемендәге фонд, Мотор фильм студия | | |күп өлөшө башҡорт телендә уйналған, өстөннән русса тауышландырылған |- |Шәһиттең үҫмер сағы |2021<ref>https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-09/premiera-2536938 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230312073625/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-09/premiera-2536938 |date=2023-03-12 }}</ref> |Күгәрсен телестудияһы |1 |0:40:48<ref>https://www.youtube.com/watch?v=8G16E8qGrDU</ref> | |- |Психиатр |2013 (?) |«Весело живём» студияһы |4 |0:04:42<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_47509956?section=playlist_47509956</ref> | |- |"Гадалка" |2012 - 2014 (?) |«Весело живём» студияһы |8 |0:10:00<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_44333748?section=playlist_44333748</ref> | |- |"Весело живём" |2009 - 2010<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_44333004?section=playlist_44333004</ref> |«Весело живём» студияһы |28 |0:34:08 | |- |"Огород" |2012 (?) |«Весело живём» студияһы |5 |0:04:11<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_43902490</ref> | |- |"Улица" |2012 - 2015 (?) |«Весело живём» студияһы |37 |0:32:13<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_43866190?section=playlist_43866190</ref> | |- |"Такси" |2012 - 2013 (?) |«Весело живём» студияһы |11 |0:13:49<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_43902490</ref> | |- |"Поезд" |2011 - 2013 (?) |«Весело живём» студияһы |16<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876508</ref> |0:14:31 | |- |"Универ" |2011 - 2013 (?) |«Весело живём» студияһы |21<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876500</ref> |0:27:39 | |- |"Инспектор ГИБДД" |2011 - 2019 (?) |«Весело живём» студияһы |16<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876498</ref> |0:17:40 | |- |"Участок" |2011 - 2014 (?) |«Весело живём» студияһы |32<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876496</ref> |0:36:05 | |- |"Врач" |2011 - 2014 (?) |«Весело живём» студияһы |50<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876492</ref> |0:46:19 | |- |"Общага" | |«Весело живём» студияһы |96<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876494</ref> |1:38:50 | |- |"Кафе" | |«Весело живём» студияһы |14<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876493</ref> |0:12:41 | |- |"Курорт" | |«Весело живём» студияһы |14<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876491</ref> |0:12:29 | |- |"Турция-Египет" | |«Весело живём» студияһы |65<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876488</ref> |1:01:23 | |- |"Директор - секретарь" | |«Весело живём» студияһы |52<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876487</ref> |0:57:46 | |- |"На рыбалке" | |«Весело живём» студияһы |21<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876486</ref> |0:20:01 | |- |"Сплетницы" | |«Весело живём» студияһы |59<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876485</ref> |0:45:20 | |- |"Офис" | |«Весело живём» студияһы |61<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876480</ref> |0:51:23 | |- |"Семья" | |«Весело живём» студияһы |98<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42876474</ref> |1:31:36 | |- |"Новогодние 2012" | |«Весело живём» студияһы |29<ref>https://vk.com/video/playlist/-12767536_42283352</ref> |0:21:21 | |} == Әҙ генә башҡортса телмәр булған фильмдар == * Визит * Ловец ветра * Из Уфы с любовью == Башҡорт артисттары уйнаған, оригинал тауыштары яҙҙырылмаған йәки һөртөлгән, башҡортса тауышландырылған фильмдар == * Һөйәнтөҙ == Документаль-публицистик фильм эчендәге уен фильмы кисәкләре == * Звуки курая над Сеной == Ҡарағыҙ == [[:tt:Татар телендә уйналган нәфис фильмнар исемлеге|Татар телендә уйналған нәфис фильмдар исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Фильмдар]] {{викилаштыр}} {{сығанаҡтар юҡ}} jc4hsb6qwybuwbuou8mhqhiwg2esx53 0 192925 1307489 1307211 2026-10-17T20:13:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307489 wikitext text/x-wiki '''Алабуға Ҡамауы''' — [[Күсем Түләкәев|Күсем Түләкәйев]] етәкселегендәге [[Башҡорттар|башҡорт]] ихтилалсылары һәм [[Рус батшалығы]] хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш. {{Ҡораллы конфликт|конфликт=Алабуға Ҡамауы|часть=[[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)]]|дата=[[7 ғинуар]] [[1708]]|место=[[Алабуға (ҡала)|Алабуға]]|итог=Башҡорттарҙың еңеше<ref>{{cite book |title=Башкирские восстания 17-18 веков – феномен в истории народов Евразии |url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |page=156 |isbn=978-5-295-06448-7 |lang=ru |author=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманов]] |date=2016 |quote=Еще в начале января 1708 г. туда перебрался Кусюм во главе с 2 000 башкир и осадил Елабугу.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730144708/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv-ufa-kitap-2016-376-s |date=2023-07-30 }}</ref>|противник1=[[Башҡорттар]]|противник2=[[Рус батшалығы]]|силы1=2000|силы2=Билдәһеҙ|командир1=[[Күсем Түләкәев|Күсем Түләкәйев]]|командир2=Билдәһеҙ}} == Һуғыштың тарихы һәм урыны == 1708 йылдың ғинуар айының беренсе яртыһында ихтилалсыларҙың төп көстәре [[Кама|Сулман]] йылғаһын аша сыға, һәм төп һуғыш театры булып Сулмандан көнбайыштараҡ Ҡазан өйәҙе территорияһы тора.<ref>{{cite book |url=https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |title=Башкирские восстания |lang=ru |author=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманов]] |isbn=5-295-01126-7 |page=159}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730153203/https://ihtika.ru/book/akmanov-ig-bashkirskie-vosstaniya-xvii-nachala-xviii-vv-1993 |date=2023-07-30 }}</ref> == Ваҡиғалар барышы == [[Зәй]] ҡәлғәһен ҡамап алғандан һуң [[Күсем Түләкәев|Күсем Түләкәйев]] етәкселегендәге 3 мең ихтилалсы [[Алабуға (ҡала)|Алабуғаны]] ҡамай.<ref>{{cite book|title=История Башкортостана с древнейших времен до наших дней|url=https://ihtika.ru/book/istoriya-bashkortostana-s-drevneyshih-vremen-do-nashih-dney-v-dvuh-tomah-tom-1-ufa-kitap-2004-488-s|page=161|lang=ru|author=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманов]]|isbn=5-295-03488-7|том=|pages=|volume=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230730144704/https://ihtika.ru/book/istoriya-bashkortostana-s-drevneyshih-vremen-do-nashih-dney-v-dvuh-tomah-tom-1-ufa-kitap-2004-488-s |date=2023-07-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1708 йыл]] iq6kifcohywo8zy286j1ldrqxyj552c 10 201598 1307484 2026-10-17T17:30:55Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Grandes Heures Anne de Bretagne Saint Luc.jpg 1307484 wikitext text/x-wiki Grandes Heures Anne de Bretagne Saint Luc.jpg hd88lq8lfgywfotb27xkcabph93m8rh