Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 6486 1307539 1174921 2026-10-19T02:06:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307539 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Top of Atmosphere.jpg|thumb|250px|Атмосфера]] '''Атмосфера''' ({{lang-el|ατμός}} — ''«пар»'' һәм σφαῖρα — ''«сфера»'') — [[Ер]]ҙең иң өҫкө ҡатламы. Уның ҡалынлығы — 3 мең км тирәһе. Атмосфераның аҫҡы сиге булып Ер өҫтө тора, ләкин һауа тау тоҡомдарындағы ярыҡтарҙа ла, һыуҙа ла бар. Атмосфераның өҫкө сиге юҡ: һауа ҡатламы космоста аҡрынлап юҡҡа сыға. Ерҙең тартыу көсө атмосфераны планета янында тотоп тора. '''Ер Атмосфе́раһы''' ({{lang-grc|ἀτμός}} — пар һәм {{lang-grc2|σφαῖρα}} — шар) — [[Ер]] планетаһын уратып алған [[газ]] ҡыртышы, [[геосфера]]ның бер өлөшө. Уның эске йөҙө [[гидросфера]]ны һәм өлөшләтә ер ҡабығын ҡаплап тора, тышҡы өлөшө йыһан киңлегенең Ер тирәһендәге өлөшөнә күсә. Ҡалынлығы — 3 мең км тирәһе. Атмосфераның аҫҡы сиге булып Ер өҫтө тора, ләкин һауа тау тоҡомдарындағы ярыҡтарҙа ла, һыуҙа ла бар. Атмосфераның өҫкө сиге юҡ: һауа ҡатламы космоста аҡрынлап юҡҡа сыға. Ерҙең тартыу көсө атмосфераны планета янында тотоп тора. [[Атмосфера]]ны өйрәнгән бүлектәр йыйылмаһы [[физика]]ны һәм [[химия]]ны [[атмосфера физикаһы]] тип атау ҡабул ителгән. Атмосфера торошо ер йөҙөндә [[һауа торошо]]н һәм [[климат]]ты билдәләй. Һауа торошон өйрәнеү менән [[метеорология]] шөғөлләнә , климат һәм уның вариациялары менән — [[климатология]]. == Атмосфераның сиктәре == Атмосфера тип шул өлкәлә ҡабул ителә, уларҙы Ер тирәләй Ер менән бергә бер бөтөнлөк булып әйләнгән газ мөхитен атайҙар<ref>{{статья|автор=[[Будыко, Михаил Иванович|Будыко М. И.]], [[Кондратьев, Кирилл Яковлевич|Кондратьев К. Я.]] |заглавие=Атмосфера Земли|издание=[[Большая советская энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=380—384}}</ref>.Атмосфера {{s|500-1000 км}} бейеклектә башланған [[экзосфера]] өҫтөнән планета-ара арауыҡҡа яйлап күсә Халыҡ-ара авиация федерацияһы тәҡдим иткән билдәләмә буйынса йыһан һәм атмосфера сиктәре үткәреү буйынса Һыҙат Кеҫәһе буйлап 100 км бейеклектә үтә<ref name="fai">[https://www.fai.org/page/icare-boundary 100km altitude boundary for astronautics] // FAI ASTRONAUTIC RECORDS COMMISSION (ICARE)</ref>, бынан бейегерәк [[авиация]] осоштары яһай мөмкин түгел. NASA 122 километр бейеклекте сик итеп билдәләй ({{s|400 000 футов}}), был бейеклектә «шаттл»дар аэродинамик маневрҙарға күсә<ref>{{cite web |url=http://www.space.com/6564-edge-space.html |title=Edge of Space Found |author=Thompson A. |date=2009-04-09 |publisher=space.com |accessdate=2017-06-19 |lang=en |archiveurl=https://archive.is/20170205221605/http://www.space.com/6564-edge-space.html |archivedate=2017-02-05 }}</ref>. [[Файл:Top of Atmosphere.jpg|thumb|center|580px| Ер атмосфераһы (Халыҡ-ара йыһан станцияһы - МКС һүрәте). 2006) Был бейеклектә атмосфера юҡ тиерлек]] == Физик үҙенсәлектәре == [[Һауа]]ның дөйөм массаһы атмосферала — (5,1—5,3){{e|18}} кг. Шуларҙан ҡоро һауа массаһы -(5,1352 ± 0,0003){{E|18}} кг, һыу парының дөйөм массаһы уртаса 1,27{{E|16}} кг. Ҡоро, таҙа һауаның [[моляр массаһы]] — 28,966 г/моль, һауаның тығыҙлығы удиңгеҙ өҫтөндә яҡынса {{s|1,2 кг/м³}}. [[Баҫым]] 0&nbsp;°C градуста диңгеҙ кимәлендә 101,325 [[Паскаль (үлсәү берәмеге)|кПа]]; критик температура — −140,7&nbsp;°C (~ 132,4 [[Кельвин|К]]); критик баҫым — 3,7 МПа; идеаль газдың йылылыҡ һыйышы<math>C_P</math> 0&nbsp;°C — 1,0048{{e|3}} Дж/(кг·К), идеаль газдың йылылыҡ һыйышы <math>C_V</math> — 0,7159{{e|3}} Дж/(кг·К) (0&nbsp;°C). Һауаның һыуҙа иреүсәнлеге (масса буйынса) 0&nbsp;°C  — 0,0036 %, 25&nbsp;°C — 0,0023 %. Ер өҫтөндәге стандартн атмосфералағы нормаль шарттар берәмеге ошолай алынған: тығыҙлыҡ 1,225 кг/м³, барометр баҫымы 101,325 кПа, температура +15&nbsp;°C, еүешлек 0 %. Был шартлы мәғлүмәттәр бары инженерлыҡта әһәмиәтле. == Составы == Ерҙә атмосфера ике процесс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә: космос есемдәре төшкән саҡта барлыҡҡа килгән матдәләрҙең газы һәм вулкан атылғандағы газдар (ер мантияның газһыҙланыуы). Океандар бүленеп, биосфера барлыҡҡа килгәс, атмосфера һыу менән газ бәйләнеше, үҫемлектәр, хайуандар һәм уларҙың бүлентеләре, тупраҡта, һаҙлыҡтарҙа шуларҙың тарҡалыуы арҡаһында үҙгәрә. [[Файл:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|left|200px|Ҡоро һауа составы]] Әлеге ваҡытта Ер атмосфераһы газ һәм төрлө ҡушылмаларҙан (саң, һыу тамсылары, боҙ киҫәктәре, диңгеҙ тоҙо, яныуҙан бүленгән нәмәләр) тора. Атмосфераны тәшкил иткән газ концентрациялары, ғәмәлдә даими, һыу (<chem>H2O</chem>) менән углекислый газ(<chem>CO2</chem>) ғына арта, уның концентрацияһыXIX быуат уртаһынан арта бара. {| class=standard align=center style="float: center;margin: 0 0 0.5em 1em;" |+ Ҡоро һауа составы !Газ!!Йкмәткеһе <br> күләм буйынса, %!!Йөкмәткеһе <br> масса буйынса, % |- |[[Азот]]||78,084||75,51 |- |[[Кислород]]||20,946||23,14 |- |[[Аргон]]||0,934||1,3 |- |[[Диоксид углерода|Углекислый газ]]||0,03 — 0,04<ref>{{cite web |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/global.html |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide. Recent Global CO₂ |publisher=Earth System Research Laboratory. Global Greenhouse Gas Reference Network |accessdate=2017-02-06}}</ref>||0,05<ref>при 0,03 % по объему</ref> |- |[[Неон]]||1,818{{e|−3}}||1,2{{e|−3}} |- |[[Гелий]]||5,24{{e|−4}}||8{{e|−4}} |- |[[Метан]]||1,7{{e|−4}}<ref name="Methane">[[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/221.htm#tab61 TAR table 6.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615161122/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/221.htm#tab61 |date=2007-06-15 }}{{ref-en}} (на 1998).</ref> — 2{{e|−4}}|| |- |[[Криптон]]||1,14{{e|−4}}||2,9{{e|−4}} |- |[[Водород]]||5{{e|−5}}||3,5{{e|−6}} |- |[[Ксенон]]||8,7{{e|−6}}||3,6{{e|−5}} |} Атмосфераның һыу күләме (быу рәүешле) 0,2 % -2,5 % географик киңлеккә бәйле<ref>{{статья|автор=Хромов С. П.|заглавие=Влажность воздуха|издание=[[Большая советская энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=5. Вешин — Газли|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1971|страницы=149}}</ref>. Таблицала күрһәтелгән газдарҙан тыш атмосферала [[Оксид азота(I)|<chem>N2O</chem>]] һәм башҡа азот оксидтары бар ([[Оксид азота(IV)|<chem>NO2</chem>]], [[оксид азота (II)|<chem>NO</chem>]]), [[пропан]] һәм башҡа [[углеводород]]тар, [[Озон|<chem>O3</chem>]], [[Хлор|<chem>Cl2</chem>]], [[көкөрт оксиды (IV)|<chem>SO2</chem>]], [[Аммиак|<chem>NH3</chem>]], [[углерод оксиды(II)|<chem>CO</chem>]], [[тоҙ кислотаһы|<chem>HCl</chem>]], [[плавик кислотаһы|<chem>HF</chem>]], [[Бромоводород|<chem>HBr</chem>]], [[Иодоводород|<chem>HI</chem>]], пары [[терегөмөш|<chem>Hg</chem>]], [[Иод|<chem>I2</chem>]], [[Бром|<chem>Br2</chem>]], һәм әҙ генә күләмдә башҡа газдар. Ерҙә иң әҙ осраған газ — [[радон|<chem>Rn</chem>]]. == Әҙәбиәт== * ''Парин В. В., Космолинский Ф. П., Душков Б. А.'' Космическая биология и медицина (издание 2-е, переработанное и дополненное), М.: «Просвещение», 1975, 223 с. * ''Гусакова Н. В.'' Химия окружающей среды» Ростов-на-Дону: Феникс, 2004, 192 с. ISBN 5-222-05386-5 * ''Соколов В. А.'' Геохимия природных газов, М., 1971; * ''МакИвен М., Филлипс Л.'' Химия атмосферы, М., 1978; * ''Уорк K., Уорнер С.'' Загрязнение воздуха. Источники и контроль, пер. с англ., М.. 1980; * Мониторинг фонового загрязнения природных сред. в. 1, Л., 1982. * ГОСТ 4401-81 «Атмосфера стандартная. Параметры» * ГОСТ Р 53460-2009 «Глобальная справочная атмосфера для высот от 0 до 120 км для аэрокосмической практики. Параметры» * ГОСТ 24631-81 «Атмосферы справочные. Параметры» == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар== {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20240805215420/https://www.meteovesti.ru/news.n2?item=63522967305 Почему динозавры были такими большими?] // 17 декабря 2013, Центр ФОБОС * [https://earth.nullschool.net/ Interactive global map] of current atmospheric and ocean surface conditions {{Земля}} {{Строение Земли}} {{Атмосфера Земли}} {{Разделы физики атмосферы}} {{Атмосферы}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Һауа]] [[Категория:Атмосфера]] [[Категория:Планетология]] [[Категория:Планеталар ҡатламдары]] {{astro-stub}} ia61dnebwrddolnd6xzhj6s1luwb8v4 0 9815 1307525 1197877 2026-10-18T16:28:56Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт 1307525 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Хәлил |статус = ауыл |башҡортса исеме = Хәлил |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 2 | lat_sec = 55 |lon_deg = 58 | lon_min = 33 | lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1117 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453631 |почта индекстары = |телефон коды = 34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201840001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{бм|Хәлил (мәғәнәләр)}} '''Хәлил''' ({{lang-ru|Халилово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1117 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453631, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201840001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 36 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Әлмөхәмәт станцияһы|Әлмөхәмәт]]): 15 км. == Тарихы == * XIII—XIV быуаттарҙа [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм [[Ыҡ]] йылғалары араһына төрки сығышлы [[ҡыпсаҡтар]] урынлаша. [[Еҙем]] йылғаһы буйында гәрәй-ҡыпсаҡтарҙың ҙур төркөмө (һуңынан улар тауҙарға ҡыҫырыҡланған) урынлашҡан була. Уларҙан тау үҙәндәрен биләгән ҡарағай ырыуы айырылған. Ағиҙелдең көньяҡ бөгөлөнән алып [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмарҙың]] түбәнге ағымына тиклем биләмәлә ҡалған ҡара-, сәнкем, һун һәм бошман-ҡыпсаҡ ырыуҙары төпләнә. Артабанғы ике быуатта улар [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] буйлап төньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан Оло Ыҡтың һул ҡушылдыҡтарының урманлы райондарына табан баралар. Бөрйән һәм [[түңгәүерҙәр]] менән бер үк ваҡытта ҡарағай-ҡыпсаҡтар Урал аръяғына юллана. Был улусҡа 7 ауыл ҡараған. [[Дарыулы|Дарыулы йылғаһы]] буйында Хәлил ауылы боронғо ерле ҡарағай-ҡыпсаҡ ауылдарының береһе булған. Ауылға нигеҙ һалыусы һәм уның балаларының килеп сығышы шарттары беҙгә билдәле түгел. XVIII быуат аҙағында был ауыл мәхәлләләнең башҡа ауылдары менән сағыштырғанда ҙур тораҡ пункты тип һаналған. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, уның халҡы [[башҡорттар|башҡорттарҙан]] һәм [[татарҙар|татарҙарҙан]] торған. 40 йортта 194 башҡорт, 20 йортта 120 татар була. [[1859 йыл|1859 йылда]] 72 хужалыҡта 522 аҫаба йәшәй. 1920 йылда 204 йортта 1091 кеше йәшәгән. Һуңғы X ревизияла һәм совет халыҡ иҫәбен алыуҙа татарҙарҙы халыҡ араһында айырып ҡаралмаған. Күрәһең, уларҙы урындағы халыҡ ассимиляциялағандыр, сөнки татарҙарға аҫаба ерҙәргә эйә булыу хоҡуғы бирелгән һәм халыҡтың аҙсылығын тәшкил иткән. XVIII быуат аҙағында ауылда 6 утар була (Тимгән, Килмәкәй, Баталтимер һ.б.). Бөтә халыҡ [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 62 ихатаның 62-һе лә ылау менән йәйләүгә сыҡҡан. Уларҙың 300 аты, 150 һыйыры, 200 һарығы һәм 80 кәзәһе булған. [[Умартасылыҡ]], балыҡ тотоу, һунар итеү, документта әйтелгәнсә, халыҡтың шөғөлөн тулыландыра. Уларҙың бер өлөшө [[игенселек]] менән шөғөлләнгән: бөтәһенә 16 бот ужым һәм 416 бот яҙғы иген сәселгән. Мөхәмәткәрим Хәсәнов йылына 125 бот сәскән. Хәлилдәр бөтә ил яҙмышын уртаҡлашҡан. Ниғмәтулла Ташбулатов 1805—1807 йылдарҙа Рәсәйҙең союздаштары менән Францияға ҡаршы кампанияһында ҡатнаша. Алтынсура Этбаҡмасов, Толомбай Юлъяҡшин, Илбай Биксурин, Ибраһим Исламғолов 14-се башҡорт полкы составында Парижға барып еткән, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән<ref>{{ИСДБ|страница=32}} </ref>. * '''Хәлил ҡәберлеге''' Борон-борон заманда ер-һыу өсөн ырыуҙар араһында йыш ҡына ыҙғыш сыҡҡан, күп осраҡта улар ҡан-ҡойош менән тамамлана. Бындай хәл бөрйәндәр менән ҡыпсаҡтар араһында йыш ҡабатланған. Билдәле, ундай ыҙғыштар халыҡҡа яфа ғына булған. Кешеләр ни ҡылырға белмәйенсә, аптырап бөткән. Шул саҡ Хәлил исемле ҡарт ошо үҙ-ара ҡан ҡойошто туҡтатыу сараһын тапҡан. Ул, Бөрйән менән Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуҙарының араһына килеп ултырып, үҙ исеме бирелгән ауылды нигеҙләгән. Һүҙе үтемле һәм абруйлы булған был оло кешене ике яҡ та борсорға ҡыймаған. Шулай итеп, ике ырыу араһында һиллек урынлашҡан. Хәлил ҡарт үҙе вафат булғас та шул тыныслыҡ булһын өсөн васыятын әйткән. Шуның буйынса уны зыяратҡа ҡуймайҙар, ә ике ырыу ерҙәренең сигенә күмәләр. Һәм Хәлил ҡарт мәрхүмдең ҡәбере сикте тотоп ята. Уның тыныслығын, васыятын боҙоусылар табылмай. Борондан ҡәҙерләп һаҡланған был ҡәберлек әле лә бар. Ул Хәлил менән [[Күсей]] араһындағы '''Һунар тауы'''ның төньяҡ битләүендә, ошо ырыуҙарының элекке сиге һыҙатында урынлашҡан<ref>[https://vk.com/wall-207012191_45?w=wall-207012191_45 Хәлил ҡәбеолеге (Легенда)]</ref>. == Халыҡ һаны == {{ Население | Халилово (Абзелиловский район) }} '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1117||568||549||50,9||49,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|3}} * [[Ғиниәт Ушанов]] урамы ({{lang-ru|}} Гинията Ушанова (улица) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица) * Сыбаркүл урамы ({{lang-ru|}} Чебаркуль (улица) * Тирмән урамы ({{lang-ru|}} Мельничная (улица) * Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица) * Ғәйфулла Сарбаев урамы ({{lang-ru|}} Гайфуллы Сарбаева (улица) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица) * Шәриф Биҡҡол урамы ({{lang-ru|}} Шакира Биккулова (улица) * Паризан урамы ({{lang-ru|}} Партизанская (улица) * Дарыулы урамы ({{lang-ru|}} Дарыулы (улица) * Ленин урамы ({{lang-ru|}} Ленина (улица) * Шаҙығай урамы ({{lang-ru|}} Шадыгай (улица) * Ғәбдрәүеф Дәүләтов урамы ({{lang-ru|}} Габдрауфа Давлетова (улица) * Яңы урам ({{lang-ru|}} Новая (улица) * Тау урамы ({{lang-ru|}} Горная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/abzelilovskiy-rayon/selo-halilovo/ Улицы села Халилово]</ref>{{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы]] (1.04.1972), йырсы, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2012); * [[Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы]] (30.08.1975), бейеүсе, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2012); * [[Байгилдина Рәмзиә Сәләхйән ҡыҙы]], 10 бала әсәһе. «Герой әсә» исеме һәм ордены бирелгән (1975); * [[Бикҡолов Шакир Сәлим улы]] (15.01.1932—18.05.1983), журналист, шағир. 1968 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы; * [[Дәүләтов Хисмәтулла Әхмәт улы]] (1951—25.03.2016), театр һәм кино артисы, үҙешмәкәр композитор. 1973—2010 йылдарҙа [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]; * [[Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы]] (27.03.1916—27.10.1943),[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир-кавалерист, взвод командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң); * [[Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы]] (12.10.1915—22.02.1965), театр актёры, режиссёр, ҡурайсы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957); * [[Әсәҙуллина Нәбирә Ғүмәр ҡыҙы]], 10 бала әсәһе. «Герой әсә» исеме һәм ордены бирелгән (1970). == Тирә-яҡ мөхите == * [[:b:Әбйәлил районы Хәлил ауылы ер-һыу атамалары|Әбйәлил районы Хәлил ауылы ер-һыу атамалары]] * [[:b:Новолихин тәреһе|Новолихин тәреһе]] {{Hider|title = ''Бында уҡығыҙ''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''Айҙарҙы тауы''' Элек барымта менән ҡарымта тигән нәмә көслө булған. Был хәл айырыуса башҡорттар менән ҡаҙаҡтар араһында көслө булған. Улар бер- береһенең малын, хатта кешеләрен ҡыуып алып китер булған. Бер мәлдә ҡаҙаҡтар барымтаға килгән. Хәлил ауыл батыры Мөхәмәтғәле, үҙ кешеләрен йыйып, уларға ҡаршы сыҡҡан. Алыш ауылға яҡын тауҙа булған. Яҙылмаған закон буйынса тәүҙә ике яҡтың батырҙары көс һынашырға тейеш булған. Ҡаҙаҡтарҙыҙң башлығы Айҙар Мөхәмәтғәле батыр шундай алышҡа сыҡҡан. Был икәү әй һуғыша башлаған. Алыша торғас, Мөхәмәтғәле дошман батырының башын сабып өҙгән. Ҡаҙаҡтар быны күреп, ҡурҡып ҡасҡан. Ә башҡорттар Айҙарҙы алыш үткән тау башын ерләгән. Шунан алып был урын Айҙарҙы тауы тип йөрөтөлә башлаған. Бында уның ҡәберенең урыны бөгөн дә билдәле. Ул Хәлилдән алыҫ түгел көнсығыш урында. Ҡыш көнө был тау балаларҙың сана һәм саңғы шыуа торған урыны. Легенданың икенсе бер вариантына ҡарағанда, теге алыштан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Айҙарҙың ҡатыны ҡаҙаҡтар менән килеп, төндә иренең мәйетен үҙ иленә алып ҡайта. * '''Лазыр''' Ҡыпсаҡ ере элек-электән ер аҫты байлыҡтары менән генә түгел, киң яландары менән дә күптәрҙең иғғтибарын үҙенә тартҡан. Магнит станцияһында, Темәс ауылында йорттары, Ырымбур яҡтарында меңәр дисәтинә сәсеүлеге булған алпауыт Лазарев бында ла өлөшһөҙ ҡалмай. Ул Ишбулды ауылынан алыҫ түгел, Ҡыҙыл аръяғында хәтһеҙ ер ала. Шунда таштан келәт эшләтә, йорт һалдыра, йылҡы өйөрө булдыра. Сиҙәм ерҙе һөрҙөрөп, тары һәм һоло сәстерә. Ҡыҙылды быуҙыртып, тирмән эшләтә. Помещик һәр йәй һайын ғаиләһе менән бында килеп ял итә торған булған. Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң уға бында юл ябыла. Үҙенән елдәр иҫһә лә, урында исеме ҡала: революциянан һуң да байтаҡ эшләгән тирмәне һәм таш келәте урыны алпауыттың исемен йөрөтә. Хәҙер тирмән юҡ инде. Ә келәт урынлашҡан ерҙә Киров исемендәге колхоздың ырҙын табағы булды. Ул урынға коллективлаштырыу осороноң тарихы ла ныҡ бәйле. [[1925 йыл|1925]]—[[1926 йыл]]дарҙа [[Советтар Союзы Геройы]] Әбдрәүеф Дәүләтовтың атаһы Әбделғәни, Нотоғулла Дәүләтов, Ниғмәт Төркмәнов һәм тағы биш кеше, ғаиләләре менән шунда күсеп барып, [[игенселек]] менән шөғөлләнә башлай. Артелгә «Яңауыл» тип исем ҡушалар. Әлбиттә, был ваҡиғаларға бик күп йылдар үткән. Ниндәй гөрләп торған колхоз-совхоздар бөтөрөлдө. Ә урындың исеме һаман шул «Лазыр» килеш ҡала килә. Алпауыт Һултан күле тирәләрендә приискылар асып, алтын сығарыуға ихлас тотона. Ошо тирәләге халыҡ уға ялланып эшләй. Уларҙың ҡул көсө менән башҡарылған хеҙмәте хужа кешегә ҙур файҙа бирә — ул байығандан-байый. Әммә кеше ғүмере мәңгелек түгел. Навалихин да вафат була. Уны Һултан күле приискаһы эргәһендә ерләйҙәр. Петербургтағы туғандары, дуҫтары һәм таныштары уның ҡәберенә ҡуйыр өсөн өс центнерҙан ашыу тартҡан ҙур тәре ҡойҙороп алып килә. Бының өсөн Ирәндектәге Күсем тауынан махсус эшләтелгән санала (йәй көнө булһа ла) ҙур күбәләй ташты алып төшәләр. Уны соҡотоп, шунда тәрене, ҡурғаш иретеп ҡойоп, нығыталар. Был мәлгә инде промышленниктың үлеүенө хәтһеҙ генә ваҡыт үткән була. Килгән кешеләр, тәрене уның ҡәберенә ҡуйҙыҡ тип ҡайтып китә. Күпмелер ваҡыт үткәс, байлыҡ өсөндөр инде, был ҡәберҙе талайҙар. Ҡаҙып ҡараһалар, алданғандарын беләләр: ҡәберҙә ниндәйҙер ҡатын-ҡыҙ күмелгән була. Тәре әллә яңылыш, әллә ошондай хәлдең булғанын белеп, икенсе урынға ҡуйылған була. Ул шулай 1937—1938 йылдарға тиклем тора. Ошо осорҙа бәһлеүән кәүҙәле, көслө Муллағәле Шаһимәрҙәнов тигән кеше шул тәрене нисектер ташынан ҡутарып ала һәм, Хәлилгә алып килеп, тимер-томорға тапшыра. Тик уны берәү ҙә алып китмәй. Шунда тиҫтә йыл самаһы ята. Һуғышҡа тиклем Хәлилдә тимерлек һәм бәләкәй кибет тотҡан Петров Василий тигән бер урыҫ йәшәй. Шуның улдары береһе — «Красная Башкирия» совхозында, икенсеһе Баҡыр Үҙәктә эшләй — һуғыштан йөрөп ҡайтҡас, Навалихиндың тәреһен ятҡан еренән алып, аталарының ҡәберенә алып барып ҡуя. Был тәре әле лә шунда тора. Уның бейеклеге яҡынса метрҙан ашыу, арҡырыһы (иң оҙоно) — 75 сантиметр. Ололарҙың әйтеүенә ҡарағанда, тәре элек бейегерәк торған. Ваҡыт үтә килгән. Ваҡыт үтә килә ергә һеңгән. * '''Кулибай ташы''' Әбйәлил районы Хәлил ауылынан, йә Баймаҡ районы Күсей ауылынан элекке Шаҙағай ауылы торған урынды үткәс, урынын Ирәндек тауҙары аша Билал, Күгиҙел, Һәмән ауылдарына барғанда, тауҙы төшкәс, юл буйындағы бер һарыҡташты Кулибай ташы тип йөрөтәләр. Үткән быуаттың 20-се йылдары уртаһында буласаҡ шағир Сәләх Кулибай каникул ваҡыттарында байҙарҙың малын көткән. Ул шул ваҡытта ташҡа соҡоп исемен яҙған булған. Яҙыуы әле лә юйылып бөтмәгән, уҡырға мөмкин. * '''Һабил шахтаһы''' XIX быуат аҙаҡтарында Күсей һәм Хәлил ауылдары араһында ятҡан бер тау морононда старателдәр артеле шахтаға төшөп, алтын ҡаҙа. Унда забойщиктар булып йәш һәм көслө ир-егеттәр — Рәсүлев Һабил менән Нәбиуллин Зиннәттәр эшләгән. Көндәрҙең береһендә иртән эшкә йыйынып йөрөгәндә Һабил үҙенең ҡатынына: — Мин бик насар төш күрҙем әле, шуға эшкә барырға күңел тартмай тора, бәлки һин хәйер биреп доға ҡылдырырһың,- тип хушлашып сығып китә. Эшкә тотоноуҙары була, шахта емерелеп икеһен дә баҫа. Һабилды ҡотҡара алмайҙар, ул ҡалын тау ҡатламдары аҫтында ҡала. Ә муйынына тиклем күмелгән Зиннәтте иптәштәре ҡаҙып сығарып ала. Ул шахтаға ҡабат төшөүсе булмай, уны ташлайҙар. Ошо хәлдән һуң ул урынды Һабил шахтаһы тип атайҙар. '''Йәкәү яланы''' Ирәндек тауҙарында алтын ятҡылыҡтары барлығы билдәле булғас, был яҡҡа күпләп урыҫтар килеп тула. Улар төрлө урындарҙа шурфтар ҡаҙып, алтынға байыраҡ урындарҙы эҙләй. Хәлил ауылынан 16-17 саҡрым көнбайышта, Ирәндек итәгендә, «Йәкәү яланы» атамалы урын бар. Унда «Ирәндек» совхозының Күсей бүлексәһе үҙенең һауын һыйырҙарын тотто. Йәкәү тарихы ла шул алтын эҙләүсе Яков исемле урыҫ менән бәйле. Ул XX быуат баштарында килеп, башҡорттарҙан ҡуртымға (арендаға) ер алып, бер нисә йыл алтын йыуҙыра. Соҡолоп, ҡаҙылған ер уңалһа ла, уба булып ята. Башҡорттар Яковты Йәкәү тип йөрөткән. Революция тауышы ишетелә башлағас, урыҫтар бынан китеп бөткән. Әммә «Йәкәү яланы» исеме халыҡ телендә хәҙер ҙә йәшәй. * '''Мәмилә йылғаһы''' Ошо исемде йөрөткән йылға Ирәндек тауының көнсығыш битләүенән баш алып көнсығышҡа ҡарай Күсей ауылы аша аға ла, Әбйәлил районында Ҡыҙыл йылғаһына ҡоя. Түбәнге ағымында ул Һыулыүҙәк тип исемләнә. Дөйөм оҙонлоғо 32 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 99 кв. км. Үҙ юлында 4 ҡыҫҡа ҡушылдыҡ ҡабул итә: Тынгүл, Иҫкеҙма, Магнитный һ.б. Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров йылға исеме Мәмилә Темәс ауылының билдәле шәхесе Мәмилә Каликашева исеме менән бәйләй. Сөнки башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән был тирә халҡы Бетерә, Төпәрғоҫ, Сапсал, Мәмилә буйҙарында йәйләп, утарлап йәшәгән. Башҡорт телендә географик атамаларҙың бер төрө булған һыу объекттарын билдәләү өсөн генә күп һүҙҙәр ҡулланыла: иҙел, даръя, йылға, ҡаран, үҙән, үҙәк, айыр, арыҡ, айрылма, әрмет, ҡылы, сай, гөрөн, гөрләүек, ятыу, тоноҡ күл, күлмәк, күләүек, кисеү, сығыш, ҡотоҡ, ҡойо, ҡорғой, шишмә, инеш, ҡурғы, йырын, йырғанаҡ, йырма, быуа, һыу, бөгөл, бөгөлмә, сатлыҡ, булаҡ, беләк, бүләк, балаҡ, ҡултыҡ, соҡор, шарлама, шарҙауыҡ, әр, туҡмаҡ, һыулау, саңдау, баш, аяҡ, тамаҡ һ. б. Был гидронимик терминдар атама булараҡ ҡулланыла. * '''Аҡсинйә кисеүе''' Хәлил һәм Күсей ауылдарының көньяҡ-көнсығышында Тоҡан шишмәһе аша сыҡҡан кисеүҙе Аҡсинйә (Ксения) кисеүе тиҙәр. Уның легендаһы бындағы халыҡтың алтын ҡаҙыу шөғөлө менән бәйле. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында был яҡтарҙа сауҙагәр Рәмиевтарҙың алтын приискыларында эш көсәйеп китә. Шул замандарҙа Петербург тарафтарынан килгән яңғыҙ мәрйә Рәмиевта алтын ҡабул итеүсе һәм шул уҡ ваҡытта Һултан приискыһында кибеттә һатыусы булып эшләгән. Аҡсинйә батша власына ҡаршы эштәре өсөн был яҡҡа һөргөнгә ебәрелгән ҡатын була. Көндәрҙең береһендә алтын ҡаҙыусылар менән ҙур фажиғә була. «Ҡомкисеү» шахтаһы емерелеп, унда эшләүсе 14 шахтёрҙы баҫа. Ул кешеләр Күсей, Туҡтағол, Иҫәнбәт, Басай ауылдарынан була. Был хәлде ишеткәс, был ауылдар халҡы, шахта янына йыйылып, ҡотҡарыу сараһы күрергә маташа. Ләкин тәрән шахтала ҡалған кешеләргә бер нисек тә ярҙам итә алмайҙар. [[Верхнеурал]]дан прииск хужаһы Шакир Рәмиевты саҡырталар. Уны шахтала һәләк булыусыларҙың ғаилә ағзалары уратып ала. Мәрхүмдәрҙең мәйеттәрен шахтанан ҡаҙып алыуҙы һәм тәрбиәләп мосолманса ерләүҙе, үҙҙәренә матди ярҙам күрһәтеүҙе талап итә улар. Рәмиев уларға туҡыма, сәй-шәкәр тараттыра һәм талаптарын тулыһынса ҡәнәғәтләндерергә вәғәҙә биреп тынысландыра, ләкин бында бер сара ла күрмәй. Ваҡиғаларҙың уртаһында барыһын да күреп йөрөгән Ксения бәләгә тарыған шахтёр ғаиләләренең талаптары үтәлмәүе тураһында Рәмиев өҫтөнән Ырымбур губерна идаралығына ялыу яҙып ебәрә. Бер ай самаһы үткәс, фажиғәле хәлде тикшереү өсөн тау эштәре белгесе Навалихин менән юрист Алексеев һәм Верхнеуралдан унлап ҡораллы һалдат ебәрелә. Ләкин тикшереүселәр, Рәмиевтан 4 ҡаҙаҡ алтын ятҡылығын эләктергәс, тик хужаның ғына теләген ҡәнәғәтләндерә башлай. Шахтанан мәйеттәрҙе алып сығыу эшенә һалдаттарҙы ҡушалар, урындағы халыҡты ҡушыу түгел, яҡын да ебәрмәйҙәр. Аҙна-ун көн үтеүгә шахтаға яҡын ғына урында 14 «ҡәбер» өйөмө барлыҡҡа килә. Эш башҡарыусы һалдаттарҙы бай хужа һыйлай. Ксения иҫерек һалдат ауыҙынан эштең асылын белеп ала һәм Рәмиев контораһына килеп, тикшереүселәргә иртәгә үк халыҡты күтәрәсәген, ҡәберҙе асып ҡараясаҡтарын әйтә. Улар мәйеттәрҙе шахтанан ҡаҙып сығарып мәшәҡәтләнмәй, һәләк булғандарҙың кәүҙәһе урынына кәфенгә төрөлгән бүрәнә киҫәктәрен ерләгән булғандар икән. Прииск хужаһы Шакир Рәмиев һәм губернанан килгән Навалихин менән Алексеев үҙҙәренең боҙоҡ эштәрен фашлап йөрөүсе ҡыйыу мәрйәнән нисек булһа ла ҡотолоу сараһын эҙләй. Иртәгеһенә Ксенияның тураҡланған кәүҙәһен табалар. Ошо ваҡиғанан һуң был кисеү Аҡсинйә кисеүе тип атала башлай. * '''Йәнгүҙәй ҡаяһы''' «Йәнгүҙәйҙе күрмәй — йән түҙмәй»,-тип йырлай урындағы халыҡ. Был бик хаҡ һүҙҙәр. Был ҡая башынан аяҙ көндәрҙә 70-80 саҡрымда, көнсығыш тарафта ятҡан Магнит, Сибай ҡалаларын, Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл ҡасабаһын, ә көнбайышта Һаҡмар, Таналыҡ буйындағы ауыл һәм ҡасабаларҙы ябай күҙ менән күреп була. [[XVIII быуат]] баштарында ырыу ерҙәренең алтын-көмөш ятҡылыҡтарын килеп аҡтарып, талап йөрөүсе урыҫ колонизаторҙарына ҡаршы осраҡлы сығыштар йыш ҡына булып торған. Шуларҙың береһендә Мостай ауылынан бик ҡыйыу һәм көслө егет — Йәнгүҙәй батыр уларҙы бағлап йөрөгән. Был баш-баштаҡлығы өсөн уны хәрбиҙәр көсө менән ҡулға алып китәләр. Юлда ул уңайын табып ҡаса. Уның артынан ҡыуалар, ләкин ул тотолмай, Ирәндеккә килеп етә һә төндәрен, йәшенеп кенә, өйөнә ҡайтып йөрөй башлай. Бер аҙҙан ауылға карателдәр отряды килеп урынлаша, улар Йәнгүҙәйҙе тотоу өсөн күҙәтеүселәр тәғәйенләй. Шуға күрә ул Ирәндек өҫтөндәге оло ҡаяның мәмерйәһендә йәшәргә мәжбүр була. Бынан бөтә тирә-яҡ күренеп тора. Көҙгө һыуыҡ һәм рашҡылы көндәр башланғас, ҡатыны, ризыҡ алып, иренең хәлен белеп ҡайтыу ниәте менән төн ҡараңғыһында Ирәндек һыртына юллана. Тик уның барып етеүе була, артынан юллап килгән күҙәтеүсе карателдәр ҡаяны, Йәнгүҙәй менән ҡатынын ҡамап ала. Ләкин Йәнгүҙәй дошман ҡулынан ҡабаттан эләгеүҙән аяуһыҙ көрәштә үлеүҙе һайлай. Ҡая башында таштан ташҡа ышыҡланып, төрлө яҡтан үрмәләп менергә тырышҡан дошмандарын уҡтары бөткәнсә ата-ата ла, алдан һүҙ ҡуйышҡан йәш ир менән ҡатын, тыуған иле һәм намыҫ сафлығы өсөн алышта бүтән сара ҡалмағас, Йәнгүҙәй ҡурайын уйнап, ҡатыны уға ҡушылып йырлап, иле, халҡы менән хушлашалар ҙа ғүмерҙәрен үҙ ихтыярҙары менән ҡыйырға мәжбүр була — икеһе, ҡулға-ҡул тотоношоп, ҡаянан түбән ташлана. Һуңынан ауыл халҡы, уларҙың мәйеттәрен табып, хөрмәтләп, тәрбиәләп, ҡая аҫтына ерләй һәм зыяратты таш менән бурап ҡуялар, ул бураның урыны хәҙергәсә һаҡланған. Бына шулай, Йәнгүҙәй ҡаяһы — ырыу батыры исемен, ил тарихын, халҡыбыҙҙың ҡыуаныс-шатлыҡтарын һәм ҡайғы-хәсрәттәрен үҙендә һаҡлаған изге урын ул.}} == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Ғиниәтов В. Әбйәлил юлдары буйлап. — Асҡар.:Искра,2007. * Гончарова З. И. Твоя родословная. — Өфө.:Китап, 2001. * Камалов А., Камалова Ф. Башҡорт теленең тарихы — этимологик топонимик һүҙлеге. — Өфө.:Китап, 2007. * Ҡотлоғәлләмов М. Золотая россыпь. — Уфа.:Гилем, 2002. * Ниғмәтуллин Х. — Тамйан иле — гүзәл Башҡортостан — Асҡар.: Искра, 2001/ * Тимерйәр Ә. — Ишбулды ауылының шәжәрәһе. — Өфө.:Башҡорт милле үҙәге, 2004. * Тимерйәр Ә. — Ҡарағай-ҡыпсаҡтар. — Өфө.:Башҡорт лингвистика үҙәге, 2004 * Тимерйәр Ә. — Әбйәлил районының тарихы. Беренсе китап. — Өфө.:Гилем, 2000/ * Ураҡсин З. Г., Камалов А. А., Халикова Р. Х., Химаметдинова Ф. Г. Вопросы топонимики Башкирии.- Өфө.: Уфимский полиграфкомбинат Госкомиздата БАССР, 1981. * Ярмуллин К. Ахыр заман- аяҡ аҫтында. — Өфө.:Китап, 2004. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] bve9o7hy2msxwafhgjs4leync9fm5rq 0 11725 1307523 1215396 2026-10-18T15:21:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307523 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Васильевка |статус = ауыл |башҡортса исеме = Васильевка |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 6 | lat_sec = 0 |lon_deg = 57 | lon_min = 35 | lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Йылайыр районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 66 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453690 |почта индекстары = |телефон коды = 34752 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80227816005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Васильевка''' ({{lang-ru|Васильевка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453690, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227816005. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[урыҫтар]] 88 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref> '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1900 йыл||276|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||657|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||710||340||370||47,9||52,1 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||232||108||124||46,6||53,4 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||204||80||124||39,2||60,8 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||161||83||78||51,6||48,4 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||115||55||60||47,8||52,2 |- | 2002 йыл 9 октябрь||110||45||55||45,0||55,0 |- | 2010 йыл 14 октябрь||66||29||37||43,9||56,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 138 км == Тарихы == Ауылға [[Орск өйәҙе]] биләмәһендә нигеҙ һалына, 1891 йылдан алып Ботороз утары булараҡ билдәле (41 йортта 202 кеше йәшәгән). Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, [[XVIII быуат|18-се быуаттың]] 50-се йылдарында баҡыр иретеү заводтары төҙөлөүгә бәйле нигеҙ һалына. 1920 йылда Васильевский утары (Ботороз) булараҡ теркәлгән, 40-сы йылдарҙан хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/vasilevka/t/2765 Деревня Васильевка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240304203756/http://wiki02.ru/encyclopedia/vasilevka/t/2765 |date=2024-03-04 }}</ref>. == Урамдары == * Клуб урамы ({{lang-ru|Клубная (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000033.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан</ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] 9ovvxs9sw2rzwjnxhzekj5psbwdw7yn 0 27681 1307521 1179297 2026-10-18T13:37:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307521 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Бөгәрсә | image file = Leuciscus leuciscus.jpg | image descr = Бөгәрсә | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Ҡылыс һыртлылар]] | ordo = [[Сазан һымаҡтар]] | familia = [[Сазандар]] | genus = [[Leuciscus|Бөгәрсәләр]] | species = '''''Бөгәрсә''''' | latin = {{btname|Leuciscus leuciscus|(Linnaeus, [[1758]])}} | commons = Category:Leuciscus leuciscus | itis = 163580 | ncbi = 58325 |wikispecies=Leuciscus leuciscus }} {{Международная Красная книга|LC|11887}} '''Бөгәрсә, бөгәрсәй, йомро сабаҡ''' ({{lang-lat|Leuciscus leuciscus}}, {{lang-ru|Елец}}) — сазандар ғаиләһендәге йылға балығы. == Ҡылыҡһырлама == Ҙур булмаған йылға балығы. Төбө ҡомло йәки ағып ятҡан күлдәрҙә тереклек итә. Ғәҙәттә, һыу төбөндә көтөүе менән йөрөй. Ҡырсын ташлы, ҡомло ярҙарҙа, тал-тирәк ҡуйы үҫкән инештәрҙә осрай. Үтә күренмәле таҙа һыуҙарҙы ярата. == Туҡланыуы == Бөгәрсә һыуҙағы зоопланктон, шулй уҡ һыуға төшкән себен-серекәйҙәр, ләмдәге ҡыҙыл ҡорт менән туҡлана. Яҙын бүтән балыҡтар сәскән ыуылдырыҡтар менән ауыҙ итеүҙән баш тартмай. Үҙе ыуылдарыҡтарын март аҙағында, апрель баштарында сәсә. Ыуылдырыҡтары үтҡән йылдағы ылымыҡтарҙа, таштарҙа йәбешеп ҡала. == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Елец, рыба из семейства карповых}}{{ref-ru}} * * Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте. == Һылтанмалар == * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/133.html Позвоночные животные России: елец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125024559/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F133.html |date=2020-11-25 }}{{ref-ru}} * {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00025/66700.htm}}{{ref-ru}} * [http://belfisher.al.ru/elecob.htm Клуб рыбаков Беларусии] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.fly-fisher.ru/html/articles/06-04-24-elets_fish/elets_fish.html Елец — рыба нахлыстовая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080627172441/http://www.fly-fisher.ru/html/articles/06-04-24-elets_fish/elets_fish.html |date=2008-06-27 }}{{ref-ru}} {{ichtiology-stub}} [[Категория:Сазандар]] [[Категория:Сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡтар]] p5susn657v7eb0fvakfy1navxddxa20 0 29494 1307540 680020 2026-10-19T03:00:09Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Rottleben.png]] → [[File:DEU Rottleben (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG 1307540 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Ротлебен |төп исеме = Rottleben |ил = Германия |герб = DEU Rottleben (Kyffhäuserland) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Барбара Нестлер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 9,15 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 145 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 633 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6567 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 062 |Commons-тағы категория = Rottleben |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ротлебен''' ({{lang-de|Rottleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 633 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 9,15 км². Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} mi4hwx8zz1cnpr9ugngbrdpeab22lth 0 30228 1307516 1102636 2026-10-18T12:52:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307516 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Бух (Эльба) |төп исеме = Buch (Elbe) |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-90-550 Buch COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 28|lat_sec 59 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 56|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Штендаль (район) |теҙмәләге район = Штендаль (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ханс-Вернер Блуме |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 19,84 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 32 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 397 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39517 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SDL |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 90 095 |Commons-тағы категория = Buch (Elbe) |сайт = http://www.tangermuende.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бух (Эльба)''' ({{lang-de|Buch (Elbe)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 397 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 19,84 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} n7jgelggrnwrurxhuigxnfb3k9grt9s 0 30438 1307517 679387 2026-10-18T13:02:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307517 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Бёльсдорф |төп исеме = Bölsdorf |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 30|lat_sec 35 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 55|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Штендаль (район) |теҙмәләге район = Штендаль (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Дитер Мельцер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 10,38 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 29 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 317 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39590 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SDL |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 90 080 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.tangermuende.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бёльсдорф''' ({{lang-de|Bölsdorf}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 317 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 10,38 км². Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} nppzour2bmp04f1uuuowdx4d6g9alok 0 30674 1307532 679594 2026-10-18T21:00:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307532 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Гроблебен |төп исеме = Grobleben |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec 36 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 54|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Штендаль (район) |теҙмәләге район = Штендаль (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Зузанне-Христине Кноблаух |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 3,83 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 35 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 102 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39579 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SDL |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 90 200 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.tangermuende.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гроблебен''' ({{lang-de|Grobleben}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 102 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 3,83 км². Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} dvza8uzdjk11pszongcx8b3uwj1dq0p 0 64879 1307535 1305797 2026-10-18T23:09:06Z ~2026-55888-00 49206 1307535 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Сергей Эйзенштейн |оригинал имени = |изображение = Sergei Eisenstein 03.jpg |ширина = 235px |описание изображения = Эйзенштейн 1910-сы йылдарҙа |имя при рождении = Сергей Михайлович Эйзенштейн |дата рождения = 22.1.1898 (10) |место рождения = {{МестоРождения|Рига|Ригала}}, [[Рәсәй империяһы]] |дата смерти = 11.2.1948 |место смерти = {{МестоСмерти|Мәскәү|Мәскәүҙә}}, [[СССР]] |профессия = {{кинорежиссёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{сценарист|СССР|Рәсәй|XX быуат}} |гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}<br>{{USSR}} |годы активности = [[1924]]—[[1945]] |направление = Социалистик реализм |киностудия = [[Мосфильм]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{орден Знак Почёта}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Сталинская премия|1941}} {{!!}} {{Сталин премияһы|1946}} {{!}}} |imdb_id = 0001178 |сайт = }} '''Серге́й Миха́йлович Эйзенште́йн''' ({{OldStyleDate|22|ғинуар|1898|10}}, [[Рига]], [[Рәсәй империяһы]] — [[11 февраль]] [[1948 йыл]], [[Мәскәү]], [[СССР]]) — [[СССР]] театры һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935 йыл). ВГИК профессоры. Сәнғәт фәне докторы (1939 йыл), кинематограф теорияһы буйынса фундаменталь хеҙмәттәр авторы. === Вафаты === Сергей Эйзенштейн йөрәк өйәнәгенән 1948 йылдың 10 февраленән 11-енә ҡарата төндә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. (участок № 4). Ҡатыны — журналистка Пера Моисеевна Фогельман (әҙәби псевдоним — ''Пера Аташева'', 1900—1965). === Холҡо, ғәҙәттәре === {{Section-stub}} == Ижады == === Фильмография === ==== Режиссёр ==== # [[1923]] — Дневник Глумова # [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки») # [[1925]] — Броненосец «Потёмкин» («1905 год») # [[1927]] — Октябрь (название замысла: «Десять дней, которые потрясли мир») # 1929 — Штурм Ля Сарраса/''The Storming of La Sarraz'' (в соавторстве с Айвором Монтагу и Гансом Рихтером) # [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия») # 1930 — Сентиментальный романс ''/ Le Romance sentimentale'' # [[1931]] — документальный фильм о [[Мексика|Мексике]] «Землетрясение в Оахаке» # [[1931]] — незаконченный фильм «Да здравствует Мексика!» (в 1979 году доработан Г.Александровым) # 1933 — Эйзенштейн в Мексике/''Eisenstein in Mexico'' (документальный) # 1933 — Буря над Мехико # 1934 — День смерти/''Death Day'' (короткометражный) # [[1935]]—[[1937|37]] — Бежин луг (уничтоженная картина, восстановлена в качестве фотофильма Н. И. Клейманом и С. И. Юткевичем) # [[1938]] — Александр Невский # 1940 — Время на Солнце/''Time in The Sun'' (документальный; в соавторстве с Григорием Александровым) # 1941 — Мексиканская симфония/''Mexican Symphony'' # 1941 — Свободная земля/''Land of Freedom'' # 1941 — Идол надежды/''Idol of Hope'' # 1941 — Обретение креста/''Conquering of Cross'' # 1941 — Семена Свободы/''Seeds of Freedom'' (в соавторстве с Гансом Бюргером) # [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия) # [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор»), в прокате с 1958 года # [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия) ==== Сценарист ==== # [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки») # [[1927]] — Октябрь («Десять дней, которые потрясли мир») # [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия») # [[1935]]—[[1937]] — Бежин луг # [[1938]] — Александр Невский]] # [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия) # [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор») # [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия) == Наградалары һәм премиялары == * Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1941) — «Александр Невский» фильмы өсөн (1938) * Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1946) — «Иван Грозный» фильмының 1-се серияһы (1944) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935) * [[Ленин ордены]] (1939) — «Александр Невский» фильмы өсөн(1938) * «Почёт Билдәһе» ордены === Әҙәбиәт === * {{книга |автор = Аксёнов И. А. |заглавие = Сергей Эйзенштейн. Портрет художника / Общ. ред., послеслов. и коммент. Н. И. Клеймана |место = М. |издательство = Киноцентр |год = 1991 |страниц = 128 }} — [http://raspopin.den-za-dnem.ru/index_b.php?text=25 рецензия]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга |автор = Барт Р. |заглавие = [http://community.livejournal.com/kinoseminar/103289.html Третий смысл]. Исследовательские заметки о нескольких фотограммах Эйзенштейна. Строение фильма (сборник статей) |ответственный = К. Разлогова |место = М. |издательство = Радуга |год = 1984 }} * {{книга |автор = Барт Р., Брехт, С. Эйзенштейн. |заглавие = Как всегда — об авангарде |ответственный = Вступ. ст., сост., пер. и коммент. С.Исаева |место = М. |издательство = ГИТИС |год = 1992 |isbn = 5-85717-009-5 }} * {{книга |автор = Иванов Вяч. Вс. |заглавие = [http://ec-dejavu.ru/i/Ivanov_Eisenstein.html Эйзенштейн и культуры Японии и Китая]. // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации |издание = 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1988 |страницы = 279—290 }} * {{книга |автор = Доминик Фернандес |заглавие = Эйзенштейн |место = Санкт-Петербург |издательство = ИНАПРЕСС |год = 1996 |страниц = 208 |isbn = 5-87135-011-9 }} * {{книга |автор = Иванов Вяч. Вс. |заглавие = Неизвестный Эйзенштейн — художник и проблемы авангарда. Озорные рисунки Эйзенштейна и «главная проблема» его искусства |ссылка = http://kogni.narod.ru/eisenstein.htm |ответственный = Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры |место = М. |издательство = Языки русской культуры |год = 1998 |том = 1. Знаковые системы. Кино. Поэтика |страницы = 141—378 |isbn = 5-7859-0073-4 }} * {{книга |автор = Забродин В. |заглавие = Эйзенштейн: попытка театра: Статьи и публикации |место = М. |издательство = Эйзенштейн-центр |год = 2005 |страниц = 344 |isbn = 5-901631-15-3 }} * {{книга |автор = Забродин В. |заглавие = Эйзенштейн о Мейерхольде: 1919—1948 |место = М. |издательство = Новое издательство |год = 2005 |страниц = 352 |isbn = 5-98379-022-6 }} * {{книга |автор = Фрейлих С. И. |заглавие = Теория кино: От Эйзенштейна до Тарковского |место = М. |издательство = Академический проект; Фонд «Мир» |год = 2008 |страницы = 512 |isbn = 978-5-902358-03-9, }} * {{книга |автор = Шкловский В. Б. |заглавие = Эйзенштейн |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1976 |страницы = 296 |isbn = }} === Документаль фильмдар === * 1958 — Сергей Эйзенштейн, Василий Катанян<ref>[http://net-film.ru/ru/film-4995/ Сергей Эйзенштейн (фильм)] <u>net-film.ru</u></ref> * 1998 — Дом мастера, Марианна Киреёва «Сергей Эйзенштейн: Уроки монтажа», В. Чубасов. == Библиография == * ''Эйзенштейн С.'' Монтаж аттракционов: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_attpakcionov.txt К постановке «На всякого мудреца довольно простоты» А. Н. Островского в московском Пролеткульте] // Леф. [[1923]]. № 3. С.70 — 75. * ''Эйзенштейн С.'' Два черепа Александра Македонского // Новый зритель. [[1926]]. № 35. С.10. * ''Эйзенштейн С.'', ''Пудовкин Вс.'', ''Александров Г.'' Будущее звукового фильма: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Заявка] // Жизнь искусства. [[1928]]. № 32. То же: Советский экран. [[1928]]. * Эйзенштейн С. Нежданный стык // Жизнь искусства. [[1926]]. № 34. * ''Эйзенштейн С. М.'' Иван Грозный [: Киносценарий]. М.: Госкиноиздат, [[1944]]. — 192 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Как я стал режиссёром. Рига: Госкиноиздат, [[1946]]. — 340 с.:фотоилл. * ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные статьи. М.: Искусство, 1956. — 456 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Динамический квадрат: Предложения в пользу новых пропорций экрана, выдвинутые в связи с вопросом о практической реализации «широкого» фильма // Вопросы киноискусства. М.: АН СССР, [[1960]]. Выпуск 4. — 424 с. * ''Эйзенштейн \ Eisenstein''. Рисунки / Dessins / Drawings. М.: Искусство, [[1961]]. — 226 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные произведения. В 6-и томах. М.: Искусство, [[1964]]—[[1971]]. ** Т.1: Автобиографические записки разных лет, замыслы. Краткая летопись жизни и деятельности, фильмография, библиография. М., [[1964]]. — 696 с. ** [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Select_2/ Т.2: Работы 1923—1940 гг.]: цикл работ о монтаже, программа преподавания режиссуры во Всесоюзном государственном институте кинематографии, выступление на творческом совещании 1935 года; статьи и заметки разных лет; «Заявка Эйзенштейна, Пудовкина, Александрова» ([http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Будущее звуковой фильмы"]), перевод доклада на английском языке, [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_1938.txt «Монтаж 1938»] и др. исследования. М., [[1964]]. — 566 с. ** Т.3: Теоретические исследования [[1945]]—[[1948]] гг. М., [[1964]]. — 672 с. ** Т.4: «Искусство мизансцены». М.: [[1966]]. — 790 с. ** Т.5: История и теория кино: «Проблема советского исторического фильма», «Диккенс, Гриффит и мы»; Критика и публицистика. М., [[1968]]. — 600 с. ** Т.6: Киносценарии. М., [[1971]]. — 560 с. * ''Эйзенштейн С.'' [http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html Немчинов пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120150053/http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html |date=2020-01-20 }} [: воспоминания о К. Малевиче] / Публ. ''И.Вакар'' // Новые рубежи: Одинцово, Московской обл. [[1988]]. 28 января. № 12-13 (11051-11052) * ''Эйзенштейн С.'' [http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html Чет — Нечет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126220038/http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html |date=2012-11-26 }} / Публ. ''Н. Клеймана'' // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации. М.: Наука, [[1988]]. Вып.3. С.234—278. * ''То же'' в сб.: Великий и загадочный И-цзин [: антология]. Челябинск: Аркаим, [[2004]]. С.401—412 (Серия «Антология тысячелетий») — ISBN 5-8029-0509-3 * ''Эйзенштейн С.'', ''Александров Г.'' Базар похоти: Сценарий на 9 частей Тараса Немчинова [: трагикомедия о прифронтовом доме терпимости в эпоху первой мировой войны, [[1925]]] // НЛО. [[1993]] № 4. C.5 — 19. * ''Эйзенштейн С''. ''Монтаж'': [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html Монтаж аттракционов; За кадром; Четвёртое измерените в кино; Монтаж 1938; Вертикальный монтаж]; [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html#Вкладыш Вкладыш] [: учебное издание] / Предисловие ''Р. Юренева''. М.: ВГИК, [[1998]]. — 193 с. — ISBN 5-87149-038-7 * ''Эйзенштейн С''. Мемуары / Составление, предисловие, комментарии ''Н. И. Клеймана''. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm Том 1. Wie sag' ich’s meinem Kinde?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503145146/http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm |date=2009-05-03 }} — 432 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-009-2 * ''Эйзенштейн С''. Мемуары. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Mem_2/ Т.2: Автобиография; Обезьянья логика; Истинные пути изобретания; Профили]. — 544 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-010-6 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226878964 Театральные тетради С. М. Эйзенштейна] («Заметки касательно театра» и другие записи). Публ., вст. ст., коммент. и текстология М. К. Ивановой и В. В. Иванова. При участии И. Ю. Зелениной//Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 /Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 190—279. * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879029 Теории новой антропологии актёра и статья С. Эйзенштейна и С. Третьякова «Выразительное движение»]. Публ., вст. ст. и примеч. А. С. Миляха // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 280—305. * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879034 С. Эйзенштейн — оперный режиссёр. К истории постановки «Валькирии»]. Публ., вст. текст и коммент. С. И. Савенко // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 310—326. * ''Эйзенштейн С''. Монтаж. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2000]]. — 592 с. — ISBN 0235-8212 * ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 1: Grundproblem. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 495 с. — ISBN 0235-8212 * ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 2: Тайны мастеров. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 688 с. — ISBN 5-901631-02-1 ''HhnnktgЭйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 1: Чувство кино. М.: Эйзенштейн-центр, Музей кино, [[2004]]. — 687 с — ISBN 5-901631-09-9 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_3#_Toc223751368 С. М. Эйзенштейн. «Интернациональный театр»] / Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Иванова // Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 3 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: АРТ, 2004. С.200-208; 537—539. * ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 2: О строении вещей / Сост. ''Н. Клеймана''. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино] [[2006]]. — 624 с — ISBN 5-901631-12-9 * ''Эйзенштейн С''. Психологические вопросы искусства [сб. статей] / Сост., ред., вступит. ст. ''Е. Басина''. М.: Смысл, [[2002]]. — 336 с — ISBN 5-89357-114-2 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_4#_Toc316637113 «Все великое просто» С. М. Эйзенштейн о театре. 1919—1923]. Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Забродина // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 4 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: Индрик, 2009. С. 437—505. * {{lib.ru|http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Садуль Жорж |заглавие= Всеобщая история кино: Европа после первой мировой войны|оригинал=Historie Gėnėrale Du Cinėma |место=М. |издательство=Искусство |год=1982 |том=4 (первый полутом) |страниц=528 |тираж=25 000 |ответственный=Под ред. С. И. Юткевича |ref=Садуль }} * {{китап|автор=Шкловский В. Б. |заглавие=Эйзенштейн |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Искусство |год=1976 |страниц=328 |серия=Жизнь в искусстве |тираж=50 000|ref=Шкловский}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Сергей Эйзенштейн |Викисловарь = |Викицитатник = ru:Сергей Михайлович Эйзенштейн |Викитека = |Викисклад = Category:Sergei Eisenstein }} * {{imdb name|id=0001178|name=Сергей Эйзенштейн}} * [http://www.eisenstein.ru/ Библиотека киноискусства им. С. М. Эйзенштейна] * [http://www.kinozapiski.ru/search/?s=%DD%E9%E7%E5%ED%F8%F2%E5%E9%ED&a=1 Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Киноведческие записки»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105203401/http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ |date=2013-11-05 }} * [http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm «Канада чествует Эйзенштейна» — Выставка рисунков: Монреаль, апрель — май, 1999, — Нью-Йорк…]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105024048/http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm |date=2007-01-05 }} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эйзенштейн%20Сергей%20Михайлович/ Сергей Эйзенштейн в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507164248/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%AD%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%20%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2011-05-07 }} * [http://www.manwb.ru/articles/arte/cinema/eizenshtein_ashram/ «Духовная семья Эйзенштейна»] — Интервью директора Музея кино, директора Эйзенштейн-центра, хранителя музея-квартиры Эйзенштейна Наума Клеймана, приуроченное к 110-летию Эйзенштейна {{director-stub}} [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]] [[Категория:Мемуарсылар]] [[Категория:Социалистик реализм]] il4k0cxbyrbc8k0v94e09f1qkr5j7t8 0 67771 1307524 1256744 2026-10-18T16:14:30Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1307524 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''19 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 292-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 293-сө). Йыл аҙағына тиклем 73 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * [[Алмаш (һүҙ төркөмө)|Алмаш]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Берҙәмлек көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Лицей уҡыусылары (лицеистар) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ҡотҡарыусылар көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Социаль яҡлау хеҙмәткәрҙәре һәм профсоюздар көнө. * {{Молдова}} [[Молдова]]: Юристар көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Участка терапевтары көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Ракета-артиллерия ғәскәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1453]]: [[Йөҙ йыллыҡ һуғыш]] тамамлана. * [[1812]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]] ғәскәре [[Мәскәү]]ҙән сигенә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1944]]: [[Өфө]] китапхана техникумы (хәҙер Китапхана эше һәм киң коммуникациялар колледжы) асыла. * [[1960]]: [[Куба]]ның иҡтисади блокадаһы башлана — [[АҠШ]] Куба менән сауҙа итеүгә эмбарго индерә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Дегтярёв Анатолий Николаевич]] (1930), [[фән|ғалим]]-конструктор. 1958 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө]]ләге [[Молния (УНПП)|«Молния» ғилми-производство предприятиеһы]] инженеры, 1977—1991 йылдарҙа баш конструкторы, 2003 йылдан — директор урынбаҫары. 1991 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ҡарамағындағы «Вихрь» ғилми конструкторлыҡ технология бюроһының директор урынбаҫары, 1993 йылдан — Өфө агрегат производство предприятиеһының баш конструкторы. Техник фәндәр кандидаты (1991). Почётлы авиатөҙөүсе (1990). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1988) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Табын (Ғафури районы)|Табын]] ауылынан. * [[Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы]] (1940), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-физигы. 1973 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Космик тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, 1988 йылдан — директоры, 2002 йылдан — почётлы директоры; 1971 йылдан бер үк ваҡытта Мәскәү физика-техника институты уҡытыусыһы, 1991—2005 йылдарҙа космос физикаһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1992), физика-математика фәндәре докторы (1968), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1984), [[Ленин комсомолы премияһы]] (1968), [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның мәғариф өлкәһендәге премияһы (2005) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәсимә Ураҡсина]] (1950—23.08.2015), ғалим-педагог-методист, яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1996). 1997 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1990). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мирхәйҙәр Фәйзи]] (1891—9.07.1928), [[башҡорт]] һәм [[татар]] яҙыусыһы, драматург һәм [[Журналистика|журналист]]. 1919 йылдан мәҙәни-ағартыу өлкәһе хеҙмәткәре, артабан хәҙерге [[Баймаҡ районы]]ның [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]], [[Темәс]] һәм [[Түбә]] ауылдарында, һуңынан [[Баймаҡ]] ҡалаһында [[китап]]ханасы. * [[Бикбулатов Игорь Хөснөт улы]] (1941—14.02.2026), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1986—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы уҡытыусыһы, кафедра мөдире, филиал директоры. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1986). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы]] (1941—16.11.2020), нейробиолог-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 1971—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2010 йылдарҙы кеше һәм хайуандар морфологияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Архитектор [[Барый Кәлимуллин]]дың ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ҡотдосов Наил Яҡуп улы]] (1941—7.06.1995), зоотехник-ғалим, яҙыусы һәм журналист.1971 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан фәнни-тикшеренеү секторы етәксеһе, 1994 йылдан — шәхси зоотехния кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа [[Сельские узоры (журнал)|«Сельские узоры» журналының]] баш мөхәррире. 1978 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). * [[Дәүләтов Хисмәтулла Әхмәт улы]] (1951—25.03.2016), театр һәм кино артисы, үҙешмәкәр композитор. 1973—2010 йылдарҙа [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Хәйбуллина Татьяна Николаевна]] (1956), [[театр]] [[Педагогика|педагогы]]. 1982 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000 йылдан театр факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2012 йылдан сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһы мөдире. 1992 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (2007). Рәсәйҙең атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мөхәмәтшин Мәүлетдин Муждабай улы]] (1952), [[Агрономия|агроном]]. 1971—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Баймаҡ районы]] Карл Маркс исемендәге колхоз хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1996—2002 йылдарҙа — баш агроном; 1988—1995 йылдарҙа [[Ярат ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ярат ауыл Советы]] рәйесе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1979), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылынан. * [[Яровенко Александр Леонидович]] (1952—14.10.2015), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1982 йылдан хәҙерге «Башкортостаннефтезаводстрой» тресының 4-се төҙөлөш идаралығы прорабы, участка начальнигы, баш инженеры; 2002 йылдан «БНЗС» тресы генерал директорының беренсе урынбаҫары—баш инженеры; 2005 йылдан — трестың генерал директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Амантаев Рафаэль Альберт улы]] (1962), [[бейеү]]се. 1980—2003 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997), халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусыларҙың [[Бөтә Рәсәй]] конкурсы лауреаты ([[Һамар]] ҡалаһы, 1993). * [[Зәйнетдинова Светлана|Светлана Зәйнетдинова]] (1962), [[спорт]]сы, [[СССР]] һәм [[Эстония]] [[шахмат]]сыһы. [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры (2006), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (2009). Шахмат буйынса Эстония чемпионы (1985). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], йәмәғәтсе. 2017 йылдан [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының алтынсы (2018—2023) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2017 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] рәйесе. Филология фәндәре докторы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022), Почет грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019) һәм мәғариф отличнигы (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Александр Бурзянцев]] (1928—25.05.1997), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], 1958 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1989), [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1986). * [[Мөхәрләмова Зөләйхә Исламхан ҡыҙы]] (1933), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1963—1984 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының [[Үрге Әбдрәш|Әбдрәш]] бүлексәһе һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1975) һәм 3-сө (1972) дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Комунистик хеҙмәт ударнигы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Күсей]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]] (1948—23.05.2010), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[фән|ғалим]]. 1972 йылдан «Краснохолмскнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы хеҙмәткәре, 1973—1983 һәм 1987—2003 йылдарҙа — цех начальнигы, 1983—1987 йылдарҙа — бүлек начальнигы. 2003 йылдан [[Өфө]]ләге «Башнефть‑Геопроект» йәмғиәтенең бүлек мөдире, 2004 йылдан — сектор мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003). * [[Күҫәбаева Рәшиҙә Рәүил ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1997 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] мәғариф идаралығының баш инспекторы, 1999 йылдан Мәғариф министрлығының дөйөм белем биреү бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы төбәк-ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1997). Сығышы менән Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан. * [[Шоңҡарова Әнүзә Әмир ҡыҙы]] (1958), табип. 1987 йылдан Өфө ҡалаһы Ашығыс медицина ярҙамы станцияһының табибы һәм кардиолог-табибы; 1991 йылдан 21-се дауахананың [[Токсикология|токсиколог]]-табибы, 1999 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының терапевт-табибы. Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Батыров Артур Артур улы]] (1993—21.05.2022), [[Рәсәй]]ҙең [[Украина]]лағы махсус хәрби операцияһында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, мотоуҡсылар взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] һәм [[Генерал Шайморатов ордены|Генерал Шайморатов]] ордендары кавалеры (үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғибәҙәтов Рафиҡ Әбделхаҡ улы]] (1939—24.02.2022), [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, юрист. 1980 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның юстиция министры урынбаҫары, 1983—1993 йылдарҙа — юстиция министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1994), 3-сө класлы юстиция советнигы. * [[Мелентьев Александр Иванович]] (1939), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]], йәмәғәтсе. 2004–2015 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты]] директоры. 1998 йылдан [[Рәсәй]] Хитин һәм 2004 йылдан – Төбәк-ара микробиология йәмғиәттәренең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лукьянов Аркадий Викторович]] (1959), ғалим-философ. 1987 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1994), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862]]: Огюст Луи Мари Николя Люмьер, кинематографҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1952]]: Вероника Кастро, [[Мексика]] артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1978]]: Руслан Чагаев, [[Үзбәкстан]] боксёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1806]]: Генри Кирк Уайт, [[Англия]] шағиры. * [[1871]]: [[Джонатан Свифт]], Англия яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937]]: [[Эрнест Резерфорд]], Англия физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1972]]: [[Йәрми Сәйете]], [[Башҡортостандың халыҡ сәсәне]] (1944). * [[1975]]: [[Ҡадир Даян]], яҙыусы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[1984]]: [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[башҡорт]] театр актёры, ҡурайсы, йырсы, композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1973) артисы. * [[2001]]: [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). * [[2012]]: [[Нуриев Зыя Нурый улы]], [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К19]] [[Категория:19 октябрь]] j2la94rv7efzz9aa5rb6d4pw9ktig0u 1307527 1307524 2026-10-18T16:48:48Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1307527 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''19 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 292-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 293-сө). Йыл аҙағына тиклем 73 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * [[Алмаш (һүҙ төркөмө)|Алмаш]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Берҙәмлек көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Лицей уҡыусылары (лицеистар) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ҡотҡарыусылар көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Социаль яҡлау хеҙмәткәрҙәре һәм профсоюздар көнө. * {{Молдова}} [[Молдова]]: Юристар көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Ракета-артиллерия ғәскәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1453 йыл]]: [[Йөҙ йыллыҡ һуғыш]] тамамлана. * [[1812 йыл]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]] ғәскәре [[Мәскәү]]ҙән сигенә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1944 йыл]]: [[Өфө]] китапхана техникумы (хәҙер Китапхана эше һәм киң коммуникациялар колледжы) асыла. * [[1960 йыл]: [[Куба]]ның иҡтисади блокадаһы башлана — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Куба менән сауҙа итеүгә эмбарго индерә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Дегтярёв Анатолий Николаевич]] (1930), [[фән|ғалим]]-конструктор. 1958 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө]]ләге [[Молния (УНПП)|«Молния» ғилми-производство предприятиеһы]] инженеры, 1977—1991 йылдарҙа баш конструкторы, 2003 йылдан — директор урынбаҫары. 1991 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ҡарамағындағы «Вихрь» ғилми конструкторлыҡ технология бюроһының директор урынбаҫары, 1993 йылдан — Өфө агрегат производство предприятиеһының баш конструкторы. Техник фәндәр кандидаты (1991). Почётлы авиатөҙөүсе (1990). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1988) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Табын (Ғафури районы)|Табын]] ауылынан. * [[Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы]] (1940), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-физигы. 1973 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Космик тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, 1988 йылдан — директоры, 2002 йылдан — почётлы директоры; 1971 йылдан бер үк ваҡытта Мәскәү физика-техника институты уҡытыусыһы, 1991—2005 йылдарҙа космос физикаһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1992), физика-математика фәндәре докторы (1968), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1984), [[Ленин комсомолы премияһы]] (1968), [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның мәғариф өлкәһендәге премияһы (2005) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәсимә Ураҡсина]] (1950—23.08.2015), ғалим-педагог-методист, яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1996). 1997 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1990). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мирхәйҙәр Фәйзи]] (1891—9.07.1928), [[башҡорт]] һәм [[татар]] яҙыусыһы, драматург һәм [[Журналистика|журналист]]. 1919 йылдан мәҙәни-ағартыу өлкәһе хеҙмәткәре, артабан хәҙерге [[Баймаҡ районы]]ның [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]], [[Темәс]] һәм [[Түбә]] ауылдарында, һуңынан [[Баймаҡ]] ҡалаһында [[китап]]ханасы. * [[Бикбулатов Игорь Хөснөт улы]] (1941—14.02.2026), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1986—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы уҡытыусыһы, кафедра мөдире, филиал директоры. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1986). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы]] (1941—16.11.2020), нейробиолог-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 1971—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2010 йылдарҙы кеше һәм хайуандар морфологияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Архитектор [[Барый Кәлимуллин]]дың ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ҡотдосов Наил Яҡуп улы]] (1941—7.06.1995), зоотехник-ғалим, яҙыусы һәм журналист.1971 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан фәнни-тикшеренеү секторы етәксеһе, 1994 йылдан — шәхси зоотехния кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа [[Сельские узоры (журнал)|«Сельские узоры» журналының]] баш мөхәррире. 1978 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). * [[Дәүләтов Хисмәтулла Әхмәт улы]] (1951—25.03.2016), театр һәм кино артисы, үҙешмәкәр композитор. 1973—2010 йылдарҙа [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Хәйбуллина Татьяна Николаевна]] (1956), [[театр]] [[Педагогика|педагогы]]. 1982 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000 йылдан театр факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2012 йылдан сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһы мөдире. 1992 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (2007). Рәсәйҙең атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мөхәмәтшин Мәүлетдин Муждабай улы]] (1952), [[Агрономия|агроном]]. 1971—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Баймаҡ районы]] Карл Маркс исемендәге колхоз хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1996—2002 йылдарҙа — баш агроном; 1988—1995 йылдарҙа [[Ярат ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ярат ауыл Советы]] рәйесе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1979), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылынан. * [[Яровенко Александр Леонидович]] (1952—14.10.2015), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1982 йылдан хәҙерге «Башкортостаннефтезаводстрой» тресының 4-се төҙөлөш идаралығы прорабы, участка начальнигы, баш инженеры; 2002 йылдан «БНЗС» тресы генерал директорының беренсе урынбаҫары—баш инженеры; 2005 йылдан — трестың генерал директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Амантаев Рафаэль Альберт улы]] (1962), [[бейеү]]се. 1980—2003 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997), халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусыларҙың [[Бөтә Рәсәй]] конкурсы лауреаты ([[Һамар]] ҡалаһы, 1993). * [[Зәйнетдинова Светлана|Светлана Зәйнетдинова]] (1962), [[спорт]]сы, [[СССР]] һәм [[Эстония]] [[шахмат]]сыһы. [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры (2006), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (2009). Шахмат буйынса Эстония чемпионы (1985). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], йәмәғәтсе. 2017 йылдан [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының алтынсы (2018—2023) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2017 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] рәйесе. Филология фәндәре докторы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022), Почет грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019) һәм мәғариф отличнигы (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Александр Бурзянцев]] (1928—25.05.1997), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], 1958 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1989), [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1986). * [[Мөхәрләмова Зөләйхә Исламхан ҡыҙы]] (1933), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1963—1984 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының [[Үрге Әбдрәш|Әбдрәш]] бүлексәһе һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1975) һәм 3-сө (1972) дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Комунистик хеҙмәт ударнигы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Күсей]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]] (1948—23.05.2010), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[фән|ғалим]]. 1972 йылдан «Краснохолмскнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы хеҙмәткәре, 1973—1983 һәм 1987—2003 йылдарҙа — цех начальнигы, 1983—1987 йылдарҙа — бүлек начальнигы. 2003 йылдан [[Өфө]]ләге «Башнефть‑Геопроект» йәмғиәтенең бүлек мөдире, 2004 йылдан — сектор мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003). * [[Күҫәбаева Рәшиҙә Рәүил ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1997 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] мәғариф идаралығының баш инспекторы, 1999 йылдан Мәғариф министрлығының дөйөм белем биреү бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы төбәк-ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1997). Сығышы менән Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан. * [[Шоңҡарова Әнүзә Әмир ҡыҙы]] (1958), табип. 1987 йылдан Өфө ҡалаһы Ашығыс медицина ярҙамы станцияһының табибы һәм кардиолог-табибы; 1991 йылдан 21-се дауахананың [[Токсикология|токсиколог]]-табибы, 1999 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының терапевт-табибы. Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Батыров Артур Артур улы]] (1993—21.05.2022), [[Рәсәй]]ҙең [[Украина]]лағы махсус хәрби операцияһында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, мотоуҡсылар взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] һәм [[Генерал Шайморатов ордены|Генерал Шайморатов]] ордендары кавалеры (үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғибәҙәтов Рафиҡ Әбделхаҡ улы]] (1939—24.02.2022), [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, юрист. 1980 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның юстиция министры урынбаҫары, 1983—1993 йылдарҙа — юстиция министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1994), 3-сө класлы юстиция советнигы. * [[Мелентьев Александр Иванович]] (1939), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]], йәмәғәтсе. 2004–2015 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты]] директоры. 1998 йылдан [[Рәсәй]] Хитин һәм 2004 йылдан – Төбәк-ара микробиология йәмғиәттәренең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лукьянов Аркадий Викторович]] (1959), ғалим-философ. 1987 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1994), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862 йыл]]: Огюст Луи Мари Николя Люмьер, [[кинематограф]]ҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1952 йыл]]: Вероника Кастро, [[Мексика]] артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1978 йыл]]: Руслан Чагаев, [[Үзбәкстан]] [[бокс]]ёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1806 йыл]]: Генри Кирк Уайт, [[Англия]] [[Шиғриәт|шағиры]]. * [[1871 йыл]]: [[Джонатан Свифт]], Англия [[яҙыусы]]һы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937 йыл]]: [[Эрнест Резерфорд]], Англия [[физика|физигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1972 йыл]]: [[Йәрми Сәйете]], [[Башҡортостандың халыҡ сәсәне]] (1944). * [[1975 йыл]]: [[Ҡадир Даян]], яҙыусы, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[1984 йыл]]: [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[башҡорт]] театр актёры, [[ҡурай]]сы, [[йыр]]сы, композитор. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1975), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1973) артисы. * [[2001 йыл]]: [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). * [[2012 йыл]]: [[Нуриев Зыя Нурый улы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[дәүләт]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К19]] [[Категория:19 октябрь]] q4uzqwbdjhi2x5rak8010htg2ci0sq9 1307528 1307527 2026-10-18T16:49:21Z Айсар 10823 /* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү 1307528 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''19 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 292-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 293-сө). Йыл аҙағына тиклем 73 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * [[Алмаш (һүҙ төркөмө)|Алмаш]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Берҙәмлек көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Лицей уҡыусылары (лицеистар) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ҡотҡарыусылар көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Социаль яҡлау хеҙмәткәрҙәре һәм профсоюздар көнө. * {{Молдова}} [[Молдова]]: Юристар көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Ракета-артиллерия ғәскәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1453 йыл]]: [[Йөҙ йыллыҡ һуғыш]] тамамлана. * [[1812 йыл]]: [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]] ғәскәре [[Мәскәү]]ҙән сигенә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1944 йыл]]: [[Өфө]] китапхана техникумы (хәҙер Китапхана эше һәм киң коммуникациялар колледжы) асыла. * [[1960 йыл]]: [[Куба]]ның иҡтисади блокадаһы башлана — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Куба менән сауҙа итеүгә эмбарго индерә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Дегтярёв Анатолий Николаевич]] (1930), [[фән|ғалим]]-конструктор. 1958 йылдан (өҙөклөк менән) [[Өфө]]ләге [[Молния (УНПП)|«Молния» ғилми-производство предприятиеһы]] инженеры, 1977—1991 йылдарҙа баш конструкторы, 2003 йылдан — директор урынбаҫары. 1991 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ҡарамағындағы «Вихрь» ғилми конструкторлыҡ технология бюроһының директор урынбаҫары, 1993 йылдан — Өфө агрегат производство предприятиеһының баш конструкторы. Техник фәндәр кандидаты (1991). Почётлы авиатөҙөүсе (1990). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1988) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Табын (Ғафури районы)|Табын]] ауылынан. * [[Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы]] (1940), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-физигы. 1973 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Космик тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире, 1988 йылдан — директоры, 2002 йылдан — почётлы директоры; 1971 йылдан бер үк ваҡытта Мәскәү физика-техника институты уҡытыусыһы, 1991—2005 йылдарҙа космос физикаһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1992), физика-математика фәндәре докторы (1968), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1984), [[Ленин комсомолы премияһы]] (1968), [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның мәғариф өлкәһендәге премияһы (2005) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәсимә Ураҡсина]] (1950—23.08.2015), ғалим-педагог-методист, яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1996). 1997 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1990). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мирхәйҙәр Фәйзи]] (1891—9.07.1928), [[башҡорт]] һәм [[татар]] яҙыусыһы, драматург һәм [[Журналистика|журналист]]. 1919 йылдан мәҙәни-ағартыу өлкәһе хеҙмәткәре, артабан хәҙерге [[Баймаҡ районы]]ның [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]], [[Темәс]] һәм [[Түбә]] ауылдарында, һуңынан [[Баймаҡ]] ҡалаһында [[китап]]ханасы. * [[Бикбулатов Игорь Хөснөт улы]] (1941—14.02.2026), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1986—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы уҡытыусыһы, кафедра мөдире, филиал директоры. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1986). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы]] (1941—16.11.2020), нейробиолог-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 1971—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2010 йылдарҙы кеше һәм хайуандар морфологияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Архитектор [[Барый Кәлимуллин]]дың ҡыҙы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ҡотдосов Наил Яҡуп улы]] (1941—7.06.1995), зоотехник-ғалим, яҙыусы һәм журналист.1971 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан фәнни-тикшеренеү секторы етәксеһе, 1994 йылдан — шәхси зоотехния кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа [[Сельские узоры (журнал)|«Сельские узоры» журналының]] баш мөхәррире. 1978 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). * [[Дәүләтов Хисмәтулла Әхмәт улы]] (1951—25.03.2016), театр һәм кино артисы, үҙешмәкәр композитор. 1973—2010 йылдарҙа [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Хәйбуллина Татьяна Николаевна]] (1956), [[театр]] [[Педагогика|педагогы]]. 1982 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000 йылдан театр факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2012 йылдан сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһы мөдире. 1992 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (2007). Рәсәйҙең атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мөхәмәтшин Мәүлетдин Муждабай улы]] (1952), [[Агрономия|агроном]]. 1971—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Баймаҡ районы]] Карл Маркс исемендәге колхоз хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1996—2002 йылдарҙа — баш агроном; 1988—1995 йылдарҙа [[Ярат ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ярат ауыл Советы]] рәйесе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1979), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылынан. * [[Яровенко Александр Леонидович]] (1952—14.10.2015), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1982 йылдан хәҙерге «Башкортостаннефтезаводстрой» тресының 4-се төҙөлөш идаралығы прорабы, участка начальнигы, баш инженеры; 2002 йылдан «БНЗС» тресы генерал директорының беренсе урынбаҫары—баш инженеры; 2005 йылдан — трестың генерал директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Амантаев Рафаэль Альберт улы]] (1962), [[бейеү]]се. 1980—2003 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997), халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусыларҙың [[Бөтә Рәсәй]] конкурсы лауреаты ([[Һамар]] ҡалаһы, 1993). * [[Зәйнетдинова Светлана|Светлана Зәйнетдинова]] (1962), [[спорт]]сы, [[СССР]] һәм [[Эстония]] [[шахмат]]сыһы. [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры (2006), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (2009). Шахмат буйынса Эстония чемпионы (1985). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], йәмәғәтсе. 2017 йылдан [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының алтынсы (2018—2023) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2017 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] рәйесе. Филология фәндәре докторы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022), Почет грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2019) һәм мәғариф отличнигы (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Александр Бурзянцев]] (1928—25.05.1997), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], 1958 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1989), [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1986). * [[Мөхәрләмова Зөләйхә Исламхан ҡыҙы]] (1933), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1963—1984 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының [[Үрге Әбдрәш|Әбдрәш]] бүлексәһе һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1975) һәм 3-сө (1972) дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Комунистик хеҙмәт ударнигы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Күсей]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]] (1948—23.05.2010), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[фән|ғалим]]. 1972 йылдан «Краснохолмскнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы хеҙмәткәре, 1973—1983 һәм 1987—2003 йылдарҙа — цех начальнигы, 1983—1987 йылдарҙа — бүлек начальнигы. 2003 йылдан [[Өфө]]ләге «Башнефть‑Геопроект» йәмғиәтенең бүлек мөдире, 2004 йылдан — сектор мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003). * [[Күҫәбаева Рәшиҙә Рәүил ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1997 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] мәғариф идаралығының баш инспекторы, 1999 йылдан Мәғариф министрлығының дөйөм белем биреү бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы төбәк-ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1997). Сығышы менән Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан. * [[Шоңҡарова Әнүзә Әмир ҡыҙы]] (1958), табип. 1987 йылдан Өфө ҡалаһы Ашығыс медицина ярҙамы станцияһының табибы һәм кардиолог-табибы; 1991 йылдан 21-се дауахананың [[Токсикология|токсиколог]]-табибы, 1999 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының терапевт-табибы. Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Батыров Артур Артур улы]] (1993—21.05.2022), [[Рәсәй]]ҙең [[Украина]]лағы махсус хәрби операцияһында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, мотоуҡсылар взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] һәм [[Генерал Шайморатов ордены|Генерал Шайморатов]] ордендары кавалеры (үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғибәҙәтов Рафиҡ Әбделхаҡ улы]] (1939—24.02.2022), [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, юрист. 1980 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның юстиция министры урынбаҫары, 1983—1993 йылдарҙа — юстиция министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1994), 3-сө класлы юстиция советнигы. * [[Мелентьев Александр Иванович]] (1939), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]], йәмәғәтсе. 2004–2015 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты]] директоры. 1998 йылдан [[Рәсәй]] Хитин һәм 2004 йылдан – Төбәк-ара микробиология йәмғиәттәренең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лукьянов Аркадий Викторович]] (1959), ғалим-философ. 1987 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1994), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862 йыл]]: Огюст Луи Мари Николя Люмьер, [[кинематограф]]ҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1952 йыл]]: Вероника Кастро, [[Мексика]] артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1978 йыл]]: Руслан Чагаев, [[Үзбәкстан]] [[бокс]]ёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1806 йыл]]: Генри Кирк Уайт, [[Англия]] [[Шиғриәт|шағиры]]. * [[1871 йыл]]: [[Джонатан Свифт]], Англия [[яҙыусы]]һы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937 йыл]]: [[Эрнест Резерфорд]], Англия [[физика|физигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1972 йыл]]: [[Йәрми Сәйете]], [[Башҡортостандың халыҡ сәсәне]] (1944). * [[1975 йыл]]: [[Ҡадир Даян]], яҙыусы, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[1984 йыл]]: [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[башҡорт]] театр актёры, [[ҡурай]]сы, [[йыр]]сы, композитор. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1975), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1973) артисы. * [[2001 йыл]]: [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). * [[2012 йыл]]: [[Нуриев Зыя Нурый улы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[дәүләт]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К19]] [[Категория:19 октябрь]] 69q29bcyaicz7vpz801orkz4adyz9hy 0 71543 1307544 1299707 2026-10-19T06:40:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307544 wikitext text/x-wiki {{Rq|wikify}} [[Файл:Bia-map-indian-reservations-usa.png|thumb|450px|[[АҠШ]] территорияһында индейҙар резервациялары ]] '''Индейҙар резервациялары''' ({{lang-en|An American Indian reservation}}) — был майҙандар, ҡайҙа ер [[индейҙар]] менән идара ителә. Резервациялар [[АҠШ Индейҙар эштәре бюроһы]]на буйһона. Хәҙерге көндә АҠШ-та 310 резервация бар. Улар 550 [[индейҙар]] ырыуҙар өсөн төҙөлгән. Резервациялар АҠШ-тын территорияһының 2,3 % тәшкил итә. Беренсе резервация 1851 йылда, [[Оклахома]]ла тыуа. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Гавайи резервациялары]] * [[Индеейцтарҙын претензиялар ҡабул итеү комиссияһы]] * [[Индейҙар колониялары]] * [[Дәүләт тарафынан һаҡланған территориялар]] * [[АҠШ-тын «тарихи» резервациялар исемлеге]] * [[АҠШ-тын резервациялар исемлеге]] * [[Индейҙар буйынса АҠШ-тын сәйәсәте]] * [[Индейҙар араһында ярлылыҡ]] * [[Небраскала резервациялар]] * [[АҠШ-тын ырыу суверенитеты]] == Һылтанмалар == * [http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/RESERV.PDF BIA full-size map of Indian reservations in the continental United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226135318/http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/RESERV.PDF |date=2011-02-26 }} * [http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/ResMapIndex.htm BIA index to map of Indian reservations in the continental United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921084605/http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/ResMapIndex.htm |date=2011-09-21 }} * [http://www.census.gov/geo/www/tallies/tallyair.html US Census tallies for Indian reservations] * [http://www.census.gov/geo/www/GARM/Ch5GARM.pdf Chapter 5: American Indian and Alaska Native Areas], U.S. Census Bureau, Geographic Areas Reference manual (PDF) * [http://www.fema.gov/government/tribal/index.shtm FEMA: Federally recognized Indian reservations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070917184050/http://www.fema.gov/government/tribal/index.shtm |date=2007-09-17 }} * [http://www.doi.gov/bia/TLD-Final.pdf Tribal Leaders Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910144940/http://www.doi.gov/bia/TLD-Final.pdf |date=2008-09-10 }} * [http://www.infca.org/tribes/IRA.htm Wheeler-Howard Act (Indian Reorganization Act) 1934]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923155305/http://www.infca.org/tribes/IRA.htm |date=2006-09-23 }} * [http://www.theorator.com/bills108/s523.html Native American Technical Corrections Act of 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041217202126/http://www.theorator.com/bills108/s523.html |date=2004-12-17 }} * [http://www.csmonitor.com/2004/0423/p08s01-comv.html Gambling on the reservation] April 2004 ''[[Christian Science Monitor]]'' article with links to other Monitor articles on the topic * [http://www.democracynow.org/2010/9/30/henry_red_cloud_of_oglala_lakota Henry Red Cloud of Oglala Lakota Tribe on the Recession’s Toll on Reservations]—video report by ''[[Democracy Now!]]'' * [http://www.tribaljusticeandsafety.gov/ TribalJusticeandSafety.gov U.S. Department of Justice website devoted to Indian issues] * [https://web.archive.org/web/20160804102654/https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/nij/209839.pdf «Public Law 280 and Law Enforcement in Indian Country — Research Priorities»] {{USA-stub}} [[Категория:Индейҙар]] [[Категория:АҠШ дәүләт төҙөлөшө]] 48lqk97mg6wgl9gq62ypc1b0pegnrv1 0 97430 1307514 1303610 2026-10-18T12:06:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307514 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} {{Учёный |Имя = Владислав Евгеньевич Бугера |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 24.1.1971 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]],<br>{{ТУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |Гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |Научная сфера =социаль философия, [[гносеология]], сәйәси экономия, политология, [[марксизм]]<ref name="index" />, социаль психология<ref name="index" /> |Место работы = [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] (УГНТУ), философия кафедраһы |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|философских наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||1}}, {{Учёное звание||0}} |Альма-матер = [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Тарас Шевченко исемендәге Киев дәүләт университеты]] |Научный руководитель = [[Камаев Рәшит Борхан улы]] |Знаменитые ученики = |Известен как = {{публицист|Рәсәй|XXI быуат}}, [[философия|философ]], иҡтисадсы һәм<br>сәйәси активист |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = }} {{фш|Бугера}} ''' Буге́ра Владисла́в Евге́ньевич'''<ref>[http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/о-фамилии-бугера-из-этимологического/ О происхождении фамилии «Бугера» из Этимологического словаря украинского языка (Етимологiчний словник української мови, Київ, Наукова думка) — см.]</ref> ([[24 ғинуар]] [[1971 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[философия|философы]]<ref name="index">[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башкирская энциклопедия]]. В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: Башк. энцикл., 2011. — '''С. 499'''.</ref><ref name="dslib">«Используя при анализе философии Ф.Ницше классовый подход, российский философ В. Е. Бугера интерпретирует нацизм и сталинизм как два реализованных варианта ницшеанской концепции общества и указывает на то, что идеи Ф.Ницше явились теоретической основой расовой и радикально-националистической политики Третьего Рейха»." — ''Кирильченко Д. В.'' [http://www.dslib.net/istoria-filosofii/socialnyj-ideal-f-nicshe-i-praktika-totalitarnyh-obwestv.html Социальный идеал Ф. Ницше и практика тоталитарных обществ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018183411/http://www.dslib.net/istoria-filosofii/socialnyj-ideal-f-nicshe-i-praktika-totalitarnyh-obwestv.html |date=2022-10-18 }} : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.03, 09.00.11 / Кирильченко Дмитрий Викторович; [Место защиты: Твер. гос. ун-т]. — Тверь, 2010. — 171 с.</ref>, ғалим<ref name="weeklystandard">Stephen Schwartz [https://web.archive.org/web/20140301224911/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/016/156vsrut.asp Murder in Moscow] // [[:en:The Weekly Standard|The Weekly Standard]] (англ.)русск., 23 February 2009 ([https://web.archive.org/web/20090221055545/http://www.inosmi.ru/text/translation/247493.html перевод на русский язык], [http://www.alebedev.ru/media/1100.html копия перевода на русский язык])</ref>, сәйәси публицист<ref name=":2">«Политический публицист, хорошо известный среди „краснознаменного“ политического андерграунда России и Украины. <…> В 2000 г. стал одним из основателей Группы пролетарских революционеров-коллективистов, регулярно выпускающей — в порядке „самиздата“ — журнал „Пролетарская революция“ и сборники политических статей.» — ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004</ref> һәм һул йүнәлешле ижтимағи-сәйәси хеҙмәткәр. Философия фәндәре докторы<ref>''Аюпов, Рашит'' Знаменитые уроженцы Уфы // газета «Вечерняя Уфа», № 80 (13260), 05.10.2018, с. 6</ref>, Өфө дәүләт нефть техник университетының философия кафедраһы профессоры<ref>''В 1971 году в Уфе родился доктор философских наук, профессор кафедры философии гуманитарного факультета УГНТУ Владислав Евгеньевич Бугера.'' — ''Аюпов Рашит'' [http://vechufa.ru/day/1135-24-yanvarya.html «День в истории»] // газета «Вечерняя Уфа», 24-01-2013 ([https://web.archive.org/web/20181106171653/http://ufacity.info/history/day/129307.html копия])</ref>, Рәсәй философия йәмғиәтенең «Материалистик диалектика — фәнни атеизм» секцияһы ағзаһы<ref>[http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm Страница секции РФО «Материалистическая диалектика — научный атеизм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135858/http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm |date=2020-10-01 }}</ref> Социаль философия буйынса «Йәмғиәт субстанцияһы булараҡ идаралыҡтың һәм милектең мөнәсәбәттәре тураһында тәғлимәт» (Милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре ансамбле булараҡ кеше тураһында тәғлимәт) фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.<ref name="eifgaz">''Байков Э. А.'' [https://web.archive.org/web/20150923234458/http://www.eifgaz.ru/baykov1-e-09.htm «Новая философская школа»] // «Экономическая и философская газета»</ref> == Биографияһы == Владислав Евгеньевич Бугера 1971 йылдың 24 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous">[http://www.famous-scientists.ru/3058 Бугера Владислав Евгеньевич] // Энциклопедия «Учёные России», 23.12.2011</ref> 1988—1993 йылдарҙа [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киев дәүләт университетының философия факультетында]] уҡый<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy">[https://archive.today/20140225033316/http://philosophy.rusoil.net/default.aspx?link=96 Бугера Владислав Евгеньевич] // Официальный сайт кафедры философии УГНТУ</ref> 1996 йылдың февраленән Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, 2002 йылдың июленән — [[философия]] кафедраһы доценты, 2010 йылдың февраленән — шул уҡ кафедраның профессоры.<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy"/><ref>[http://rusoil.net/faculty/33 Страница кафедры философии на сайте УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222032453/http://www.rusoil.net/faculty/33 |date=2019-12-22 }}</ref> 2001 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор [[Камаев Рәшит Борхан улы|Р. Б. Камаевтың]] ғилми етәкселегендә 09.00.11 — Социаль философия һөнәре буйынса «Ижтимағи феномен булараҡ ницшеанлыҡ: уның социаль асылы һәм әһәмиәте. Социаль-фәлсәфәүи тикшеренеү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм философия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә эйә була.<ref name="philosophy"/><ref name="vest-news">''Кулакова Т.'' [http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 По примеру Ромео и Джульетты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622064853/http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 |date=2015-06-22 }} // «Весть», 21.02.2008</ref> 2002 йылдың июлендә Үҙәк Европа университетында танып белеү тәғлимәте буйынса курстарҙа квалификацияһын күтәрә.<ref name="philosophy"/> 2004 йылда доцент исеме бирелә.<ref name="philosophy"/> 2006 йылда М. В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда 09.00.11 — Социаль философия һөнәре буйынса «Кеше эшмәкәрлегенең кәрәкле формалары булараҡ милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның официаль оппоненттары булып философия фәндәре докторҙары В. П. леньшин, А. В. Назарчук, Ю. А. Ющенко сығыш яһай.<ref name="famous"/><ref name="philosophy"/><ref name="vest-news"/> Глазго университеты профессоры Хиллель Тиктин һәм Калифорнияның изге Мария колледжы профессоры Сьюзан Вайсман диссертацияға ыңғай баһалама бирәләр.<span class="cx-segment" data-segmentid="170"></span><ref>См. в блоге В. Бугеры запись [http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/моя-глубокая-благодарность-тов-хилле/ «Моя глубокая благодарность тов. Хиллелу Тиктину и Сьюзан Вайсман»] от 28 февраля 2014 г., где приведены тексты отзывов этих профессоров на докторскую дисс. В. Бугеры в англоязычном оригинале.([http://www.peeep.us/a3be605c заархивированная копия аналогичной записи, сделанной в 2009 г., с прежнего официального блога В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307233225/http://www.peeep.us/a3be605c |date=2014-03-07 }}</ref> 2006—2009 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһының яһалма интеллект методологияһы буйынса Ғилми советының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе урынбаҫары.<ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref>См. в блоге В. Бугеры запись [http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/почему-я-ушел-из-бо-нсмии-ран/ «Почему я ушел из БО НСМИИ РАН»] от 28 февраля 2014 г.</ref> 2008 йылда В. Е. Бугераның яҙыусы һәм философ Э. А. Байков менән әңгәмәһе "Джонсон бюллетене"нең 44-се һанында баҫыла.<ref>''Колоколова, Любовь'' [http://www.bashinform.ru/news/172794/ Статьи учёных и журналистов Башкортостана публикует информационный бюллетень Джонсона] // ИА «[[Башинформ]]<nowiki/>», 12.11.2008</ref> Владислав Бугера — 100-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәт<ref>[http://muss.su/lectors/bugera.htm О В. Бугере на сайте Молодежного университета современного социализма (МУСС)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119102844/http://muss.su/lectors/bugera.htm |date=2020-01-19 }}</ref>, шул иҫәптән 3 монография авторы.<ref name="famous"/><ref name="vest-news"/> Төп хеҙмәттәре: «Милек һәм идаралыҡ» (2003), «[[Фридрих Ницше|Ницше]] философияһының социаль асылы һәм әһәмиәте» (2004), «Кешенең асылы» (2005). В. Е. Бугера шулай уҡ «XXI быуатта тарихи материализм: яңырыу кәрәклеге» исемле Рәсәй һәм АҠШ авторҙары мәҡәләләре йыйынтығы төҙөүсеһе, тәржемәсеһе һәм редакторы, «Яһалма интеллект методологияһының фәлсәфәүи һәм ғәмәли һорауҙары» коллектив монографияның авторҙашы. Адвокат Станислав Маркеловтың (1974—2009) яҡын дуҫы.<ref name="weeklystandard"/><ref>''Vladislav Bugera.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/vladislav-bugera-obituary-for-stanislav.html Obituary for Stanislav Markelov] ([http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1232515200 копия])</ref> «Спутник FM» радиоһындағы «Йондоҙло клуб» тапшырыуында ҡатнашыусы.<ref>«Кстати, с нами по вечерам будут философы, возглавляемые доктором философских наук Владиславом Бугера» — [http://www.gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 Радиостанция «Спутник 107 FM» подводит итоги года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929104648/https://gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 |date=2020-09-29 }} // Горобзор.ру, 26.12.2008</ref> == Теоретик ҡараштары == В. Е. Бугера Рәсәй философияһында иҡтисади мәҙәниәт проблемаһы өҫтөндә эшләй.<ref>Бикметова Н. Х. [http://www.dissercat.com/content/stanovlenie-ekonomicheskoi-kultury-rossiiskogo-obshchestva Становление экономической культуры российского общества] : социально-философский анализ : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11 / Бикметова Наиля Халимовна; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. — Уфа, 2010. — 141 с.</ref> Тарихи материализм нигеҙендә В. Е. Бугера кешенең үҫешен ижтимағи мөнәсәбәттәр үҫеше аша ғына түгел, ә тәү сиратта милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре үҫеше аша аңлатыуға ынтылыш яһай.<ref>''Богданов А. А.'' Новый мир / А. А. Богданов. Вопросы социализма: Работы разных лет. — М.: Политиздат, 1990. — С. 32-38.</ref> Бугераның идеялары Рәсәй һәм башҡа ил авторҙары хеҙмәттәрендә тикшерелә. Билдәле инглиз-американ тикшереүсеһе Стивен Д. Шенфилд В. Е. Бугераның ҡараштарын постмарксистик ҡараштарға индерә<ref name=":0">Стивен Шенфилд.[https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php «Владислав Бугера: портрет ученого-постмарксиста»] // [[:en:Johnson's Russia List|Johnson’s Russia List]], № 44, ноябрь 2008 года.</ref><ref>[http://www.sras.org/news2.php?m=1329 Vladislav Bugera: Protrait of a Post-Marxist Thinker] // Russian Politics in Review November, 12.12.2008</ref>, ә немец политологы Андреас Умланд Бугераны неомарксист тип һанай<ref>''Умланд А.'' [https://web.archive.org/web/20160304093437/http://www.ipiend.gov.ua/img/scholarly/file/nz_33_37.pdf Новые идеологические образования в современном русском антидемократизме: западные концепции, антизападные политические доктрины и постсоветский партийный спектр] // НАЦІОНАЛЬНА АКАДЕМІЯ НАУК УКРАÏНИ. ІНСТИТУТ ПОЛІТИЧНИХ ЕТНОНАЦІОНАЛЬНИХ ДОСЛІДЖЕНЬ ім. І.Ф. Кураса. НАУКОВІ ЗАПИСКИ. ВИПУСК 33. — Київ, 2007.</ref>. Г. Е. Белоногов Бугераны «философ-материалистарҙың яңы быуын вәкиле»,<ref>''Белоногов Г. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Belonog.htm Проблемы рационализации социогуманитарного знания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219091642/http://www.dialog21.ru/biblio/Belonog.htm |date=2019-12-19 }} — Уфа: БоНС:[[Башҡорт дәүләт университеты|БашГУ]]. — 2005.</ref> ә Эдуард Байков яңы философия мәктәбенә нигеҙ һалыусы тип атай.<ref name="eifgaz"/> Башҡорт энциклопедияһы марксизмдың В. Е. Бугера төҙөгән антропологик концепцияһының үҙенсәлекле булыуын билдәләй<ref>''Вахитов Р. Р.'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башкирская энциклопедия]]. В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: Башк. энцикл., 2008. — '''С. 123'''.</ref>, бынан тыш, шулай уҡ уның ғилми тикшеренеүҙәренең марксистик философия проблемаларын яҡтыртыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref name="index"/>. Синфи ҡарашҡа нигеҙләнеп, В. Е. Бугера нацизм менән сталинизмды йәмғиәттең Ницше концепцияһының тормошҡа ашырылған ике варианты булараҡ билдәләй, шулай уҡ [[Фридрих Ницше]]ның идеяларының [[Өсөнсө рейх]] раса һәм радикаль-милләтселек сәйәсәте өсөн теоретик нигеҙ булыуын һыҙыҡ күрһәтә.<ref name="dslib"/> === Милек һәм идара === «Милек һәм идара» китабының төп идеялары<ref name="eifgaz" />'''.''' 1. Милек мөнәсәбәттәре — ул кеше һәм әйбер араһындағы түгел, ә кешеләр араһындағы әйбергә ҡарата мөнәсәбәт, практик эшмәкәрлек һәм процессҡа йәлеп ителгән әйберҙәр менән идара итеү социаль мөмкинселектәрен билдәләүсе. Милек мөнәсәбәттәрен кем, кем (йәки нимә) менән һәм идара итеү дәрәжәһе билдәләй. Милек мөнәсәбәттәре — ул матрица, уның нигеҙендә төрлө мөнәсәбәттәр һәм идара итеү акттары, практик эшмәкәрлек акттары, ғөмүмән кеше мәҙәниәте, айырым кешеләрҙең, төркөмдәрҙең һәм дөйөм кешелектең психикаһы тергеҙелә. Хәйер милек мөнәсәбәттәре беренсе урында булып, икенсеһендә идара мөнәсәбәттәре булһа ла, беҙ милек мөнәсәбәттәрен, тик идара мөнәсәбәттәренән генә сығып таный алабыҙ. Әгәр ҙә йәмғиәтте тере организм менән, ә идара мөнәсәбәттәрен күҙәнәктәр менән сағыштырһаҡ, милек мөнәсәбәттәре ул күҙәнәктәрҙең хромосомаһы һәм гендары буласаҡ. Гендар беренсе, күҙәнәк икенсел, ләкин гендарҙы өйрәнеү иң тәү күҙәнәктәрҙе өйрәнгәндән һуң ғына мөмкин. 2. Идара мөнәсәбәттәре милек мөнәсәбәттәренән тыш барлыҡ ижтимағи мөнәсәбәттәрҙең нигеҙендә ята. Идара һәм милек мөнәсәбәттәренең үҙенсәлектәрен өйрәнеп, һәр йәмғиәттең төҙөлөшөн һәм үҫешен аңлатырға мөмкин (тере организмдың төҙөлөшөн һәм үҫешен, тик уның тере күҙәнәген генә өйрәнеп аңлатыуы мөмкин шулай уҡ). 3. [[Карл_Маркс|Маркстың]], кеше асылы — ул ижтимағи мөнәсәбәттәр йыйылмаһы идеяһын, Бугера конкретлаштыра: кеше асылы — ул милек һәм идара мөнәсәбәттәренең йыйылмаһы. Милек һәм идара мөнәсәбәттәренең үҫешен өйрәнеп, беҙ кешелек йәшәйешенең барлыҡ өлкәләрен таныйбыҙ: матди байлыҡтарҙы етештереү, бүлеү, ҡулланыуҙан алып сексуальлек, балалар тәрбиәләүгә тиклем, дин һәм сәнғәттән алып ғилми ижадҡа тиклем, сәләмәт һәм сирле психиканан алып кеше телмәренең үҫешенә тиклем. 4. Бугера идара мөнәсәбәттәренең төп өс төрөн айырып тора: индивидуаль (бер төркөм ағзалары бер-береһенең ғәмәлдәре менән идара итмәй), авторитар (төркөм ғәмәлдәренең вертикаль координацияһы, башлыҡ һәм буйһоноусы) һәм коллектив (горизонталь координация, төркөм ағзалары тигеҙ, бер-береһен уртаҡ маҡсатҡа йүнәлтә). Йәғни индивидуаль, авторитар һәм коллектив милеге мөнәсәбәттәре тура килә. Бугера уйынса, был өс төр идара мөнәсәбәттәре (һәм уға тейешле өс төр милек мөнәсәбәттәре) һәр төркөмгә лә хас — ике кеше булһынмы, бөтә кешелек булһынмы. Һорау пропорцияларында һәм пропорция үҙгәреүендә. Бугера фекернсә, ошо аспекттарҙы өйрәнеү беҙгә кеше йәшәйешенең йомаҡтарын сисергә ярҙам итә ала. === Кеше асылы === «Кеше асылы» монографияһында Бугера етештереү көстәренең һәм ҡулланыу предметтарының бүлеү процесстары менән «авторитар идаралыҡ» булараҡ эксплуатациялау концепцияһын үҫтерә<ref name="eifgaz" />. * Һатыусы йәғни сауҙә аралашсыһы йәшерен рәүештә матди байлыҡтарҙы бүлеү процесстарының «авторитар» ойоштороусыһы ролен, банкир, етештереүсе-хужа — сит [[:ru:Рабочая сила|эшсе көс]] һатып алыусынан да кәм тугел булғанын иҫбатлай. * Эксплуатациялана торған синыфтарҙың илһөйәрлег<nowiki/>е уларҙың үҙ-үҙҙәрен алдау һәм эксплуататортҙарҙың алдауының ҡушылыуы ғына булыуын күрһәтә. * Психологтарҙың тикшеренеүҙәренә таянып, [[:ru:Гомосексуальность|гомосексуальлекте]] ҡатмарлы күренеш булараҡ күрһәтә. Нәҫелдән тормай, ә ҡайһы бер типик бәләкәй төркөмдәрҙең һәм ғөмүмән бындай группалар сыҡҡан йәмғиәттең идара мөнәсәбәттәре комбинацияһына бәйле. * Юғары сифатлы күмәк мәҙәниәт продукттарын ҡулланыу ҡулланыусыларҙы ижадҡа ҡылғата<ref>''Овруцкий А. В.'' {{cite web|author=|url=http://ecsocman.hse.ru/data/2011/02/11/1214888638/3.pdf|title=Личность, экономика, общество: креатив и креативность|lang=ru|website=ecsocman.hse.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // Психология в экономике и управлении. — 2010. — № 1. — С. 20.</ref>. * «Хакимлыҡ» дөйөм социологик төшөнсәһенә анализ үткәрелә<ref>''Минаков П. А.'' {{cite web|author=|url=http://www.dissercat.com/content/publichnaya-vlast-politologicheskii-aspekt|title=Публичная власть: политологический аспект|lang=|website=www.dissercat.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} : диссертация … кандидата политических наук : 23.00.01; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. — Уфа, 2007. — 198 с.</ref>. «Кеше асылы» (3 бүлек) һәм «Милек һәм идара» хеҙмәттәрендә Бугера СССР һәм ҡайһы бер илдәрҙә ХХ быуатта неоазиат етештереү ысулы эшләүен раҫлай. Үҙенең етештереү мөнәсәбәттәре менән азиат етештереү ысулына оҡшаһа ла, ул сифат яғынан бөтөнләй икенсе үҫеш кимәленә нигеҙләнгән. Неоазиат ижтимағи-иҡтисади формацияның синфи структураһын һәм үҫеш ҡанунилығын өйрәнеүҙә ынтылыш яһалды<ref name="eifgaz" /><ref>''Тулупов В. В.'' {{cite web|author=|url=http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=2400&level1=main&level2=articles|title=Системный взгляд на российское образование|lang=ru|website=www.relga.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // RELGA — научно-культурологический журнал. — № 8 [188] 01.06.2009</ref><ref>Концепция неоазиатского способа производства нашла своё отражение не только в научной, но и в художественной литературе (см. {{cite web|author=|url=http://samlib.ru/i/i/ba.shtml|title=здесь|lang=ru|website=samlib.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}})</ref>. === '''Компьютерлаштырыу''' === Бугера производствоны компьютерлаштырыуға социалистик революцияның матди шарты булараҡ ҡарай һәм [[:ru:Пролетариат|пролетариатты]] синыфһыҙ йәмғиәткә әүерелеү юлындағы  кешелек авангарды тип һанай<ref>Статья В. Бугеры «Компьютеризация как предпосылка социалистической революции» (журн. «Альтернативы», № 3, 1999) на сайте Киевского горкома ЛКСМУ&nbsp;.&nbsp;''lksmu.at.ua''.</ref>. Был өлөшләтә билдәле иҡтисадсы [[:ru:Друкер,_Питер_Фердинанд|П.Друкер]] фекере менән ауаздаш: “ “белем хеҙмәткәрҙәре” белем йәмғиәтенең күпселеген тәшкил итә алмаясаҡ, ләкин улар инде йәмғиәттең әйҙәп барыусы синыфына әйләнделәр”<ref>П. Друкер. Эра социальной трансформации&nbsp;.&nbsp;''www.archipelag.ru''.</ref>. === '''“Оккама бритваһы”на тәңҡит''' === Гипотеза булдырыуҙы киҫәтеүсе һәм ижади фекерләүгә ҡурҡыныс тыуҙырыусы [[Оккам_бәкеһе|Оккама бритваһын]] тәңҡитләп, В. Бугера уның урынына “дүрт зарарһыҙ лезвиелы бритва” тәҡдим итә – логик яҡтан бер-береһе менән бәйле дүрт принциптан торған система. # Кәрәкһеҙ асылдарҙы арттырыуҙан тыйылырға кәрәк, әммә бер үк асылдың яңы яҡтары булыуын күҙ алдында тоторға кәрәк. # Күренештәрҙең тәүсәбәптәрен объект бар булған ысынбарлыҡтың түбәнерәк структура кимәлендә эҙләүе дөрөҫ түгел. Ысынбарлыҡтың шул уҡ, йә юғарыраҡ структур кимәлендә эҙләргә кәрәк. # Әгәр теория һөҙөмтәне сәбәп менән аңлатҡанда, ә сәбәп һөҙөмтәгә ҡарағанда насар тасуирланһа, был теория киләһе осраҡта ғына йәшәүгә һәләтле буласаҡ: әгәр ҙә һуңынан был теорияға бөтөнләй яңы, баштағы һөҙөмтәне аңлатҡан, сәбәп тасуирламаһы һәм төшөнөүе өҫтәлһә йәки әгәр был теорияға элек күрһәтелгән сәбәп менән бер рәттән йәки уның урынына яңы, ошоғаса булмаған сәбәп керетелһә – барыбер был теория үҙенең төп хәлдәре үҙара бәйләнешендә үҙе булып ҡаласаҡ. # Психик (шул уҡ рәттән рухи)  сәбәптәр аңлатылған күренештең тәүсәбәптәре булыуы концепцияһы, теория булараҡ ҡына түгел, хатта гипотеза булараҡ та тамамалнмаған<ref>[https://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ В. Бугера. Критика «бритвы Оккама».] ''bugerave.wordpress.com''.&nbsp;</ref><ref>[http://bugerave.wordpress.com/2017/10/17/методологический-семинар-201718-проблем/ Первое упоминание об этих принципах как о «бритве Бугеры» см. в плане методологического семинара «Проблема обоснования знания» на 2017/18 гг..]&nbsp;''bugerave.wordpress.com''.</ref>. == '''Сәйәси эшмәкәрлеге''' == * 1989-90 – Киев ҡалаһы, “Ватан форумы”  берләшмәһе ағзаһы  (укр. ''Вітчизняний Форум'')<ref name=":1">Білоус А. О. Політичні об'єднання України. — Київ: «Україна», 1993. — С. 49-50. — ISBN 5-319-01289-6</ref> '' ''(украин милләтселәренә ҡаршы). Сәйәси көрәше арҡаһында украин милләтсе студент ойошмаһының етәксеһе, Бугера менән бер группала  белем алған, [[:ru:Кириленко,_Вячеслав_Анатольевич|Вячеслав Кириленко]] уны гомосексуаллектә ғәйепләй<ref name=":0" />.   * 1991-92 –  “Киев ҡалаһы эшсәндәре ойошмаһы” координация советы ағзаһы<ref>См. скан членского удостоверения В. Е. Бугеры в его блоге, запись {{cite web|author=|url=http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/как-начиналась-моя-политическая-жизн/|title=«Как начиналась моя политическая жизнь»|lang=|website=bugerave.wordpress.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} от 28 февраля 2014 г. В этой записи см. также сканы ряда других документов, иллюстрирующих политическую активность В. Бугеры в 1989-97 гг.</ref> – “Социалистик үҙгәртеп ҡороу өсөн Украина хеҙмәт халҡы берҙәмлеге” ҡала ойошмаһы (укр. ''Спілка трудящих України за соціалістичну перебудову'')<ref name=":1" />. 1991 йылдың 20 авгусында, Украина студенттарының Социалистик берешмәһе ойоштороу комитеты рәйесе булараҡ,  ГКЧП<ref>[http://old.russ.ru/antolog/1991/putch23.htm Путч. Хроника тревожных дней. Путч: день второй. 20 августа 1991 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221913/http://old.russ.ru/antolog/1991/putch23.htm |date=2016-03-04 }}.&nbsp;''old.russ.ru''.</ref> яҡлап сыға. Һуңыраҡ быны С. Шенфилд  Johnson’s Russia List<ref name=":0" /> булған әңгәмәһендә сәйәси хата тип таный. * 1992-96 – “Марксист эшсе партияһы”ның (МРП)<ref>[http://marxistparty.ru/party/pressa.shtml Пресса и политологи о Марксистской рабочей партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910021750/http://marxistparty.ru/party/pressa.shtml |date=2019-09-10 }}&nbsp;''marxistparty.ru''.&nbsp;</ref> һәм “Марксист” редакция коллегияһы ағзаһы<ref name=":3">{{cite web|author=|url=http://www.cprf.info/library/politolog/4209.shtml|title=5.3.7. «Независимые марксисты».|lang=|website=www.cprf.info|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225134356/http://cprf.info/library/politolog/4209.shtml |date=2019-12-25 }} // ''Коргунюк Ю. Г., Заславский С. Е.'' Российская многопартийность: становление, функционирование, развитие. — М.: Фонд ИНДЕМ, 1996.</ref><ref>Упомянутая в монографии резолюция Уфимской организации МРП опубликована, наряду ещё с несколькими её резолюциями, в сборнике {{cite web|author=|url=http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/|title=«Теория и практика коллективизма»|lang=|website=sbiblio.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=yes|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=2020-09-30 }}</ref>. 1995 йылда МРП Өфө ойошмаһына нигеҙ һала<ref>[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_95/comm.html Татьяна Шавшукова. Социалистические и коммунистические организации в октябре 1995 года. 2.Основные события. 2.5.Леворадикалы]&nbsp;''www.igpi.ru''.&nbsp;</ref>, был ойошма ағзалары менән  партиянан 1996 йылда сыға<ref name=":3" />. * 1994-96 – “Эшселәр ҡаршылығы”  профсоюз берләшмәһенең инструкторы (Станислав Маркелов менән хеҙмәттәшлектә). * 1996-98 – “Эшселәр халыҡ-ара лигаһы” менән бәйле “Халыҡ-ара эшселәр партияһы” ойоштороу комитеты менән хеҙмәттәшлек итә. * 1998-2000 – “Револючион Эшселәр партияһы”коллектив фракцияһы ағзаһы. Фракцияла шулай уҡ Марлен Инсаров (интернет – псевдонимы) булды. * 2000-2005 –  “Пролетар революционерҙар-коллективисттар төркөмө” нигеҙ һалыусыһы (Марлен Инсаров менән бергә) һәм ағзаһы<ref name=":2" /><ref>О том, как в этот период В. Бугера разоблачил международную аферу Олега Верника (сейчас являющегося {{cite web|author=|url=http://zahist.wordpress.com/leadership/|title=председателем Всеукраинского независимого профсоюза «Защита труда»|lang=|website=zahist.wordpress.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}) и его группы, см. здесь: {{cite web|author=|url=http://left.ru/2007/7/burtsev159.phtml|title=Виктор Зайцев, Наташа Барч. С помощью украинских спецслужб НАТО создает для себя левое и рабочее движение на Украине|lang=ru|website=left.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}, — и здесь: {{cite web|author=|url=http://www.internationalist.org/ukraineimpostors0803.html|title=A Band of Political Impostors and Swindlers in Ukraine|lang=|website=www.internationalist.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}. Об афере Верника см. здесь: Party News: Ukraine // Socialist Standard. — September 2003. — Vol. 99. — {{cite web|author=|url=http://www.worldsocialism.org/spgb/socialist-standard/2000s/2003/no-1189-september-2003|title=№ 1189|lang=|website=www.worldsocialism.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}. — P. 15; {{cite web|author=|url=http://www.lrp-cofi.org/PR/CWIPR69.html|title=Materials Relating to the Fraud in Ukraine|lang=|website=www.lrp-cofi.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.workersliberty.org/node/1154|title=Scam in the Ukraine|lang=|website=www.workersliberty.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/ukrscandal/Fraud%20against%20the%20workers%20movement.htm|title=Fraud against the workers’ movement. IBT Conned in Kiev|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/ukrscandal/CastList.htm|title=Fraud Against the Workers' Movement. Cast List|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/1917/no26/no26cwi.htm|title=CWI Leadership’s Role in Ukrainian Fraud: No Innocent Explanation|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.com/search/label/верникгейт|title=Из жизни крыс: Верник и компания|lang=|website=eretik-samizdat.blogspot.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref>. 2005 йылда  В.Бугера менән Марлен Инсаров  араһында конфликт сыға<ref>Об истории конфликта между В. Бугерой и М. Инсаровым см.: {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.com/2012/02/blog-post_06.html|title=В. Бугера. Заметки о чувстве ответственности|lang=|website=eretik-samizdat.blogspot.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref>, был  В.Бугераны  ГПРКнан сығарыуға һәм төркөмдөң тарҡалыуына килтерә. ГПРК руиналарында “Пролетар револючионерҙар коллективистар интернациональ берлеге” (ИСПРК) барлыҡҡа килә.  2008 йылда тарҡала башлай, составынан “Революцион социалисттар берлеге” барлыҡҡа килә. * 2006 йылдан хәҙерге ваҡытҡа тиклем “Коллективистар берлеге” сәйәси проекты өҫтөндә эшләй<ref>[http://eretik-samizdat.blogspot.com/search/label/Владислав%20Бугера Работы В. Бугеры и др. материалы проекта «Союз коллективистов» на сайте журнала «ЕРЕТИК»]&nbsp;''eretik-samizdat.blogspot.com''.&nbsp;</ref>. Төрлө йылдарҙа СССР территорияһында интернациональ коммунист ағымы менән, ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса теоретик һәм публицистик эшмәкәрлек, анархист-интернационалисттар<ref>vivalafora.livejournal.com/ vivalafora — блог анархистов-интернационалистов</ref><ref>a-sindnicalism.livejournal.com/294576.html Публикация анархистов-интернационалистов в поддержку В. Е. Бугеры</ref> менән хеҙмәттәшлек итә. Әлеге вағҡытта БДБ ИКТ тарафынан яһалынған  Левокоммунист блогында В.Бугераның бик күп сәйәси мәҡәләләре , “”Демократик Централисттар” документтары” китабы бар.<ref>[http://leftcom.wordpress.com/2011/10/01/докум-демократических-централистов Документы «демократических централистов»].&nbsp;''leftcom.wordpress.com''.&nbsp;</ref> Халыҡ-ара танылыу алған бер рәт публицистик эштәр һәм сәйәси тикшеренүҙәр нәшер иткән<ref>[https://www.scribd.com/sshenfield Издания Группы пролетарских революционеров-коллективистов в подборке Стивена Шенфилда на scribd.com&nbsp;<small>(англ.)</small>.].&nbsp;''www.scribd.com''.&nbsp;</ref><ref>[http://www.left-dis.nl/ Работы В. Е. Бугеры на международном сайте «„Left Wing“ Communism — an infantile disorder?» (в разделе русскоязычных текстов; на этом же сайте есть и переводы текстов ГПРК на другие языки)].&nbsp;''www.left-dis.nl''.</ref>. В. Бугераның тикшеренеүҙәрендә антифашист тематика иң мөһим урын алып тора. Халыҡ-ара һәм Рәсәй тикшеренеүселәре  уның хеҙмәттәренә йәғни фамилияһына<ref>''Умланд А.'' {{cite web|author=|url=http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html|title=Современные концепции фашизма в России и на Западе.|lang=ru|website=magazines.russ.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180115034057/http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html|archivedate=2018-01-15}} // «Неприкосновенный запас». — 2003. — № 5 (31)</ref>, йә псевдонимыны “Г.Васильев”<ref>''Вайнманн У., Тупикин В. А.'' {{cite web|author=|url=http://magazines.russ.ru/nz/2005/1/vai8.html|title=Левые и национализм в России.|lang=ru|website=magazines.russ.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // «Неприкосновенный запас». — 2005. — № 1(39)</ref> һылтаналар (тәүҙә ошо һәм башҡа псевдоним менән баҫылып сыҡҡан эштәрен, һуңынан В.Бугера үҙ исеме менән баҫтыра). В.Бугера үҙенең элекке рәсми блогында  һәм интернет-форумдарҙа (иң тәү Mail.ru) интернациональ-коммунист тенденциялы тексттарҙы (был тенденция националистар менән хеҙмәттәшлеккә кергәнсе<ref>Подробнее о сотрудничестве Интернационалистической коммунистической тенденции с националистами см. в интернет-журнале «Еретик» на {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/03/blog-post_14.html|title=русском|lang=ru|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} и {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/03/the-brown-masquerade.html|title=английском|lang=ru|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} языках. В своем заявлении {{cite web|author=|url=http://www.leftcom.org/en/articles/2014-03-04/the-problem-of-nationalism-and-the-gkm-group-of-communist-maximalists|title=The Problem of Nationalism and the GKM (Group of Communist Maximalists), Russia/Ukraine|lang=en|website=www.leftcom.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} Интернационалистическая коммунистическая тенденция признала отчасти справедливой критику этого сотрудничества со стороны В. Бугеры и его товарищей</ref>) бик актив нәшер итә (2009 йылға тиклем  ойошма “Революцион партия өсөн Интернациональ бюро” тип атала<ref>{{cite web|author=|url=http://www.ibrp.org/en/articles/2009-10-26/the-international-bureau-for-the-revolutionary-party-becomes-the-internationalis|title=The International Bureau for the Revolutionary Party becomes the Internationalist Communist Tendency|lang=en|website=www.ibrp.org|date=|accessdate=2009-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091126004637/http://www.ibrp.org/en/articles/2009-10-26/the-international-bureau-for-the-revolutionary-party-becomes-the-internationalis|archivedate=2009-11-26|deadlink=yes}}, 26 September 2009</ref>). В. Бугера тәҡдиме буйынса “коллективизм” термины Советтан һуң һул активистары өсөн ҡалған функцияларынан башҡа шулай уҡ  билдәле сәйәси төркөмдәрҙең һәм уларһың идеологияһының атамаһы була башлай. == '''Баһалама''' == '''Ыңғай баһалама''' Башҡортостан республикаһы фән академигы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор [[Махмутов_Анас_Хусаинович|А.Х. Мәхмүтов]] В. Бугераның “Милек һәм идара: фәлсәфи-иҡтисади очерктары” китабына (2004, т.9 N1, с. 68-69, “[[:ru:Вестник_Академии_наук_Республики_Башкортостан|Вестник Академии наук Республики Башкортостан” журналы]]) баҫтырылған рецензияһында:  кешелек тарихының периодизация мәсьәләһен,  тарихты материалистик аңлауға таянған автор, формацион алым менән тикшерә; шул уҡ ваҡытта традицион марксист категорияларына ҡайһы-бер осраҡтарҙа бөтөнләй яңы мәғәнә бирелә, һөҙөмтәлә авторҙың ҡараштар системаһы марксизмдағы билдәле мәктәптәрҙең һәм йүнәлештәрҙең береһенә лә ҡарамай. ...Авторҙың тәҡдимдәре теоретик яҡтан күп аспекттарҙа бик әһәмиәтле, иң тәү идара мөнәсәбәттәрен милек мөнәсәбәттәре менән бәйләнештә тикшереүе бик мөһим: иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе был йүнәлештә өйрәнеү бик актуаль, әммә һаман бик әҙ тикшерелгән,  был һис шикһеҙ монографияның фәнни ҡиммәтен арттыра.” РФАның  яһалма интеллект методологияһы буйынса фәнни советының Башҡорт бүлеге пресс-секретаре, яҙыусы һәм философ [[Байков_Эдуард_Артурович|Э.А.Байков]], философия кандидаты, ВЗФЭИ  философия кафедраһы доценты  [[Глуховцев_Всеволод_Олегович|В.О. Глуховцев]] биргән интервьюһында,  “Джонсон бюллетене”ның төп хеҙмәткәрҙәренең береһе (англ. Johnson`s Russia List) Стивен Шенфилд Байков менән В.Бугераға “ХХ быуат бөйөк блефы”  интервьюһын  баҫтырып сығарырға һорау менән мөрәжәғәт итә. Интервью инглиз теленә тәржемә ителеп “Johnson’s Russia List” тың 44се һанында баҫыла. Байков билдәләп үтеүенсә,  “унда һүҙ үҙенсәлекле концепция тураһында бара”, был концепция буйынса Бугера “ысын социалистик йәмғиәттең әлегәсә булғаны юҡ, тик донъя быңа килергә мәжбүр буласаҡ, сөнки альтернатива булып ағыуланған планетала барыбыҙҙың һәләк булыуы ғына тора.” Шулай уҡ һүҙ ижтимағи үҫештең барлыҡ барышын билдәләгән, милек һәм идара мөнәсәбәттәре тураһында бара. “Тап Бугераның тревиаль булмаған идеялары көнбайыш интеллектуаль элита вәкилдәрен һәм сәйәсмәндәрен ҡыҙыҡһындыра”, -тип йомғаҡлай Байков<ref>{{cite web|author=|url=http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm|title=«Служить науке и обществу» Интервью Эдуарда Байкова|lang=ru|website=www.globalistika.ru|date=|accessdate=2010-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm|archivedate=2010-05-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm |date=2010-05-27 }} // «Истоки». — № 47. — 19.11.2008)</ref>. Инглиз-американ политологы Стивен Д. Шенфилд В. Бугераның “The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities”  мәҡәләһендә: “Профессор Бугера тасуирлаған күренеш, этнонационалистик йомшартыуҙарға ҡарамаҫтан, бөтә донъяла киң таралған. Мәҫәлән этник яҡтан ҡатнаш ғаиләлә үҫкән балаларҙың күбеһе ата-әсәләренең этник төркөмдәренең икеһенә лә ылығалар һәм ике төркөмдең береһен генә һайларға теләмәйҙәр (әммә ҡайһә бер саҡта һайларға мәжбүр булалар). Олатай-өләсәйҙәре өс йәки дүрт этник төркөмдәргә ҡараған кешеләргә был күренеш тағы ла ауырыраҡ бирелә. Икеләтә этник үҙенсәлек шулай уҡ донъяла киң таралған, йәһүд, ҡытай һәм башҡа диаспораларҙа бөтөнләй норма булып һаналыуы ла мөмкин. Ҡатынымдың ата-бабалары – Вьетнамда тыуып, һуңынан Великобритания һәм Америка Ҡушма Штаттарында йәшәгән ҡытайлылар.  Улар ҡайһы-бер контекстта “ысын” Ҡытайҙан сыҡҡан ҡытайлылар алдында үҙҙәрен вьетнам, ә “ысын” вьтенамдар алдында үҙҙәрен ҡытай булараҡ атағандарын абайлап ҡалдым. Бынан тыш, уларҙа британ һәм американ оҡшашлыҡтар барлыҡҡа килгән. Минең үҙемдең этник үҙенсәлегем шулай уҡ өс төрлө: атайым яғынан олатайым менән өләсәйем руслаштырылған йәһүдтәр, миңә урыҫ һәм йәһүд мәҙәниәтенең үҙенсәлеген һеңдерҙеләр, ә һуңынан мәктәп йылдары британ-инглиз үҙенсәлектәрен өҫтәне. Шуның өсөн мин профессор Бугераның “һайламау хоҡуғын”  талабы менән тулыһынса риза.”<ref>Comment by Stephen Shenfield. — ''Vladislav Bugera.'' {{cite web|author=|url=http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities|title=The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.|lang=|website=stephenshenfield.net|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} 27 October 2014 // {{cite web|author=|url=http://stephenshenfield.net|title=Сайт Стивена Шенфилда|lang=|website=stephenshenfield.net|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref> '''Тәңҡит''' 2013 йылда философия фәндәре кандидаты, Новосибирск дәүләт университеты доценты И.В. Борисов В.Е. Бугераны Л.Д. Троцкий, С.Ф. Одуев, А.Н. Тарасов менән  бер рәттән абстракт-социологик алымдың вәкилдәренә ҡарата. Бында идеология “бик абстракт һәм редукцион аңлатыла, ә философияларҙың стиле һәм йөкмәткеһе  төркөмдәрҙең социаль-иҡтисади, социаль-сәйәси, социаль-психологик характеристикаларына ҡайтып ҡала”. Борисов В.Бугера “Ницшеның идеяларын XIX быуын аҙағы – XX быуат башы финанс-монополистик  даирәләренең империалистик кәйефен сағылдырыу булараҡ” билдәләй. Шулай уҡ ул “был реакцион һәм фашизоид идеяларҙың киң уҡымышлы кешеләр даирәһендә популяр булыуын” Бугераның  “социаль төркөм булараҡ гуманитар интеллегенцияға хас шизоидлыҡ, элитаризм һәм бер юлы кәмһенеү комплексы” менән аңлатыу фактын күрһәтә. Борисов билдәләүенсә Бугера “билдәле социаль төркөм позицияһы менән сикләнгән билдәле философик ағымдың локалләшеүенә  ҡаршы түгел” булһа ла, “был позицияның билдәләүе әрләү-абстракт булырға тейеш түгел, әммә ләкин әлеге мөхиттә үҫтерелә торған фәлсәфи үҙаң һәм идеологик үҙбилдәләү үҙенсәлектәрен  иҫәпкә алырға кәрәк” тип һанай.    2013 йылда социология фәндәре кандидаты, СПбДЭУның социология һәм идара кафедраһы докторанты В.Е. Смирнова билдәләп үтеүенсә “философия фәндәре докторы В.Е. Бугераның һәм башҡа ғалимдарҙың иронияһына ҡарамаҫтан, медицина фәндәре докторы, Совет психиатры һәм сексологы А.М. Свядощ фекере менән тоташ риза: “инстинктар һылтауындағы булған күренештәр бер үк хайуандарға ла, кешеләргә лә хас”. == Фәнни хеҙмәттәре == === Айырым баҫылғандар === * ''Бугера В. Е.'' [http://www.nietzsche.ru/look/xxc/politik/bugera-fenomen/ Ницшеанство как общественный феномен: его социальная сущность и роль : Социально-философское исследование] : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2000. — 156 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html Отношения собственности и управления как необходимые формы человеческой деятельности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130512/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html |date=2016-03-05 }}: Дис. … д-ра филос. наук : специальность 09.00.11 <Соц. философия> / Бугера Владислав Евгеньевич; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М.: 2005. — 379 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_30.html Социальная сущность и роль философии Ницше.] — Уфа: Изд-во [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|АН Республики Башкортостан]] «Гилем», 2004. — (тираж 400 экз., ISBN 5-7501-0465-6); — М.: КомКнига, 2005 (тираж 500 экз., ISBN 5-484-00120-X); — М.: КомКнига, 2010 (изд. стереотипное, тираж 500 экз., ISBN 978-5-484-01062-2). * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf Собственность и управление: философско-экономические очерки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092844/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf |date=2016-03-04 }} — М.: Наука, 2003. — 344 с. Тираж 500 экз., ISBN 5-02-032777-8 * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm Сущность человека.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202211506/http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm |date=2017-12-02 }} — М.: Наука, 2005. — 300 с. (тираж 500 экз., ISBN 5-02-033820-6); — Saarbrücken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011, ISBN 978-3-8465-0845-9 ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2011/09/blog-post_8438.html копия]) * Исторический материализм в XXI веке: необходимость обновления: Сборник статей / Сост. и ред. В. Е. Бугера. — М.: Компания Спутник+, 2005. Тираж 100 экз., ISBN 5-93406-924-1 * ''Бугера В. Е.'' Гл. 1, п. 5: Компьютеризация производственной деятельности как одна из необходимых предпосылок перехода к бесклассовому обществу. // Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. — М.: Машиностроение, 2009. — С. 71-79. Тираж 500 экз. ISBN 978-5-217-03453-6. === Мәҡәләләре === * ''Бугера В.'' [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm Родственные души] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730175126/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm |date=2016-07-30 }} // «Истоки». — № 52 (560). — 26.12.2007. — С. 12. ([https://leftcom.wordpress.com/2011/08/29/родственные-души/ копия, озаглавленная «Достоевский и Дюма: родственные души»]) * ''Бугера В. Е.'' [https://web.archive.org/web/20201001040649/http://bagsu.webservis.ru/Bugera.pdf Экономические причины войн XXI века] // Экономика и управление: научно-практический журнал. — 2008. — № 4. * ''Бугера В. Е.'' Введение в философский анализ отношений собственности и управления // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — Уфа: [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] — 2004. — Т. 9. — № 3. * ''Бугера В. Е., Шакиров И. А.'' О ценности сомнения в познании: современные аспекты старого вопроса // Философские науки. — 2007. — № 9. — С. 129—140. * ''Галлямова А. Р., Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf Развитие критического мышления студентов технических специальностей в процессе преподавания философии: социальное значение и методические аспекты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191351/http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf |date=2016-03-04 }} // [http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701060638/http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 |date=2017-07-01 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf Об одной актуальной проблеме оценки успеваемости студентов нефилософских специальностей в процессе преподавания им философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141825/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf |date=2016-03-04 }} // [http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915005150/http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 |date=2017-09-15 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm Экономические предпосылки третьего передела мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130134027/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm |date=2017-11-30 }} // [http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701035206/http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 |date=2017-07-01 }} ([http://ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf копия1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229095407/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf |date=2009-12-29 }}, [http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego копия2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217121840/http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego |date=2021-12-17 }}, [http://zerkalov.org.ua/node/6611 копия3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829070605/http://zerkalov.org.ua/node/6611 |date=2017-08-29 }}) * ''Бугера В. Е.'' Ошибка Норберта Винера, или как определить понятие «управления» // [http://www.reflexion.ru/Library/2009RPC.pdf Рефлексивные процессы и управление. Сборник материалов VII Международного симпозиума 15-16 октября 2009 г., Москва] / Под ред. В. Е. Лепского — М.: Когито-Центр, 2009. — С. 49-52. ISBN 978-5-89353-299-9 * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф., Кадырова Г. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20140228045818/http://www.work.vegu.ru/vegu/vestnik/DocLib/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B0,%20%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_11-16.pdf Что такое отношение собственности и почему этот вопрос имеет существенное значение для развития методологии исследования общественных отношений?] // Вестник ВЭГУ. — № 4 (66). — 2013. — С. 11-16. * ''Бугера В. Е., Кадырова Г. Ф.'' Индивидуальная и коллективная типология личности: этико-философские и правовые вопросы // Евразийский юридический журнал. — № 1 (80). — 2015. — С. 220—222. * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф.'' Украинский фашизм и ницшеанство // Евразийский юридический журнал. — № 7 (86). — 2015. — С. 333—334. * ''Бугера В. Е.'' О коллективистском будущем человечества // Проблема обоснования знания: сб. науч. статей, посвящ. 25-летию методологического семинара при факультете философии и социологии / отв. ред. А. Ф. Кудряшев. — Уфа: РИЦ [[Башҡорт дәүләт университеты|БашГУ]], 2017. — С. 17-23. ISBN 978-5-7477-4370-0 * ''Бугера В.'' Порфирий Иванов и его последователи // Советский пограничник. (Впослед. переимен. в «Пограничник Украины».) — 20 сентября 1991. — № 74. * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_24.html Обыкновенный, заурядный фашизм] // Советский пограничник. — 1991. — № 85, 6 ноября. (Статья опубликована под псевдонимом «Герберт Эрнст»; за подписью автора переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }} наряду с несколькими другими, отображающими участие В. Бугеры в политической борьбе на Украине в начале 1990-х гг. Также опубликована ВКонтакте 24.01.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Бугера В.'' Наследники Штрассера // Интервзгляд-Inprecor. — 1993. — № 5. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml Смысл жизни сегодня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108175719/http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml |date=2017-11-08 }} // Марксист. — 1993. — № 1. — С. 55-59. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml Социал-фашизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml |date=2018-03-08 }} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 27-54 (переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }}). * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/02/blog-post_5769.html Будет ли война между Россией и Украиной?] // Рабочая демократия. — 1994. — № 2 (17). (Статья опубликована под псевдонимом «Дмитро Зализняк»; за подписью автора переиздана в сборниках [http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ «Теория и практика коллективизма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=2020-09-30 }} и [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }}. Также опубликована ВКонтакте 02.03.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Wladislaw Bugera.'' Der Antisemitismus der «echten Internationalisten» // Direkte Aktion. — September 1994. * ''Бугера В.'' [http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm Компьютеризация как предпосылка социалистической революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813112701/https://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm |date=2020-08-13 }} // Альтернативы. — 1999. — № 3. * ''Бугера В.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm Завтра война?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229100343/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm |date=2017-12-29 }} // «Истоки». — № 37 (597). — 10.09.2008. — С. 9. * ''Бугера В.'' [http://levsd.ru/obrez/lsd-3.pdf Неужели всё-таки будет война между Россией и Украиной?] // ОБщественный РЕЗонанс. — 2009. — № 1(3). — С. 1, 3. * ''Бугера В.'' [http://antifa-union.ucoz.ru/_ld/0/1_af-5-f.pdf Экономические причины очередного империалистического передела мира и грядущих революций] // Антифашист. — 2009. — № 1 (5). — С. 3. * ''Vladislav Bugera, Vladimir Sirotin and Peter Khrustalev.'' [http://www.solidarity-us.org/site/node/3124 Political Repression in Russia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826112556/https://www.solidarity-us.org/site/node/3124 |date=2017-08-26 }} // Against The Current. — January-February 2011. — № 150. Публикацию статьи в переводе на испанский яз. см. [http://www.vientosur.info/spip.php?article5042 здесь]; источник, из которого статья была взята для перевода, см. [http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 здесь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622035319/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 |date=2015-06-22 }}. * ''Бугера В.'' [http://gubkin.info/interesting/122837-tezisy-o-sovremennoy-burzhuaznoy-demokratii.html Тезисы о современной буржуазной демократии] // Губкин-инфо, 06.11.2012. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/10/blog-post_19.html копия]) * ''Vladislav Bugera.'' [http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.] 27 October 2014 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] * ''Vladislav Bugera.'' [http://www.stephenshenfield.net/places/russia/current-politics/168-moscow-kiev-and-the-west-european-far-right Moscow, Kiev, and the West European Far Right.] 17 April 2015 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] ([http://www.criticatac.ro/lefteast/moscow-kiev-and-the-w-e-far-right/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=2015-05-27 }} в издании [http://www.criticatac.ro/lefteast/ LeftEast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226090836/http://www.criticatac.ro/lefteast/ |date=2019-12-26 }} на сайте [http://www.criticatac.ro/ CriticAtac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=2015-05-27 }}) * ''Бугера В.'' [http://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ Критика «бритвы Оккама»] == Интервью == * [[Байков_Эдуард_Артурович|''Байков Э. А.'']] [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm «Великий блеф XX века?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054018/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm |date=2016-03-04 }} // «Истоки». — № 32 (488). — 9.08.2006. — С. 11. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/xx.html копия]) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#4 на англ. яз., под заголовком ''THE GREAT BLUFF'']) * ''Моргунова, Елена'' [https://web.archive.org/web/20080218131255/http://www.poisknews.ru/2008/01/27/ljubov_po_vertikali.html «Любовь по вертикали» умеет ли коллективный разум поправить власть?] // «Поиск» — газета научного сообщества, № 4 (974), 25 января 2008 г. ([http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070349/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm |date=2016-03-04 }}) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#3 на англ. яз., под заголовком ''THE RARITY OF LOVE'']) * ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004 * ''Stephen Shenfield'' My inteview with Vladislav Bugera: from Stephen’s introduction // The Libertarian Communist. [http://www.stephenshenfield.net/pdf/lib_com/Lib_Com_23.pdf Issue 23, Summer 2013.] — P. 20-23. == Бүләктәре == Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Королтайына Почет грамотаһы (2018)<ref>[http://news.rusoil.net/news/2018-08-30-zasedanie-uchenogo-soveta-pered-nachalom-novogo-uchebnogo-goda Новости УГНТУ, 30.08.2018.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226094524/http://news.rusoil.net/news/2018-08-30-zasedanie-uchenogo-soveta-pered-nachalom-novogo-uchebnogo-goda |date=2019-12-26 }}</ref> == Әҙәбиәт == * ''Антонов В. Г., Афанасьев В. Я., Годин В. В., Лялин А. М.'' [http://books.google.ru/books?id=tg4hTYWNjxkC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Теория менеджмента: Учебник для вузов.] — СПб: «Питер», 2009. — 464 с. * ''Байков Э. А.'' О Дракуле и не только // [http://rubuki.com/books/gorizonty-nauki-bashkortostana Байков Э. А. Горизонты науки Башкортостана: Статьи, очерки, эссе.] — 2-е изд. — Уфа: ООО «ХАН», 2008. — С. 35-36. — ISBN 978-5-457-48560-0 * ''Белоногов Г. Е.'' [http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf Роль антропоцентрических элементов в философии русского космизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712052142/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf |date=2014-07-12 }} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 5(19), ч. 2. — С. 22-24. * ''Ломов О.'' [http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml К вопросу о социал-фашизме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml |date=2018-03-10 }} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 80-89. * ''Овруцкий А. В.'' Производство и потребление: диалектика взаимодействия // Философия хозяйства. — 2010. — № 3. — С. 238—247. * ''Суслов М. Г.'' [https://web.archive.org/web/20161009173620/http://do.gendocs.ru/docs/index-153023.html?page=9 Об анархизме наших дней. (Критический анализ программных документов РКРП).] — Пермь: б.и., 2004. — 166 с. * [http://system-of-knowledge.wikia.com/wiki/The_information_revolution_continued The information revolution continued] * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406033803/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya |date=2016-04-06 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия.]] В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башк. энцикл.]], 2008. ISBN 978-5-88185-068-5 * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера, Владислав Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406031247/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich |date=2016-04-06 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия.]] В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башк. энцикл.]], 2011. ISBN 978-5-88185-075-3 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405210213/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich |date=2016-04-05 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡорт энциклопедияһы.]] 7 томда. 1-се т. А-Б / баш мөхәр. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]]. — Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡ. энцикл.]], 2014. ISBN 978-5-88185-153-8 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya Марксистик философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421092148/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya |date=2016-04-21 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡорт энциклопедияһы.]] 7 томда. 4-се т. М-Ө / баш мөхәр. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]]. — Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡ. энцикл.]], 2016. ISBN 978-5-88185-286-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 4. — М.: «Академия Естествознания», 2008. ISBN 978-5-91327-028-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 6. — М.: «Академия Естествознания», 2010. ISBN 978-5-91327-106-8 * Бугера Владислав Евгеньевич // Философы современной России. Энциклопедический словарь. 3-е изд. — М.: Изд. дом «Максимум»; СПб: Изд. дом «Мiръ», 2015. ISBN 978-5-98846-117-3 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://bugerave.wordpress.com/ Официальный блог Владислава Бугеры] * [http://libelli.ru Работы В. Бугеры на интернет-портале «Материалистическая диалектика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213115534/http://libelli.ru/ |date=2018-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20170908112430/http://theory.red/lib/ Работы В. Бугеры в библиотеке сайта «Красная теория»] * [http://www.rideo.tv/bugera/ Бугера В. Е. — Видео] * [https://bugerave.wordpress.com/category/аудио/ Бугера В. Е. — Аудио] * [http://eretik-samizdat.blogspot.com Работы В. Бугеры в интернет-журнале «Еретик»] * [http://avtonom.org/freenews/zachem-chelovechestvu-nuzhna-mirovaya-revolyuciya О политическом кредо В. Бугеры на сайте организации «Автономное действие»] * [http://samlib.ru/i/i/ba.shtml Новопольцев И. А. Анархiя (роман). Глава 14: Перекресток-2.] * [https://web.archive.org/web/20171220122848/http://livasprava.info/content/view/5265 О разоблачении аферы Олега Верника в воспоминаниях киевского полит. активиста Владимира Задираки] * [https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/3124.html Marxists Internet Archive] [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:XXI быуат философтары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Материалистар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] hq7usikltwdu1h0elp22io686g4xhep 0 103537 1307538 1277461 2026-10-19T00:57:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307538 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә|Физика}} {{Ук}} [[Файл:Albert_Einstein_(Nobel).png|thumb|283x283px|[[Альберт Эйнштейн]] (дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы авторы), 1921 йыл]] '''Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы''' ('''ДСТ'''; [[Немец теле|нем.]] ''<span lang="de">allgemeine Relativitätstheorie</span>'') — махсус сағыштырмалыҡ теорияһын (МСТ) үҫтереүсе [[Геометрия|геометрик]] [[Гравитация|тартылы]]у теорияһы, [[Альберт Эйнштейн]] тарафынан 1915—1916 йылдарҙа нәшер ителә<ref name="Ein1915">{{Cite journal|author=[[Эйнштейн, Альберт|Albert Einstein]].|date=25 ноября 1915|title=Die Feldgleichungen der Gravitation|journal=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|pages=844—847|url=http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4&step=thumb|accessdate=2006-09-12}}</ref><ref name="Ein1916">{{Cite journal|author=[[Эйнштейн, Альберт|Albert Einstein]].|title=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie|journal=Annalen der Physik|volume=354|issue=7|pages=769-822|date=1916|url=http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html|accessdate=2006-09-03|doi=10.1002/andp.19163540702|bibcode=1916AnP...354..769E}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206225139/http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html |date=2012-02-06 }}</ref>. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында, башҡа метрик теорияларҙағы кеүек үк, гравитация эффекттары арауыҡ-ваҡыт эсендәге есемдәрҙең һәм ҡырҙарҙың көс һалыуына түгел, ә арауыҡ-ваҡыттың үҙенең кәкрәйеүенә бәйлелеге постулат итеп алына. Был кәкрәйеү, атап әйткәндә, ундағы масса-энергия менән дә бәйләнгән{{переход|#Геодезик һыҙыҡтар буйлап хәрәкәт итеү принцибы}}. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын башҡа метрик тартылыу теорияларынан шул айырып тора: Эйнштейн тигеҙләмәләре арауыҡ-ваҡыт кәкрелеген унда булған материя менән бәйләү өсөн файҙаланыла{{переход|#Эйнштейн тигеҙләмәләре}}. Әлеге осорҙа ДСТ — күҙәтеүҙәр менән нығытылған, Халыҡ-ара астрономия союзы{{sfn|KEK|2011|loc=Chapter 9. Relativity in IAU Resolutions}} тарафынан һәм инженерлыҡ ҡушымталарында, мәҫәлән, спутник навигацияһы системаһында<ref name="Ashby2003">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Ashby N.}}|заглавие=Relativity in the Global Positioning System|ссылка=|издание=Living Reviews in Relativity|год=2003|volume=6|номер=1|pages=1—42|язык=en|doi=10.12942/lrr-2003-1|bibcode=2003LRR.....6....1A|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524195908/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/download/lrr-2003-1Color.pdf|archivedate=2015-05-24|ref=}}</ref> ҡулланыла торған иң уңышлы гравитация теорияһы. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының беренсе уңышы [[Меркурий]] перигелийының аномаль прецессияһын аңлатыу менән бәйле{{переход|#Орбиталь эффекттар}}. Унан һуң, 1919 йылда, Артур Эддингтон Ҡояш тулылай тотолған мәлдә Ҡояш эргәһендә яҡтылыҡ тайпылыуы күҙәтелеүе тураһында белдерә. Был да дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы биргән фараздарҙы сифатлы һәм күләмле итеп дәлилләй<ref>{{Мәҡәлә|автор=Dyson, F. W.; Eddington, A. S.; Davidson, C.|заглавие=A Determination of the Deflection of Light by the Sun's Gravitational Field, from Observations Made at the Total Eclipse of May 29, 1919|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1920RSPTA.220..291D|язык=en|издание=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical or Physical Character|volume=220|pages=291—333}}</ref>{{переход|#Яҡтылыҡтың гравитацион тайпылышы}}. Шул ваҡыттан алып башҡа бик күп күҙәтеүҙәр һәм эксперименттар теория тарафынан алдан әйтеп бирелгәндәрҙең күпселеген раҫлай, уларға, мәҫәлән, ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе, гравитацион ҡыҙыл тайпылыш, гравитацион ҡырҙа сигнал тотҡарланыу, гравитацион нурланыш инә<ref name="Will_2006">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Will C. M.}}|заглавие=The Confrontation between General Relativity and Experiment|ссылка=|издание=Living Reviews in Relativity|год=2014|volume=17|номер=4|язык=en|doi=10.12942/lrr-2014-4|bibcode=2014LRR....17....4W|arxiv=1403.7377|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327232220/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2014-4/download/lrr-2014-4Color.pdf|archivedate=2015-03-27|ref=}}</ref>{{переход|#ДСТ-ның тәжрибәләр менән иҫбатланыуы}}. Бынан тыш күп һанлы күҙәтеүҙәр дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының иң серле фараздарының береһе — ҡара упҡындар барлығын иҫбатлай тип ҡарала<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J.K. Metzler (Eds.</ref>{{переход|#Ҡара упҡындар}}. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының шаңҡытҡыс уңыш яулауына ҡарамаҫтан, ғилми берләшмәлә шик-шөбһәләргә лә урын ҡала. Был, беренсенән, уны квант теорияһының классик сигенә әүерелдереп булмауы{{переход|#ДСТ һәм квант физикаһы}}, икенсенән, теорияның үҙенең үк уны ҡулланыуҙың сикле булыуына төртөп күрһәтеүе менән бәйләнгән{{переход|#Проблема сингулярности}}. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн альтернатив теориялар тәҡдим ителә. Уларҙың ҡайһылары шулай уҡ квант теорияһы булып тора. Ләкин һуңғы осор эксперименталь мәғлүмәттәр шуны раҫлай: ДСТ-нан тайпылыуҙар юҡ тиерлек, булһалар ҙа, улар бик бәләкәй. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының әһәмиәте тартылыу теорияһы сиктәренән күпкә киң. Математикала махсус сағыштырмалыҡ теорияһы Гильберт арауығында Лоренц төркөмдәренең тәҡдимдәр теорияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙе дәртләндерә{{Sfn|Вейль|1989|с=185}}, ә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы Риман геометрияһында дөйөмләштереүҙәр буйынса тикшеренеүҙәргә һәм аффин бәйлелек мөхиттәре дифференциаль геометрияһы барлыҡҡа килеүгә, йәнә өҙлөкһөҙ Ли төркөмдәре тәҡдимдәре теорияһын эшләүгә этәргес бирә{{Sfn|Вейль|1989|с=193}}. {| |{{начало цитаты}}Теорию относительности я рассматриваю как пример, показывающий, как фундаментальное научное открытие, иногда даже вопреки воле его автора, даёт начало новым плодотворным направлениям, развитие которых происходит далее по их собственному пути{{sfn|Паули|с=11|1983}}.{{конец цитаты}} |} == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының төп принциптары == === Ньютондың гравитация теорияһына үҙгәреш индереү ихтыяжы === [[Ньютон]]дың тартылыу теорияһы алыҫ араларға таралыусан тартылыш көсө төшөнсәһенә нигеҙләнгән. Был көс теләһә ниндәй арауыҡта ла һә тигәнсе эш итә. Бындай етеҙлек хәҙерге заман [[физика]]һындағы ҡыр төшөнсәһе менән һыйыша алмай. Сағыштырмалыҡ теорияһында бер ниндәй үҙ-ара тәьҫир итешеү ҙә вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлегенән шәберәк тарала алмай. [[Математика]]ла Ньютондың гравитация көсө есемдең гравитация ҡырындағы потенциаль энергияһынан сығарыла. Гравитацияның ошо потенциаль энергияға тап килгән потенциалы Пуассон тигеҙләмәһенә буйһона. Ә был тигеҙләмә Лоренц әүерелештәре ваҡытында вариантһыҙ була алмай. Бының сәбәбе шунда: махсус сағыштырмалыҡ теорияһында энергия скаляр дәүмәл булмай, ә 4-векторҙың ваҡыт компонентына күсә. Ә гравитацияның вектор теорияһы Максвеллдың электромагнит ҡыры теорияһына оҡшаш булып сыға һәм гравитация тулҡындарының кире энергияһына килтерә. Был үҙ-ара тәьҫир итешеү үҙенсәлегенә бәйле: бер төрлө зарядтар (массалар) гравитация ваҡытында, электр магнитлылығындағы кеүек үк, бер-береһенә тартылалар, ә ситкә ынтылмайҙар<ref>''Мизнер, Ч., Торн К., Уилер Дж.'' Гравитация. Т. 1. С. 227—228</ref>. Шулай итеп, Ньютондың гравитация теорияһы махсус сағыштырмалыҡ теорияһының нигеҙ ташы булған принцип — теләһә ниндәй инерциаль иҫәпләү системаһында ла тәбиғәт закондарының вариантһыҙ булыуы принцибы — менән һыйыша алмай, ә Ньютон теорияһын тура векторлы дөйөмләштереү (уны тәүләп 1905 йылда [[Анри Пуанкаре|Пуанкаре]] тәҡдим иткән)<ref>«Sur la dynamique de l’electron», Rendiconti der Circolo Matematico Palermo, 1906, v.</ref> ҡәнәғәтләнерлек һөҙөмтәләргә килтермәй. Эйнштейн теләһә ниндәй хисаплама системаһына ҡарата ла тәбиғәт закондарының вариантһыҙлығы принцибы менән һыйышырлыҡ гравитация теорияһын эҙләй башлай. Был эҙләнеү һөҙөмтәһендә гравитациялы һәм инерциялы массалар тигеҙлеге принцибына нигеҙләнгән дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы барлыҡҡа килә. === Гравитациялы һәм инерциялы массалар === Релятивистик булмаған механикала массаның ике төшөнсәһе бар: беренсеһе Ньютондың икенсе законына, икенсеһе бөтә донъя тартылыу законына ҡарай. Беренсеһе: инерт (йәки инерциялы) масса — ул есемгә тәьҫир итеүсе ''гравитацион булмаған'' көстөң уның тиҙләнешенә сағыштырмаһы. Икенсеһе: гравитациялы масса — ул есемдең башҡа есемдәр тарафынан тартылыу көсөн һәм уның үҙенең тартыу көсөн билдәләй. Был ике масса, тасуирламанан күренеүенсә, төрлө тәжрибәләрҙә үлсәнә, шуға уларҙың бер-береһенә бәйле йәки бер-береһенә нисбәтле булыуы һис мотлаҡ түгел. Әммә уларҙың тәжрибәләр аша асыҡланған ҡәтғи нисбәтлелеге гравитацион тәьҫир итешеүҙәрҙә лә, гравитацион булмағандарында ла есемдең берҙәм массаһы тураһында һүҙ йөрөтөргә нигеҙ була. Берәмектәрҙе дөрөҫ һайлағанда был массаларҙы бер-береһенә тигеҙ итеп була. Ҡайһы берҙә гравитациялы һәм инерциялы массалар тигеҙлеге принцибын эквивалентлыҡтың йомшаҡ принцибы тип йөрөтәләр. Был принциптың идеяһы Галилейға барып тоташа, ә әлеге рәүешендә уны Исаак Ньютон тәҡдим иткән. Массалар тигеҙлеген ул 10⁻³ сағыштырмаса аныҡлығы менән тәжрибә аша тикшергән. [[XIX быуат]] аҙағында фон Этвёш теүәлерәк тәжрибәләр үткәргән<ref>''R. V. Eötvös, V. Pekár, E. Fekete'' Beitrage zum Gesetze der Proportionalität von Trägheit und Gravität// Ann.</ref> һәм принципты тикшереү аныҡлығын 10⁻⁹ дәрәжәгә еткергән. [[XX быуат]]тағы эксперименталь техника массаларҙың тигеҙлеген 10⁻¹²—10⁻¹³ сағыштырмаса аныҡлығы менән раҫларға мөмкинлек бирҙе (Брагинский<ref>''Braginsky V. B., Panov V. I.'' Verification of the equivalence of inertial and gravitational mass // Sov.</ref>, Дикке<ref>''Dicke R. H.'' Gravitation and the Universe // vol. 78 of Memoirs of the American Philosophical Society.</ref> һ.б.). === Геодезик һыҙыҡтар буйлап хәрәкәт итеү принцибы === Әгәр гравитациялы масса инерциялы массаға тигеҙ булһа, бары тик гравитация көстәре генә тәьҫир иткән есемдең тиҙләнеше өсөн аңлатмала ике масса ла ҡыҫҡара. Шунлыҡтан есемдең тиҙләнеше, тимәк, уның траекторияһы ла, массаға һәм есемдең эске төҙөлөшөнә бәйле түгел. Әгәр бөтә есемдәр ҙә арауыҡтың бер үк нөктәһендә бер үк төрлө тиҙләнеш алһа, был тиҙләнеште был есемдәрҙең үҙенсәлектәре менән түгел, ә ошо арауыҡтың ошо нөктәләге үҙенсәлектәре менән бәйләргә кәрәк. Шулай итеп, есемдәр араһындағы гравитацион тәьҫир итешеүҙе тасуирлауҙы ул есемдәр хәрәкәт иткән арауыҡ-ваҡытты тасуирлауға ҡайтарып ҡалдырып була. Эйнштейн кеүек фекер йөрөткәндә, тимәк, есемдәр инерция буйынса хәрәкәт итә, йәғни үрҙә телгә алынған шарттарҙа уларҙың тиҙләнеше нулгә тиң. Ул сағында есемдәрҙең траекторияһы геодезик һыҙыҡ була. Уларҙың теорияһы [[XIX быуат|XIX]] быуатта уҡ эшләнгән. Арауыҡ-ваҡыт эсендәге ике ваҡиға араһында булған алыҫлыҡтың интервал йәки донъя функцияһы тип аталған аналогын алып, геодезик һыҙыҡтарҙы табырға була. Өс үлсәмле арауыҡта һәм бер үлсәмле ваҡытта (йәғни дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡытта) интервал метрик тензорҙың 10 бойондороҡһоҙ компоненты менән бирелә. Ошо ун һан арауыҡтың метрикаһын хасил итә. Ул төрлө йүнәлештәрҙә арауыҡ-ваҡыттағы сикһеҙ яҡын ике нөктә араһындағы "алыҫлыҡ"ты билдәләй. Тиҙлектәре яҡтылыҡ тиҙлегенән кәмерәк булған физик есемдәрҙең донъя һыҙыҡтарына тап килгән геодезик һыҙыҡтар уларҙың иң ҙур ваҡытының һыҙыҡтары булып тора. Хәҙерге тәжрибәләр есемдәрҙең геодезик һыҙыҡтар буйлап ҙур теүәллек менән хәрәкәт итеүен раҫлай.<span class="noprint" contenteditable="false">^{[''источник не указан 761 день'']}</span><span class="noprint" contenteditable="false"></span> === Арауыҡ-ваҡыт кәкрелеге === [[Файл:Geodesiques.svg|right|thumb|300x300px|Ҙур массалы есем эргәһендә геодезик һыҙыҡтарҙың боҙолоуы]] Бер-береһенә яҡын урынлашҡан ике нөктәнән ике есемде йәнәш хәрәкәт иттергәндә, гравитацион ҡырҙа улар яйлап йә бер-береһенә яҡыная, йә алыҫлаша башлаясаҡ. Был эффект геодезик һыҙыҡтарҙың боҙолоуы (девиацияһы) тип атала. Арауыҡ-ваҡытта геодезик һыҙыҡтар боҙолоуы (есемдәр траекторияларының бер-береһенән айырылып китеүе) арауыҡ-ваҡыттың кәкрәйеүенә бәйләнгән. Арауыҡ-ваҡыт кәкрәйеүе уның метрикаһы — метрик тензор ярҙамында билдәләнә. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы менән альтернатив гравитация теориялары араһындағы айырманы күп осраҡта нәҡ материя (гравитацион ҡыр хасил итә торған, ләкин гравитация үҙенсәлегенә эйә булмаған есемдәр һәм ҡырҙар) менән арауыҡ-ваҡыттың метрик үҙенсәлектәре араһындағы бәйләнеш төрө билдәләй<ref name="Will_2006"/>. === ДСТ арауыҡ-ваҡыты һәм эквивалентлыҡтың көслө принцибы === Йыш ҡына дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы нигеҙендә гравитациялы һәм инерциялы ҡырҙарҙың эквивалентлыҡ принцибы ята тип хаталаналар. Был принцип ошолай тасуирлана ала: : ''Гравитацион ҡырҙағы бәләкәй локаль физик система үҙен тотошо буйынса махсус сағыштырмалыҡ теорияһындағы яҫы арауыҡ-ваҡыт эсенә ҡуйылған тиҙләнешле (инерциялы хисаплама системаһына ҡарата) хисаплама системаһындағы шундай уҡ системанан бер яғы менән дә айырылмай''<ref group="~">Данная формулировка представляет собой среднее из многочисленных вариантов изложения этого принципа.</ref>. Ҡайһы берҙә шул уҡ принципты «махсус сағыштырмалыҡ теорияһының локаль ғәҙеллеге» тип баһалайҙар йә «эквивалентлыҡтың көслө принцибы» тип атайҙар. Тарихи йәһәттән был принцип дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы барлыҡҡа килеүҙә мөһим урын тотҡан һәм уны эшләгәндә Эйнштейн тарафынан файҙаланылған. Ләкин теорияның һуңғы рәүешендә ул юҡ, сөнки махсус сағыштырмалыҡ теорияһында арауыҡ-ваҡыт тиҙләнешле хисаплама системаһында ла, башланғыста ла кәкрәймәгән, ә яҫы итеп алынған; ә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында арауыҡ-ваҡыт кәкрәйгән тип ҡарала һәм тап ошо кәкрелек есемдәрҙең гравитацион тартылыуына сәбәпсе була<ref>''Синг Дж. Л.'' Общая теория относительности. — М: Иностранная литература, 1963. 432 с.</ref><ref>''Фок В. А.'' Теория пространства, времени и тяготения. — М<span contenteditable="false">.</span>: ГИТТЛ, 1955. 504 с.</ref>. Шуныһы мөһим: ДСТ-лағы арауыҡ-ваҡытты МСТ-лағы арауыҡ-ваҡыттан уның кәкрелеге айыра, был кәкрелек тензор дәүмәле — кәкрелек тензоры менән билдәләнә. МСТ-лағы был тензор нулгә тиң һәм арауыҡ-ваҡыт яҫы булып тора. == Өҫтәмә принциптар == === Дөйөм ковариантлылыҡ принцибы === Тәбиғәт закондарын тасуирлаусы математик тигеҙләмәләр теләһә ниндәй координаталы системала ла ҡиәфәтен үҙгәртмәҫкә һәм ғәҙел булырға, йәғни координаталарҙың теләһә ниндәй үҙгәртелештәренә лә ковариантлы булырға тейеш<ref>[[Альберт Эйнштейн|А. Эйнштейн]] «Основы общей теории относительности», Собр. науч. труд. в 4-х томах, М., «Наука», 1965, т. 1, с. 457—460.</ref><ref>В. Паули Теория относительности, М., «Наука», 1983, с. 210—211.</ref>. === Яҡын йоғонто һәм сәбәплелек принциптары === Сағыштырмалыҡ теорияһында сәбәплелек принцибы раҫлауынса, теләһә ҡайһы хәл-ваҡиға үҙенән һуң булғандарына ғына сәбәп-эҙемтә йоғонтоһо яһай ала, үҙенән алда булғандарға бер ниндәй тәьҫире лә булмай{{Sfn|Теория относительности и философия|1974|с=222}}. Сағыштырмалыҡ теорияһында сәбәп-эҙемтә бәйләнешенең вариантһыҙлығы яҡын йоғонто принцибы менән бәйле {{Sfn|Теория относительности и философия|1974|с=225}}</span><ref>Бом Д. Специальная теория относительности — М., Мир, 1967. — с. 187</ref> . Ньютон физикаһынан айырмалы (ул физикалағы алыҫ йоғонто принцибына нигеҙләнгән), сағыштырмалыҡ теорияһы физикалағы яҡын йоғонто принцибына таяна{{Sfn|Теория относительности и философия|1974|с=223}}. Уға ярашлы, үҙ-ара сәбәп булыусылыҡты тапшырыу тиҙлегенең ахыры була һәм был тиҙлек вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлегенән ҙурыраҡ була алмай. Шунлыҡтан бер-береһенән ваҡытҡа оҡшаш интервал менән айырылған ваҡиғалар ғына сәбәп бәйлелегенә эйә була ала, улар араһындағы алыҫлыҡтың квадраты, йәғни <math>dl^{2}</math>, <math>c^{2}dt^{2}</math> дәүмәленән артып китә алмай, бында <math>c</math> — яҡтылыҡ тиҙлеге, <math>dt</math> — ваҡиғалар араһындағы ваҡыт арауығы. === Иң әҙ хәрәкәт принцибы === Иң әҙ хәрәкәт принцибы дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында мөһим урын алып тора. ==== Ирекле матди нөктә өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы ==== Ирекле матди нөктә өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы раҫлауынса, был ирекле матди нөктә хәрәкәт иткәндә уның донъя һыҙығы бирелгән ике донъя нөктәһе араһында экстремаль (минималь хәрәкәт биреүсе) булып тора.<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц Теория поля // Курс теор. физики в 10 т., т. 2, стр. 313.</ref> Уның математик формулировкаһы<ref>[[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн А.]] Основы общей теории относительности // Альберт Эйнштейн Собр. науч. тр. в 4 т. — М. Наука, 1965. — с. 473</ref>: : <math>\delta S = \delta \int ds = 0</math>, бында <math>ds^{2}=g_{ik}dx^{i}dx^{k}</math>. Иң әҙ хәрәкәт принцибынан киҫәксәнең гравитацион ҡырҙа хәрәкәт итеүе тигеҙләмәһен алып була. Килеп сыға: : <math>\delta ds^{2}=2 ds \delta ds = \delta \left ( g_{ik}dx^{i}dx^{k} \right ) = dx^{i}dx^{k}\frac{\partial g_{ik}}{dx^{l}}\delta x^{l} + 2 g_{ik}dx^{i} d \delta x^{k}</math>. Бының эҙемтәһе: : <math>\delta S = \int \left \{ \frac{1}{2} \frac{dx^{i}}{ds} \frac{dx^{k}}{ds} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} \delta x^{l} + g_{ik} \frac{dx^{i}}{ds} \frac{d \delta x^{k}}{ds} \right \}ds = \int \left \{ \frac{1}{2} \frac{dx^{i}}{ds} \frac{dx^{k}}{ds} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} \delta x^{l} - \frac{d}{ds} \left ( g_{ik} \frac{dx^{i}}{ds} \right ) \delta x^{k} \right \}ds</math>. Бында өлөшләп интеграциялағанда икенсе ҡабатланыусыла шуныһы иҫәпкә алынған: интеграциялау киҫәгенең башында һәм ахырында <math>\delta x^{k} = 0</math>. Икенсе быуында интеграл аҫтында <math>k</math> индексын <math>l</math> индексына алмаштырабыҙ. Артабан: : <math>\frac{1}{2} u^{i}u^{k} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} - \frac{d}{ds} \left ( g_{il} u^{i} \right ) = \frac{1}{2} u^{i}u^{k} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} - g_{il} \frac{du^{i}}{ds} - u^{i}u^{k} \frac{dg_{il}}{dx^{k}} = 0</math>. Өсөнсө быуынды ошо рәүешле яҙып була: : <math>-\frac{1}{2} u^{i}u^{k} \left ( \frac{dg_{il}}{dx^{k}} + \frac{dg_{kl}}{dx^{i}} \right )</math>. Кристоффель символдарын индерһәк: : <math>\Gamma^{i}_{kl}= \frac{1}{2}g^{im} \left( \frac{\partial g_{mk}}{\partial x^l} + \frac{\partial g_{ml}}{\partial x^k} - \frac{\partial g_{kl}}{\partial x^m} \right)</math>, матди нөктәнең гравитацион ҡырҙағы хәрәкәте тигеҙләмәһен алабыҙ: : <math>\frac{d^{2}x^{i}}{ds^{2}}+\Gamma^{i}_{kl}\frac{dx^{k}}{ds}\frac{dx^{l}}{ds} = 0</math>.<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц Теория поля // Курс теор. физики в 10 т., т. 2, стр. 316.</ref> ==== Гравитацион ҡыр һәм материя өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы ==== Гравитацион ҡыр һәм материя өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибын тәүге булып [[Давид Гильберт|Д.]] [[Давид Гильберт|Гильберт]]<ref>Hilbert D. Grundlagen d.</ref> сығарған. Уның математик формулировкаһы: : <math>\delta \left ( S_{m} + S_{g} \right ) = 0,</math> бында <math>\delta S_{m} = \frac{1}{2c} \int T_{ik} \delta g^{ik} \sqrt{-g} d \Omega</math> — материяның хәрәкәте вариацияһы, <math>T_{ik}</math> — материя энергия-импульсының тензоры, <math>g</math> — <math>g_{ik}</math> метрик тензоры дәүмәлдәренән төҙөлгән матрицаны билдәләүсе : <math>\delta S_{g} = \delta \int (R-2\Lambda) \sqrt{-g} d \Omega</math> — гравитацион ҡыр хәрәкәте вариацияһы, бында <math>R = g^{ik}R_{ik}</math> — скаляр кәкрелек. Ошонан <math>g_{ik}</math> вариацияһы менән Эйнштейн тигеҙләмәләре сығарыла<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц Теория поля // Курс теор. физики в 10 т., т. 2, стр. 351.</ref>. === Энергия һаҡланыу принцибы === Энергия һаҡланыу принцибы сағыштырмалыҡ теорияһының килеп сығышында мөһим урын тота. Махсус сағыштырмалыҡ теорияһында Лоренц әүерелештәренә ҡарата энергия һәм импульс һаҡланыу закондарының вариантһыҙлығы талабы, һис һүҙһеҙ, энергия менән импульстың тиҙлеккә бойондороҡлолоҡ төрөн билдәләй.{{Sfn|Паули|1983|с=169}} Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында энергия-импульс һаҡланыу законы гравитацион ҡыр тигеҙләмәләрен сығарғанда эвристик принцип булараҡ файҙаланыла<ref>[[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн А.]] Основы общей теории относительности // Альберт Эйнштейн. Собр. науч. тр. в 4 т. — М. Наука, 1965. — Т. 1, с. 490.</ref>. Гравитацион ҡыр тигеҙләмәләрен сығарғанда, гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең эҙемтәһе булараҡ, энергия-импульс һаҡланыу законының теүәл үтәлергә тейешлеге тураһындағы күҙаллауҙы ҡулланырға була.{{Sfn|Паули|1983|с=226}} == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының йөкмәткеһе == === Эйнштейн тигеҙләмәләре === Эйнштейн тигеҙләмәләре кәкрәйгән арауыҡ-ваҡыттағы материяның үҙенсәлектәре менән ошо кәкрелекте бергә бәйләй. Улар ошондай тигеҙләмәләр араһында иң ябайҙары булып һанала<ref name="MTW">''Мизнер, Ч., Торн К., Уилер Дж.'' Гравитация. В 3-х тт. — М<span contenteditable="false">.</span>: Мир, 1977.</ref>. Улар түбәндәгесә кәүҙәләндерелә<ref><span class="citation">''Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М.''&#x20;Теория поля. — Издание 8-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2001. — 534 с. </span></ref>: : <math>R_{\mu\nu} - {R \over 2} g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},</math> бында <math>~R_{\mu\nu}</math> — Риччи тензоры, ул <math>~R_{\rho \mu \sigma \nu}</math> арауыҡ-ваҡыт кәкрелеге тензорынан килеп сыға : <math>R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},</math> <math>~R</math> — скаляр кәкрелек, икеләтә контравариантлы <math>~g^{\mu\nu}</math> метрик тензоры тарафынан төрөлгән Риччи тензоры : <math>R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},</math> <math>~\Lambda</math> — космологик даими дәүмәл, <math>~T_{\mu\nu}</math> — материяның энергия-импульс тензоры, <math>~\pi</math> — [[Пи (һан)|пи]] һаны, <math>~c</math> — вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге, <math>~G</math> — Ньютондың гравитацион даими дәүмәле. <math>G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2} g_{\mu\nu}</math> тензорын — Эйнштейн тензоры, <math>\varkappa={8 \pi G \over c^4}</math> дәүмәлен Эйнштейндың гравитацион даими дәүмәле тип йөрөтәләр. Бында грек индекстары 0-дән 3-кә тиклемге ҡиммәттәрҙе үтә. Икеләтә контравариантлы метрик тензор ошо нисбәт аша бирелә: : <math>g^{\mu \nu} \ g_{\nu \rho} \ = \ \delta^\mu{}_\rho. </math> Арауыҡ-ваҡыт кәкрелеге тензоры ошоға тиң: : <math> R_{ \mu \nu \rho \sigma } \ = \ \frac{1}{2}\left( \partial^2_{ \nu \rho } g_{ \mu \sigma } \ + \ \partial^2_{ \mu \sigma } g_{ \nu \rho } \ - \ \partial^2_{ \nu \sigma } g_{ \mu \rho } \ - \ \partial^2_{ \mu \rho } g_{ \nu \sigma } \right) \ + </math> :: <math>\ + \ g_{ \lambda \tau } \left( \Gamma^\lambda {}_{ \nu \rho } \Gamma^\tau {}_{ \mu \sigma } \ - \ \Gamma^\lambda {}_{ \nu \sigma } \Gamma^\tau {}_{ \mu \rho } \right),</math> бында Кристоффель символдары ҡулланыла. Улар икеләтә ковариантлы <math>~g_{\mu\nu}</math> метрик тензоры компоненттары сығарылмалары аша билдәләнә : <math>\Gamma_{\nu \rho \sigma} \ = \ \frac{1}{2} \ \left(\partial_\sigma g_{\nu \rho } \ + \ \partial_\rho g_{\nu \sigma}\ - \ \partial_\nu g_{\rho \sigma} \right).</math> Бер өҫкө индекслы Кристоффель символы ошоға тигеҙ: : <math>\Gamma^{\lambda}_{\rho \sigma}=g^{\lambda\nu}\Gamma_{\nu \rho \sigma}.</math> Эйнштейн тигеҙләмәләрен дөрөҫ һайлап алынған координата шарттары менән сискәндә симметриялы метрик тензорҙың бөтә 10 бойондороҡһоҙ өлөшөн дә табырға була. Был метрик тензор (метрика) арауыҡ-ваҡыттың бирелгән нөктәләге үҙенсәлектәрен һүрәтләй һәм физик тәжрибәләрҙең һөҙөмтәләрен тасуирлауҙа ҡулланыла. Ул кәкрәйгән арауыҡта интервал квадратын билдәләү мөмкинлеген бирә : <math>ds^2 \ = \ g_{\mu\nu}(x) \ dx^{\mu} \ dx^{\nu},</math> был интервал квадраты физик (метрик) арауыҡта "алыҫлыҡ"ты билдәләй. Метрик тензорҙың Кристоффель символдары объекттар инерция буйынса хәрәкәт итә торған геодезик һыҙыҡтарҙы билдәләй. Лямбда быуыны булмаған иң ябай буш арауыҡ шартында (энергия-импульс тензоры нулгә тиң) Эйнштейн тигеҙләмәләре сиселештәренең береһе махсус сағыштырмалыҡ теорияһының Минковский метрикаһы менән тасуирлана : <math>dx^0=cdt,\ dx^1=dx,\ dx^2=dy,\ dx^3=dz,</math> : <math>ds^2 \ = \ g_{\mu\nu}(x) \ dx^{\mu} \ dx^{\nu}=c^2dt^2-dx^2-dy^2-dz^2.</math> Оҙаҡ ваҡыттар буйы Эйнштейн тигеҙләмәләрендә һул яҡта өсөнсө быуын булыуы-булмауы тураһында бәхәстәр бара. ''Λ'' космологик даими дәүмәле Эйнштейн тарафынан 1917 йылда «Космология мәсьәләләре һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы» тигән хеҙмәтендә ДСТ-ла статик Ғаләмде тасуирлау өсөн индерелә. Ләкин һуңғары Ғаләмдең киңәйеүе тураһындағы асыш уны гравитация теорияһында иҫәпкә алыуҙың фәлсәфәүи һәм тәжрибәүи нигеҙҙәрен емерә. Эйнштейн тигеҙләмәләренең ябайлығы шунда: уларға кәкрелек һәм энергия-импульс бары тик һыҙыҡ булып ҡына инә, бынан тыш, һул өлөштә арауыҡ-ваҡытты тасуирлаусы бөтә тензорлы дәүмәлдәр 2 валентлы. Уларҙы Эйнштейн — Гильберт ғәмәле өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы аша сығарып була: : <math>S = \int \left[ \frac{c^4}{16 \pi G}\left(R-2\Lambda\right) + \mathcal{L}_\mathrm{M} \right] \sqrt{-g} \, \mathrm{d}^4x, </math> бындағы тамғаланыштар үрҙә аңлатылды, <math>\mathcal{L}_\mathrm{M}</math> материаль ҡырҙарҙың лагранж тығыҙлығы булып тора, ә <math>\sqrt{-g} \, \mathrm{d}^4x</math> арауыҡ-ваҡыттың 4-күләменең инвариантлы элементын бирә. Бында <math>g=\det||g_{\mu\nu}||\!</math> — икеләтә ковариантлы метрик тензор матрицаһы элементтарынан төҙөлгән билдәләүсе. Минус билдәһе билдәләүсенең һәр ваҡыт кире икәнен (Минковский метрикаһы өсөн ул −1-гә тиң) күрһәтеү өсөн индерелгән. Математик күҙлектән Эйнштейн тигеҙләмәләре арауыҡ-ваҡыттың метрик тензорына ҡарата айырым сығарылмаларҙағы һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләр системаһы булып тора, шунлыҡтан уларҙың сиселештәренең суммаһы яңы сиселеш булмай. Һыҙыҡлылыҡты яҡынса бирелгән арауыҡ-ваҡыттағы бәләкәй тайпылыштарҙы тикшергәндә генә тергеҙергә була. Был тигеҙләмәләрҙе сисеүҙе ҡатмарлаштыра торған өҫтәмә шарт булып сығанаҡтың (энергия-импульс тензоры) үҙ тигеҙләмәләр тупланмаһына — ҡаралыусы өлкәне тултырған мөхиттәге хәрәкәт тигеҙләмәләренә — буйһоноуы тора. Шуныһы ҡыҙыҡһыныу уята: хәрәкәт тигеҙләмәләре дүрттән кәм булһа, улар энергия-импульс һаҡланыу локаль законына ярашлы Эйнштейн тигеҙләмәләренән килеп сыға. Был үҙенсәлек Эйнштейн тигеҙләмәләренең эске ярашыуы булараҡ билдәле һәм тәүге тапҡыр Д. Гильберт тарафынан «Физика нигеҙләмәләре» тигән хеҙмәтендә күрһәтелә.<ref name="Гильберт">''Hilbert D.'' [http://einstein-annalen.mpiwg-berlin.mpg.de/related_texts/relativity_rev/hilbert Die Grundlagen der Physik] Nachrichten K. Gesellschaft Wiss.</ref> Тигеҙләмәләр дүрттән артыҡ булһа, системаны шарттар координатаһынан, Эйнштейн тигеҙләмәләренән һәм мөхит тигеҙләмәләренән сисергә тура килә, ә был айырыуса ҡатмарлы. Шунлыҡтан был тигеҙләмәләрҙең билдәле теүәл сиселештәренә ошондай әһәмиәт бирелә лә инде. Эйнштейн тигеҙләмәләренең иң мөһим аныҡ сиселештәре түбәндәгеләрҙе эсенә ала: Шварцшильд сиселеше<ref>K. Schwarzschild. Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie // Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften 1 — 1916. — 189—196. arXiv<span>:</span>[[arxiv:physics/9905030|physics/9905030]]; ''Шварцшильд К.'' О гравитационном поле точечной массы в эйнштеновской теории // Альберт Эйнштейн и теория гравитации. М.: Мир, 1979. С. 199—207.</ref> (симметрик сфералы зарядһыҙ һәм әйләнмәүсе массив объектты уратҡан арауыҡ-ваҡыт өсөн), Райсснер — Нордстрём сиселеше<ref>''G. Nordström''.</ref><ref>''H. Reissner'' Über die Eigengravitation des elektrischen Feldes nach Einsteinschen Theorie.</ref> (зарядлы симметрик сфералы массив объект өсөн), Керр сиселеше<ref>''R. P. Kerr''.</ref> (әйләнеүсе массив объект өсөн), Керр — Ньюмен сиселеше<ref>''E. T. Newman, E. Couch, K. Chinnapared, A. Exton, A. Prakash, R. J. Torrence''.</ref> (зарядлы әйләнеүсе массив объект өсөн), шулай уҡ Фридмандың космологик сиселеше<ref name="Friedman_1924">''Friedmann A.'' 1922.</ref> (тотош Ғаләм өсөн) һәм аныҡ гравитацион-тулҡынлы сиселештәр<ref>''Бичак И., Руденко В. Н.'' Гравитационные волны в ОТО и проблема их обнаружения. — М<span contenteditable="false">.</span>: Изд-во МГУ, 1987. — 264 с.</ref>. Яҡынса сиселештәр араһында түбәндәгеләрҙе айырырға мөмкин: яҡынса гравитацион-туҡынлы сиселештәр<ref>{{Cite journal|author=Kip Thorne.|title=Multipole expansions of gravitational radiation|journal=Reviews of Modern Physics|volume=52|page=299—339|date=апрель 1980|doi=10.1103/RevModPhys.52.299}}</ref><ref name="maggiore2007gravitational">{{Китап|заглавие=Gravitational Waves: Theory and experiments|автор=Maggiore, M.|isbn=9780198570745|ссылка=http://books.google.it/books?id=AqVpQgAACAAJ|год=2007|издательство=Oxford University Press|allpages=554}}</ref>, Фридмандың космологик сиселеше ерлегендәге гравитацион тайпылыштар — хәҙерге космология нигеҙе<ref>{{Китап|автор={{nobr|Dodelson S.}}|заглавие=Modern Cosmology|ссылка=http://books.google.com/books?id=3oPRxdXJexcC|издательство=Academic Press|год=2003|страниц=440|язык=en|isbn=9780122191411|ref=}}</ref><ref>{{Китап|автор={{nobr|Longair M.}}|заглавие=Galaxy Formation|ссылка=http://books.google.com/books?id=n8mSBetTgvIC|издательство=Springer|место=Berlin Heidelberg|год=2007|страниц=738|язык=en|isbn=9783540734789|ref=|серия=Astronomy and Astrophysics Library}}</ref><ref>{{Китап|автор={{nobr|Бисноватый-Коган Г. С.}}|заглавие=Релятивистская астрофизика и физическая космология|ссылка=http://books.google.com/books?id=3oPRxdXJexcC|место={{М.}}|издательство=КРАСАНД|год=2010|страниц=376|язык=ru|isbn=978-5-396-00276-0|ref=}}</ref> һәм постньютон тарҡалыуы ысулы менән алыныусы сиселештәр<ref name="maggiore2007gravitational"/>. Космологик даими дәүмәлһеҙ Эйнштейн тигеҙләмәләре 1915 йылда бер юлы тиерлек [[Давид Гильберт]] (20 ноябрҙә, иң әҙ хәрәкәт принцибынан<ref name="Гильберт"/>) һәм [[Альберт Эйнштейн]] (25 ноябрҙә, локаль энергия-импульс һаҡланыу менән бергә гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең дөйөм ковариантлылыҡ принцибынан<ref name="Ein1915"/>) сығарыла. === Хисаплама системаһы проблемаһы === ДСТ-ла хисаплама системаһы проблемаһы шунан сыға: физиканың башҡа өлкәләре өсөн тәбиғи булған инерциаль хисаплама системалары кәкрәйгән арауыҡ-ваҡытта эшләмәй. Ул хисаплама системаһының теоретик билдәләмәһен (мәҫәлән, координаталарҙың локаль инерциаль системаһы, нормаль координаталар, гармониялы координаталар) һәм уны ысынбарлыҡта физик үлсәү приборҙары менән башҡарыуҙы үҙ эсенә ала. Физик приборҙар менән үлсәү проблемаһы шуға бәйле: үлсәнеүсе дәүмәлдәрҙең ваҡытҡа оҡшаш йүнәлешкә проекциялары ғына үлсәнә ала, ә арауыҡтағы проекцияларҙың үҙҙәрен үлсәү арауыҡ координаталары системаһын индергәс кенә тормошҡа ашырыла ала<ref name="Ivanenko">{{Китап|автор=Иваненко Д. Д., Сарданишвили Г. А.|заглавие=Гравитация|издательство=М.: Едиториал УРСС|год=2004|страниц=200|isbn=5-354-00538|тираж=1280|ref=Д. Иваненко. Гравитация}}</ref><ref name="Ivanickaja"><span class="citation" contenteditable="false">''Иваницкая О. С.''&#x20;[http://books.google.com/books?id=xdcWAQAAMAAJ Лоренцев базис и гравитационные эффекты в эйнштейновой теории тяготения]. — Мн.: Наука и техника, 1979. — 334 с.</span></ref><ref>{{Китап|автор={{nobr|Ferrarese G.}}, {{nobr|Bini D.}}|заглавие=Introduction to Relativistic Continuum Mechanics|ссылка=http://books.google.com/books?id=36uocQAACAAJ|издательство=Springer Berlin Heidelberg|год=2010|серия=Lecture Notes in Physics, Vol. 727|страниц=340|язык=en|isbn=9783642092183|ref=}}</ref>. Дөйөм алғанда, ДСТ-ла хисаплама системалары проблемаһы хәл ителгән<ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Зельдович Я. Б.}}, {{nobr|Грищук Л. П.}}|заглавие=Общая теория относительности верна!|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1988/7/e/|издание=Успехи физических наук|год=1988|том=155|выпуск=7|страницы=517—527|язык=ru|doi=10.3367/UFNr.0155.198807e.0517|archiveurl=|archivedate=|ref=}}</ref>. === ДСТ-ның төп эҙемтәләре === [[Файл:Relativistic_precession.svg|class=cx-highlight|thumb|180x180px|[[Йондоҙ]] тирәләй әйләнгән бер [[планета]]ның [[Ньютоновская механика|Ньютон]] буйынса (ҡыҙыл) һәм Эйнштейн буйынса (зәңгәр) орбитаһы]] Ярашлылыҡ принцибына ярашлы, көсһөҙ гравитацион ҡырҙарҙа ДСТ фаразламалары Ньютондың бөтә донъя тартылыу теорияһын ҡулланыу һөҙөмтәләре менән тап килә тиерлек. Түбәндә килтерелгән өс классик эффект дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының фараз ителеп тәжрибәләр менән раҫланған тәүге эҙемтәләре булып тора: # Меркурий орбитаһы перигелийының, Ньютон механикаһы күҙаллауҙары менән сағыштырғанда, өҫтәмә тайпылышы<ref>''A. Einstein''.</ref><ref>''К. ''</ref>. # Яҡтылыҡ нурының Ҡояштың гравитацион ҡырында тайпылыуы<ref name="Ein1916"/>. # Гравитацион ҡыҙыл тайпылыш, йәки гравитацион ҡырҙа ваҡыттың әкренәйеүе<ref name="Ein1916"/>. Башҡа эффекттар ҙа бар<ref name="Ivanickaja"/><ref name="Ashby2003"/>. Тәжрибә аша һыналырлыҡтарына Ҡояш һәм Юпитерҙың гравитацион ҡырында электромагнитлы тулҡындарҙың тайпылыуы һәм һуңлауы (Шапиро эффекты), Лензе — Тирринг эффекты (әйләнеүсе есем эргәһендә гироскоп прецессияһы), [[ҡара упҡын]]дар барлығының астрофизик иҫбатланышы, ҡуш йондоҙҙарҙың тығыҙ системалары тарафынан гравитацион тулҡындар таратылыуы иҫбатламалары һәм Ғаләмдең киңәйеүе инә<ref name="Will_2006"/>. Тәжрибәләр юлы менән ДСТ-ны инҡар итерлек дәлилдәрҙең әлеге көнгә тиклем табылғаны юҡ. ДСТ тарафынан күҙалланған эффекттар тәжрибәләр менән раҫланғанда тайпылыштар 0,01 проценттан артмай (үрҙә аталған өс классик күренеш өсөн)<ref name="Will_2006"/>. Шуға ҡарамаҫтан, төрлө сәбәптәр арҡаһында теоретиктар тарафынан кәм тигәндә 30-лаған альтернатив гравитация теорияһы эшләнгән. == ДСТ-ның тәжрибәләр менән иҫбатланыуы == === Хисаплама системаларының тиҙләнеше менән бәйле эффекттар === Был эффекттарҙың тәүгеһе — ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе, уның арҡаһында теләһә ниндәй сәғәт тә гравитацион соҡорҙа ни тиклем тәрәнерәктә булһа, шул тиклем яйыраҡ йөрөй. Был эффект Хафеле — Китинг тәжрибәһендә<ref>{{Cite journal|author=J. Hafele, R. Keating.|date=14 июля 1972|title=Around the world atomic clocks: predicted relativistic time gains|journal=Science|volume=177|issue=4044|pages=166—168|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/177/4044/166|doi=10.1126/science.177.4044.166|accessdate=18 сентября 2006}}</ref>, Gravity Probe A тәжрибәһендә<ref>{{Cite journal|author=R. F. C. Vessot et al.|title=Test of Relativistic Gravitation with a Space-Borne Hydrogen Maser|journal=Physical Review Letters|year=1980|volume=45|issue=26|pages=2081—2084|url=http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevLett.45.2081|doi=10.1103/PhysRevLett.45.2081|accessdate=9 ноября 2009}}</ref> һәм даими GPS-та раҫлана. Уның менән бәйле эффект — [[яҡтылыҡ]]тың гравитацион ҡыҙыл тайпылышы. Был эффект, [[яҡтылыҡ]] гравитацион соҡорҙан тышҡа таралғанда, локаль сәғәткә ҡарата яҡтылыҡ йышлығының кәмей барыуын аңлата. Гравитацион ҡыҙыл тайпылыш йондоҙҙарҙың һәм Ҡояштың спектрҙарында табыла һәм Ерҙәге шарттарҙа Паунд менән Ребка тәжрибәһендә раҫлана<ref>{{Cite journal|author=R. V. Pound, G. A. Rebka Jr.|date=1 ноября 1959|title=Gravitational Red-Shift in Nuclear Resonance|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=3|issue=9|pages=439—441|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v3/i9/p439_1|accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=R. V. Pound, G. A. Rebka Jr.|date=1 апреля 1960|title=Apparent weight of photons|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=4|issue=7|pages=337—341|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v4/i7/p337_1|accessdate=}}</ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Р. В. Паунд.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1960/12/b/ О весе фотонов] (рус.) // Успехи физических наук. — 1960. — Т. 72, № 12. — С. 673—683.</span></ref><ref>{{Cite journal|author=R. V. Pound, J. L. Snider.|date=2 ноября 1964|title=Effect of Gravity on Nuclear Resonance|journal=Physical Review Letters|volume=13|issue=18|pages=539—540|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v13/i18/p539_1|accessdate=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе һәм арауыҡтың кәкрәйеүе үҙ артынан Шапиро эффектын эйәртә (сигналдың гравитацион тотҡарланыуы булараҡ билдәле). Ошо эффект арҡаһында тартылыш ҡырында сигналдар, был ҡыр булмаған шарттан айырмалы, оҙағыраҡ бара. Был күренеш Ҡояш системаһы планеталарын һәм Ҡояш артынан үтеүсе йыһан караптарын радиолокациялаған ваҡытта, шулай уҡ ҡуш пульсарҙарҙан сыҡҡан сигналдарҙы күҙәткән саҡта асыҡлана<ref>{{Cite journal|author=I. I. Shapiro.|date=28 декабря 1964|title=Fourth test of general relativity|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=26|pages=789—791|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v13/i26/p789_1|accessdate=2006-09-18}}</ref><ref>{{Cite journal|author=I. I. Shapiro, Gordon H. Pettengill, Michael E. Ash, Melvin L. Stone, William B. Smith, Richard P. Ingalls, Richard A. Brockelman.|date=27 мая 1968|title=Fourth test of general relativity: preliminary results|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=20|issue=22|pages=1265—1269|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v20/i22/p1265_1|doi=10.1103/PhysRevLett.20.1265|accessdate=2006-09-18}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Яҡтылыҡтың гравитацион тайпылышы === [[Файл:1919_eclipse_negative.jpg|thumb|257x257px|ДСТ-ны тәүге тикшереү 1919 йылда Ҡояш тулыһынса тотолғанда мөмкин була. Артур Эддингтон йондоҙҙарҙың күҙгә күренгән тороштарының Ҡояш эргәһендә тап ДСТ-ға ярашлы үҙгәреүен күрһәтә.]] Яҡтылыҡ юлының үҙгәреүе тиҙләнешле хисаплама системаларының ниндәйенә лә хас. Шуға ҡарамаҫтан, күҙәтелгән траекторияның ентеклерәк һүрәтләнеше һәм гравитацион линзаланыу эффекттары арауыҡ-ваҡыт кәкрәйеүенә буйһона. Эйнштейн был эффект тураһында 1911 йылда белеп ҡала. Эвристик юл менән траекторияларҙың кәкрелеге дәүмәлен иҫәпләп сығарһа, ул классик механика тарафынан яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт итеүсе киҫәксәләр өсөн фараз ителгәнсә булып сыға. 1916 йылда Эйнштейн, үрҙә ҡаралғандан айырмалы, яҡтылыҡ таралыу йүнәлешенең мөйөшлө тайпылышы ДСТ-ла, Ньютон теорияһындағыға ҡарағанда, ғәмәлдә ике тапҡырға ҙурыраҡ булыуын таба<ref name="Ein1916"/>. Шулай итеп, был фараз ДСТ-ны тикшереүҙең тағы бер ысулы була. 1919 йылдан бирле был күренеш Ҡояш тотолғанда йондоҙҙарҙы астрономик күҙәтеүҙәр менән раҫлана, шулай уҡ эклиптика буйлап хәрәкәт итеүсе Ҡояш эргәһенән үткән квазарҙарҙы радиоинтерферометрик күҙәтеүҙәр аша юғары аныҡлыҡ менән тикшерелә<ref>{{Китап|автор=Hans C. Ohanian, Remo Ruffini.|заглавие=Gravitation and Spacetime|язык=en|издание=2nd|год=1994|издательство=W. W. Norton & Company|isbn=0-393-96501-5|часть=Section 4.3|pages=188—196}}</ref>. Шулай уҡ Юпитерҙың гравитацион ҡыры тарафынан яҡтылыҡтың тайпылдырылыуы ла күҙәтелә<ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Fomalont E. B.}}, {{nobr|Kopeikin S. M.}}|заглавие=The Measurement of the Light Deflection from Jupiter: Experimental Results|ссылка=|издание=Astrophysical Journal|год=2003|том=598|страницы=704-711|язык=en|doi=10.1086/378785|bibcode=2003ApJ...598..704F|arxiv=astro-ph/0302294|archiveurl=|archivedate=|ref=}}</ref>. Алыҫтағы бер массив объект күҙәтеүсене тағы ла алыҫыраҡ икенсе объект менән тоташтырған тура һыҙыҡ өҫтөндә ятҡанда йә уға терәлеп торғанда гравитацион линзаланыу<ref name="ReferenceA">''P. Schneider, J. Ehlers, and E. E. Falco'' Gravitational Lenses.</ref> барлыҡҡа килә. Был осраҡта яҡыныраҡ объект тарафынан яҡтылыҡ траекторияһының кәкрәйтелеүе алыҫыраҡ объект формаһының боҙолоп күренеүенә сәбәпсе була, ә күҙәтеү приборының сифаты насар булғанда, алыҫтағы объект ғәмәлдәгенән күпкә яҡтыраҡ булып күренә. Шуға был күренеш линзаланыу тип атала. Гравитацион линзаланыуҙың тәүге миҫалы булып 1979 йылда Д. Уолш һәм башҡа инглиз астрономдары тарафынан QSO 0957+16 A, B (z = 1,4) квазарының ике йәнәш сағылышын алыу тора. «Ике квазар ҙа ялтырлығын бергәләп үҙгәртеүен асыҡлағас, астрономдар был ғәмәлдә бер квазарҙың гравитацион линза эффекты арҡаһында икәү булып күренеүен аңлай. Тиҙҙән линзаның үҙен дә — Ер менән квазар араһында ятҡан бик алыҫ галактиканы ла (''z'' = 0,36) — табалар»<ref>''Сурдин В. ''</ref>. Бынан һуң гравитацион линзаланыуға эләккән бик күп алыҫ галактикалар һәм квазарҙар табыла. Мәҫәлән, Эйнштейн әүернәһе тип исемләнгән күренеш киң билдәле. Уның әүернә булып күренеүе галактиканың алыҫ квазарҙы дүртәү итеп күрһәтеүенән хасил була.<ref name="ReferenceA"/> Гравитацион линзаланыуҙың махсус бер төрө Эйнштейн ҡулсаһы йәки дуғаһы тип йөрөтөлә. Эйнштейн ҡулсаһы күҙәтелеүсе объект сферик симметриялы тартылыу ҡырына эйә булған икенсе объекттың нәҡ артында торғанда барлыҡҡа килә. Был осраҡта алыҫыраҡ объекттың яҡтыһы яҡыныраҡ объектты уратҡан ҡулса булып күренә. Алыҫ объект саҡ ҡына ситтәрәк торһа йәки тартылыу ҡыры сферик симметриялы булмаһа, дуға тип аталған өҙөк ҡулса яһала. Тағы ла бер күренеш: алдынан бик ыҡсым массив объект үтеп барғанда теләһә ҡайһы йондоҙҙоң да сағыулығы арта. Был эффектты микролинзаланыу тип атайҙар. === Ҡара упҡындар === {{төп мәҡәлә|Ҡара упҡын}} [[Файл:BlackHole.jpg|thumb|200x200px|Рәссам һүрәте: ҡара упҡын тирәләй әйләнеүсе ҡайнар плазманың аккрецион дискыһы.]] [[Ҡара упҡын]] — материя ла, мәғлүмәт тә ысҡынып сыға алмай торған өлкә. Бындай өлкәләр массив [[йондоҙҙар]]ҙың коллапсланыуы һөҙөмтәһендә хасил булалыр тип фараз ителә. Материя ҡара упҡынға эләгә ала (мәҫәлән, йондоҙҙар араһындағы мөхиттән), ләкин унан ысҡынып китә алмағас, ҡара упҡындың массаһы арта ғына бара. Ләкин Стивен Хокинг ҡара упҡындарҙың Хокинг нурланышы тип аталған нурланыш арҡаһында массаһын юғалтыуы ихтималлығын<ref>{{Cite journal|author=[[Стивен Хокинг|Stephen Hawking]].|title=Particle creation by black holes|journal=Communications in Mathematical Physics|volume=43|issue=3|pages=199—220|date=1975|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|accessdate=2006-09-17}}</ref> күрһәтте. Хокинг нурланышы классик ДСТ-ны боҙмай торған квантлы эффект булып тора. Ҡара упҡын тип баһаланған объекттар күп, атап әйткәндә беҙҙең Галактиканың уртаһындағы Уҡсы A* радиосығанағы менән бәйле супермассив объект шулар иҫәбенә инә<ref>[http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php Информация о звёздах вблизи центра Галактики] (недоступная ссылка с 21-05-2013 (1027 дней) — [//web.archive.org/web/*/http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php ''история''], [//web.archive.org/web/20070504/http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php ''копия'']) Институт Макса Планка</ref>. Ғалимдарҙың күпселеге ошо һәм башҡа күп кенә астрономик күренештәрҙең ҡара упҡын икәнлегенә ныҡлы инана<ref><span class="citation" contenteditable="false">''А. М. Черепащук.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2003/4/a/ Поиски чёрных дыр] (рус.) // Успехи физических наук. — 2003. — Т. 173, № 4. — С. 345—384.</span></ref><ref>{{Cite journal|author=Mark J. Reid.|title=Is there a Supermassive Black Hole at the Center of the Milky Way?|journal=International Journal of Modern Physics D|volume=18|pages=889—910|date=2009|url=http://arxiv.org/abs/0808.2624|accessdate=2010-06-24}}</ref>, ләкин уларҙы фермион шарҙар, бозонлы йондоҙҙар һәм башҡа төрлө объекттар тип аңлатыусылар ҙа бар<ref>См.: [http://www.ng.ru/science/2002-11-13/11_blackhole.html Физика за горизонтом событий], а также обзор по бозонным звёздам:<br /> {{Cite journal|author=Franz E. Schunck, Eckehard W. Mielke.|title=General relativistic boson stars|journal=Classical and Quantum Gravity|volume=20|issue=20|pages=R301—R356|date=2003|url=http://stacks.iop.org/cq/20/R301|accessdate=2007-05-17}}</ref>. === Орбиталь эффекттар === Ньютондың күк механикаһы теорияһы фараздарына ДСТ гравитацион бәйлелектәге системаларҙың — Ҡояш системаһы, ҡуш йондоҙҙар һ. б. — динамикаһы йәһәтенән төҙәтмә индерә. ДСТ-ның беренсе эффекты шунан ғибәрәт: бөтә планеталар орбиталарының перигелийҙары прецессияланасаҡ, сөнки Ньютондың гравитацион потенциалы йомоҡ булмаған орбиталар формалашыуға килтереүсе бәләкәй релятивистик өҫтәмәгә эйә буласаҡ. Был фараз ДСТ-ны тәүге раҫлаусы булып тора, сөнки 1916 йылда Эйнштейн тарафынан сығарылған прецессия дәүмәле [[Меркурий]] перигелийының аномаль прецессияһы менән тулыһынса тап килә. Ошо рәүешле күк механикаһының ул саҡтағы проблемаһы хәл ителә<ref>''Богородский А. Ф.'' Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. 352 с.</ref>. Һуңғары перигелийҙың релятивистик прецессияһы Венерала ла, Ерҙә лә, Икар астероидында ла, ҡуш пульсарҙарҙа ла күҙәтелә<ref>{{Cite book|author=C. M. Will.|year=1979|title=General Relativity, an Einstein Century Survey|edition=S. W. Hawking and W. Israel|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|pages=Chapter 2}}</ref>. 1974 йылда тәүге тапҡыр PSR B1913+16 ҡуш пульсарын асҡан һәм тикшергән өсөн Р. Халс менән Д. Тейлор 1993 йылда Нобель премияһын ала<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/index.html Нобелевские лауреаты по физике за 1993 год]</ref>. [[Файл:PSR_1913+16_orbital_decay.png|thumb|222x222px| PSR B1913+16 пульсарынан импульстар килеү ваҡытының периодик менән сағыштырғанда (зәңгәр нөктәләр) һуңлауы һәм, ДСТ тарафынан күҙалланғанса, гравитацион тулҡындар нурландырыу менән бәйле эффект (ҡара һыҙыҡ)]]. Икенсе эффект — ҡуш йәки унан да күберәк есемдәр системаларының гравитацион нурланышы менән бәйле орбитаны үҙгәртеү. Йондоҙҙары яҡын урынлашҡан системаларҙа күҙәтелә торған был эффект әйләнеү ваҡытының ҡыҫҡарыуынан ғибәрәт. Ул бер-береһенә яҡын торған ҡуш йондоҙҙар һәм икеле йондоҙҙар эволюцияһында ҙур әһәмиәткә эйә<ref>''Масевич А. Г., Тутуков А. В.'' Эволюция звёзд: теория и наблюдения. — М<span contenteditable="false">.</span>: Наука, 1988. 280 с.</ref>. Эффект тәү тапҡыр үрҙә телгә алынған PSR B1913+16 системаһында күҙәтелә һәм 0,2 процентҡа тиклем теүәллек менән ДСТ фаразына тап килә. Тағы бер эффект — геодезик прецессия. Ул әйләнеүсе объект ҡотоптарының кәкрәйгән арауыҡ-ваҡытта параллель күсерелеү эффекттарына бәйләнгән прецессияһынан ғибәрәт. Был эффект Ньютондың тартылыу теорияһында бөтөнләй юҡ. Геодезик прецессия фаразы НАСА-ның «Грэвити Проуб Би» (Gravity Probe B) зонды ярҙамында үткәргән тәжрибәһендә тикшерелә. Зонд тарафынан алынған мәғлүмәттәрҙе тикшереүселәр етәксеһе Фрэнсис Эверитт Америка физика йәмғиәтенең 2007 йылдың 14 апрелендә үткән пленар ултырышында гироскоптар биргән мәғлүмәттәрҙе анализлау Эйнштейндың геодезик прецессияһын 1 проценттан ашыу аныҡлыҡ менән раҫлауын хәбәр итә<ref>См.</ref>. 2011 йылдың майында был мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү һөҙөмтәләре баҫыла<ref name="PRL-GPB">{{Cite news|url=http://prl.aps.org/accepted/L/ea070Y8dQ491d22a28828c95f660a57ac82e7d8c0|title=Physical Review Letters - Gravity Probe B: Final results of a space experiment to test general relativity|work=|author=|date=2011-05-01|accessdate=2011-05-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520054840/http://prl.aps.org/accepted/L/ea070Y8dQ491d22a28828c95f660a57ac82e7d8c0 |date=2012-05-20 }}</ref>: геодезик прецессия йылына −6601,8±18,3 миллисекунд mas тәшкил итә, ДСТ күҙаллап әйткән −6606,1 mas/йыл дәүмәленә бик яҡын. === Инерциялы хисаплама системаларының ылыҡтырылыуы === Инерциялы хисаплама системаларының әйләнеүсе есем тарафынан ылыҡтырылыуы шунан ғибәрәт: әйләнеүсе массив объект арауыҡ-ваҡытты үҙе әйләнгән яҡҡа «тарта». Күҙәтеүсегә яҡтылыҡтың объект китеп барған йүнәлеш менән сағыштырғанда уға ҡаршы йүнәлештә яйыраҡ хәрәкәт итеүе күренә. Инерциялы хисаплама системаларының ылыҡтырылыуы гироскоптың ваҡыттағы торошон да үҙгәртә. Ҡотоп орбитаһында йыһан карабы өсөн был эффекттың йүнәлеше үрҙә телгә алынған геодезик прецессияға перпендикуляр. === Алдан әйтеүҙәрҙең башҡалары === * Инерциялы һәм гравитациялы массаның эквивалентлығы: ирекле ҡолау — инерция буйынса хәрәкәт итеүҙең булыуы арҡаһында. ** Эквивалентлыҡ принцибы: хатта үҙенән-үҙе гравитацияланыусы объект та тышҡы тартылыу ҡырына һынауға алынған киҫәксә кеүек үк яуап бирә. * Гравитацион нурланыш: гравитация менән бәйләнгән теләһә ҡайһы системаның да орбиталь хәрәкәте (атап әйткәндә, ныҡ ҡыҫылған йондоҙҙарҙың тығыҙ бәйле парҙары — аҡ кәрләләр, нейтрон йондоҙҙар, ҡара упҡындар) ваҡытында, шулай уҡ нейтрон йондоҙҙарҙың һәм/йәки ҡара упҡындарҙың ҡушылыуы барғанда гравитацион тулҡындар бүленә тип көтөлә. ** Ныҡ ҡыҫылған тығыҙ бәйле йондоҙ парҙарының орбиталь әйләнеше йышлығының тиҙлеге үҫешен үлсәү юлы менән гравитацион нурланыш барлығына ситләтелгән дәлилдәр алынған. Эффект беренсе тапҡыр үрҙә телгә алынған PSR B1913+16 ҡуш пульсары системаһында күҙәтелгән һәм 0,2 процентҡаса аныҡлыҡ менән ДСТ фаразына тап килгән. ** Ҡуш пульсарҙар һәм башҡа ныҡ ҡыҫылған йондоҙҙарҙың ҡушылыуы Ерҙән дә күҙәтелә алырлыҡ көслө гравитацион тулҡындар хасил итә ала. 2015 йылдың көҙөндә LIGO обсерваторияһы детекторҙары гравитацион тулҡындар тота. Был хаҡта 2016 йылдың февралендә рәсми хәбәр бирелә. ** Гравитондар. Квант механикаһына ярашлы, гравитацион нурланыш гравитон тип аталған кванттарҙан торорға тейеш. ДСТ фаразына ярашлы, улар 2 спинлы массаһыҙ киҫәксәләр булырға тейеш. Тәжрибәләрҙә айырым гравитондарҙы табыу бик мәшәҡәтле, шунлыҡтан гравитация ҡырының кванттары әле булһа табылмаған (2015 йыл). == Космология == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы тартылыш теорияһы булараҡ сығарылһа ла, тиҙ арала уны тотош Ғаләмдең моделен эшләүҙә файҙаланып булыуы асыҡлана. Шулай итеп, физик космология барлыҡҡа килә. Физик космология Фридман Ғаләмен<ref name="Friedman_1924">''Friedmann A.'' 1922.</ref> өйрәнә, ул Эйнштейн тигеҙләмәләренең космологик сиселештәрен бирә. Был сиселештәр күҙаллауынса, Ғаләм даими динамикала булырға — киңәйергә, ҡыҫылырға йә башҡа төрлө даими тирбәлештәр яһарға тейеш. Эйнштейн башта динамик Ғаләм идеяһы менән килешә алмай. ДСТ сиселештәре статик Ғаләмде тасуирлаһын өсөн ул ҡыр тигеҙләмәләренә космологик даими дәүмәлде өҫтәй (ҡара: өҫтә). Ләкин барлыҡҡа килгән статик ғаләм тотороҡһоҙ булып сыға. Һуңыраҡ 1929 йылда [[Эдвин Хаббл]] раҫлауынса, алыҫ галактикалар яҡтылығының ҡыҙыл тайпылышы уларҙың беҙҙән беҙҙең галактикаға тиклемге алыҫлыҡҡа нисбәтле тиҙлек менән алыҫлашыуын күрһәтә<ref>{{Cite journal|author=[[Эдвин Пауэлл Хаббл|Edwin Hubble]].|title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA|volume=15|issue=3|pages=168—173|date=1929|url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168|format=PDF|accessdate=2006-09-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630010328/http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168 |date=2008-06-30 }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[Эдвин Пауэлл Хаббл|Edwin Hubble]].|title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae|date=17 января 1929|url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/hub_1929.html|accessdate=2006-11-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qIJc8MJ|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Был Ғаләмдең ысынлап та тик тормауын һәм киңәйеүен дәлилләй. Хабблдың асышы Эйнштейн ҡарашының дөрөҫ түгеллеген күрһәтә. == ДСТ-ның проблемалары == === Энергия проблемаһы === Математик физика күҙлегенән энергия ваҡыттың бер төрлө булыуы арҡаһында һаҡлана торған дәүмәл булып тора,<ref>См., например: <span class="citation">''Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М.''&#x20;Механика. — Издание 4-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 215 с. </span></ref> ә махсус сағыштырмалыҡ теорияһынан айырмалы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында ваҡыт бер төрлө түгел,<ref group="~">Точно это утверждение формулируется как несуществование в общего вида пространстве-времени времениподобного поля векторов Киллинга.</ref> шунлыҡтан ДСТ-ла энергия һаҡланыу законы тик локаль рәүештә генә сағылдырыла ала. ДСТ-ла энергия-импульс һаҡланыуҙың локаль законы бар һәм ул Эйнштейн тигеҙләмәләренең эҙемтәһе булып тора: был — материя энергия-импульсының ковариантлы дивергенцияһы юғалыу: : <math>T^\mu_{\nu;\mu}=0\;,</math> бында нөктәле өтөр менән ковариантлы сығарылманы алыу күрһәтелә. Унан глобаль законға күсеп булмай, сөнки тензорлы (инвариантлы) һөҙөмтә алыу маҡсатында Риман арауығына скаляр ҡырҙан башҡа тензорлы ҡырҙарҙы интеграциялау математик йәһәттән мөмкин түгел. Ысынлап та, тигеҙләмәне түбәндәгесә биреп була: : <math>\frac{\partial}{\partial x^\mu}(\sqrt{-g}T^\mu_\nu)-\frac{1}{2}\sqrt{-g}\frac{\partial g_{\mu\sigma}}{\partial x^\nu}T^\mu_\sigma=0\;.</math> Икенсе быуын нулгә тигеҙ булған кәкрәйгән арауыҡта был тигеҙләмә ниндәй ҙә булһа һаҡланыу законын сағылдырмай. Күп физиктар быны ДСТ-ның ҙур етешһеҙлеге тип һанай. Икенсе яҡтан шуныһы асыҡ: аҙағынаса эҙмә-эҙлекле булыр өсөн тулы энергияға материя энергияһынан тыш гравитацион ҡырҙың үҙенең энергияһын да индерергә кәрәк. Был осраҡта һаҡланыу законы ошолай яҙылыр ине: : <math>\frac{\partial}{\partial x^\mu}\sqrt{-g}(T^\mu_\nu+t^\mu_\nu)=0\;,</math> бында <math>t^\mu_\nu</math> дәүмәле гравитацион ҡырҙың энергия-импульсы булып тора. ДСТ-ла <math>t^\mu_\nu</math> дәүмәле тензор түгел, ә ялған тензор — координаталарҙың һыҙыҡлы әүерелеше булғанда ғына тензорға әйләнә торған дәүмәл. Тимәк, ДСТ-ла гравитацион ҡыр энергияһы локалләшә алмай (көсһөҙ эквивалентлыҡ принцибынан сығыуынса). Төрлө авторҙар төрлө ялған тензорҙар индерә. Ләкин ошо күплек үҙе үк сиселештең юҡлығына ишаралай. .<ref>Для негравитационных вечных двигателей это утверждение следует из гипотезы Шиффа, верной в ОТО, см., например,<br /> <span class="citation">''Уилл К.''&#x20;2.5. </span></ref> === ДСТ һәм квант физикаһы === Хәҙерге күҙлектән ҡарағанда ДСТ-ның төп проблемаһы уның өсөн квант-ҡыр моделен ҡануни ысул менән төҙөп булмауҙан ғибәрәт. Теләһә ҡайһы физик моделде лә ҡануни квантлаштырыу шунан тора: квантһыҙ моделдә Эйлер — Лагранж тигеҙләмәләре төҙөлә һәм системаның лагранжианы сығарыла, унан гамильтониан ''H'' айырып алына. Шунан гамильтонианды квантлайҙар. Бының асылы шунда: артабан Шрёдингер тибындағы тигеҙләмә төҙөү өсөн ваҡыт параметрын алыу күҙҙә тотола: : <math>\hat H |\Phi\rangle = i \hbar {\partial \over \partial t} |\Phi\rangle,</math> бында <math>\hat H</math> — квантлы гамильтониан, тигеҙләмә артабан <math>|\Phi\rangle</math> тулҡын функцияһын табыу өсөн сиселә. ДСТ өсөн был программаның ҡатмарлылығы түбәндәгеләрҙән ғибәрәт: беренсенән, классик гамильтониандан квантлы гамильтонианға күсеү ябай түгел, сөнки динамикалы алмаш дәүмәлдәр операторҙары үҙ-ара аралашмай; икенсенән, гравитацион ҡыр классик фазалы арауыҡ структураһы бәйләнештәре өсөн ҡатмарлы булған ҡырҙар төрөнә ҡарай, ә уларҙы туранан-тура квантлау мөмкин түгел; өсөнсөнән, ДСТ-ла ваҡыттың асыҡ күренеп торған йүнәлеше юҡ, был уны айырып алыу ауырлығын һәм һөҙөмтәне интерпретациялау проблемаһын тыуҙыра. Шулай ҙа гравитацион ҡырҙы квантлау программаһы XX быуаттың 50-се йылдарына М. П. Бронштейн<ref>''Бронштейн М. П.'' Квантование гравитационных волн / ЖЭТФ, 6 (1936) 195.</ref>, П. А. М. Дирак<ref>Часть «Лекции по квантовой механике» книги ''Дирак П. ''</ref>, Брайс Девитт<ref name="DeWitt">''B. DeWitt.''</ref> һәм башҡа физиктар тарафынан уңышлы хәл ителә. Баҡһаң, гравитацион ҡыр (һәр хәлдә көсһөҙө) квантһыҙ массаһыҙ 2 спинлы ҡыр тип тә ҡарала ала икән. 1960-сы йылдарҙа Р. Фейнман<ref>''Feynman, Richard P.'' Quantum theory of gravitation // Acta Physica Polonica, 24 (1963) 697—722.</ref>, Брайс Девитт<ref name="DeWitt" /> һәм башҡа физиктар тарафынан гравитацион ҡырҙы икенсел квантлау ынтылышы яһалғанда өҫтәмә проблемалар тыуа. Бындай юғары спинлы ҡыр өс үлсәмле арауыҡта бер нисек тә яңынан нормаға килтерелә алмай булып сыға. == Сағыштырмалыҡ теорияһының фәлсәфәүи яҡтары == [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] хәҙерге заман физикаһының фәлсәфәүи мәсьәләләренә ҙур әһәмиәт бирә. Сағыштырмалыҡ теорияһының фәлсәфәүи нигеҙен күҙәтелеүсәнлек (күҙәтелә алмай торған объекттарҙың төшөнсәләре менән файҙаланыу тыйыла), ябайлыҡ{{sfn|Теория относительности и философия|1974|с=37}}<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A2.D0.B5.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D1.81.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B8_.D0.B8_.D1.84.D0.B8.D0.BB.D0.BE.D1.81.D0.BE.D1.84.D0.B8.D1.8F.E2.80.941974.E2.80.94.E2.80.9437_114-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A2.D0.B5.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D1.81.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B8_.D0.B8_.D1.84.D0.B8.D0.BB.D0.BE.D1.81.D0.BE.D1.84.D0.B8.D1.8F.E2.80.941974.E2.80.94.E2.80.9437_114-0"></span> (теорияның бөтә эҙемтәләрен мөмкин тиклем әҙерәк фараздарҙан сығарырға), берҙәмлек (ғилемдең һәм ул тасуирлаған объекттың берҙәмлеге идеяһы тәбиғәт закондарын дөйөмләштергәндә, физика үҫешендә айырым осраҡтарға ҡағылышлы закондарҙан дөйөмөрәктәргә күскәндә тормошҡа аша) гносеологик принциптары, методологик гипотеза-дедукция принцибы (гипотезалар тәҡдим ителә, шул иҫәптән математик формала, һәм улар нигеҙендә тәжрибә үткәреү юлы менән тикшерелә торғани эҙемтәләр сығарыла), динамик детерминизмдың онтологик принцибы (йомоҡ физик системаның әлеге торошо уның артабанғы торошон билдәләй) һәм ярашлылыҡ принцибы (яңы физика теорияһы закондары төп тасуирлаусы параметрҙың яңы теорияға ингән тейешле ҡиммәте булғанда иҫке теория закондарына күсә). Махсус сағыштырмалыҡ теорияһын сығарғанда Эйнштейн, күҙәтелеүсәнлек принцибына нигеҙләнеп, эфир төшөнсәһен һәм Майкельсон тәжрибәһе һөҙөмтәләренең [[Хендрик Антон Лоренц|Лоренц]] тарафынан уға таянып эшләнгән интерпретацияһын инҡар итә. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын сығарғанда Эйнштейн, ябайлыҡ принцибын файҙаланып, сағыштырмалыҡ принцибын инерциялы булмаған хисаплама системаларына ҡарата дөйөмләштерә. Берҙәмлек принцибын тормошҡа ашырып, махсус сағыштырмалыҡ теорияһы арауыҡ һәм ваҡыт төшөнсәләрен бер асылға берләштерә (Минковскийҙың дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыты), физика, механика һәм электродинамиканың төрлө тармаҡтары закондарына берҙәм лоренц-инвариантлы форма бирә, ә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы материя менән арауыҡ-ваҡыт геометрияһы араһындағы бәйләнеште аса (ул дөйөм ковариантлы гравитацион тигеҙләмәләр аша бирелә). Гипотеза-дедукция ысулының әһәмиәте айырыуса дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын эшләгәндә күренә. ОСТ нигеҙендә гравитацияның геометрик тәбиғәте һәм арауыҡ-ваҡыттың геометрик үҙенсәлектәренең материя менән үҙ-ара бәйлелеге тураһындағы гипотезалар ята. Ярашлылыҡ принцибы дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы өсөн ҙур эвристик әһәмиәткә эйә. Ньютон физикаһындағы гравитацион ҡыр өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләренең Пуассон тигеҙләмәләренә күсеү талабынан <math>\Delta \Phi = 4 \pi G \rho</math> (бында <math>\Phi \ll c^2</math> и <math>v \ll c</math>) Эйнштейн тигеҙләмәләренең уң өлөшөндәге һанлы коэффициентты табып була<ref>''Вайнберг С.'' Гравитация и космология. — М.: Мир, 1975. — С. 167—171.</ref>. Сағыштырмалыҡ теорияһын сығарғанда Эйнштейнға Юм, Мах, [[Кант]] хеҙмәттәре ҙур йоғонто яһай. Юмдың логик һәм эмпирик хәҡиҡәттәрҙе бүлеп ҡарау тураһындағы идеяһы Эйнштейнды арауыҡ-ваҡыт һәм сәбәплелек тураһындағы ҡараштарға тәнҡитле анализ яһауға дәртләндерә. Махтың Ньютон биргән арауыҡ һәм ваҡыт төшөнсәләрен тәнҡитләүе Эйнштейндың махсус сағыштырмалыҡ теорияһын эшләгәндә абсолют арауыҡ һәм ваҡыт төшөнсәләренән баш тартыуына йоғонто яһай. Канттың тәжрибәгә ҡарата логик категорияларҙың үҙ аллы әһәмиәткә эйәлеге тураһындағы фекере Эйнштейн тарафынан дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын эшләгәндә ҡулланыла. == Тармаҡ баҫмалары == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм гравитация буйынса мәҡәләләр дөйөм физика йүнәлешендәге күп һанлы ғилми журналдарҙа баҫыла. Улар араһында — «Успехи физических наук», Reviews of Modern Physics, Physics Reports; Рәсәйҙең «Журнал экспериментальной и теоретической физики» һәм АҠШ-тың Physical Review D журналдары һәм улар эргәһендәге «Письма в Журнал экспериментальной и теоретической физики» менән Physical Review Letters тигән баҫмалар. Махсус журналдар ҙа бар: * Living Reviews in Relativity — гравитация тармағындағы берҙән-бер күҙәтеү журналы. Электрон формала Германияның Потсдам ҡалаһындағы Макс Планк йәмғиәтенең Гравитацион физика институты (Альберт Эйнштейн исемендәге институт) тарафынан сығарыла. * Classical and Quantum Gravity — Англияның Физика институты нәшер итә. * General Relativity and Gravitation — Халыҡ-ара дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм гравитация йәмғиәте тарафынан 1970 йылдан алып нәшер ителә. * «Гравитация и космология» — кварталға бер Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университетының Гравитация һәм космология уҡыу-ғилми институты тарафынан сығарыла. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group=~}} ; Сығанаҡтар {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Вейль Г.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Пространство. Время. Материя. Лекции по общей теории относительности|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=изд-во УРСС научной и учебной литературы|год=2004|том=|страницы=|столбцы=|страниц=455|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Дирак П. А. М.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Общая теория относительности|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Dirak1978.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Атомиздат|год=1978|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Фок В. А.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Теория пространства, времени и тяготения|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Fok1961ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=2-е изд|место=М.|издательство=ГИФМЛ|год=1961|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Толмен Р.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Относительность, термодинамика и космология|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Tolmen1974ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Пенроуз Р.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Структура пространства-времени|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Penrouz1972ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1972|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/MiznerTornUiler_t1_1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=1|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/MiznerTornUiler_t2_1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=2|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/MiznerTornUiler_t3_1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=3|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=[[Стивен Уильям Хокинг|Хокинг С.]], Эллис Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Крупномасштабная структура пространства-времени|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/HawkingEllis1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=Хокинг, Элллис}} * {{Китап|автор=Визгин В. П.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915)|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1981|том=|страницы=|столбцы=|страниц=352|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Визгин В. П.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Единые теории в 1-й трети ХХ века|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1985|том=|страницы=|столбцы=|страниц=304|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Фейнман Р. Ф., Мориниго Ф. Б., Вагнер У. Г.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Фейнмановские лекции по гравитации|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Пер. с англ. А.&nbsp;Ф.&nbsp;Захарова|издание=|место=М.|издательство=Янус К|год=2000|том=|страницы=|столбцы=|страниц=296|серия=|isbn=5-8037-0049-5|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Вайнберг С.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация и космология|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vajnberg1975ru.djvu|викитека=|ответственный=Пер. с англ. В.&nbsp;М.&nbsp;Дубовика и Э.&nbsp;А.&nbsp;Тагирова, под ред. Я.&nbsp;А.&nbsp;Смородинского|издание=|место=[[Волгоград]]|издательство=Платон|год=2000|том=|страницы=|столбцы=|страниц=696|серия=|isbn=5-8010-0306-1|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Чудинов Э. М.|заглавие=Теория относительности и философия|место=М.|издательство=Политиздат|год=1974|страниц=304|ref=Теория относительности и философия}} * {{Китап|автор=Паули В.|заглавие=Теория относительности|место=М.|издательство=Наука|год=1983|страниц=336|ref=Паули}} * {{Китап|автор=Вейль Г.|заглавие=Математическое мышление|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=400|isbn=5-02-013910-6|ref=Вейль}} * {{Китап|автор={{nobr|Kopeikin S.}}, {{nobr|Efroimsky M.}}, {{nobr|Kaplan G.}}|заглавие=Relativistic Celestial Mechanics of the Solar System|ссылка=http://books.google.com/books?id=RfR2GawB-xcC|издательство=Wiley|год=2011|страниц=860|язык=en|isbn=9783527408566|ref=KEK}} * {{Китап|заглавие=General Relativity and Gravitation: A Centennial Perspective|ответственный=Abhay Ashtekar, Beverly Berger, James Isenberg, Malcolm MacCallum|место=|издательство=Cambridge University Press|год=2015|allpages=696|isbn=9781107037311}} ** {{Мәҡәлә|автор=George F. R. Ellis|заглавие=100 Years of General Relativity|язык=en|издание=General Relativity and Gravitation: A Centennial Perspective|год=2015|arxiv=1509.01772}} == Һылтанмалар == * [http://www.relativity.ru/faq/#general Вопросы и ответы по общей теории относительности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028191343/http://relativity.ru/faq/#general |date=2005-10-28 }} * [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/relativity.htm Мир математических уравнений] EqWorld, гравитация һәм сағыштырмалыҡ теорияһы буйынса китаптар (djvu форматында). * [http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2006-3/index.html Обзор по экспериментальной проверке теории относительности с данными на октябрь 2005 года из Living Reviews in Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524062009/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2006-3/index.html |date=2007-05-24 }}{{Ref-en}}(англ.). arXiv<span>:</span>[[arxiv:gr-qc/0510072|gr-qc/0510072]] * [http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2005-5/index.html Обзор по тестам Лоренц-инвариантности СТО и ОТО из Living Reviews in Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217050844/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2005-5/index.html |date=2006-02-17 }}{{Ref-en}}(англ.) * [http://webcommunity.ru/1047/ Общая теория относительности — пространственно-временной континуум]{{Ref-ru}}(рус.) — Просто о сложном. * [http://sfiz.ru/list.php?c=teorotnosit Раздел по теории относительности] «Вся Физика» * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2699.html Статья в «Физической энциклопедии»] * [http://video.yandex.ru/users/johncoxon/view/75/ «Незаконченная симфония Эйнштейна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330093902/http://video.yandex.ru/users/johncoxon/view/75 |date=2009-03-30 }} — BBC History фильмы, сағыштырмалыҡ теорияһын сығарыуҙың йөҙ йыллыҡ юбилейына арналған, "Яндекс. Видео"ла. * «Эйнштейн и Эддингтон» ({{Lang-en|Einstein and Eddington}}) 2008 йыл. Режиссёры: Филип Мартин. [[Категория:Гравитация теориялары]] [[Категория:Альберт Эйнштейн]] [[Категория:Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|*]] 92lktrh6ifmivkuvi1lqr7071sydk69 0 110603 1307520 1144244 2026-10-18T13:32:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307520 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Бәшәров}} '''Бәшәров Райнат Әхкәметдин улы''' ([[29 июнь]] [[1942 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[2007 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[опера]] [[йыр]]сыһы, уҡытыусы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997), Ф. И. Шаляпин исемендәге премия лауреаты (1993). == Биографияһы == Райнат (Ринат) Әхкәметдин улы Бәшәров 1942 йылдың 26 июнендә [[Пермь]] ҡалаһында тыуған. 1973 йылда Нәжип Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһын (педагогы В. А. Лазько)) тамамлай<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Basharov_Rinat_Ahkametdinovich/t/1596 Башаров Ринат (Райнат) Ахкаметдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305050059/http://wiki02.ru/encyclopedia/Basharov_Rinat_Ahkametdinovich/t/1596 |date=2016-03-05 }}</ref> һәм [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда эшләй башлай. Бер үк ваҡытта [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда уҡыта (1974—1994). Гастролдәр менән [[Германия]]ла, [[Египет]]та, Монголияла, [[Төркиә]]лә була. == Вокаль партиялары == * Кончак («Кенәз Игорь», А. П. Бородин; дебют, 1973) * Борис Годунов (М. П. Мусоргскийҙың шул уҡ исемдәге операһы) * Тирмәнсе («Һыу инәһе», А. С. Даргомыжский) * Мефистофель («Фауст», Ш. Гуно) * Арғынбай, Ҡарабаш («Шәүрә») * Юлай («Салауат Юлаев») * Байымбәт («Нәркәс» — «Нэркэс», Х. Ф. Әхмәтов, 1995) * Дәрүиш («Ай тотолған төндә», 1996) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997) * Ф. И. Шаляпин исемендәге премия лауреаты (1993) * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1985) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81217}}{{V|27|06|2022}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Башҡорт опера һәм балет театры йырсылары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] [[Категория:Ҡазан консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт опера һәм балет театры йырсылары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] 7jj5ln5hsvoh90bhgergxuvtk4st30o 0 126631 1307541 1183220 2026-10-19T04:49:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307541 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | Имя = Зәйнетдинов Рәшит Сәй­фетдин улы | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 18.06.1938 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Кроасноусол районы}} [[Яңы Ҡауарҙы]] ауылы | Дата смерти = | Профессия = рәссам, педагог, монументалист | Певческий голос: | Гражданство = {{Флагификация|СССР}}→<br />{{Флагификация|Российская Федерация}} | Годы активности = |Награды = {{Салауат Юлаев премияһы}} (''[[1995 йыл]]'') }} '''Зәйнетдинов Рәшит Сәй­фетдин улы''' ([[18 июнь]] [[1938 йыл]] — [[18 декабрь]] [[2015 йыл]]) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Рәссам­дар союзы ағзаһы. Профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2008), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1995). == Биографияһы == Рәшит Сәй­фетдин улы Зәйнетдинов 1938 йылдың 18 июненда [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ғафури районы|Красноусол районы]] (''хәҙерге'' [[Ғафури районы]]), [[Яңы Ҡауарҙы]] ауылында тыуған. [[1978 йыл]]да [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н (педагогы [[Рәшит Нурмөхәмәтов]]) тамамлаған. * [[1978]]—[[1985]] йылдарҙа БАССР иҗади-сәнәғәт комбинатының баш рәссамы. * [[1991 йыл]]дан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда уҡыта, [[1994 йыл]]дан башлап һынлы сәнғәт факультеты деканы. * [[1995 йыл]]дан «Артыш» иҗад берекмәһе<ref>[http://vm159.legko.ufanet.ru/rus/tvorcheskie-obedineniya/9-tvorcheskie-obedineniya/26-artysh.html «Артыш» иҗад берлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309145948/http://vm159.legko.ufanet.ru/rus/tvorcheskie-obedineniya/9-tvorcheskie-obedineniya/26-artysh.html |date=2014-03-09 }}</ref> ағзаһы. Рәшит Зәйнетдинов 2015 йылдың 18 декарендә [[Өфө]]лә вафат була. == Иҗады == ==== Күргәҙмәләре ==== [[1972 йыл]]дан башлап республика, төбәк, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә һәм декадаларҙа әүҙем ҡатнаша. ==== Төп эштәре ==== «Мал ҡараусы Вәғиз» (''[[1988 йыл]]''), «Һауынсы Мөнирә» (''[[1988 йыл]]''), «Шағир [[Ғәли Соҡорой]]» (''[[1992 йыл]]''), «Ә-З. Вәлиди, Ғ. Таған, А. Инан» (''[[1996 йыл]]''), «Яҙыусы [[Әнүр Вәхитов]]» (''[[1997 йыл]]''), «Трасса һалыусылар. 720-се саҡрым» (''[[1978]]''), «Атай иҫтәлегенә» триптихы (''[[1985]]''), Башҡорт дәүләт униврситеты филология факультетының интерьеры өсөн «Ер рухы» триптихы (''[[1995]]''), М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры интерьеры өсөн «Йондоҙлоҡ» төркөм портреты (''[[2002]]'') һ.б. Әҫәрҙәре [[Өфө]]лә Нестеров музейында, Йәлил Кейекбаев, [[Шәһит Хоҙайбирҙин]], [[Әнүр Вәхитов]] музейҙарында һаҡлана. 1994—1995 йылдарҙа ижад ителгән «Риүәйәт», «Ер рухы», «Ҡымыҙ» картиналар серияһы өсөн [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була. 1998 йылда В. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия художество институтының Ғилми советы ҡарары менән уға профессор ғилми дәрәжәһе бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) * Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1995) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2008). == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20180915042336/http://wiki02.ru/encyclopedia/Zaynetdinov_Rashit_Sayfutdinovich/t/5126 Башҡорт белешмәһе]{{ref-ru}} * [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/281689/ БР Мәҙәниәт министрлығы сайты]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} [[Категория:Башҡортостандың халыҡ рәссамдары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]] jjl0w4x78srhgyb4hbtkei21xw01ae3 0 127311 1307522 1179329 2026-10-18T14:38:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307522 wikitext text/x-wiki {{значимость|2017-09-08}} {{Ук}} '''Бөҙрәханала''' &nbsp;—[[Антон Павлович Чехов]] яҙған хикәйә. [[1883 йыл|1883 йылда]] яҙылған, тәүге тапҡыр [[1883 йыл|1883 йылдың]] [[7 февраль|7 февралендә]] «Зритель» журналының 10-сы һанында «Драма в цирульне» исеме аҫтында: Человек без селезенки ҡултамғаһы менән баҫыла. == Баҫмалар == Рассказ А.&nbsp;П.&nbsp;Чеховтың «Бөҙрәханала» хикәйәһе [[1883 йыл|1883 йылда]] яҙылған, тәүге тапҡыр [[1883 йыл|1883 йылдың]] [[7 февраль|7 февралендә]] «Зритель» журналының 10-сы һанында «Драма в цирульне» исеме аҫтында: Человек без селезенки ҡултамғаһы менән баҫыла. Хикәйә А. Ф. Маркс нәшер иткән А. П. Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелгән. Был йыйылма өсөн автор хикәйәләге персонаждар образдарын һәм уларҙың телен үҙгәрткән. Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, поляк, серб-хорват, фин, чех һәм швед телдәренә тәржемә ителә. == Сюжет == Иртә таңда Калуга ҡапҡаһы янында урынлашҡан бөҙрәхананың хужаһы, Макар Кузьмич Блесткин, үҙ оҫтаханаһын йыйыштырыу менән булыша. Ишектәге ҡыңғырауҙы тартып, йортҡа Макар Кузьмичтың суҡындырған атаһы, Эраст Иваныч Ягодов, килеп инә. Ул слесарлыҡ менән шөғөлләнә һәм бөҙрәхананан байтаҡ алыҫта торған Ҡыҙыл быуа янынан уҡ сәс алдырырға килгән. Ягодов эше тығыҙлығына зарлана ла үҙенең сәсен татарҙарҙыҡы кеүек тап-таҡыр итеп ҡырыуҙы һорай. Хужа уның сәсен ала. Әңгәмә барышында Макар Кузьмичтың күҙе төшөп йөрөгән Ягодовтың ҡыҙын Шейкинға йәрәштереүе асыҡлана. Нишләп бының шулай килеп сығыуына Макар Кузьмич бик ныҡ хайран ҡала, сөнки Макар Кузьмичтың атаһы үлгәс, Ягодов унан диван һәм ун һум аҡса алып тора ла кире ҡайтарып бирмәй. Ягодов Макар Кузьмичты битәрләй башлай: «Һинән ниндәй кейәү егете, Макар? Һин кейәү егетеме? Аҡсаң да, дәрәжәң дә юҡ, һөнәрең дә бүстәк кенә… Шейкиндың «залогта ғына мең ярым һум аҡсаһы ята». Быны ишеткән Макар Кузьмич башҡаса эшләй алмай һәм ул Ягодовҡа үҙ янынан сығып китергә ҡуша. Эраст Иванычтың башы яртылаш ҡырылған көйөнсә ҡала һәм ул каторгаға ебәрелгән яуызға оҡшап тора. Ул башын шәл менән урай ҙа бөҙрәханан сығып китә. Иртәгеһенә ул яңынан килә һәм ҡалған сәсен ҡырыуҙы һорай. Әммә Макар Кузьмич унан эшләйәсәк эшенә алдан уҡ аҡса түләүҙе талап итә. Эштең былайға боролоуы Ягодовҡа бер ҙә оҡшамай&nbsp;— аҡсаға сәс алдырыуҙы ул байлыҡтан ҡотороуға һанай. Ул бер һүҙ ҙә әйтмәйенсә бөҙрәхананан сығып китә һәм ҡырылған сәсенең үҙенән-үҙе үҫеп еткәнен көтә. Ярым таҡыр башлы көйөнә ул ҡыҙының туйында йөрөй. == Экранлаштырыу == 1977 йылда А.&nbsp;П.&nbsp;Чехов хикәйәләре, шул иҫәптән «Бөҙрәханала» хикәйәһе, мотивтары буйынса Мосфильмда «Смешные люди!» нәфис фильмы төшөрөлә. Уны сценарисы&nbsp;һәм ҡуйыусыһы — Михаил Швейцер. Бөҙрәханасы Макарҙы Валерий Золотухин, Ягодов ролен&nbsp;Евгений Перов уйнай. == Баҫмалар == * Чехов А. П. В цирульне // Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А.&nbsp;М.&nbsp;Горького.&nbsp;— М.: Наука, 1974—1982. * Anton Čechov, ''Racconti'' ; traduzione di Agostino Villa, Vol. I, Torino: Einaudi, 1950 * Anton Čechov, ''Tutte le novelle'' , Vol. I: ''Teste in fermento'' ; introduzione e traduzione di Alfredo Polledro, Milano: Biblioteca Universale Rizzoli, 1951 * Anton Čechov, ''Racconti e novelle'' ; a cura di Giuseppe Zamboni; traduzione di Giovanni Fccioli, introduzione di Emilio Cecchi; appendice critica a cura di Maria Bianca Luporini, Coll. I grandi classici stranieri, Firenze: G. C. Sansoni, 1963, Vol. I, pp. {0}[13]{/0}} (1936) * Anton P. Čechov, ''Tutti i racconti'' , Vol. I: ''Primi racconti: 1880—1885'' ; a cura di Eridano Bazzarelli, Coll. I grandi scrittori di ogni paese, Serie russa, Tutte le opere di Čechov, Milano: Mursia, 1963 * A. Cechov, ''Opere'' , Vol. 1: ''Romanzi brevi e racconti: 1880—1884'' ; a cura di Fausto Malcovati; traduzione di Monica Gattini Barnabò, Roma: Editori Riuniti, 1984, ISBN 88-359-2699-8 == Әҙәбиәт == * Voir Dictionnaire Tchekhov, Page 77, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5. * Chez le barbier, traduit par Madeleine Durand, André Radiguet, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard, 1967, ISBN 978 2 07 0105 49 6. * Ettore Lo Gatto, «Racconti di Čechov |Rasskazy». In: Dizionario Bompiani delle Opere e dei Personaggi di tutti i tempi e di tutte le letterature, Milano: Bompiani, 2005, vol. VIII, pp. 7854-55, ISSN 1825-78870. * Чернышёва С.&nbsp;В.&nbsp;Функции повторов в прозе А.&nbsp;П.&nbsp;Чехова. Иваново {0}[13]{/0}} (1936) == Һылтанмалар == * [http://chehov.niv.ru/chehov/text/v-cirulne.htm Чехов А. П. В цирульне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511085550/http://chehov.niv.ru/chehov/text/v-cirulne.htm |date=2017-05-11 }}. Оригинальный русский текст * [https://web.archive.org/web/20170908205959/http://www.ct.uni-altai.ru/wp-content/uploads/2013/08/%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2.pdf А.&nbsp;В.&nbsp;Иванова. Семантика жеста в рассказе «В цирульне»] [[Category: Антон Чехов хикәйәләре]] [[Category:1895 йылғы хикәйәләр]] 7s5b7f37oujh56v5r9m1boz39di945m 0 128365 1307519 1307014 2026-10-18T13:19:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307519 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Бәләкәс кенәләр»''' — Александр Солженицындың проза менән яҙылған миниатюралар циклы. Ҡайһы бер әҙәбиәт белгестәре уларҙы «проза менән яҙылған шиғырҙар» тип атап йөрөтә<ref>[http://sibac.info/index.php/2009-07-01-10-21-16/5282--lr- Тема памяти в «Крохотках» А.&nbsp;И.&nbsp;Солженицына] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. == Яҙыу һәм баҫмалар == Миниатюраларҙың төп һәм күп өлөшө яҙыусы [[СССР|СССР-ҙа]] йәшәгән саҡта, [[1958]]-[[1960 йыл|1960 йылдарҙа]] яҙыла Миниатюраларын яҙыусы [[1961 йыл|1961 йылдың]] декабрендә «Новый мир» журналына баҫтырып сығарырға ебәрә, тик А. Т. Твардовский унан баш тарта: <blockquote>Элекке килгәндәремдә мин Твардовскийға лагерь тураһындағы бер нисә шиғырҙарымды, «Бәләкәс кенәләрҙең» ҡайһы бер зыянһыҙыраҡтарын һәм «Ауыл үтә тоғролоҡло кешеһеҙ тора алмай» хикәйәһен килтергәйнем. «Бәләкәс кенәләрҙе» ул «ҡуйын дәфтәренә яҙып ҡуйылған запас» тип кенә ҡабул итте, уларҙың жанрын бөтөнләй тойманы<ref>[http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/bodalsya_telyonok_s_dubom/ Бодался телёнок с дубом. — Гл. «Обнаруживаясь»].</ref>. Шунан һуң «Бәләкәс кенәләр» Самиздатта, ә [[1964 йыл]]да (авторға әйтеп тә тормайынса) «Грани» журналында (Франкфурт-на-Майне ҡалаһы, [[1964]], 56){{sfn|Рассказы и крохотки|2006|с=659}}<ref>[http://www.maldura.unipd.it/samizdat/tamizdat/russia/riviste/grani/indici/1970/74/grani_1970_74_contents_din.pdf Содержание № 52—74 журнала «Грани»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028061141/http://www.maldura.unipd.it/samizdat/tamizdat/russia/riviste/grani/indici/1970/74/grani_1970_74_contents_din.pdf |date=2013-10-28 }}.</ref> баҫтырыла. Артабан миниатюралар Солженицындың әҫәрҙәр йыйылмаһы составында баҫылып сыға. «Молитва» миниатюраһы тәүге тапҡыр «Вестник русского христианского движения» журналында ([[1966]], 3 (81)) баҫыла<ref>[http://www.rp-net.ru/book/vestnik/ Журнал «Вестник РХД»].</ref>. Автор әйтеүе буйынса, «Молитва» миниатюраһы яҙыусының әҫәрҙәрен самиздатта баҫтырып таратыусы Д. Воронянская арҡаһында баҫылып сыға: <blockquote>Воронянская «Молитваны» донъя күләменә осороусы булды… {{sfn|Рассказы и крохотки|2006|с=664}}</blockquote> Миниатюраларҙың ҡалған өлөшө автор [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйгә]] әйләнеп ҡайтҡас [[1996]]-[[1999 йыл|1999 йылдарҙа]] яҙыла. Беренсе тапҡыр «Новый мир» журналында ([[1997]], 1, 3, 10; 1999, № 7) баҫылып сыға, шулай уҡ Солженицын әҫәрҙәренең тулы йыйылмаһы составына индерелә{{sfn|Рассказы и крохотки|2006|с=664}}. [[1996 йыл]]да «Новый мир» журналына «Бәләкәс кенәләрҙе» («Лиственница», «Молния», «Колокол Углича») тапшырған саҡта Солженицын : «Бары тик [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйгә]] ҡайтҡас ҡына, мин уларҙы яҙып бөтөрөргә һәләтле булдым, ә тегендә(сит илдә) — яҙа алманым…» — тип әйтә{{sfn|Рассказы и крохотки|2006|с=664}}. == Йөкмәткеһе == === '''1958—1960''' === {{кол|3}} * Тын алыу * Сегден күле * Өйрәк бәпкәһе * Шағир мәйетенең туҙаны * Ҡарама бүрәнә * Һыуҙағы сағылыш * Тауҙарҙағы йәшенле ямғыр * Невалағы ҡала * Шарик * Хәрәкәт ысулы * Иҫке биҙрә * Есениндың тыуған ерендә * Колхоз рюкзагы * Костёр һәм ҡырмыҫҡалар * Беҙ үлмәбеҙ ул * Яҡты көнгә ингәндә * Ока буйлап сәйәхәт {{конец кол}} === '''1963''' === * Доға === '''1996—1999''' === {{кол|3}} * Ҡарағас * Йәшен * Сиркәү манараһы * Углич ҡыңғырауы * Ҡартайыу * Оят * Зәһәр эсемлек * Иртә * Япма * Эңерҙә * Әтәс ҡысҡырыуы * Төнгө уйҙар * Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу * Рәсәй тураһындағы доға {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Александр Солженицын.|заглавие=Рассказы и крохотки|ссылка=http://www.solzhenitsyn.ru/upload/books/Tom_1.pdf|ответственный=Ред.-сост. Н. Солженицына|издание=Собрание сочинений в 30 т|место=М.|издательство=Время|год=2006|том=1|страниц=672|isbn=5-94117-168-4|ref=Рассказы и крохотки}} — тексты рассказов на официальном сайте Александра Солженицына. * ''Чалмаев, В'' . Александр Солженицын: Жизнь и творчество. — М., 1994. * {{статья|заглавие=К 50-летию первой публикации «Крохоток» А. И. Солженицына: Интервью с Н. А. Струве (Париж, 12 ноября 2013 года)|ссылка=http://www.solzhenitsyn.ru/upload/text/Struve_N.A.-Interviyu_k_50-letiyu_pervoy_publikatsii_Krohotok.pdf|издание= Изв. Сарат. ун-та|место=Саратов|год=2014|том=14|выпуск=2|страницы=106—109}} {{lit-stub}} {{Александр Солженицын}} [[Категория:Алфавит буйынса китаптар]] [[Категория:Александр Солженицын әҫәрҙәре]] [[Категория:Әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Жанрҙар буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] hofqfux2kjmtwxsjicibcf595wd3by2 0 130646 1307545 1264649 2026-10-19T07:35:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307545 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} [[Файл:Коран 2034.jpg|thumb|left|Ҡөрьән Кәрим]] [[Файл:G-Mecca-r.jpg|thumb|left|әл-Хәрәм мәсете]] [[Файл:Muhammad Salat.PNG|thumb|left|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғәрәпсә исеменең яҙылышы]] '''Ислам терминдары''' — [[Ислам]] динендә ҡулланылған, уға ҡағылған һәммә төшөнсәләр, исемдәр, йолалар һәм башҡалар. Әлегә башҡорт телендә [[Ислам]] терминдары һүҙлеге булғаны юҡ. Википедияла Ислам диненә бағышланған мәҡәләләрҙе '''«Ислам терминдары» категорияһы'''<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B]</ref> ҡуйып, бындай һүҙлек үҙлегенән төҙөлә барасаҡ. Ислам терминдары даирәһенә был диндең [[тарих]]ына бәйле, [[шәриғәт]] һәм дини хоҡуҡиәт, [[мәсет]]тәр (ғибәҙәтханалар) һәм уларҙың ҡоролошо, ғибәҙәттәр башҡарыу кәрәк-ярағы, дини йолалар, [[Исламдың биш нигеҙе]]нә ингән, уларға бәйле терминдар һәм башҡалар инә. Уларҙың күбеһе урыҫ телендә юҡ, шуға күрә [[ғәрәп]], [[фарсы теле|фарсы]] һәм [[Төрки (тел)|төрки]] телдәрҙән алына, улар ҡулланған мәғәнә менән аңлатма бирелә. == Башҡа телдәрҙә Ислам терминдары == Ислам дине — интернациональ дин, шуға күрә күп халыҡтар үҙ алфавитына яраҡлаштырып терминдар глоссарийҙары, һүҙлектәре эшләй. Беҙҙең илдә ул татар, Кавказ мосолмандары телдәрендә сығарыла. Урыҫ телендә лә глоссарий бар<ref>[http://rushist.com/index.php/islam/3586-slovar-islamskikh-terminov-i-ponyatij]</ref> == Намаҙ терминдары == {| class="wikitable" |+ [[Намаҙ]] |- ! Термин !! {{lang+ar|}} !! Мәғәнәһе |- ! colspan="3" |Көндәлек намаҙҙар |- |Фәжер (сабах) ||الْفَجْر||''таңғы'' |- |Зухр(өйлә)||الظُّهْر||''төшкө'' |- |Аср (икенде)||عصر||''төштән һуңғы'' |- |[[Аҡшам намаҙы|Мәғриб (ахшам)]]||المغرب||''эңерҙәге'' |- |Ишә (йәстеү)||عشاء||''төнгө'' |- ! colspan="3" |Мотлаҡ намаҙҙар |- |[[Ғәйет әл-Фитр|Ғәйет намаҙы]]||صلاة العيد||''байрам намаҙы'' |- |[[Йома намаҙы]]||صلاة الجمعة||''йома көнөнөкө'' |- |[[Витр]]||وتر||''таҡ һанлы төнгө намаҙ'' |} | {| class="wikitable" |- ! colspan="3" |Сөннәт намаҙҙар |- |Духа ||الضحى||''иртә'' |- |Истисҡа||اِسْتِسْقَاء||''ямғыр'' |- |[[Истихара]]||اِسْتِخَارَة||''дөрөҫ ҡарар'' |- |[[Ратибат]]||صلاة التطوع||''2 рәҡәғәтле теләк теләү'' |- |[[Тәсбих намаҙы]]||صلاة التسابيح||''тәүбә намаҙы'' |- |[[Тәһәжүд]]||تهجُّد||''йоҡонан торғас'' |- |[[Тәрәүих]]||تراويح||'' бүлем, ял'' |- |[[Кусуф]]||كسوف||''ҡояш тотолоу'' |- |[[Хусуф]]||خسوف||''ай тотолоу'' |- |[[Намаҙ вуду]]||صلاة الوضوء||''тәһәрәт намаҙы'' |- |[[Хәжәт]]||حاجة||''хәжәтеңде һорау'' |} == Намаҙ рәүештәре һәм мәсет өлөштәре == {| class="wikitable" |- | ! colspan="3" |Намаҙ рәүештәре |- |[[Хәүеф]]|| خوف||''ҡурҡыу'' |- |[[Ҡәсер намаҙ]]||قصر الصلاة||''ҡыҫҡартылған'' |- |[[Йәмәғәт намаҙы]]||صلاة الجمعة||''күмәк'' |- ! colspan="3" |Намаҙ өлөштәре |- |[[Рәкәғәт]]||ركعة||''цикл'' |- |[[Кирәғәт]]|| ||''баҫып тороу'' |- |[[Руҡуғ]]|| ||''билдән бөгөлөү'' |- |[[Ҡыям]]||قيامة||''баҫып тороу'' |- |[[Сәждә]]||سجود||''маңлайҙы ергә тейҙереү'' |- |[[Күғүт]]|| ||''ултырыу'' |- ! colspan="3" |Мәсет өлөштәре |- |[[Манара]]||منارة||''маяҡ'' |- |[[Мөнбәр]]||منبر||''кафедра'' |- |[[Михраб]]||محراب||''уйым'' |- ! colspan="3" |башҡалар |- |[[Доға]]|| دعاء||''ялбарыу'' |- |[[Тәшәһһүд]]|| تَّشَهُّد||''шаһитлыҡ'' |- | || ||. |} == Алфавит буйынса == === А === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек йәки башҡа сығанаҡ |- |[[Аҙан]]||мосолмандар өсөн фарыз һаналған биш ваҡыт намаҙҙың һәр ҡайһыһының башланыу ваҡытын белдереү||Али-заде А. А. Азан // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. |- |[[Алисылар]]||Али ибн Әбү Талип вариҫтары||Али-заде А. А. Алиды // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 71. — ISBN 978-5-98443-025-8. |- |[[Аллаһ]]||[[Ислам]]да юғары илаһи зат.||БТАҺ, 1 том, 245 бит |- |[[Аман (именлек тәьмин итеү)]]|| мосолмандың дошманға йәки мосолман түгелгә биргән хәүефһеҙлек гарантияһы||Большаков О. Г. Аман // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 20. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2. |- |[[Аманат (ислам)]]||тоғролоҡ йәки намыҫ кешеләре, дөйөм мәғәнәлә: һаҡлауға ышандырылған, ышаныслылыҡ.||Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит; 60-сы битБашҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит; 60-сы бит |- |[[Амин]]|| ғәҙәттә исламда, йәһүдилектә, христианлыҡта доғаларҙы һәм дини мәҙхиәләрҙе тамамлауҙы аңлатҡан формула||Аминь // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882. — Т. 1. |- |[[Ансарҙар]]||Мәҙинәнең ерле ырыуҙары Бәнү Әүс һәм Хәҙрәж кешеләре||{{ИЭС1991|О. Б.|Ал-Ансар|21}} |- |[[Ахирәт]]||Ислам эсхатологияһында теге донъя, баҡый донъя, кеше өсөн берҙән-бер мәңгелек донъя.||{{ИЭС1991|Пиотровский М.Б.|ал-Ахира|27}} |- |[[Аят]]||[[Ҡөрьән]]дә [[сүрә]]нең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө||Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004 |- |[[Аят әл-Курси]]|| «[[Әл-Бәҡара]]» («Һыйыр») сүрәһенең 255-се [[аят]]ы||Ҡөрьән Кәрим |- ||[[Аятулла]]|| жәғәфәри мәҙһәбе нигеҙендә ислам хоҡуғы (шәриғәт) мәсьәләләре буйынса үҙ аллы ҡарарҙар сығарырға хоҡуҡлы шиғый дин белгестәре||Кушев В. В. Айат Аллах // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 16. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2. |} === Б === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |- |[[Бәб (шиғыйлыҡ)]]||шиғыйҙарҙа рухи дәрәжә, ғәҙәттән тыш белем эйәһе титулы,|| Bab. // Cyril Glassé, Huston Smith. The New Encyclopedia of Islam. Rowman Altamira, 2003. С. 73. |- |[[Бәдәүилек]]||Әхмәт әл-Бәдәүи хөрмәтенә аталған суфый тәриҡәттәренең береһе||Али-заде, А. А. Бадавиты // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Бәйғәт]]|| ғәрәп телендә «килешеү», «ант», «тоғролоҡ анты» һ. б. аңлатҡан термин.||Али-заде, А. А. Байа ар-Ридван // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — 3000 экз. — ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Байрамилыҡ]]||Суфый тәриҡәте||Али-заде А. А. Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 144. — ISBN 978-5-98443-025-8. |- |[[Байрамсылау]]||[[Ураҙа байрамы|Ураҙа]] һәм [[Ҡорбан байрамы|Ҡорбан ғәйеттәрендә]] бала-сағаның өйҙән-өйгә йөрөп күстәнәс йыйыуы||Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, "Русский язык", 1993. ISBN 5-200-01108-6 |- |[[Бәйт әл-мал]]||ҡаҙна, йәмәғәт финанстары, шулай уҡ аҡса һәм башҡа ҡиммәттәр һаҡлау бинаһы.||Али-заде, А. А. [146 Байт аль-Мал] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Бәйһәсиҙәр]]||[[Әбү Бәйһәс|Әбү Бәйһәс Һайсам ибн Жәбир]] эйәрсендәре||МУХАММАД ИБН 'АБД АЛ КАРИМ АШ-ШАХРАСТАНИ. ХАРИДЖИТЫ (ХАРИДЖИТЫ, МУРДЖИИТЫ, ВА'ИДИТЫ) // КНИГА О РЕЛИГИЯХ И СЕКТАХ. |- |[[Балиғлыҡ]]||ислам фиҡһында (хоҡуҡ) йәше етеү, өлгөрөп етеү.||Абду-ль-Гани аль-Майдани. Определение совершеннолетия по ханафитскому мазхабу. // аль-Любаб фи шарх аль-китаб. |- |[[Бәнү Шәйбә]]||Ҡәғбә асҡысын һаҡлаусылар||Хәҙистәр |- |[[Бәнү Исраил]]||йәһүд халҡының атамаларының береһе.||Бәнү Исраил // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. |- |[[Бәрәкәт]]|| Илаһиҙан бирелгән фатиха, муллыҡ, етешлек.||Резван Е. А. Барака // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 38. — 315 с.— ISBN 5-02-016941-2. |- |[[Бәрзәх]]|| ислам эсхатологияһында кешенең үлеменән һуң йәне теге донъяла терелеү көнөнә тиклем тороп торған аралыҡ.||Али-заде, А. А. Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с.— ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Бәрһүт]]||Кафырҙарҙың йәндәре ҡоҙоғо||Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах. — М.: Советская энциклопедия, 1987—1988. |- |[[Бәғеҫ]]||Үлгәндән һуң Ҡиәмәт көнөндә терелеү||Али-заде А. А. Бас бад аль-маут // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Бисмиллаһ]]|| Ҡөрьәндең туғыҙынсы Әт-Тәүбә сүрәһенән ғәйре һәр сүрәнең башында торған кәлимә : «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» ||БТАҺ, 2 том, 287 бит |- |[[Бекташиҙар]]|| Хажи Бекташ XIII быуатта ойошторған суфый тәриҡәте||Muhammed Seyfeddin Ibn Zulfikari Derviş Ali; Bektaşi İkrar Ayini, Kalan Publ. перев.: Mahir Πnsal Eriş, Анкара, 2007 (төрөк телендә)Өхүд һуғышы |- |[[Бидғәт]]||Исламда дингә, унда элек булмаған, уның шарттарына тура килмәгән яңы эш йәки ғәмәл индереү.||Прозоров С. М. Бида // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 41. — 315 с. — ISBN 5-02-016941-2. |- |[[Буркини]]||мосолман ҡатын-ҡыҙы өсөн һыу инеү костюмы.||{{Cite web|lang=ru|url=http://www.bt-women.com.ua/style/81.html|title=Бикини и буркини — разные цвета одной радуги|author=Марина Тумовская.|date=2011-02-16|publisher=Beauty Women|accessdate=2012-09-22|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018211043/http://bt-women.com.ua/style/81.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018211043/http://bt-women.com.ua/style/81.html |date=2012-10-18 }} |} === В === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |- |[[Важиб]]||фарыз терминының синонимы ||Али-заде, А. А. Ваджиб // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — — ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Васан (һынташ)]]||исламға тиклемге Ғәрәбстанда мәжүси ғибәҙәт ҡылыу объекттарының төп билдәләренең береһе||Резван Е. А. Васан // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 46—47. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2. |- |[[Витр]]||Йәстеү намаҙынанан һуң уҡыла||[[Намаҙ]] |} === Г === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |- |[[Гирәһ (биҙәк)]]||Ислам биҙәү сәнғәте||[http://colory.ru/?item=b66cfc18-7924-4c9e-b556-b281f8d58c9a&termin=2c9b5f65-71f5-4816-875f-f11636c0a41a Гирих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222075954/http://colory.ru/?item=b66cfc18-7924-4c9e-b556-b281f8d58c9a&termin=2c9b5f65-71f5-4816-875f-f11636c0a41a |date=2023-02-22 }} |} === Ғ === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |- |[[Ғабәйә]]||ғәрәп ҡатын-ҡыҙының традицион оҙон күлдәге||[http://islamosfera.ru/abajya-odezhda-imeyushhaya-4000-letnyuyu-istoriyu/ Абайя — одежда, имеющая 4000-летнюю историю] |- |[[Ғажрәдиҙәр]] ||[[Хәрижиҙәр|хәрижиҙәрҙең]] уртаса фирҡәләренең береһе, [[Нәждәттәр|нәждәттәрҙән]] айырылып сыҡҡандар||Али-заде, А. А. Аджрадиты // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Ғази|Ғази]]||дин өсөн ирекле һуғышсылар||Ислам. Энциклопедический словарь[https://how-to-all.com/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5:%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[Ғазраил]]||йәһүд һәм ислам традицияларында үлем фәрештәһе|| [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән] |- |[[Ғайсауилыҡ]]||[[Африка|Төньяҡ Африкала]] ([[Марокко]], [[Алжир]], [[Тунис]]) киң таралған [[Суфыйлыҡ|суфый]] [[тәриҡәт]]е||{{Китап|автор=Акунов В. В.|часть=Суфийский орден Айс(с)ауа|заглавие=Военно-духовные ордена Востока|место=М.|издательство=Вече|год=2012|ref=Акунов В. В.}} |- |[[Ғөсөл]]||Бөтә тәнде йыуып, һыу менән ҡойоноу||[[Ғөсөл]] |- |[[Ғәдир хәҙисе]]||[[Мәккә]] менән [[Мәҙинә]] араһындағы ''Хүм'' быуаһы янында [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[сәхәбәләр]]е алдындағы [[вәғәз]]е||''Veccia Vaglieri, L.'' [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ghadir-khumm-SIM_2439 G̲h̲adīr K̲h̲umm] // [[Ислам энциклопедияһы (инглизсә)|Encyclopaedia of Islam]], Second Edition. |- |[[Ғаҡидә]]|| мосолман дине тәғлимәте, имандың асылыу формаһы, «инаныу символы»||{{ИЭС1991|Д. Е.|Акида|17—18|ref=Ислам: ЭС}} |- |[[Ғәҡәд]]||[[Фиҡһ]] буйынса ғәҡәд — үҙ-ара йөкләмәләр тураһында ике йәки күп яҡлы килешеү; ижаб||Боголюбов А. С. ‘Акд // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 17. — 315 с. |- |[[Ғәҡиҡә]]|| бала тыуғас салына торған ҡорбан||{{ИЭС+2007|65|Акика}} |- |[[Ғәҙеллек]]||киң мәғәнәлә шәхесте әхлаҡи баһалау категорияһын аңлатҡан ислам термины|| Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит; 253-сө бит |- |[[Ғәҙәт (ғөрөф)]]||исламға тиклемгенән ҡалған хоҡуҡи комплекстар нормалары, шулай уҡ шәриғәттә сағылыш тапмаған хоҡуҡи нормалар ҡулланылышы.||Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017 |- |[[Ғәйбәт]]||кешенең артында яманлап һөйләү||Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 860 бит |- |[[Ғәкәбә (уба)]]||[[Мәккә]] һәм [[Мина (үҙән)|Мина]] үҙәне араһындағы уба||Большаков О. Г. Ал-Ансар // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 21. — 315 с. — 50 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-02-016941-2 |- |[[Ғәнимәт]]||Трофей||[[Әл-Әнфәл сүрәһе]], [[Әл-Хәшр сүрәһе]] |- |[[Ғәрад (акциденция)]]||ғәрәп-мосолман философияһында — акциденция, осраҡлы килеп сыҡан бер нәмә||Ибрагим Т. К. и Сагадеев А. В. Арад // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 22. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2. |- |[[Ғәрәфәт]]||[[Мәккә]]нән 20 км алыҫлыҡтағы, [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] үҙенең һуңғы вәғәзен һөйләгән тау ||{{ВТ-ЭСБЕ|Арафат}} |- |[[Ғәрәфәт (үҙән)]]|| Мәккәнән 20-25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан урын||Ермаков Д. В. Арафат // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 22. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2. |- |[[Ғәүрәт]]||йәшерелергә тейеш ағза, енси ағза|| Ҡөрьән [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD] |- |[[Ғурабиҙәр]]||шиғыйҙарҙың иртә осорондағы фирҡәләрҙең береһе||Али-заде А. А. Курабиты // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — ISBN 5-98443-025-8 |} === Д === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === З === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === И === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Й === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |- |[[Йәғфур]]||Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең легендар ишәгенең ҡушаматы||Баранов Х. К. Арабско-русский словарь: ок. 42 000 слов. — 3-е изд. — М., 2001. |- |[[Йәзидиҙәр]]||хәрижиҙәрҙең иң сикке фирҡәһе||Али-заде, А. А. Йазидиты // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — 3000 экз. — ISBN 5-98443-025-8 |- |[[Йәжүж менән Мәжүж]]|| Гог һәм Магог||Пиотровский М. Б. Йаджудж и Маджудж // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 119. — 315 с. — ISBN 5-02-016941-2. |- |[[Йәсәүилек]]|| Әхмәт Йәсәүи нигеҙләгән суфый тәриҡәте. Үҙәк Азия төрки халыҡтарында таралған||Санан Мехти Путь Ясави и его роль в развитии ислама в Центральной Азии (рус.) // Вестник Челябинского государственного университета : журнал. — Челябинск, 2007. — № 23. — С. 150—159. |} === К === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Ь === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === О === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === П === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Р === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === С === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Т === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === У === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Х === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Ч === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Ш === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} === Я === {| class="wikitable" !Термин!!Аңлатмаһы!!Һүҙлек, йәки башҡа сығанаҡ |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Ҡөрьән Кәрим (башҡортсаға тәржемә) [https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD] == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Ислам |Портал = Ислам}} * {{ИЭС2007|all}} * {{ИЭС-1991}} * [http://namaz.do.am/index/musulmanskij_kalendar_i_prazdniki/0-26 Мусульманский справочник] * [http://islam-book.info/arabskiy-yazik/slovari-arabskogo-yazika/russko-arabskiy-terminologicheskiy-slovar-propovednika Русско-арабский терминологический словарь проповедника ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205103251/http://islam-book.info/arabskiy-yazik/slovari-arabskogo-yazika/russko-arabskiy-terminologicheskiy-slovar-propovednika |date=2014-12-05 }} * [http://askimam.ru/board/ Словарь Askimam.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819084227/http://askimam.ru/board/ |date=2011-08-19 }} * [http://islam-book.info/drugie-knigi-sayta/slovari-entsiklopedii/islamskaya-glossariya Исламская глоссария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205103404/http://islam-book.info/drugie-knigi-sayta/slovari-entsiklopedii/islamskaya-glossariya |date=2014-12-05 }} * Мусульманский словарь [http://falaq.ru/dict] * Русская историческая библиотека: Словарь исламских терминов и понятий [http://rushist.com/index.php/islam/3586-slovar-islamskikh-terminov-i-ponyatij] * Энциклопедия ислама: Ханников Александр Александрович. Краткий словарь основных понятий и терминов ислама [https://religion.wikireading.ru/76705] {{Хадж|nocat=1}} {{Islam-calend|nocat=1}} {{Тәһәрәт|nocat=1}} [[Категория:Ислам терминдары| ]] [[Категория:Глоссарийҙар]] a63jttld6netc3dgcnhqacuduswhk31 0 141992 1307543 892601 2026-10-19T05:30:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307543 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ивушкин Владимир Иванович''' ([[9 июнь]] [[1942 йыл]] — [[12 март]] [[1999 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы. 1965—1993 йылдарҙа «Союзтелефонстрой» тресының монтажсы-йәбештереүсеһе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. == Биографияһы == Владимир Иванович Ивушкин 1942 йылдың 9 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө районы]] [[Шемәк]] ауылында тыуған. 1959 йылда [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү заводында]] балта оҫтаһы булып эшләй башлай. 1965 йылдан алып «Союзтелефонстрой» тресының Өфө, 1982 йылдан — Куйбышев төҙөлөш-монтажлау идараһында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй. 1988 йылдан алып «Ростелефонстрой» акционерҙар йәмғиәтенең Екатеринбург филиалында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй. 1993—1999 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө ҡала электр селтәрҙәрендә эшләй. Ивушкин Владимир Иванович 1999 йылдың 12 мартында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Юғары производство күрһәткестәре, хеҙмәттә инициативалылығы һәм намыҫлылығы өсөн В. И. Ивушкин I (1986), II (1981), III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. == Әҙәбиәт == * {{Warheroes|id=18147|star=None}} * Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3618-ivushkin-vladimir-ivanovich}}{{V|6|06|2019}} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Ivushkin_Vladimir_Ivanovich/t/5529 Ивушкин Владимир Иванович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Хеҙмәт Даны ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары]] d6vc8ktljv8i354l1o6ry2n6gukm373 0 142856 1307518 1051637 2026-10-18T13:16:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307518 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәләбәй медицина колледжы''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Бәләбәй]] ҡалаһындағы медицина профилендәге колледж. Колледж [[Башҡортостан Республикаһы]] һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағында. Колледж адресы: 452000, [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Бәләбәй]] ҡалаһы, Пионерҙар урамы, 63. == Тарихы == 1930-сы йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһында халыҡҡа күрһәтелгән медицина хеҙмәте арта. Ҡала дауаханаһы киңәйтелә һәм район дауаханаһы итеп үҙгәртелә. Дауахананы урта медицина персоналы менән комплектлау өсөн, белем алырға һәм медицина өлкәһендә эшләргә теләге булған урындағы йәштәрҙе уҡытыуҙы ойошторорға, уҡыу биналары төҙөргә кәрәк була. Бәләбәй медицина колледжына Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһында 1936 йылда нигеҙ һалына. Колледж эшләү дәүерендә үҙенең статусын Рәсәй ҡыҙыл тәре йәмғиәте медицина хеҙмәткәрҙәре курстарынан (РОКК) (1936) һәм медицина мәктәбенән (1937), техникумға (1944), медицина училищеһына (1954) һәм колледжға тиклем (2003) үҙгәртә. Һәм дәрес үткәреү урыны ла үҙгәрә — Бәләбәйҙең 2-се мәктәбе бинаһынан, поликлиниканан, барак тибындағы ике бинанан башлап (1972), Пионерҙар урамындағы административ бинаға тиклем (1983). Яйлап колледж өсөн ятаҡ (1993), спорт залы, лаборатория һәм башҡалар төҙөлә. Бында тәүҙә шәфҡәт туташы (медсестралар) әҙерләйҙәр, 1955 йылдан — фельдшерҙар, 1958 йылдан акушерҙар әҙерләй башлайҙар. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта Бәләбәй медицина колледжы студенттары көндөҙгө бүлектә дауалау эше, медсестра һөнәрен үҙләштерәләр. Колледжға уҡырға 9-сы һәм 11-се кластан һуң ҡабул ителәләр, колледжда белем алыу ваҡыты ла ошоға бәйле. == Билдәле тамамлаусылары == Колледжды тамамлаусылар араһында [[БАССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары М. X. Назметдинова, атҡаҙанған табиптар Сәмирханова Я. И., Алексеев В. Н., Ануфриев В. М., Щипакин В. Г һәм башҡалар бар. == Етәкселеге == Бәләбәй медицина колледжы менән төрлө йылдарҙа етәкселек иттеләр: Сидоров М. М., Кузнецов Ф. Ф., Жилкин Е., Гриневич Т. З., Библина И. М., Ғәйнуллина М. Ф., Наумова В. И., Гурьянов М. В., Елизарьев А. И., Лазарев В. Н., Григорьев А. Т. (1984—2008), Хәйруллин Р. М. == Әҙәбиәт == * Катаузова Н. М., Султанов М. А. О преподавании травматологии / Н. М. Катаузова, М. А. Султанов // Специалист. — 2008. — N 6. — С. 22-23 . — ISSN 0869-5210. Методика преподавания травматологии в Белебеевском медицинском колледже. * Байтурина Н. Я. Попенко С. В. (ГАПОУ РБ «Белебеевский медицинский колледж»). Программа воспитания толерантной личности. Белебей, 2013. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/215-belebeevskij-meditsinskij-kolledzh Башҡорт энциклопедияһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406113420/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/215-belebeevskij-meditsinskij-kolledzh |date=2016-04-06 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/215-belebeevskij-meditsinskij-kolledzh Ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406113420/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/215-belebeevskij-meditsinskij-kolledzh |date=2016-04-06 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/215-belebeevskij-meditsinskij-kolledzh Бәләбәй медицина колледжы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406113420/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/215-belebeevskij-meditsinskij-kolledzh |date=2016-04-06 }} * [https://web.archive.org/web/20190511144423/http://wiki02.ru/encyclopedia/belebeevskiy-medicinskiy-kolledzh/t/1877 Башҡортостан] [[Категория:Башҡортостан урта махсус уҡыу йорттары]] 6v0t4mke0k2ge6cftm1qnmxaq39u8rc 0 144355 1307526 1266025 2026-10-18T16:41:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307526 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Власов Александр Васильевич''' ([[6 ноябрь]] [[1926 йыл]] — [[28 февраль]] [[2017 йыл]]) — төҙөлөш производствоһын ойоштороусы. 1968—1978 йылдарҙа Өфөләге 21-се төҙөлөш тресы идарасы. Башҡортостанда бер нисә эре сәнәғәт объекттарын төҙөү менән етәкселек итә. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. == Сығышы == Власов Александр Васильевич 1926 йылдың 6 ноябрендә Казеевка ауылында (хәҙер Пенза өлкәһе Пенза районы). Уның атаһы Власов Василий Иванович (1905—1973) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] инвалиды. Александр Васильевичтың әсәһе, Власова Мария Кирилловна (1907—1976), хужабикә була. [[1944 йыл]]да Александр Пенза ҡалаһының 7-се урта мәктәбен тамамлай. == Профессиональ эшмәкәрлеге йылъяҙмаһы == * [[1944]]—[[1949]]: Пенза индустриаль институтында уҡый. Институтты «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса тамамлай;<ref>[http://www.pnzgu.ru/news/2016/11/6/17302701 Поздравляем с юбилеем выпускника ПГУ А. В. Власова!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108052147/http://www.pnzgu.ru/news/2016/11/6/17302701 |date=2016-11-08 }} Публикация на официальном сайте Пензенского государственного университета, 6.11.2016;</ref> * 1949—[[1953]]: 21-се төҙөлөш тресының 6-сы төҙөлөш идаралығы прорабы, Өфө ҡалаһы; * 1953—[[1955]]: 21-се трестың 6-сы төҙөлөш участкаһының өлкән прорабы; * 1955—[[1957]]: 6-сы төҙөлөш участкаһының производство бүлеге начальнигы; * 1957—[[1958]]: 6-сы төҙөлөш участкаһының баш инженеры; * 1958—[[1961]]: 6-сы төҙөлөш участкаһының начальнигы; * 1961—[[1968]]: 21-се трестың баш инженеры; * 1968—[[1978]]: 21-се төҙөлөш тресының идарасыһы; * 1978—[[1988]]: Главбашстрой начальнигы урынбаҫары.<ref name="ЭБ">[http://wiki02.ru/encyclopedia/Vlasov_Aleksandr_Vasilevich/t/3004 Власов Александр Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105172054/http://wiki02.ru/encyclopedia/Vlasov_Aleksandr_Vasilevich/t/3004 |date=2016-11-05 }} в Энциклопедии «Башкортостан»;</ref> == Эшмәкәрлек һөҙөмтәләре == А. В. Власов етәкселегендә 21-се трест тарафынан төҙөлгәндәр: * Өфө синетик спирт заводында (хәҙер — «Өфөоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте) полиэтилен (1967) һәм фенол (1976) етештереү өсөн ҡулайламалар; * Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында каталитик риформингтың һәм дизель яғыулыҡты гидротаҙартыуҙың ҡатнаш ҡулайламаһы (1970); * (1973) Өфө КПСС-тың 22-сы съезы исемендәге нефть эшкәртеү заводында («Башнефть-Өфөнефтехим») гидрокрекинг урынлаштырыу (1973) ; * Өфө моторҙар төҙөү заводына төп етештереү корпустары (ОАО «УМПО»; 40.000 м²); * Өфө моторҙар төҙөү заводының 3-сө майҙансығында бер рәт ҡоролмалар; * Өфө моторҙар төҙөү заводының «Москвич-412» двигателдәрен сығарыу буйынса етештереүҙең бөтә корпустары; * ВАЗ автоүҙәге; * беренсе сиратта Башҡорт биохимкомбинаты;<ref name="СБ">Ордена Трудового Красного Знамени Трест № 21 / В сборнике: Строители Башкортостана; под общей редакцией М. М. Усманова. — Уфа, ООО «Агентство РЕКА», 2001. — 252 с. — С. 42—44. — 1200 экз. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5931020071 ISBN 5-93102-007-1];</ref> * Өфө ҡалаһының ТЭЦ-3 һәм ТЭЦ-4; * Өфө ҡалаһының 3 һыу алыу ҡоролмаһы; * Өфө ҡалаһының 11, 17, 18 һәм 21-се дауаханалары; * бер нисә мәктәп, балалар баҡсаһы, торлаҡ йорттар һ. б. объекттар Власов Александр Васильевич Главбашстрой начальнигы урынбаҫары вазифаһында Байкал- Амур магистраленең Верхнезейск ҡасабаһында төҙөлгән ҡасабалар өсөн яуаплы була, унда башҡорт төҙөүселәре тарафынан торлаҡ секторы һәм инфрастурктура объекттары төҙөлә. == Хеҙмәтте ғилми ойоштороу == А. В. Власов эре производство комплекстарының төҙөлөшө буйынса етәкселектең яңы системаһын эшләй һәм практикаға индерә; уның нигеҙендә график селтәрҙәр ысулы һалына. Улар бөтә производство циклын тулыһынса контролдә тотоуҙы тәьмин итә һәм төҙөлөш барышын күҙалларға мөмкинлек бирә Етәкселек итеүҙә новаторлыҡ алымдарын ҡулланып, 21-се һанлы трест коллективы тармаҡта эш һәм сафҡа индерелгән объекттарҙың күләме буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә == Танылыуы == === Шәхси ҡаҙаныштары === * [[1971 йыл|1971]]: [[Октябрь Революцияһы ордены]]; * [[1973 йыл|1973]]: [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]; * [[1965 йыл|1965]]: [[«Почёт Билдәһе» ордены]]; * [[1970 йыл|1970]]: «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ уңайы менән» миҙалы; * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]]; * [[1974 йыл|1974]]: СССР Министрҙар Советы премияһы; * [[1976 йыл|1976]]: БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе. === Трест ҡаҙаныштары === * 1976: 21-се Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә — етештереү һөҙөмтәлелеген арттырғаны өсөн, микробиология, химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәттәренең ҡеүәттәрен ваҡытынан алда ғәмәлгә индергәне өсөн, юғары сифатлы төҙөлөш-монтаж эштәре өсөн.<ref>[http://www.sk-trest21.ru/view/5 История компании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031002420/http://www.sk-trest21.ru/view/5 |date=2015-10-31 }} на официальном сайте ОАО «Строительная компания Трест № 21».</ref> == Ғаиләһе, буш ваҡыты == Ҡатыны Власова Валентина Васильевна (тыумыштан фамилияһы — Сергеева; 1933 йылда тыуған), инженер — төҙөүсе, ире менән күп йылдар Өфөнөң 21-се тресында бергә эшләй. Ике ҡыҙы ла Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. Власова Наталья Александровна (1956 йылда тыуған) — терапевт, медицина фәндәре докторы, БДМУ профессоры. Власова Татьяна Александровна (1960) — табип-юғары категориялы кардиолог. Ейәнсәре — Иванова Мария Евгеньевна (1980), ӨДНТУ-ны тамамлаған һәм ошо университетта уҡыта. Йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгес, социология фәндәре кандидаты, доцент. Ейәндәре — Ступалов Александр Дмитриевич (1986), шулай уҡ ӨДНТУ тамамлаған, инженер-нефтсе. Александр Васильевич йәш сағында конькиҙа уҙыш спорты менән мауыҡҡан. Инженер-төҙөүсе. В. Власов ял сәғәттәрендә классик музыка һәм совет композиторҙарының йырҙарын тыңларға ярата. Өлгөрөү йылдарында Александр Васильевичтың төп шөғөлө — тарихи әҙәбиәт уҡыу. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Пензенский индустриальный институт; * {{БЭ|81454}}{{V|4|11|2021}} * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Власов_Александр_Васильевич Власов Александр Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228144839/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-02-28 }} в Свободной энциклопедии Урала. [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] fp7so07vqcjkx6x6i1uoalw8q2hi15j 0 153685 1307534 1303288 2026-10-18T22:55:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307534 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Джордж Бе́рнард Шо́у''' ({{lang-en|George Bernard Shaw}}; [[26 июль]] [[1856 йыл]] — [[2 ноябрь]] [[1950 йыл]]) — Ирландия драматургы һәм романисы, әҙәбиәт өлкәһендәге Нобель премияһы лауреаты һәм иң билдәле әҙәбиәт эшмәкәрҙәренең береһе<ref>Шоу отказался от денежной части Нобелевской премии, однако принял медаль лауреата. {{Cite book|last=Gibbs|first=A. M.|title=Bernard Shaw: A Life|pages=375–376|publisher=University Press of Florida|year=2005|location=Gainesville, Florida|url=http://upf.com/book.asp?id=GIBBSS05|isbn=0-8130-2859-0}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319013106/http://upf.com/book.asp?id=GIBBSS05 |date=2014-03-19 }}</ref>. Йәмәғәт эшмәкәре (социалист-фабиан, инглиз яҙмаһы инглиз яҙмаһы реформаһы яғында торған). Лондон иҡтисад һәм сәйәси фәндәр мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Инглиз [[театр]]ында популярлығы буйынса ([[Уильям Шекспир|Шекспирҙан]] ҡала) икенсе драматург. Тарихта әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ булған ике кешенең береһе (икенсеһе — Боб Дилан), (1925, «Осҡонло сатира менән берләшкән иҫ киткес шиғри матурлыҡ, идеализм һәм гуманизм менән билдәләгән ижады өсөн»), «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһы (1939, «Пигмалион» фильмы сценарийы өсөн). Евгениканың әүҙем пропагандисы. Күпмелер ваҡыт ул евгениканы пропагандалаған, был уның социаль-сәйәси ҡараштарына бәйле, әммә һуңғараҡ был тәғлимәтте йомшаҡ тәнҡитләүгә күскән. == Биографияһы == Джордж Бернард Шоу 1856 йылдың 26 июлендә Дублинда иген һатыусы Джордж Шоу һәм профессиональ йырсы Люсинда Шоу ғаиләһендә тыуған. Уның ике апаһы: театр йырсыһы Люсинда Франсес һәм 21-се йәшендә [[туберкулёз]] сиренән үлгән Элинор Агнес булған. Шоу Дублинда Уэсли-колледжда (''ингл.'' Wesley College) һәм грамматик мәктәптә уҡыған. Урта белемде Дублинда алған. 11 йәшендә уны протестант мәктәбенә биргәндәр, һәм унда ул, үҙенең һүҙҙәре буйынса, арттағынан алдағы йәки артта ҡалған уҡыусы булған. Мәктәпте ул үҙенең белем алыуындағы иң зарарлы этабы тип атаған: «Минең дәрескә әҙерләнергә йәки дөйөм дошман һәм палач — уҡытыусыға дөрөҫөн әйтергә башыма ла килмәне».<ref name="multiple">Хьюз Эмрис. ЖЗЛ Бернард Шоу</ref> Шоу мәғариф системаһын, аҡыл үҫешен генә күҙ уңында тотоп, рухи үҫешкә ынтылмауҙа ғәйепләп, күп тапҡыр тәнҡитләгән. Автор бигерәк тә мәктәптә физик язалау системаһын тәнҡитләгән. 15 йәшендә үк клерк булған. Уны университетта уҡытыу өсөн ғаиләһенең аҡса булмаһа ла, бабаһының бәйләнештәре уны күсемһеҙ милек һатыу буйынса бик билдәле Таунзэнд агентлығына эшкә урынлашырға ярҙам иткән. Шоуҙың дублин харабаларында йәшәүселәрҙән фатир хаҡы йыйыу вазифаһын башҡарған, был йылдарҙың моңһоу тәьҫире уның «Тол йорттары» әҫәрендә кәүҙәләнеш тапҡан. Ул, был эштең бер төрлөлөгө ялҡытһа ла, күрәһең, һәләтле генә клерк булғандыр. Ул иҫәп китаптарын бөхтә итеп алып барырға, шулай уҡ аңлайышлы почерк менән яҙырға өйрәнгән. Шоу почергы менән яҙылған (хатта ҡартайғас та) бар яҙмаларҙы ла уҡыуы еңел һәм рәхәт булған. Аҙаҡ, Шоу файҙа профессиональ яҙыусы булып киткәс, был һәләте уға файҙа килтергән: набор йыйыусыларға уның ҡулъяҙмаларын йыйыу ҡыйынлыҡ тыуҙырмаған<ref name="multiple">Хьюз Эмрис. ЖЗЛ Бернард Шоу</ref>. Шоуға 16 йәш тулғас, уның әсәһе, һөйәре һәм ҡыҙҙары менән йортонан ҡасып китәләр. Бернард атаһы менән Дублида ҡалырға ҡарар итә. Ул белем ала һәм күсемһеҙ милек контораһында хеҙмәткәр булып эш башлай. Был эш уға оҡшамаһа ла, ул унда бер нисә йыл шөғөлләнә. 1876 йылда Шоу Лондонға әсәһе янына киткән. Ғаилә уны бик йылы ҡаршылай. Был осорҙа ул китапханалар һәм музейҙарға йөрөй. Китапханаларҙа ныҡ шөғөлләнә башлап, үҙенең тәүге әҫәрҙәрен тыуҙырған, һуңғараҡ музыкаға бағышланған гәзит колонкаһын алып барған. Әммә уның иртә романдары 1885 йылға саҡлы уңышҡа өлгәшмәгән, был ваҡытта ул ижади тәнҡитсе булараҡ билдәле булған. 1890-сы йылдарҙың беренсе яртыһында «London World» журналында тәнҡитсе булып эшләгән, аҙаҡ уны Роберт Хиченс алмаштырған. Был дәүерҙә социал-демократик идеялар менән мауыҡҡан һәм социализмды тыныс саралар менән урынлаштырыу маҡсатын ҡуйған Фабиан йәмғиәтенә ингән. Был йәмғиәттә ул үҙенең буласаҡ ҡатынын, Шарлотта Пейн-Таунсхендты осратҡан, улар 1898 йылда өйләнешәләр. Бернард Шоуҙың ситтә мөхәббәт бәйләнештәре булған. Ғүмеренең һуңғы йылдарында драматург үҙенең өйөндә йәшәгән һәм 94 йәшендә бөйөр сиренән вафат булған. Уның мәйете {{comment|яндырылған|зкремировано}} , уның һәм ҡатынының {{comment|көлө бергә күккә осоролған|развеян прах}} . == Ижады == Бернард Шоуҙың беренсе пьесаһы 1892 йылда ҡуйылған. Ун йыллыҡтың һуңында ул инде билдәле драматург булып танылған. Ул 63 пьеса, шулай уҡ романдар, тәнҡит әҫәрҙәре, эссе һәм 250 меңдән артыҡ хат яҙған. === Романдары === Шоу карьераһы башында, 1879 йыл менән 1883 йылдар араһында, биш уңышһыҙ роман яҙған. Һуңғараҡ улар барыһы ла баҫылған. Шоуҙың 1882 йылда яҙылған «Кашель Байрондың профессияһы» романы 1886 йылда тәүге тапҡыр баҫылған. Романдың төп геройы — әсәһе менән Австралияға {{comment|күсеп килеп|эмигрирует}}, аҡса өсөн һуғыштарҙа ҡатнашыусы үҙ һүҙле уҡыусы малай. Ул Англияға боксёр матчына ҡайта. Бында ул аҡыллы һәм бай ҡатын Лидия Карьюға ғашиҡ була. Хайуани магнетизм менән йәлеп ителгән был ҡатын, ижтимағи кимәлдәре төрлө булһа ла, кейәүгә сығырға риза була. Һуңғараҡ төп геройҙың затлы нәҫелдән һәм ҙур милек вариҫы икәне билдәле була. Шулай итеп, ул Парламент депутаты булып китә һәм был ғаилә ғәҙәттәге буржуаз ғаиләгә әйләнә. {{comment|«Социаль булмаған социалист»|«Не социальный социалист»}} романы 1887 йылда баҫыла. Башта ҡыҙҙар мәктәбе тасуирлана, әммә һуңынан ысынында ҡатынынан үҙенең хәлен йәшереүсе ярлы иргә йүнәлтелә. Шулай уҡ ул социализмды алға һөрөүҙең әүҙем көрәшсеһе. Был мәлдән бөтә роман социалистик темаларға {{comment|иғтибарын туплай|сосредотачиваться}}. «Love Among the Artists» романы 1881 йылда яҙылған, 1900 йылда Ҡушма Штаттарҙа һәм 1914 йылда Англияла баҫылған. Был романда Шоу викториан йәмғиәте миҫалында сәнғәткә, {{comment|хыялый|романтический}} мөхәббәткә һәм никахҡа үҙенең ҡараштарын күрһәтә. «The Irrational Knot» — роман, 1880 йылда яҙылған һәм 1905 йылда баҫылған. Был романда автор нәҫел статусын хөкөм итә һәм эшселәрҙең фиҙаҡәрлеген раҫлай. Затлы нәҫелдән сыҡҡан ҡатын-ҡыҙ һәм электр моторын уйлап сығарыу арҡаһында байыҡҡан ир миҫалында никах институтын ҙур һорау алдында ҡуя. Ғаилә ағзаларының дөйөм ҡыҙыҡһыныуҙар табырға һәләте етмәү арҡаһында никах тарҡала тигән һығымта эшләнә был әҫәрҙе уҡығандан һуң. Шоуҙың 1879 йылда яҙылған «Immaturity» тип аталған беренсе романы уның һуңғы баҫылған романы булған. Был әҫәрҙә яҙыусы Лондондың энергичный йәш кешеһе Роберт Смиттың тормошон һәм карьераһын тасуирлай. Алкоголизмды ғәйепләү — был китаптағы авторҙың ғаилә иҫтәлектәренә нигеҙләнгән тәүге {{comment| йүнәлтмә|посыл}} була. === Пьесалары === Шоу инглиз йәмғиәтенең мул тормошта йәшәгән даирәләренә хас булған {{comment|тәҡәллефле|чопорной}} пуритан әхлағы менән бөтөнләй өҙә. Ул һәр нәмәне үҙ исеме менән атай, теләһә ниндәй томош күренешен күрһәтеү мөмкин тип иҫәпләй һәм билдәле дәрәжәлә натурализм {{comment|тарафдары|последователь}} була. Шоу «Тол йорто» тигән беренсе пьесаһы өҫтөндә 1885 йылдан башлап эшләй. Күпмелер ваҡыт үтеүгә автор ул әҫәр өҫтөндә эшләүҙән баш тарта һәм фәҡәт 1892 йылда ғына тамамлай. Пьеса 1892 йылдың 9 декабрендә Лондон Король Театрында ҡуйылған. Был пьесала Шоу [[лондон]] пролетарийҙары тормошонан үҙенең реализмы менән һоҡландырған картиналар биргән. Пьеса йәш егеттең атаһы ярлыларға харабаларҙан ҡортомға фатир биргән һәм тегеләре уға һуңғы тинен биргән ҡыҙға өйләнергә йыйынғанын һүрәтләүҙән башлана. Йәш кейәү фәҡирҙәрҙең тамуҡтағы кеүек хеҙмәте менән бәйле никахтан һәм бирнәнән баш тартырға уйлай, әммә һуңынан үҙенең дә килемдәре ярлылар хеҙмәтенә нигеҙләнгәнен аңлай. Шоу бик йыш инглиз тормошоноң зәғиф һәм әшәке яҡтарынан, бигерәк тә — [[буржуазия]] даирәләренең («John Bull’s Other Island», «Arms and the Man», «How He Lied to Her Husband» һ. б.) көнкүрешенән рәхимһеҙ рәүештә көлөүсе сатирик ролендә сығыш яһай. {{comment|«Миссис Уоррендың профессияһы»|«Профессия миссис Уоррен»}} (1893) пьесаһында йәш ҡыҙ, уның әсәһе фәхишә йорттарынан килемдәр алғанын белә һәм намыҫлы эш хаҡы эшләп табыу өсөн йортонан китә. Бернард Шоуҙың пьесаларына, Уайльд пьесалары кеүек, викториан эпохаһы драматургтарының ғына айырым һыҙаты булған үткер юмор хас. Яңы темалар тәҡдим итеп һәм халыҡты әхлаҡи, сәйәси һәи иҡтисади мәсьәләләрҙе уйлауға саҡырып Шоу театрҙы реформалаштыра башлаған. Был тәңгәлдә ул социаль поблемаларҙы хәл иткәндә, Генрик Ибсендың реалистик драмаһын файҙаланған. Шоуҙың тәжрибәһе һәм популярлығы үҫкәнлектән, уның пьесалары ул яҡлаған реформаларға иғтибарҙы аҙ туплаһа ла, уларҙың мауыҡтырғыс роле кәмемәгән. «Цезарь һәм Клеопатра» (1898), {{comment|«Кеше һәм әййәр кеше»|«Человек и сверхчеловек»}} (1903), «Майор Барбара» (1905) һәм {{comment|«Табип икенең бере алдында»|«Врач перед дилеммой»}} (1906) кеүек әҫәрҙәре 50 йәше тулған авторҙың өлгөргән ҡараштарын күрһәтә. 1910-сы йылдарға тиклем Шоу тулыһынса формалашҡан драматург булған. {{comment|«Фанниҙың беренсе пьесаһы»|«Первая пьеса Фанни»}} (1911) һәм «Пигмалион» (1912) кеүек яңы әҫәрҙәре лондон публикаһына билдәле булған. Скульптор алларҙың һынташты йәнләндереүен үтенгән боронғо грек мифы сюжетына нигеҙләнгән иң популяр «Пигмалион» пьесаһында Пигмалион фонетика профессоры Хиггинс күренешендә һынландырылған. Уның Галатеяһы — урамда сәскә һатыусы ҡыҙ Элиза Дулитл. Профессор кокниса һөйләшкән ҡыҙҙың телен төҙәтергә маташа. Шулай итеп, ҡыҙ нәзәкәтле ҡатынға оҡшай башлай. Бының менән Шоу кешеләр фәҡәт тышҡы яҡтан ғына айырыла тип әйтергә тырыша. Үҙе бер нисек тә хупламаған Беренсе донъя һуғышынан һуң Шоуҙың ҡараштары үҙгәрә. Уның һуғыштан һуң яҙған беренсе әҫәре — {{comment|«Йөрәктәр селпәрәмә килгән йорт»|«Дом, где разбиваются сердца»}} (1919). Был пьесала яңы Шоу барлыҡҡа килгән — юмор элеккесә ҡалған, әммә уның гуманизмға ышанысы ҡаҡшаған. Элек Шоу социализмға яйлап күсеүҙе хуплаған, әммә хәҙер ул хөкүмәт башында көслө кеше булырға тейеш тигән ҡарашта була. Уның өсөн диктаторлыҡ -{{comment|бәхәсһеҙ|очевидным}}. Ғүмеренең һуңғы көндәренә уның өмөттәре үлгән. Шулай, {{comment|«Буянт миллиардтары»|«Миллиарды Буянта»}} (''Buoyant Billions'', 1946-48) пьесаһында, үҙенең һуңғы пьесаһында, ул һуҡыр рәүештә сығыш яһаған һәм хаким итеп [[Адольф Гитлер]] кеүек кешене һайлап ҡуйған халыҡҡа ышанырға ярамай тигән. 1921 йылда Шоу биш пьесанан торған {{comment|«Ҡабат Мафусаилға»|«Назад к Мафусаилу»}} пенталогияһы өҫтөндә эште тамамлай. Унда хәрәкәт Эдем баҡсаһында башлана һәм мең йылдан һуңһы киләсәктә тамамлана. Был пьесаларҙа уҡталыу һәм хаталар ярҙамында тормош камиллаша тигән раҫлау бар. Шоу үҙе был пьесаларҙы шедевр тип һанаған, әммә тәнҡитселәр башҡаса фекерҙә булған. "Мафусаил"дан һуң иң яҡшы әҫәр тип һаналған {{comment|«Изге Иоанна»|«Святая Иоанна»}} (1923) пьесаһын яҙған. Жанна Д’Арк тураһында әҫәр яҙыу һәм уны канонлаштырыу идеяһы 1920 йылда барлыҡҡа килгән. Пьеса донъяла танылыу алған һәм авторҙы Нобель премияһына яҡынайтҡан (1925 йыл). «Женева» пьесаһында (1938) автор кешеләр үҙидаралыҡта кәрәк буласаҡ аҡыллылыҡты үҫтереүҙә ҡулланыу маҡсатында ғүмерҙе оҙонайтыу технологияһын үҫтерергә тейеш тигән фекерҙе раҫлаған. Шоуҙың, ҡайһы берҙә мелодрама өлкәһе менән («Кандида» һ. б.) сиктәш булған, психологик жанрҙағы пьесалары бар. Автор ғүмеренең ахырына тиклем пьесалар ижад иткән, уның иртә әҫәрҙәре кеүек, ҡайһы берҙәре генә уңышлы булған. Был осорҙа {{comment|«Алмалы арба»|«Тележка с яблоками»}} (1929) пьесаһы ғына киң билдәлелек ала. {{comment|«Әсе, әммә хәҡиҡәт»|«Горько, но правда»}}, {{comment|«Һайға ултырыу»|«На мели»}} (1933), «Миллионерша» (1935) һәм «Женева» (1935) кеүек һуңғы осор әҫәрҙәре халыҡ араһында танылыу тапмаған. == СССР-ға сәфәре == [[Файл:Stamp of USSR 1949.jpg|thumb|150px|right|СССР Почта маркаһы, 1956 йыл]] 1931 йылдың 21 июленән 31 июленә тиклем Бернард Шоу СССР-ға килә, 29 июлдә [[Иосиф Виссарионович Сталин]] менән шәхсән осраша. Баш ҡаланан тыш, Шоу төпкөлгә лә — өлгөлө тип һаналған Тамбов өлкәһенең Ленин исемендәге коммунаһына барған<ref name="Тамбовская правда">{{статья |автор = |заглавие = Посещение Ирской коммуны имени Ленина Бернардом Шоу|ссылка = http://sleninskoe.ru/irskaya-kommuna/vizit-bernarda-shou|издание = "Тамбовская правда"|тип = газета|место = Тамбов|издательство = |год = 1956|номер = |страницы = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>. Возвращаясь из Советского Союза, Шоу говорил<ref name="Воронцова">{{статья |автор = Татьяна Воронцова. |заглавие = В гостях у «старшего брата» |ссылка = http://lit.1september.ru/article.php?ID=200300909 |издание = «Литература» |тип = журнал |место = М. |издательство = Издательский дом «Первое сентября» |год = 2003 |номер = 9 |страницы = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>: {{начало цитаты}} «Мин өмөт дәүләтенән беҙҙең көнбайыш илдәренә — өмөтһөҙлөк илдәренә ҡайтам… Миңә, ҡәбергә аяҡ баҫҡан ҡарт кешегә, донъя цивилизацияһы ҡотҡарылыр тип уйлау тәрән йыуаныс килтерә… Бында, Рәсәйҙә, мин, кешелекте хәҙерге көрсөктән сығарырға һәм уны тулы анархиянан һәм һәләкәттән ҡотҡарырға яңы коммунистик система һәләтле булыуына ышандым». {{конец цитаты|источник=}} Тыуған иленә ҡайтҡанында Берлинда биргән интервьюһында Шоу Сталинды сәйәсмән булараҡ юғары баһалай<ref name="Воронцова" />: {{начало цитаты}} «Сталин — бик яғымлы кеше һәм эшсе синыфтың ысын етәксеһе… Сталин — гигант, ә бөтә көнбайыш эшмәкәрҙәре — {{comment|иргәйелдәр|пигмеи}}». {{конец цитаты|источник=}} Үҙенең Лондонда 1931 йылдың 6 сентябрендәге сәфәре тураһында һөйләгән докладында драматург былай тигән<ref name="Воронцова" />: {{начало цитаты}} «Рәсәйҙә парламент йә шуға оҡшаш {{comment|сафсата|ерунда}} юҡ. Рустар беҙҙең кеүек алйот түгел; улар беҙгә оҡшаған алйоттар булыу мөмкинлеген хатта күҙ алдына ла килтерә алмайҙар. Билдәле, совет Рәсәйенең дәүләт кешеләре беҙҙең эшмәкәрҙәрҙән ҙур әхлаҡи өҫтөнлөккә генә түгел, ә аҡыл өҫтөнлөгөнә лә эйә». {{конец цитаты|источник=}} Бернард Шоу сталинизмды һәм СССР-ҙы хуплаған. Шулай, үҙенең «На мели» (1933) пьесаһының инешендә ул ОГПУ-ның халыҡ дошмандарын репрессиялау сәйәсәтенә теоретик нигеҙ һала. ''Manchester Guardian'' гәзите редакцияһына асыҡ хатында Бернард Шоу матбуғатта донъя күргән СССР-ҙағы аслыҡ (1932—1933) тураһындағы мәғлүмәтте {{comment|алдаҡ һүҙ|фальшивка}} тип атаған<ref>{{cite web |url=http://www.garethjones.org/soviet_articles/bernard_shaw.htm |title=Letters to the Editor: Social Conditions in Russia by George Bernard Shaw, published in ''The Manchester Guardian'', 2 March 1933 |accessdate=2013-04-29 |publisher=Gareth Jones' Memorial Website |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308053936/http://www.garethjones.org/soviet_articles/bernard_shaw.htm |archivedate=2013-03-08 |deadlink=yes }}{{ref-en}}</ref>. Шулай уҡ ''Labour Monthly'' гәзитенә хатында Бернард Шоу асыҡтан-асыҡ Сталин һәм ғалим-генетиктарға ҡаршы сығыш яһаған Лысенковщина кампанияһын (ялған ғалим Трофим Денисович Лысенко) яҡлап сығыш яһай <ref> {{Citation | last = Shaw | first = Bernard | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = The Lysenko Muddle | newspaper = Labour Monthly | pages = | year = 1949 | date = January 1949 | url = http://www.marxists.org/reference/archive/shaw/works/lysenko.htm | accessdate = 2013-04-29 }}{{ref-en}}</ref>. Әммә 1933 йылдың 11 апрелендә СССР-ҙа булғандан һуң, Шоу <ref>{{Статья|автор=Wayne Carr Willis|заглавие=George Bernard Shaw's New Deal for America|ссылка=http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/3/8/0/6/1/p380618_index.html|год=2009-11-19}}</ref> СССР-ҙы яҡлауының һәм АҠШ сәйәсмәндәрен дә быға ҡушылырға өндәүенең сәбәптәрен аңлатып, Метрополитен-операла телмәр тотҡан (телмәр радионан тапшырылған)<ref>{{Cite web|url=https://gutenberg.ca/ebooks/shawgb-politicalmadhouse/shawgb-politicalmadhouse-00-h-dir/shawgb-politicalmadhouse-00-h.html#Page_53|title=The Political Madhouse in America and Nearer Home, by Bernard Shaw|publisher=gutenberg.ca|accessdate=2019-01-06}}</ref>:<blockquote>Минең йәшлек йылдарында беҙ бөтәбеҙ ҙә Рәсәйҙән бик ныҡ ҡурҡа инек. Беҙ Бөйөк Пётр васыяты тураһында һөйләй инек. Редьярд Киплинг, Һиндостанға үҙенең тырнаҡтарын батырырға һәм һуңынан бөтә Азияны баҫып алырға һәм ахырҙа бөтә донъяла өҫтөнлөккә ынтылған ҙур Аҡ Айыуҙы фашлап, үҙенә атҡаҙанған патриотик шағир абруйын яуланы.</blockquote><blockquote>Рәсәйҙе тәнҡитләп, Рәсәй тураһында ялғанды америка гәзиттәрендә яҙған һәм рус коммунизмы банкротлашҡан, халыҡ аслыҡтан интегә тигән алйот тар фекерле джентльмендарҙан мин һорайым: улар нимә эшләгәндәрен аңлайҙармы? Улар батшалыҡ кире ҡайтҡанын теләйҙәрме? Улар беҙҙең капиталистар менән беҙҙең баҙар өсөн көнәркәшлек итәсәк рәсәй капиталистик режимын тергеҙергә теләйҙәрме? Ысынлап та улар Аҡ Айыуҙы коммунистик ҡәберенән ҡаҙып сығарырға һәм уны бөтә ҡурҡыныс тырнаҡтары менән терелтергә теләйҙәрме әллә?</blockquote><blockquote>Әгәр уңышҡа өлгәшһәләр, бының {{comment|һөҙөмтәһе|эффект}} нисек булыр? Күҙ алдына килтереп ҡарайыҡ, һеҙ мистер Сталинды, монархик Союздаштары 1815 йылда Наполеон I-гә һөжүм иткән кеүек, алып ырғытаһығыҙ, Сталинды династик Бөйөк кенәз һәм иҫке модалы финансистар һәм яңы сауҙа баҙары өсөн һуғышыусы заман капиталистары менән эшләгән иҫке модалы дипломаттар хөкүмәте менән алмаштыраһығыҙ икән ти. Артабан нимәэшләрһегеҙ? Һеҙ үҙегеҙҙең флотығыҙҙы дүрт тапҡырға арттырырға тейеш булаһығыҙ. Һеҙ һауа көстәрен унлата арттырасаҡһығыҙ. Һеҙ Аҡ Айыуҙан ҡурҡып йоҡлай алмаясаҡһығыҙ.</blockquote><blockquote>Бәхеткә ҡаршы, Алла ҡөҙрәте, ихтирам менән Америкаға әйләнеп ҡарап, Рәсәйҙе коммунистик дәүләт яһаған; һәм ул шул хәлдә булғанда, һеҙгә ҡурҡаһы түгел. Ҡытайҙа нимә булыу хафаһы ғына һеҙҙе берҙән-бер тынғыһыҙлаусы булыр. Һәм мин, Ҡытай тарҡау эштәрен йәйелдереп, үҙенең бөтә территорияһында коммунизм үҙәген үҫтереп, Ҡытай ҙа, Рәсәй ҙә коммунистик дәүләт булырына ихлас ышанам. Шул саҡта һәр американлы үҙенең йөҙөм һәм инжир ағастары аҫтында ултырасаҡ һәм бер ни ҙә уларҙы борсомаясаҡ. Капиталистик Япония менән генә түгел, ә капиталистик Рәсәй һәм капиталистик Ҡытай менән көнәркәшлек иткән Америка Ҡушма Штаттары тураһында уйлағыҙ! Һеҙ ҡурҡып ҡалтыранырһығыҙ.</blockquote>Күренекле британлы Уинстон Черчиллдең Фултон телмәре тәьҫир иткән кеүек, ул саҡта бик танылған британлы Шоуҙың да АҠШ сәйәсәте өсөн эҙемтәле булған: 1933 йылдың ноябрендә АҠШ СССР-ҙы таныған<ref>{{Статья|заглавие=Международно-правовое признание Советского государства|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&oldid=95652157|язык=ru|издание=Википедия|год=2018-10-17}}</ref>. == Драматургияһы == === 1885—1896 === * «Пьесы неприятные» (Plays Unpleasant, 1898 йылда баҫылған) ** «Дома вдовца» (Widower’s Houses, 1885—1892) ** «Сердцеед» (The Philanderer, 1893) ** «Профессия миссис Уоррен» (1893—1894) ** «Оружие и человек» (1894 йыл) ** «Кандида» (Candida, 1894—1895) ** «Избранник судьбы» (The Man of Destiny, 1895) ** «Поживем — увидим» (You Never Can Tell, 1895—1896) === 1896—1904 === * «Три пьесы для пуритан» (Three Plays for Puritans) ** «Ученик дьявола» (The Devil’s Disciple, пьеса 1896—1897) ** «Цезарь и Клеопатра» (Caesar and Cleopatra, пьеса 1898) ** «Обращение капитана Брасбаунда» (Captain Brassbound’s Conversion, 1899) * «Великолепный Бэшвил, или Невознаграждённое постоянство» (The Admirable Bashville; or, Constancy Unrewarded, 1901) * «Воскресный день среди холмов Суррея» (1888) * {{нп3|Человек и сверхчеловек|«Человек и сверхчеловек»||Man and Superman}} («''Man and Superman''», 1901—1903 йыл) * «Другой остров Джона Булля» (John Bull’s Other Island, 1904) === 1904—1910 === * «Как он лгал её мужу» (How He Lied to Her Husband, 1904) * «Майор Барбара» (Major Barbara, 1906) * «Врач перед дилеммой» (The Doctor’s Dilemma, 1906) * «Интерлюдия в театре» (The Interlude at the Playhouse, 1907) * «Вступление в брак» (Getting Married, 1908) * «Разоблачение Бланко Поснета» (The Shewing-Up of Blanco Posnet, 1909) * «Дурачества и безделки» (Trifles and tomfooleries) ** «Страсть, яд, окаменение, или роковой газоген» (Passion, Poison and Petrifaction; or, the Fatal Gasogene, 1905) ** «Газетные вырезки» (Press Cuttings, 1909) ** «Очаровательный найденыш» (The Fascinating Foundling, 1909) ** «Немного реальности» (The Glimps of Reality, 1909) * «Неравный брак» (Misalliance, 1910) === 1910—1919 === * «Смуглая леди сонетов» (The Dark Lady of the Sonnets, 1910) * «Первая пьеса Фанни» (Fanny’s First Play, 1911) * «Андрокл и лев» (Androcles and the Lion, 1912) * «Охваченные страстью» (Overruled, 1912) * «Пигмалион» (Pygmalion, пьеса 1912—1913) * «Великая Екатерина» (Great Catherine, 1913) * «Лечение музыкой» (The Music-cure, 1913) * «О’Флаэрти, кавалер ордена Виктории» (O’Flaherty, V.C.,) * «Инка Перусалемский» (The Inca of Perusalem, 1916) * «Огастес выполняет свой долг» (Augustus Does His Bit, 1916) * «Аннаянска, сумасбродная великая княжна» (Annajanska, the Wild Grand Duchess, 1917) * «Дом, где разбиваются сердца» (Heartbreak House, 1913—1919) === 1918—1931 === * «Назад к Мафусаилу» (Back to Methuselah, 1918—1920) ** Часть I. «В начале» (In the Beginning) ** Часть II. «Евангелие от братьев Барнабас» (The Gospel of the Brothers Barnabas) ** Часть III. «Свершилось!» (The Thing Happens) ** Часть IV. «Трагедия пожилого джентльмена» (Tragedy of an Elderly Gentleman) ** Часть V. «У предела мысли» (As Far as Thought Can Reach) * «Святая Иоанна» (Saint Joan, 1923) * «Тележка с яблоками» (The Apple Cart, 1929) * «Горько, но правда» (Too True To Be Good, 1931) === 1933—1950 === * «Сватовство по-деревенски» (Village Wooing, 1933)<ref>Комедия включена в спектакль «Вечер комедии» [[Московский драматический театр имени М. Н. Ермоловой|Московского драматического театра имени М. В. Ермоловой]].</ref> * «На мели» (On The Rocks, 1933) * «Шестеро из Кале» (The Six of Calais, 1934) * «Простачок с нежданных островов» (The Simpleton of The Unexpected Isles, 1934) * «Миллионерша» (The Millionairess, 1935) * «Новое окончание „Цимбелина“» (Cymbeline Refinished, 1937) * «Женева» (Geneva, 1938) * «Золотые дни доброго короля Карла» (In Good King Charles’s Golden Days, 1939) * «Миллиарды Байанта» (Buoyant Billions, 1948) * «Притчи о далеком будущем» (Farfetched Fables, 1948) * «Шекс против Шо» (Shakes versus Shav, 1949) * «Почему она не пожелала» (Why She Would Not, 1950) == Текстары баҫмалары == ; Төп нөсхә текстар баҫмалары ; Рус теленә тәржемәләнгән төп баҫмалар * {{публикация|книга|заглавие=Полное собрание сочинений Бернарда Шоу|томов=10|место=М.|издательство=В. М. Саблин|год=1910—1911}} * {{публикация|книга|заглавие=Полное собрание сочинений Бернарда Шоу|томов=9|место=М.|издательство=Современные проблемы|год=1910—1913}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Избранные произведения|томов=2|место=М.|издательство={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1956}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Пьесы|ответственный=Вступ. ст., сост., примеч. З. Т. Гражданской|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1969|серия=[[Библиотека всемирной литературы]]|подсерия=третья |серия том =200|страниц=704}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Дж. Б.|заглавие=Письма|ответственный=Сост. Образцова Анна Георгиевна; пер. Бернштейн Инна Максимовна; изд. подг. И. М. Бернштейн, А. А. Елистратова, А. И. Образцова ; отв. ред. А. А. Елистратова|место=М.|издательство=Наука|год=1971|серия=[[Литературные памятники]]|серия ответственный=[[Академия наук СССР]] ; председатель редколлегии Лихачёв Дмитрий Сергеевич|страниц=400}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Собрание сочинений|место=М.|издательство=Искусство|год=1978—1981|томов=6}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=О драме и театре|ответственный=Сост. и авт. вступ. статьи А. Аникст|место=М.|издательство={{comment|ИИЛ|Издательство иностранной литературы}}|год=1963|страниц=640}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=О музыке и музыкантах|ответственный=Сост., пер. с англ., введ., и коммент. С. Кондратьева|место=М.|издательство=Музыка|год=1965|подзаголовок=Сборник статей|страниц=338}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|4}} * {{публикация|книга|автор=Балашов П. С.|заглавие=Художественный мир Бернарда Шоу|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1982|ref=Балашов|страниц=327}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|издательство=Просвещение|год=1965|ref=Гражданская|подзаголовок=Очерк жизни и творчества|страниц=212}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Пьесы|часть=Бернард Шоу|часть вид = вступительная статья|ответственный=Б. Шоу|ответственный2=сост., примеч. З. Т. Гражданской|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1969|ref=Гражданская|серия=Библиотека всемирной литературы|подсерия=третья |серия том=200|страницы=5—20|страниц=704}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Бернард Шоу после Октября|ответственный=Министерство просвещения РСФСР|ответственный2= Московский областной педагогический институт им. Н. К. Крупской|место=М.|издательство=Просвещение|год=1968|ref=Гражданская|страниц=255}} * {{публикация|книга|автор=Деннингхаус Ф.|заглавие=Театральное призвание Бернарда Шоу|ответственный=Пер. с нем.|ответственный2=предисл. П. С. Балашова|место=М.|издательство=Прогресс|год=1978|ref=Деннингхаус|страниц=328}} * {{публикация|книга|автор=Динамов С. С.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|место2=Л.|издательство2={{comment|ОГИЗ|Объединение государственных книжно-журнальных издательств}}|издательство3={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1931|страниц=75}} * {{публикация|книга|автор=Майский И. М.|заглавие=Из воспоминаний о Бернарде Шоу и Герберте Уэллсе|место=М.|издательство=Правда|год=1973|ref=Майский|страниц=64}} * {{публикация|книга|автор=Надеждин Н. Я.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|издательство=Майор|год=2008|isbn=978-5-98551-046-1|ref=Надеждин|подзаголовок=«Насмешливый господин Шоу»|серия=Неформальные биографии|страниц=191}} * {{публикация|книга|автор=[[Образцова, Анна Георгиевна|Образцова А. Г.]]|заглавие=Бернард Шоу и европейская театральная культура на рубеже XIX—XX веков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|ref=Образцова|страниц=300}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Бернард Шоу и русская художественная культура на рубеже XIX и XX веков|ответственный=Российская академия наук|ответственный2=Российский институт искусствоведения Министерства культуры РФ|место=М.|издательство=Наука|год=1992|isbn=5-02-012777-9|ref=Образцова|страниц=238}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Драматургический метод Бернарда Шоу|ответственный=Академия наук СССР|ответственный2= Институт истории искусств Министерства культуры СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1965|ref=Образцова|страниц=315}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Письма|часть=Письма Бернарда Шоу|ответственный=Дж. Б. Шоу ; сост. А. И. Образцовой ; пер. И. М. Бернштейн ; изд. подг. И. М. Бернштейн, А. А. Елистратова, А. И. Образцова ; отв. ред. А. А. Елистратова|место=М.|издательство=Наука|год=1971|ref=Образцова А. Г.|серия=Литературные памятники|серия ответственный=Академия наук СССР ; председатель редколлегии Д. С. Лихачёв|страниц=400|страницы=307—337|раздел=Приложения}} * {{публикация|книга|автор=Пирсон Х.|заглавие=Бернард Шоу|ответственный=Пер. с англ. ; послесл. Д. Шестакова|место=М.|издательство=Искусство|год=1972|ref=Пирсон|серия=Жизнь в искусстве|страниц=450}} * {{публикация|книга|автор=Ромм А. С.|заглавие=Джордж Бернард Шоу|место=Л.|место2=М.|издательство2=Искусство|год=1965|ref=Ромм|подзаголовок=1856—1950|страниц=250}} * {{публикация|книга|автор=Хьюз Э.|заглавие=Бернард Шоу|ответственный=Пер. с англ. Б. Носика|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1966|ref=Хьюз|серия=Жизнь замечательных людей|серия выпуск=9 (424)|страниц=286}} * {{публикация|книга|автор=Чернышёва В.|заглавие=Бернард Шоу. Скандал заказывали?|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|isbn=978-5-373-00316-2|ref=Чернышёва|серия=Тайны великих|страниц=312}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шо, Джордж Бернард}} * Brown, G.E. «George Bernard Shaw». Evans Brothers Ltd, 1970 * [[Allan Chappelow|Chappelow, Alan]]. «Shaw the Villager and Human Being — a Biographical symposium», with a preface by Dame [[Sybil Thorndike]] (1962). «Shaw — „the Chucker-Out“», 1969. ISBN 0-404-08359-5 * Elliot, Vivian. «Dear Mr Shaw Selections from Bernard Shaw’s postbag» Bloomsbury, 1987 ISBN 0-7475-0256-0 . With an introduction by [[Michael Holroyd]] * Evans, T.F. «Shaw: The Critical heritage». The Critical Heritage series. [[Routledge|Routlege & Kegan Paul]], 1976 * Gibbs, A.M (Ed.). «Shaw: Interviews and Recollections». * Gibbs, A.M. «Bernard Shaw, A Life». [[University of Florida Press]], 2005. ISBN 0-8130-2859-0 * Henderson, Archibald. «Bernard Shaw: Playboy and Prophet». D. Appleton & Co., 1932 * [[Michael Holroyd|Holroyd, Michael]] (Etd). «The Genius of Shaw: A symposium», Hodder & Stoughton, 1979 * [[Michael Holroyd|Holroyd, Michael]]. «Bernard Shaw: The One-Volume Definitive Edition», [[Random House]], 1998. ISBN 978-0-393-32718-2 {{refend}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Алфавит Шоу == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{Lib.ru|http://lib.ru/INPROZ/SHOU/}} * [http://caffe-junot.livejournal.com/41032.html#cutid1 Переход к демократическому социализму (оригин.текст — Fabian essays in socialism. London. 1889; перевод с англ. В. В. Мархинина-мл.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429163046/http://caffe-junot.livejournal.com/41032.html#cutid1 |date=2017-04-29 }} * [http://aforizmer.ru/aforizmi/dzhordzh-bernard-shou Афоризмы Джордж Бернарда Шоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724191320/http://aforizmer.ru/aforizmi/dzhordzh-bernard-shou |date=2017-07-24 }} * [http://www.greatmind.info/list.php?p=1&author_id=32 Известные высказывания и цитаты Бернарда Шоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324102601/http://www.greatmind.info/list.php?p=1&author_id=32 |date=2017-03-24 }} * [http://lunacharsky.newgod.su/lib/theme/bernard-shaw Луначарский о Бернарде Шоу]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Подборка статей [[Луначарский, Анатолий Васильевич|А. В. Луначарского]] * [http://www.big-library.net/?act=books&autor=2383 Страничка Джордж Бернард Шоу в Электронной библиотеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326230837/http://www.big-library.net/?act=books&autor=2383 |date=2016-03-26 }} {{Джордж Бернард Шоу}} {{Нобелевская премия по литературе 1901—1925}} {{Премия «Оскар» за лучший адаптированный сценарий 1927—1940}} {{Библиоинформация}} [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ирландия шағирҙары]] [[Категория:Ирландия яҙыусылары]] [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:XIX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Бөйөк Британия яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Бөйөк Британия драматургтары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:XIX быуат драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1856 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Бернард Шоу]] [[Категория:ПЕН-клуба ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Британия эссеистары]] [[Категория:Бөйөк Британия социалистары]] [[Категория:Фабиан йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Алфавит буйынса эссеистар]] mdaf5vqemutnhy9spr4055ia8p1o2jz 0 155993 1307546 1053480 2026-10-19T08:51:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307546 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы''' ([[27 май]] [[1966 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-ботаник. 2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре докторы (2004), профессор (2011). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. == Биографияһы == Майя Мөнир ҡыҙы Ишморатова 1966 йылдың 27 майында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1983—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның биология факультетын юғари һөнәри белем ала<ref name="БЭ">http://bashenc.online/ba/articles/90379/ Башҡортостан энциклопедияһы — Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы</ref>. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1989 йылда Ботаника баҡса-институтында башлай һәм тиҫтә йыл тиерлек шунда эшләй (өҙөклөк менән), шул иҫәптән 1998 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2005 йылдан — лаборатория мөдире. 1998—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында, 2007 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында уҡыта<ref name="БЭ"></ref>, физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге популяциялар биологияһы, геоботаника, интродукция, күҙәнәктәр һәм туҡымалар культураһы менән бәйле. Ишморатова М. М. ҡайһы бер һирәк осраусы һәм ресурс төрҙәрҙе in vitro шарттарында клональ микроүрсетеү технологияларын, заттарҙың үлсәнеш спектры буйынса үҫемлектәрҙең һәм уларҙың популяцияларының йәшәү һәләтен, популяцияларҙың торошон һәм тәбиғәтте һаҡлауҙағы әһәмиәтен баһалау ысулдарын, уларҙы комплекслы тикшереү методикаһын эшләй. 180-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы<ref name="БЭ"></ref>. == Ғилми хеҙмәттәре == * Родиола иремельская на Южном Урале. М., 2006<ref name="БЭ"></ref>; * Семена травянистых растений: особенности латентного периода, использование в интродукции и размножении in vitro. Уфа, 2009 (авторҙаш); * Орхидеи Башкирского заповедника и сопредельных территорий. Уфа, 2010 (авторҙаш); * «Математическое моделирование динамики численности биологической популяции при изменяющихся внешних условиях на примере бурзянской бортевой пчелы (Apis mellifera L., 1758)», Матем. биология и биоинформ., 12:1 (2017) (авторҙаш). Ишморатова М. М. түбәндәге ғилми йәмғиәттәр ағзаһы: * Бөтә Рәсәй Анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар ғилми йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе; * Халыҡ-ара морфологтар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе һәм Халыҡ-ара физиологтар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе <ref name="bashedu">[http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-fiziologii-i-obshchei-biologii Сотрудники кафедры физиологии и общей биологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121113944/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-fiziologii-i-obshchei-biologii |date=2019-11-21 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре; * Башҡортостан Республикаһы Мәғариф отличнигы; * Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы; * Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы<ref name="bashedu"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90379}}{{V|26|05|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01002667665 Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы] * [http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-fiziologii-i-obshchei-biologii Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121113944/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-fiziologii-i-obshchei-biologii |date=2019-11-21 }} * [https://web.archive.org/web/20211128162638/http://wiki02.ru/encyclopedia/Ishmuratova_Mayya_Munirovna/t/6057 Сотрудники кафедры физиологии и общей биологии] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] 3s2qq43qa2ov73nd442bs4wt48egbmt 0 156745 1307547 1299468 2026-10-19T10:20:47Z Dmitru 10332 /* Һылтанмалар */ күренеште төҙәтеү 1307547 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәҙелшин}} {{Ук}} '''Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы''' ([[14 апрель]] [[1955 йыл]] — [[10 май]] [[2016 йыл]]) — математик. [[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] (1994), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005)<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/8-statya/4955-elshin-r-st-m-r-shit-uly}}</ref>. == Биографияһы == Рөстәм Рәшит улы Ғәҙелшин 1955 йылдың 14 аперелендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1977 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң Иҫәпләү үҙәге булған Математика институтында эшләй (1995 йылдан алып — төп ғилми хеҙмәткәр). 1997 йылдан алып — Башҡорт дәүләт педагогия университетында — алгебра һәм геометрия кафедраһы, 2003 йылдан — математик анализ кафедраһы, 2011 йылдан башлап математика һәм статистика кафедраһы мөдире<ref name="БЭ"></ref>. 1998—2016 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда уҡыта, математика кафедраһы профессоры. 1983—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының башҡорт филиалы физика һәм математика бүлеге аспиранты (ғилми етәксеһе А. М. Ильин)<ref name="Биография">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.phptitle=%D0%93%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87Гадыльшин Рустем Рашитович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1995 йылда РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name="Биография"></ref>. 2016 йылдың 10 майында Өфөлә вафат була<ref name="Биография"></ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге математик физиканың сик мәсьәләләрен, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙың асимптотик ысулдарын тикшереүгә бәйле. Р. Р. Ғәҙелшин тарафынан Гельмгольцтың классик резонаторы һәм уның аналогтары өсөн ҡәтғи һөҙөмтәләр ала, төрлө типтағы сиргуляр боларыуҙары булған лапласиан үҙҡиммәттәренең тулы асимптотикаларын төҙөй<ref name="БЭ"></ref>. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Айырыуса билдәле ғилми хеҙмәттәре<ref>[http://www.mathnet.ru/rus/person8583 Персоналии]</ref> |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> Төп публикациялары: 1. Р. Р. Гадыльшин, «Существование и асимптотики полюсов с малой мнимой частью для резонатора Гельмгольца», Успехи математических наук, 52:1(313) (1997), 3-76 2. Р. Р. Гадыльшин, «Об асимптотике собственных значений для периодически закрепленной мембраны», Алгебра и анализ, 10:1 (1998), 3-19 3. Р. Р. Гадыльшин, А. М. Ильин, «Асимптотика собственных значений задачи Дирихле в области с узкой щелью», Математический сборник, 189:4 (1998), 25-48 4. A.G. Belyaev, G.A. Chechkin, R.R. Gadyl’shin, «Effective membrane permeability: Estimates and low concentration asymptotics», SIAM J. Appl. Math., 60:1 (2000), 84-108 5. Р. Р. Гадыльшин, «Системы резонаторов», Изв. РАН, сер. матем., 64:3 (2000), 51-96 Math-Net.Ru мәғлүмәттәр базаһында публикациялары 2018 1. Р. Р. Гадыльшин, А. Л. Пятницкий, Г. А. Чечкин, «Об асимптотиках собственных значений краевой задачи в плоской области типа сита Стеклова», Изв. РАН. Сер. матем., 82:6 (2018), 37-64 ; R. R. Gadyl’shin, A. L. Piatnitski, G. A. Chechkin, «On the asymptotic behaviour of eigenvalues of a boundary-value problem in a planar domain of Steklov sieve type», Izv. Math., 82:6 (2018), 1108—1135 2015 2. Р. Р. Гадыльшин, С. В. Репьевский, Е. А. Шишкина, «О собственном значении для лапласиана в круге с граничным условием Дирихле на малом участке границы в критическом случае», Тр. ИММ УрО РАН, 21:1 (2015), 56-70 ; R. R. Gadyl’shin, S. V. Repjevskij, E. A. Shishkina, «On an eigenvalue for the Laplace operator in a disk with Dirichlet boundary condition on a small part of the boundary in a critical case», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 292, suppl. 1 (2016), 76-90 3. Р. Р. Гадыльшин, А. А. Ершов, С. В. Репьевский, «Об асимптотической формуле для электрического сопротивления в проводнике с малыми контактами», Уфимск. матем. журн., 7:3 (2015), 16-28 ; R. R. Gadylshin, A. A. Ershov, S. V. Repyevsky, «On asymptotic formula for electric resistance of conductor with small contacts», Ufa Math. J., 7:3 (2015), 15-27 2012 4. Р. Р. Гадыльшин, Е. А. Шишкина, «О неравенствах Фридрихса для круга», Тр. ИММ УрО РАН, 18:2 (2012), 48-61 ; R. R. Gadyl’shin, E. A. Shishkina, «On Friedrichs inequalities for a disk», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 281, suppl. 1 (2013), 44-58 5. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Возмущение периодического оператора узким потенциалом», ТМФ, 173:1 (2012), 127—134 ; R. R. Gadyl’shin, I. Kh. Khusnullin, «Perturbation of a periodic operator by a narrow potential», Theoret. and Math. Phys., 173:1 (2012), 1438—1444 6. А. Р. Бикметов, Р. Р. Гадыльшин, «Возмущение эллиптического оператора узким потенциалом в n-мерной области», Уфимск. матем. журн., 4:2 (2012), 28-64 2011 7. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Возмущение оператора Шредингера узким потенциалом», Уфимск. матем. журн., 3:3 (2011), 55-66 8. Р. Р. Гадыльшин, Ю. О. Королева, Г. А. Чечкин, «Об асимптотике решения краевой задачи в области, перфорированной вдоль границы», Вестник ЧелГУ, 2011, 14, 27-36 2010 9. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Оператор Шрёдингера на оси с потенциалами, зависящими от двух параметров», Алгебра и анализ, 22:6 (2010), 50-66 ; R. R. Gadyl’shin, I. Kh. Khusnullin, «Schrödinger operator on the axis with potentials depending on two parameters», St. Petersburg Math. J., 22:6 (2011), 883—894 2008 10. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре периодического оператора с малым локализованным возмущением», Изв. РАН. Сер. матем., 72:4 (2008), 37-66 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of a periodic operator with a small localized perturbation», Izv. Math., 72:4 (2008), 659—688 2007 11. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре самосопряженного дифференциального оператора на оси с быстро осциллирующими коэффициентами», Матем. сб., 198:8 (2007), 3-34 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «The spectrum of a self-adjoint differential operator with rapidly oscillating coefficients on the axis», Sb. Math., 198:8 (2007), 1063—1093 2006 12. А. Р. Бикметов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре оператора Шрёдингера с большим потенциалом, сосредоточенным на малом множестве», Матем. заметки, 79:5 (2006), 787—790 ; A. R. Bikmetov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of the Schrödinger operator with large potential concentrated on a small set», Math. Notes, 79:5 (2006), 729—733 13. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре оператора Шредингера с быстроосциллирующим финитным потенциалом», ТМФ, 147:1 (2006), 58-63 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «The spectrum of the Schrödinger operator with a rapidly oscillating compactly supported potential», Theoret. and Math. Phys., 147:1 (2006), 496—500 14. Y. Amirat, G. A. Chechkin, R. R. Gadyl’shin, «Asymptotics of simple eigenvalues and eigenfunctions for the Laplace operator in a domain with oscillating boundary», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 46:1 (2006), 102—115 ; Comput. Math. Math. Phys., 46:1 (2006), 97-110 2005 15. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных значениях „гантели с тонкой ручкой“», Изв. РАН. Сер. матем., 69:2 (2005), 45-110 ; R. R. Gadyl’shin, «On the eigenvalues of a „dumb-bell with a thin handle“», Izv. Math., 69:2 (2005), 265—329 16. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях квантовых волноводов», ТМФ, 145:3 (2005), 358—371 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of Quantum Waveguides», Theoret. and Math. Phys., 145:3 (2005), 1678—1690 2004 17. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях оператора Шредингера на плоскости», ТМФ, 138:1 (2004), 41-54 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of the Schrödinger Operator on the Plane», Theoret. and Math. Phys., 138:1 (2004), 33-44 2003 18. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на цилиндрической ловушке в критическом случае», Матем. заметки, 73:3 (2003), 355—370 ; R. R. Gadyl’shin, «Scattering by a Cylindrical Trap in the Critical Case», Math. Notes, 73:3 (2003), 328—341 19. Р. Р. Гадыльшин, «Об областях с узкой перемычкой в критическом случае», Тр. ИММ УрО РАН, 9:1 (2003), 50-55 ; R. R. Gadyl’shin, «On domains with a narrow isthmus in the critical case», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 2003no. , suppl. 1, S68-S74 2002 20. R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «Perturbation of soliton for Davey-Stewartson II equation», Матем. физ., анал., геом., 9:2 (2002), 272—280 21. Р. Р. Гадыльшин, «Об аналогах резонатора Гельмгольца в теории усреднения», Матем. сб., 193:11 (2002), 43-70 ; R. R. Gadyl’shin, «Analogues of the Helmholtz resonator in homogenization theory», Sb. Math., 193:11 (2002), 1611—1638 22. Р. Р. Гадыльшин, «О модельном аналоге резонатора Гельмгольца в усреднении», Тр. МИАН, 236 (2002), 79-86 ; R. R. Gadyl’shin, «On a Model Analogue of the Helmholtz Resonator in Homogenization», Proc. Steklov Inst. Math., 236 (2002), 70-77 23. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях оператора Шредингера на оси», ТМФ, 132:1 (2002), 97-104 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of the Schrödinger Operator on the Axis», Theoret. and Math. Phys., 132:1 (2002), 976—982 2001 24. Р. Р. Гадыльшин, «Осреднение и асимптотики в задаче о часто закрепленной мембране», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 41:12 (2001), 1857—1869 ; R. R. Gadyl’shin, «Homogenization and asymptotics for a membrane with closely spaced clamping points», Comput. Math. Math. Phys., 41:12 (2001), 1765—1776 2000 25. Р. Р. Гадыльшин, «Системы резонаторов», Изв. РАН. Сер. матем., 64:3 (2000), 51-96 ; R. R. Gadyl’shin, «Resonator systems», Izv. Math., 64:3 (2000), 487—529 26. Р. Р. Гадыльшин, «О задаче Дирихле для уравнения Гельмгольца на плоскости с граничными условиями на почти замкнутой кривой», Матем. сб., 191:6 (2000), 43-68 ; R. R. Gadyl’shin, «On the Dirichlet problem for the Helmholtz equation on the plane with boundary conditions on an almost closed curve», Sb. Math., 191:6 (2000), 821—848 1999 27. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотики собственных значений краевой задачи с быстроосциллирующими граничными условиями», Дифференц. уравнения, 35:4 (1999), 540—551 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotics of the eigenvalues of a boundary value problem with rapidly oscillating boundary conditions», Differ. Equ., 35:4 (1999), 540—551 28. Р. Р. Гадыльшин, Г. А. Чечкин, «Краевая задача для лапласиана с быстро меняющимся типом граничных условий в многомерной области», Сиб. матем. журн., 40:2 (1999), 271—287 ; R. R. Gadyl’shin, G. A. Chechkin, «A boundary value problem for the Laplacian with rapidly changing type of boundary conditions in a multi-dimensional domain», Siberian Math. J., 40:2 (1999), 229—244 29. Р. Р. Гадыльшин, О. М. Киселев, «Структурная неустойчивость солитона уравнения Деви-Стюартсона II», ТМФ, 118:3 (1999), 354—361 ; R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «Structural instability of a soliton for the Davey-Stewartson II equation», Theoret. and Math. Phys., 118:3 (1999), 278—284 30. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре лапласиана с часто меняющимся типом граничных условий», ТМФ, 118:3 (1999), 347—353 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of the Laplacian with frequently alternating boundary conditions», Theoret. and Math. Phys., 118:3 (1999), 272—277 1998 31. Р. Р. Гадыльшин, «Об асимптотике собственных значений для периодически закрепленной мембраны», Алгебра и анализ, 10:1 (1998), 3-19 ; R. R. Gadyl’shin, «On the asymptotics of eigenvalues for a periodically fixed membrane», St. Petersburg Math. J., 10:1 (1999), 1-14 32. Р. Р. Гадыльшин, А. М. Ильин, «Асимптотика собственных значений задачи Дирихле в области с узкой щелью», Матем. сб., 189:4 (1998), 25-48 ; R. R. Gadyl’shin, A. M. Il’in, «Asymptotic behaviour of the eigenvalues of the Dirichlet problem in a domain with a narrow slit», Sb. Math., 189:4 (1998), 503—526 1997 33. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. III. Расщепление частот», Матем. заметки, 61:4 (1997), 494—502 ; R. R. Gadyl’shin, «Characteristic frequencies of bodies with thin spikes. III. Frequency splitting», Math. Notes, 61:4 (1997), 409—416 34. Р. Р. Гадыльшин, «Существование и асимптотики полюсов с малой мнимой частью для резонатора Гельмгольца», УМН, 52:1(313) (1997), 3-76 ; R. R. Gadyl’shin, «Existence and asymptotics of poles with small imaginary part for the Helmholtz resonator», Russian Math. Surveys, 52:1 (1997), 1-72 1996 35. Р. Р. Гадыльшин, «К рассеянию на цилиндрической поверхности с узкой щелью», Дифференц. уравнения, 32:10 (1996), 1362—1370 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by a cylindrical surface with a narrow crack», Differ. Equ., 32:10 (1996), 1358—1367 36. Р. Р. Гадыльшин, О. М. Киселев, «О бессолитонной структуре данных рассеяния при возмущении двумерного солитона уравнения Деви-Cтюартсона II», ТМФ, 106:2 (1996), 200—208 ; R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «On nonsolution structure of scattering data under perturbation of two-dimensional soliton for Davey-Stewartson equation II», Theoret. and Math. Phys., 106:2 (1996), 167—173 37. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на цилиндре с узкой щелью и стенками конечной толщины», ТМФ, 106:1 (1996), 24-43 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by cylinder with narrow slit and with shell of finite depth», Theoret. and Math. Phys., 106:1 (1996), 19-34 38. Р. Р. Гадыльшин, «О возмущении спектра лапласиана при смене типа граничного условия на малой части границы», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 36:7 (1996), 77-88 ; R. R. Gadyl’shin, «On the perturbation of the Laplacian spectrum when the boundary condition type changes on a small part of the boundary», Comput. Math. Math. Phys., 36:7 (1996), 889—898 39. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика решений сингулярно возмущенной задачи Дирихле», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 36:1 (1996), 92-102 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotic expansion of the solutions of a singularly perturbed Dirichlet problem», Comput. Math. Math. Phys., 36:1 (1996), 75-84 1995 40. Р. Р. Гадыльшин, «О полном электромагнитном аналоге резонатора Гельмгольца», Функц. анализ и его прил., 29:4 (1995), 1-16 ; R. R. Gadyl’shin, «A Complete Electromagnetic Analog of the Helmholtz Resonator», Funct. Anal. Appl., 29:4 (1995), 225—237 1994 41. Р. Р. Гадыльшин, «Двумерный аналог резонатора Гельмгольца с идеально жесткими стенками», Дифференц. уравнения, 30:2 (1994), 221—229 ; R. R. Gadyl’shin, «A two-dimensional analogue of the Helmholtz resonator with ideally rigid walls», Differ. Equ., 30:2 (1994), 201—209 42. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. II. Асимптотики», Матем. заметки, 55:1 (1994), 20-34 ; R. R. Gadyl’shin, «On eigenfrequencies of bodies with thin branches. II. Asymptotics», Math. Notes, 55:1 (1994), 14-23 43. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на телах с узкими каналами», Матем. сб., 185:7 (1994), 39-62 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by bodies with narrow channels», Russian Acad. Sci. Sb. Math., 82:2 (1995), 293—313 44. Р. Р. Гадыльшин, «К рассеянию H-поляризованного электромагнитного поля на идеально проводящем цилиндре с узкой продольной щелью конечной глубины», Зап. научн. сем. ПОМИ, 210 (1994), 65-72 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering of H-polarized electromagnetic field by ideal conductive cylinder with narrow lengthwise split of finite depth», J. Math. Sci., 83:2 (1997), 204—209 1993 45. Р. Р. Гадыльшин, «О полюсах акустического резонатора», Функц. анализ и его прил., 27:4 (1993), 3-16 ; R. R. Gadyl’shin, «On the Poles of an Acoustic Resonator», Funct. Anal. Appl., 27:4 (1993), 229—239 46. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление полюсов резонатора Гельмгольца», Изв. РАН. Сер. матем., 57:5 (1993), 44-74 ; R. R. Gadyl’shin, «Splitting of the poles of a Helmholtz resonator», Russian Acad. Sci. Izv. Math., 43:2 (1994), 233—260 47. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. I. Сходимость и оценки», Матем. заметки, 54:6 (1993), 10-21 ; R. R. Gadyl’shin, «Characteristic frequencies of bodies with thin spikes. I. Convergence and estimates», Math. Notes, 54:6 (1993), 1192—1199 48. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление кратного собственного значения в краевой задаче для мембраны, закрепленной на малом участке границы», Сиб. матем. журн., 34:3 (1993), 43-61 ; R. R. Gadyl’shin, «Splitting a multiple eigenvalue in the boundary value problem for a membrane clamped on a small part of the boundary», Siberian Math. J., 34:3 (1993), 433—450 49. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика второй собственной частоты для системы двух тел, соединенных тонкой перемычкой», ТМФ, 97:1 (1993), 68-77 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotic behavior of the second eigenfrequency for a system of two bodies connected by a thin rod», Theoret. and Math. Phys., 97:1 (1993), 1154—1159 1992 50. Р. Р. Гадыльшин, «Поверхностные потенциалы и метод согласования асимптотических разложений в задаче о резонаторе Гельмгольца», Алгебра и анализ, 4:2 (1992), 88-115 ; R. R. Gadyl’shin, «Surface potentials and the method of matching asymptotic expansions in the Helmholtz resonator problem», St. Petersburg Math. J., 4:2 (1993), 273—296 51. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление кратного собственного значения задачи Дирихле для оператора Лапласа при сингулярном возмущении граничного условия», Матем. заметки, 52:4 (1992), 42-55 ; R. R. Gadyl’shin, «Ramification of a multiple eigenvalue of the Dirichlet problem for the Laplacian under singular perturbation of the boundary condition», Math. Notes, 52:4 (1992), 1020—1029 52. Р. Р. Гадыльшин, «О влиянии выбора места отверстия и его формы на свойства акустического резонатора Гельмгольца», ТМФ, 93:1 (1992), 107—118 ; R. R. Gadyl’shin, «Influence of the position of the opening and its shape on the properties of a Helmholtz resonator», Theoret. and Math. Phys., 93:1 (1992), 1151—1159 53. Р. Р. Гадыльшин, «Резонатор Гельмгольца с малым отверстием», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 32:9 (1992), 1464—1475 ; R. R. Gadyl’shin, «The Helmholtz resonator with a small aperture», Comput. Math. Math. Phys., 32:9 (1992), 1311—1321 1986 54. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика собственного значения сингулярно возмущенной самосопряженной эллиптической задачи с малым параметром в граничных условиях», Дифференц. уравнения, 22:4 (1986), 640—652 ________________________________________ 2008 55. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «Письмо в редакцию», Матем. сб., 199:3 (2008), 160 2002 56. В. М. Бабич, Р. Р. Гадыльшин, А. Р. Данилин, С. Ю. Доброхотов, В. А. Ильин, Л. А. Калякин, Е. Ф. Мищенко, В. Ю. Новокшенов, Ю. С. Осипов, М. Д. Рамазанов, Н. Х. Розов, В. А. Садовничий, «К семидесятилетию Арлена Михайловича Ильина», Дифференц. уравнения, 38:8 (2002), 1011—1016 ; V. M. Babich, R. R. Gadyl’shin, A. R. Danilin, S. Yu. Dobrokhotov, V. A. Il’in, L. A. Kalyakin, E. F. Mishchenko, V. Yu. Novokshenov, Yu. S. Osipov, M. D. Ramazanov, N. Kh. Rozov, V. A. Sadovnichii, «Arlen Mikhailovich Il’in (A tribute in honor of his 70th birthday)», Differ. Equ., 38:8 (2002), 1075—1080 {{Конец скрытого блока}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/4955-elshin-r-st-m-r-shit-uly}} * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.phptitle=%D0%93%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87Гадыльшин Рустем Рашитович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://gadylshin.narod.ru/about_r.html О себе] * [http://www.mathnet.ru/rus/person8583 Его труды] // Math-Net.RU {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125182730/http://www.mathnet.ru/rus/person8583 |date=2021-11-25 }} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] 8l2o6r12a5waym4m3eptcgoeuxiifa3 1307548 1307547 2026-10-19T10:22:19Z Dmitru 10332 /* Һылтанмалар */ 1307548 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәҙелшин}} {{Ук}} '''Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы''' ([[14 апрель]] [[1955 йыл]] — [[10 май]] [[2016 йыл]]) — математик. [[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] (1994), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005)<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/8-statya/4955-elshin-r-st-m-r-shit-uly}}</ref>. == Биографияһы == Рөстәм Рәшит улы Ғәҙелшин 1955 йылдың 14 аперелендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1977 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң Иҫәпләү үҙәге булған Математика институтында эшләй (1995 йылдан алып — төп ғилми хеҙмәткәр). 1997 йылдан алып — Башҡорт дәүләт педагогия университетында — алгебра һәм геометрия кафедраһы, 2003 йылдан — математик анализ кафедраһы, 2011 йылдан башлап математика һәм статистика кафедраһы мөдире<ref name="БЭ"></ref>. 1998—2016 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда уҡыта, математика кафедраһы профессоры. 1983—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының башҡорт филиалы физика һәм математика бүлеге аспиранты (ғилми етәксеһе А. М. Ильин)<ref name="Биография">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.phptitle=%D0%93%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87Гадыльшин Рустем Рашитович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1995 йылда РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name="Биография"></ref>. 2016 йылдың 10 майында Өфөлә вафат була<ref name="Биография"></ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге математик физиканың сик мәсьәләләрен, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙың асимптотик ысулдарын тикшереүгә бәйле. Р. Р. Ғәҙелшин тарафынан Гельмгольцтың классик резонаторы һәм уның аналогтары өсөн ҡәтғи һөҙөмтәләр ала, төрлө типтағы сиргуляр боларыуҙары булған лапласиан үҙҡиммәттәренең тулы асимптотикаларын төҙөй<ref name="БЭ"></ref>. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Айырыуса билдәле ғилми хеҙмәттәре<ref>[http://www.mathnet.ru/rus/person8583 Персоналии]</ref> |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> Төп публикациялары: 1. Р. Р. Гадыльшин, «Существование и асимптотики полюсов с малой мнимой частью для резонатора Гельмгольца», Успехи математических наук, 52:1(313) (1997), 3-76 2. Р. Р. Гадыльшин, «Об асимптотике собственных значений для периодически закрепленной мембраны», Алгебра и анализ, 10:1 (1998), 3-19 3. Р. Р. Гадыльшин, А. М. Ильин, «Асимптотика собственных значений задачи Дирихле в области с узкой щелью», Математический сборник, 189:4 (1998), 25-48 4. A.G. Belyaev, G.A. Chechkin, R.R. Gadyl’shin, «Effective membrane permeability: Estimates and low concentration asymptotics», SIAM J. Appl. Math., 60:1 (2000), 84-108 5. Р. Р. Гадыльшин, «Системы резонаторов», Изв. РАН, сер. матем., 64:3 (2000), 51-96 Math-Net.Ru мәғлүмәттәр базаһында публикациялары 2018 1. Р. Р. Гадыльшин, А. Л. Пятницкий, Г. А. Чечкин, «Об асимптотиках собственных значений краевой задачи в плоской области типа сита Стеклова», Изв. РАН. Сер. матем., 82:6 (2018), 37-64 ; R. R. Gadyl’shin, A. L. Piatnitski, G. A. Chechkin, «On the asymptotic behaviour of eigenvalues of a boundary-value problem in a planar domain of Steklov sieve type», Izv. Math., 82:6 (2018), 1108—1135 2015 2. Р. Р. Гадыльшин, С. В. Репьевский, Е. А. Шишкина, «О собственном значении для лапласиана в круге с граничным условием Дирихле на малом участке границы в критическом случае», Тр. ИММ УрО РАН, 21:1 (2015), 56-70 ; R. R. Gadyl’shin, S. V. Repjevskij, E. A. Shishkina, «On an eigenvalue for the Laplace operator in a disk with Dirichlet boundary condition on a small part of the boundary in a critical case», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 292, suppl. 1 (2016), 76-90 3. Р. Р. Гадыльшин, А. А. Ершов, С. В. Репьевский, «Об асимптотической формуле для электрического сопротивления в проводнике с малыми контактами», Уфимск. матем. журн., 7:3 (2015), 16-28 ; R. R. Gadylshin, A. A. Ershov, S. V. Repyevsky, «On asymptotic formula for electric resistance of conductor with small contacts», Ufa Math. J., 7:3 (2015), 15-27 2012 4. Р. Р. Гадыльшин, Е. А. Шишкина, «О неравенствах Фридрихса для круга», Тр. ИММ УрО РАН, 18:2 (2012), 48-61 ; R. R. Gadyl’shin, E. A. Shishkina, «On Friedrichs inequalities for a disk», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 281, suppl. 1 (2013), 44-58 5. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Возмущение периодического оператора узким потенциалом», ТМФ, 173:1 (2012), 127—134 ; R. R. Gadyl’shin, I. Kh. Khusnullin, «Perturbation of a periodic operator by a narrow potential», Theoret. and Math. Phys., 173:1 (2012), 1438—1444 6. А. Р. Бикметов, Р. Р. Гадыльшин, «Возмущение эллиптического оператора узким потенциалом в n-мерной области», Уфимск. матем. журн., 4:2 (2012), 28-64 2011 7. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Возмущение оператора Шредингера узким потенциалом», Уфимск. матем. журн., 3:3 (2011), 55-66 8. Р. Р. Гадыльшин, Ю. О. Королева, Г. А. Чечкин, «Об асимптотике решения краевой задачи в области, перфорированной вдоль границы», Вестник ЧелГУ, 2011, 14, 27-36 2010 9. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Оператор Шрёдингера на оси с потенциалами, зависящими от двух параметров», Алгебра и анализ, 22:6 (2010), 50-66 ; R. R. Gadyl’shin, I. Kh. Khusnullin, «Schrödinger operator on the axis with potentials depending on two parameters», St. Petersburg Math. J., 22:6 (2011), 883—894 2008 10. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре периодического оператора с малым локализованным возмущением», Изв. РАН. Сер. матем., 72:4 (2008), 37-66 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of a periodic operator with a small localized perturbation», Izv. Math., 72:4 (2008), 659—688 2007 11. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре самосопряженного дифференциального оператора на оси с быстро осциллирующими коэффициентами», Матем. сб., 198:8 (2007), 3-34 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «The spectrum of a self-adjoint differential operator with rapidly oscillating coefficients on the axis», Sb. Math., 198:8 (2007), 1063—1093 2006 12. А. Р. Бикметов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре оператора Шрёдингера с большим потенциалом, сосредоточенным на малом множестве», Матем. заметки, 79:5 (2006), 787—790 ; A. R. Bikmetov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of the Schrödinger operator with large potential concentrated on a small set», Math. Notes, 79:5 (2006), 729—733 13. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре оператора Шредингера с быстроосциллирующим финитным потенциалом», ТМФ, 147:1 (2006), 58-63 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «The spectrum of the Schrödinger operator with a rapidly oscillating compactly supported potential», Theoret. and Math. Phys., 147:1 (2006), 496—500 14. Y. Amirat, G. A. Chechkin, R. R. Gadyl’shin, «Asymptotics of simple eigenvalues and eigenfunctions for the Laplace operator in a domain with oscillating boundary», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 46:1 (2006), 102—115 ; Comput. Math. Math. Phys., 46:1 (2006), 97-110 2005 15. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных значениях „гантели с тонкой ручкой“», Изв. РАН. Сер. матем., 69:2 (2005), 45-110 ; R. R. Gadyl’shin, «On the eigenvalues of a „dumb-bell with a thin handle“», Izv. Math., 69:2 (2005), 265—329 16. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях квантовых волноводов», ТМФ, 145:3 (2005), 358—371 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of Quantum Waveguides», Theoret. and Math. Phys., 145:3 (2005), 1678—1690 2004 17. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях оператора Шредингера на плоскости», ТМФ, 138:1 (2004), 41-54 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of the Schrödinger Operator on the Plane», Theoret. and Math. Phys., 138:1 (2004), 33-44 2003 18. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на цилиндрической ловушке в критическом случае», Матем. заметки, 73:3 (2003), 355—370 ; R. R. Gadyl’shin, «Scattering by a Cylindrical Trap in the Critical Case», Math. Notes, 73:3 (2003), 328—341 19. Р. Р. Гадыльшин, «Об областях с узкой перемычкой в критическом случае», Тр. ИММ УрО РАН, 9:1 (2003), 50-55 ; R. R. Gadyl’shin, «On domains with a narrow isthmus in the critical case», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 2003no. , suppl. 1, S68-S74 2002 20. R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «Perturbation of soliton for Davey-Stewartson II equation», Матем. физ., анал., геом., 9:2 (2002), 272—280 21. Р. Р. Гадыльшин, «Об аналогах резонатора Гельмгольца в теории усреднения», Матем. сб., 193:11 (2002), 43-70 ; R. R. Gadyl’shin, «Analogues of the Helmholtz resonator in homogenization theory», Sb. Math., 193:11 (2002), 1611—1638 22. Р. Р. Гадыльшин, «О модельном аналоге резонатора Гельмгольца в усреднении», Тр. МИАН, 236 (2002), 79-86 ; R. R. Gadyl’shin, «On a Model Analogue of the Helmholtz Resonator in Homogenization», Proc. Steklov Inst. Math., 236 (2002), 70-77 23. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях оператора Шредингера на оси», ТМФ, 132:1 (2002), 97-104 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of the Schrödinger Operator on the Axis», Theoret. and Math. Phys., 132:1 (2002), 976—982 2001 24. Р. Р. Гадыльшин, «Осреднение и асимптотики в задаче о часто закрепленной мембране», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 41:12 (2001), 1857—1869 ; R. R. Gadyl’shin, «Homogenization and asymptotics for a membrane with closely spaced clamping points», Comput. Math. Math. Phys., 41:12 (2001), 1765—1776 2000 25. Р. Р. Гадыльшин, «Системы резонаторов», Изв. РАН. Сер. матем., 64:3 (2000), 51-96 ; R. R. Gadyl’shin, «Resonator systems», Izv. Math., 64:3 (2000), 487—529 26. Р. Р. Гадыльшин, «О задаче Дирихле для уравнения Гельмгольца на плоскости с граничными условиями на почти замкнутой кривой», Матем. сб., 191:6 (2000), 43-68 ; R. R. Gadyl’shin, «On the Dirichlet problem for the Helmholtz equation on the plane with boundary conditions on an almost closed curve», Sb. Math., 191:6 (2000), 821—848 1999 27. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотики собственных значений краевой задачи с быстроосциллирующими граничными условиями», Дифференц. уравнения, 35:4 (1999), 540—551 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotics of the eigenvalues of a boundary value problem with rapidly oscillating boundary conditions», Differ. Equ., 35:4 (1999), 540—551 28. Р. Р. Гадыльшин, Г. А. Чечкин, «Краевая задача для лапласиана с быстро меняющимся типом граничных условий в многомерной области», Сиб. матем. журн., 40:2 (1999), 271—287 ; R. R. Gadyl’shin, G. A. Chechkin, «A boundary value problem for the Laplacian with rapidly changing type of boundary conditions in a multi-dimensional domain», Siberian Math. J., 40:2 (1999), 229—244 29. Р. Р. Гадыльшин, О. М. Киселев, «Структурная неустойчивость солитона уравнения Деви-Стюартсона II», ТМФ, 118:3 (1999), 354—361 ; R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «Structural instability of a soliton for the Davey-Stewartson II equation», Theoret. and Math. Phys., 118:3 (1999), 278—284 30. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре лапласиана с часто меняющимся типом граничных условий», ТМФ, 118:3 (1999), 347—353 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of the Laplacian with frequently alternating boundary conditions», Theoret. and Math. Phys., 118:3 (1999), 272—277 1998 31. Р. Р. Гадыльшин, «Об асимптотике собственных значений для периодически закрепленной мембраны», Алгебра и анализ, 10:1 (1998), 3-19 ; R. R. Gadyl’shin, «On the asymptotics of eigenvalues for a periodically fixed membrane», St. Petersburg Math. J., 10:1 (1999), 1-14 32. Р. Р. Гадыльшин, А. М. Ильин, «Асимптотика собственных значений задачи Дирихле в области с узкой щелью», Матем. сб., 189:4 (1998), 25-48 ; R. R. Gadyl’shin, A. M. Il’in, «Asymptotic behaviour of the eigenvalues of the Dirichlet problem in a domain with a narrow slit», Sb. Math., 189:4 (1998), 503—526 1997 33. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. III. Расщепление частот», Матем. заметки, 61:4 (1997), 494—502 ; R. R. Gadyl’shin, «Characteristic frequencies of bodies with thin spikes. III. Frequency splitting», Math. Notes, 61:4 (1997), 409—416 34. Р. Р. Гадыльшин, «Существование и асимптотики полюсов с малой мнимой частью для резонатора Гельмгольца», УМН, 52:1(313) (1997), 3-76 ; R. R. Gadyl’shin, «Existence and asymptotics of poles with small imaginary part for the Helmholtz resonator», Russian Math. Surveys, 52:1 (1997), 1-72 1996 35. Р. Р. Гадыльшин, «К рассеянию на цилиндрической поверхности с узкой щелью», Дифференц. уравнения, 32:10 (1996), 1362—1370 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by a cylindrical surface with a narrow crack», Differ. Equ., 32:10 (1996), 1358—1367 36. Р. Р. Гадыльшин, О. М. Киселев, «О бессолитонной структуре данных рассеяния при возмущении двумерного солитона уравнения Деви-Cтюартсона II», ТМФ, 106:2 (1996), 200—208 ; R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «On nonsolution structure of scattering data under perturbation of two-dimensional soliton for Davey-Stewartson equation II», Theoret. and Math. Phys., 106:2 (1996), 167—173 37. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на цилиндре с узкой щелью и стенками конечной толщины», ТМФ, 106:1 (1996), 24-43 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by cylinder with narrow slit and with shell of finite depth», Theoret. and Math. Phys., 106:1 (1996), 19-34 38. Р. Р. Гадыльшин, «О возмущении спектра лапласиана при смене типа граничного условия на малой части границы», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 36:7 (1996), 77-88 ; R. R. Gadyl’shin, «On the perturbation of the Laplacian spectrum when the boundary condition type changes on a small part of the boundary», Comput. Math. Math. Phys., 36:7 (1996), 889—898 39. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика решений сингулярно возмущенной задачи Дирихле», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 36:1 (1996), 92-102 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotic expansion of the solutions of a singularly perturbed Dirichlet problem», Comput. Math. Math. Phys., 36:1 (1996), 75-84 1995 40. Р. Р. Гадыльшин, «О полном электромагнитном аналоге резонатора Гельмгольца», Функц. анализ и его прил., 29:4 (1995), 1-16 ; R. R. Gadyl’shin, «A Complete Electromagnetic Analog of the Helmholtz Resonator», Funct. Anal. Appl., 29:4 (1995), 225—237 1994 41. Р. Р. Гадыльшин, «Двумерный аналог резонатора Гельмгольца с идеально жесткими стенками», Дифференц. уравнения, 30:2 (1994), 221—229 ; R. R. Gadyl’shin, «A two-dimensional analogue of the Helmholtz resonator with ideally rigid walls», Differ. Equ., 30:2 (1994), 201—209 42. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. II. Асимптотики», Матем. заметки, 55:1 (1994), 20-34 ; R. R. Gadyl’shin, «On eigenfrequencies of bodies with thin branches. II. Asymptotics», Math. Notes, 55:1 (1994), 14-23 43. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на телах с узкими каналами», Матем. сб., 185:7 (1994), 39-62 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by bodies with narrow channels», Russian Acad. Sci. Sb. Math., 82:2 (1995), 293—313 44. Р. Р. Гадыльшин, «К рассеянию H-поляризованного электромагнитного поля на идеально проводящем цилиндре с узкой продольной щелью конечной глубины», Зап. научн. сем. ПОМИ, 210 (1994), 65-72 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering of H-polarized electromagnetic field by ideal conductive cylinder with narrow lengthwise split of finite depth», J. Math. Sci., 83:2 (1997), 204—209 1993 45. Р. Р. Гадыльшин, «О полюсах акустического резонатора», Функц. анализ и его прил., 27:4 (1993), 3-16 ; R. R. Gadyl’shin, «On the Poles of an Acoustic Resonator», Funct. Anal. Appl., 27:4 (1993), 229—239 46. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление полюсов резонатора Гельмгольца», Изв. РАН. Сер. матем., 57:5 (1993), 44-74 ; R. R. Gadyl’shin, «Splitting of the poles of a Helmholtz resonator», Russian Acad. Sci. Izv. Math., 43:2 (1994), 233—260 47. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. I. Сходимость и оценки», Матем. заметки, 54:6 (1993), 10-21 ; R. R. Gadyl’shin, «Characteristic frequencies of bodies with thin spikes. I. Convergence and estimates», Math. Notes, 54:6 (1993), 1192—1199 48. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление кратного собственного значения в краевой задаче для мембраны, закрепленной на малом участке границы», Сиб. матем. журн., 34:3 (1993), 43-61 ; R. R. Gadyl’shin, «Splitting a multiple eigenvalue in the boundary value problem for a membrane clamped on a small part of the boundary», Siberian Math. J., 34:3 (1993), 433—450 49. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика второй собственной частоты для системы двух тел, соединенных тонкой перемычкой», ТМФ, 97:1 (1993), 68-77 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotic behavior of the second eigenfrequency for a system of two bodies connected by a thin rod», Theoret. and Math. Phys., 97:1 (1993), 1154—1159 1992 50. Р. Р. Гадыльшин, «Поверхностные потенциалы и метод согласования асимптотических разложений в задаче о резонаторе Гельмгольца», Алгебра и анализ, 4:2 (1992), 88-115 ; R. R. Gadyl’shin, «Surface potentials and the method of matching asymptotic expansions in the Helmholtz resonator problem», St. Petersburg Math. J., 4:2 (1993), 273—296 51. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление кратного собственного значения задачи Дирихле для оператора Лапласа при сингулярном возмущении граничного условия», Матем. заметки, 52:4 (1992), 42-55 ; R. R. Gadyl’shin, «Ramification of a multiple eigenvalue of the Dirichlet problem for the Laplacian under singular perturbation of the boundary condition», Math. Notes, 52:4 (1992), 1020—1029 52. Р. Р. Гадыльшин, «О влиянии выбора места отверстия и его формы на свойства акустического резонатора Гельмгольца», ТМФ, 93:1 (1992), 107—118 ; R. R. Gadyl’shin, «Influence of the position of the opening and its shape on the properties of a Helmholtz resonator», Theoret. and Math. Phys., 93:1 (1992), 1151—1159 53. Р. Р. Гадыльшин, «Резонатор Гельмгольца с малым отверстием», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 32:9 (1992), 1464—1475 ; R. R. Gadyl’shin, «The Helmholtz resonator with a small aperture», Comput. Math. Math. Phys., 32:9 (1992), 1311—1321 1986 54. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика собственного значения сингулярно возмущенной самосопряженной эллиптической задачи с малым параметром в граничных условиях», Дифференц. уравнения, 22:4 (1986), 640—652 ________________________________________ 2008 55. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «Письмо в редакцию», Матем. сб., 199:3 (2008), 160 2002 56. В. М. Бабич, Р. Р. Гадыльшин, А. Р. Данилин, С. Ю. Доброхотов, В. А. Ильин, Л. А. Калякин, Е. Ф. Мищенко, В. Ю. Новокшенов, Ю. С. Осипов, М. Д. Рамазанов, Н. Х. Розов, В. А. Садовничий, «К семидесятилетию Арлена Михайловича Ильина», Дифференц. уравнения, 38:8 (2002), 1011—1016 ; V. M. Babich, R. R. Gadyl’shin, A. R. Danilin, S. Yu. Dobrokhotov, V. A. Il’in, L. A. Kalyakin, E. F. Mishchenko, V. Yu. Novokshenov, Yu. S. Osipov, M. D. Ramazanov, N. Kh. Rozov, V. A. Sadovnichii, «Arlen Mikhailovich Il’in (A tribute in honor of his 70th birthday)», Differ. Equ., 38:8 (2002), 1075—1080 {{Конец скрытого блока}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/4955-elshin-r-st-m-r-shit-uly}} * [http://gadylshin.narod.ru/about_r.html О себе] // gadylshin.narod.ru * [http://www.mathnet.ru/rus/person8583 Его труды] // Math-Net.RU {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125182730/http://www.mathnet.ru/rus/person8583 |date=2021-11-25 }} * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.phptitle=%D0%93%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87Гадыльшин Рустем Рашитович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] fhazf7j5ngsbcumpa777290x48dr9n0 0 159265 1307531 1257150 2026-10-18T21:00:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307531 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Гриценко}} {{Ук}} '''Гриценко Яна Викторовна''' ([[14 ғинуар]] [[1994 йыл]])<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }}{{ref-ru}}</ref> — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ]{{ref-ru}}</ref>, 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018)<ref>[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}</ref>. == Биографияһы == Яна Викторовна Гриценко 1994 йылдың 14 ғинуарында [[Краснодар крайы]]ның Ейск ҡалаһында тыуған<ref>[http://www.eiysk.ru/news/view/63834 Ейчанка завоевала золото на международных соревнованиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412135901/http://www.eiysk.ru/news/view/63834 |date=2020-04-12 }}{{ref-ru}}</ref>, элегерәк ғәҙәти волейболда уйнаған. 2016 йылда уны йәйәүлеләр үтеп йөрөү урынында автомобиль бәреп китә, табиптар зыян күреүсенең аяғын киҫергә мәжбүр була<ref>[http://www.kubzsk.ru/news/4365/ Встреча с Чемпионкой мира 2018 года на ейской земле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412135909/https://www.kubzsk.ru/news/4365/ |date=2020-04-12 }}{{ref-ru}}</ref>. Реабилитациялау һәм бионик протез өсөн аҡсаны бөтә ҡала йыйып бирә. Һуңғараҡ Яна Мәскәү университетын тамамлай һәм ултырып волейбол уйнау менән шөғөлләнә<ref>[https://priazovka.ru/sport/eichanka-v-sostave-zhenskoi-sbornoi-strany-stala-chempionkoi-mira-po-voleibolu-sidya Ейчанка в составе женской сборной страны стала чемпионкой мира по волейболу сидя]{{ref-ru}}</ref>. Яна Гриценко Мәскәүҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }}{{ref-ru}}</ref>, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/yana-gritsenko/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924130535/https://paralymp.ru/sport/athletes/yana-gritsenko/ |date=2020-09-24 }}{{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1994 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Спортсылар]] aqul1lvl364qlgi1lqifmi14oci72of 0 159295 1307536 1286441 2026-10-18T23:21:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307536 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алёна Георгиевна Дмитриева''' ([[27 сентябрь]] [[1982 йыл]])<ref name="Aartyk">[http://aartyk.ru/obshhestvo/v-suntare-s-pochestyami-vstretili-chempionku-alenu-dmitrievu/ В Сунтаре с почестями встретили чемпионку Алену Дмитриеву] {{ref-ru}}</ref> — ултырып волейбол уйнаусы, РЦАФКиС командаһы уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}</ref>, һәм 2017 йылда, 2019 йылда [[Европа]] чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018). == Биографияһы == Алёна Георгиевна Дмитриева 1982 йылдың 27 сентябрендә [[Якутия]]ның Сунтар улусы Кемпендяй ауылында тыуған, әсәһе — Людмила. Тренеры — Константин Дмитриевич Гаврильев<ref name="Aartyk"/>. Күп йылдар инвалидтар араһында республика ярыштарында сығыш яһай. Республиканың инвалидтарҙы профессиональ һәм медик-социаль реабилитациялауҙың техникум-интернатында уҡый<ref>[https://mintrud.sakha.gov.ru/news/front/view/id/2581604 Алена Дмитриева стала серебряным призером Чемпионата Европы по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412174350/https://mintrud.sakha.gov.ru/news/front/view/id/2581604 |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}</ref>. Ултырып волейбол уйнау буйынса адаптациялы физик культура һәм спорт Республика үҙәге Сунтар волейбол командаһының (РЦАФКиС) Рәсәй чемпионатында ҡатнашыуы буйынса инициатор<ref>[https://sakhalife.ru/lozhka-degtya-dlya-razvitiya-v-yakutii-volejbola-sidya/ Ложка дегтя для развития в Якутии волейбола сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412174348/https://sakhalife.ru/lozhka-degtya-dlya-razvitiya-v-yakutii-volejbola-sidya/ |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Мәскәү]]ҙә йәшәй<ref>[http://ysia.ru/u-volejbolistki-aleny-dmitrievoj-est-shans-popast-na-paralimpiadu-v-tokio/ У волейболистки Алены Дмитриевой есть шанс попасть на Паралимпиаду в Токио] {{ref-ru}}</ref>. 2015 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында көмөш призер була, 2017 һәм 2019 йылда һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://ysia.ru/yakutyanka-alena-dmitrieva-v-sostave-sbornoj-rossii-stala-chempionkoj-evropy-po-volejbolu-sidya/ Якутянка Алена Дмитриева в составе сборной России стала чемпионкой Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref>, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/alena-dmitrieva/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Дмитриева, Алёна Георгиевна на сайте Instagram [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1982 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Спортсылар]] 6zzagcr7dr3efgajoodvrjd1fqxudda 0 159306 1307529 1150748 2026-10-18T20:04:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307529 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен |имя = Анна Годовицына |пол = ҡатын-ҡыҙ |полное имя = Анна Сергеевна Годовицына |дата рождения = 19.7.1991 |место рождения = |гражданство = {{Флагификация|Россия}} |рост = |вес = |позиция = |нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское |клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}} |национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}} | медали = {{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}} {{турнир|[[Донья чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}} {{турнир|[[Европа чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}} {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}} }} '''Анна Сергеевна Годовицына''' ([[19 июль]] [[1991 йыл]])<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref> — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}</ref>, 2017<ref>[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref> һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018)<ref>[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}</ref>. == Биографияһы == Анна Сергеевна Годовицына 1991 йылдың 19 июлендә тыуған. Анна бала сағында бейеү һәм еңел атлетика, шулай уҡ дзюдо менән шөғөлләнә. Медицина колледжында уҡый, КВН-да ҡатнаша, студенттарҙың матурлыҡ конкурсында еңеү яулай. Колледжды тамамлап, стоматологияла табип ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша, ә һуңыраҡ Мәскәүҙә тиҙ ярҙам станцияһына эшкә саҡырыла. Станцияла Анна өс көн эшләп ҡала, 2014 йылда Аннаны йөк машинаһы бәреп китә. 23 көн комала үткәрә, табиптар уны ҡотҡарыу өсөн аяғын ампутациялайҙар, әммә Анна станцияны ташлап китмәй, статистика бүлегендә эшен дауам итә. Аҙаҡ волейбол секцияһына килә, уны унда башҡа волейболсы, [[Кунстман Елизавета Владимировна|Кунстман Елизавета]] саҡыра<ref>[https://www.province.ru/ob-etom-govoryat/aferist-obeshchal-paralimpijsk.html Аферист обещал паралимпийской чемпионке дорогой протез – и исчез вместе с миллионами] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.facebook.com/sittingvolleyballwomen/photos/d41d8cd9/186044122023013/ Анна Годовицына: Вся моя жизнь всегда была связна со спортом] {{ref-ru}}</ref>. Анна Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда<ref>Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя {{ref-ru}}</ref> һәм 2019 йылда<ref>Просмотр МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ {{ref-ru}}</ref> Европа чемпионатында рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/anna_godovitsyna/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126152136/https://paralymp.ru/sport/athletes/anna_godovitsyna/ |date=2021-01-26 }} {{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе Аннаға 3,3 миллион һум суммаға протез вәғәҙә итә, аҙаҡ аҡсаны алып юҡҡа сыға<ref>[https://www.gazeta.ru/sport/2019/10/28/a_12780986.shtml Кредит на протезы: паралимпийку сборной России обманули на 5 млн] {{ref-ru}}</ref>. 2019 йылдың февралендә Перевозников ҡулға алына: күренеүенсә,   45 кеше уның махинацияларының ҡорбаны була (дөйөм суммаһы яҡынса 200 млн. һум), шул иҫәптән волейболсы Кунстман Елизавета ла мутлыҡ ҡорбаны була<ref>[https://www.1tv.ru/news/2019-10-29/374828-voleybolistka_paralimpiyskoy_sbornoy_rossii_elizaveta_kunstman_stala_zhertvoy_moshennika Волейболистка Паралимпийской сборной России Елизавета Кунстман стала жертвой мошенника] {{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1991 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Спортсылар]] 4stzfo7yafb3c1jwqvfr4hnqn6emngr 0 159370 1307542 1183242 2026-10-19T05:28:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307542 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен |имя = Татьяна Иванова |пол = ҡатын-ҡыҙ |полное имя = Татьяна Сергеевна Иванова |дата рождения = 12.10.1977 |место рождения = |гражданство = {{Флагификация|Россия}} |рост = |вес = |позиция = |нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское |клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}} |национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}} | медали = {{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}} {{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}} {{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}} {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{ряд|{{Мастер спорта России международного класса}}|{{Заслуженный мастер спорта России}}}} }} '''Иванова Татьяна Сергеевна''' ([[12 октябрь]] [[1977 йыл]]<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref> — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы һәм Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны<ref>[https://mir24.tv/news/14938798/parapoliticheskie-igry Параполитические игры] {{ref-ru}}</ref>. Рәсәй йыйылма командаһы составында — 2018 йылда донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}</ref>, 2017 йылда Европа чемпионы<ref>[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref>. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018)<ref>[https://schkuz17.mskobr.ru/mass_media/mass_media_article/klubnyj_shkol_nyj_den_sobral_gostej/ Клубный школьный день собрал гостей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412122706/https://schkuz17.mskobr.ru/mass_media/mass_media_article/klubnyj_shkol_nyj_den_sobral_gostej/ |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}</ref> һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорты мастеры<ref>[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}</ref>. == Биографияһы == Татьяна Сергеевна Иванова Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда һәм 2019 йылда Европа чемпионатында рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай<ref>[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}</ref>, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3498233-ivanova-spasibo-vsem-kto-veril-v-nashu-pobedu-na-chm-po-volejbolu-sidja.html Иванова: спасибо всем, кто верил в нашу победу на ЧМ по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{ref-ru}}</ref>; 2014 йылда донъя чемпионатының бронза призеры<ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/tatyana_ivanova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була. 2019 йылдың 26 февраленән — инвалидтар волейболы буйынса Бөтә донъя федерацияһы спортсылары комиссияһы ағзаһы, ултырып волейбол уйнау вәкиле<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/26-02-2019-kapitan_zhenskoy_sbornoy_komandy_rossii_po_voleybolu_sidya_chempionka_mira_2018_goda_tatyana_ivanova/ КАПИТАН ЖЕНСКОЙ СБОРНОЙ КОМАНДЫ РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ, ЧЕМПИОНКА МИРА 2018 ГОДА ТАТЬЯНА ИВАНОВА ВОШЛА В СОСТАВ КОМИССИИ СПОРТСМЕНОВ ВСЕМИРНОЙ ФЕДЕРАЦИИ ВОЛЕЙБОЛА ИНВАЛИДОВ] {{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1977 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Спорт мастерҙары]] [[Категория:Спортсылар]] louuy9pyyv404boj0itimqf7ym6gve5 0 169206 1307533 1285333 2026-10-18T22:18:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307533 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты (ДГУНХ)''' —[[Дағстан|Дағстандағы]] юғары уҡыу йорто, халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтары буйынса белгестәр әҙерләй. Университеттың 6 факультетында 10 меңдән ашыу студент уҡый. Уҡытыусылар составында 850-нән ашыу кеше иҫәпләнә, шуларҙың 42-һе [[фән докторы]], 478 — фән кандидаты.<ref>{{Cite web|url=http://www.e-dag.ru/novosti/novosti-pravitelstva/anatolij-karibov-dgunkh-yavlyaetsya-rabochej-ploshchadkoj-gde-prokhodyat-znachimye-dlya-respubliki-meropriyatiya.html|title=Анатолий Карибов: «ДГУНХ является рабочей площадкой, где проходят значимые для республики мероприятия»|publisher=www.e-dag.ru|lang=ru|accessdate=2019-05-20}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Университет [[1991 йыл|1991 йылдың]] 19 февралендә Дағстан АССР-ы Министрҙар Советының 19-сы ҡарары менән<ref>Постановление Совета министров Дагестанской АССР от 19 февраля 1991 г. № 19</ref> үҫешә барған баҙар иҡтисады өсөн кадрҙар базаһы әҙерләү маҡсаты менән асыла. Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты — перспективалы юғары уҡыу йорто. Бында Дағстан һәм Рәсәйҙең төрлө мөйөштәренән һәм сит илдәрҙән 10 меңгә яҡын студент уҡый. 700 яҡын уҡытыусы белем бирә. Студенттар артабан ДГУНХ аспирантураһында иҡтисад өйрәнеүен дауам итә. Аспиранттар сит илдәрҙә стажировка үтә, конференция һәм симпозиумдарҙа ҡатнаша, фәнни эштәрен баҫтыра. Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университетын асҡандан бирле, тиҫтә ярым йылдан ашыу, ректор булып Ғамид Әхмәдович Бучаев эшләне. Уның етәкселегендә университет матди-техник базаһын һиҙелерлек арттырҙы һәм [[Дағстан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.riadagestan.ru/news/the_government_of_the/anatoliy_karibov_dgunkh_yavlyaetsya_rabochey_ploshchadkoy_gde_prokhodyat_znachimye_dlya_respubliki_meropriyatiya/|title=Анатолий Карибов: «ДГУНХ является рабочей площадкой, где проходят значимые для республики мероприятия»|publisher=Информационный портал РИА "Дагестан"|accessdate=2019-05-20}}</ref>юғары уҡыу йорттары араһында алдынғы тип һанала. 2008 йылда яңы ректор — Яхья Ғамидович Бучаев<ref>[http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=294 В ДГИНХ новый ректор]</ref> һайланды. == Факультеттары == — Мәғлүмәти технологиялар һәм идара итеү — Сит телдәр — Бухгалтер иҫәье, анализ һәм аудит — Финанс-иҡтисад — Төҙөлөш — Һалым — Юридик — Ерҙе файҙаланыу (Землеустроительный) — Бизнес-колледж — Төҙөлөш колледжы == Үҙәктәре == Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университетында 30-ҙан артыҡ фәнни-белем биреү үҙәктәре эшләй. — Ярҙам үҙәге — ЮНИСЕФ Тыныслыҡ һәм Толерантлыҡ үҙәге — Юридик ярҙам үҙәге Шулай уҡ Блогерҙар мәктәбе, Проектлау мәктәбе, Эшҡыуарлыҡ мәктәбе эшләй. == Ректорҙары == # Бучаев Ғамид Әхмәдович (1991—2008) # Бучаев Яхья Ғамидович (2008 — хәҙерге көнгә тиклем) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == -[https://xn--j1ahdg.xn--p1ai/narhoz-kolledzh-mahachkala/ Университет менән танышыу] -[http://www.dgunh.ru/ Официальный сайт ДГУНХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307211543/http://www.dgunh.ru/ |date=2022-03-07 }} -[https://web.archive.org/web/20201125001919/https://mahachkala.postupi.online/vuz/dgunx/podrazdeleniya/fakultety/ Абитуриенттарға ] {{библиоинформация}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 1pwhv9f6n81s2zuskwmop83q4madrbc 0 170640 1307549 1291450 2026-10-19T10:48:47Z Dmitru 10332 /* Һылтанмалар */ mathnet.ru 1307549 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Маликов Рәмил Фәрүҡ улы''' ([[20 ғинуар]] [[1951 йыл]]) − ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998). 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан — Һөнәри белем биреү һәм мәғлүмәт технологиялары институтының Мәғлүмәт технологиялары үҙәге директоры, 2006—2015 йылдарҙа мәғлүмәт һәм полиграфия системалары һәм технологиялары кафедраһы мөдире. == Биографияһы == Рәмил Фәруҡ улы Маликов [[1951 йыл]]дың [[20 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]]ның [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуған. Әсәһе башланғыс кластар уҡытыусыһы, атаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, дүрт орден кавалеры була. Мәктәпкә үҙ теләге менән алты йәштән уҡырға бара. Уны бигерәк тә математика ҡыҙыҡһындыра, мәктәп һәм олимпиадаларында ҡатнашып, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Юғары белемде [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]нда ала. Мәктәптәге ҡыҙыҡһыныуы физика-математика факультетына алып килә. Студент сағында уҡ фәнни эштәр менән шөғәлләнә башлай. 1972 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң МДПУ-ға һәм Мәскәү өлкә педагогия институтына маҡсатлы урындарға аспирантураға тәҡдим итәләр. Экзамендарын һәйбәт тапшыра. Ләкин конкурс ҙурлыҡтан икенсе йылға ҡалдыралар. Хеҙмәт юлын өлкән лаборант булып үҙе уҡып сыҡҡан белем учреждениеһының физика кафедраһында башлай. 1973 йылдың яҙында Совет Армияһына хеҙмәткә алына. 1974 йылдың сентябренән [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда эшләй башлай. Теоретик һәм эксперименталь физика кафедраһында ассистент була. 1976 йылда һөнәри белеме буйынса А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтының аспиранты булып китә. Теоретик физика кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала уҡый. Стажировканы билдәле ғалим, профессор, оптика һәм ҡаты матдәләр физикаһы буйынса белгес Евгений Дмитриевич Трифоновта үтә. * 1981 йылда «Ҡаты есемдәр физикаһы» буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. * 1980−1997 йылдар эсендә башта теоретик һәм эксперименталь физика кафедраһы ассистенты була. Унан өлкән преподаватель, дөйөм физика кафедраһы доценты булып эшләй. * 90-сы йылдар башынан мәктәптәрҙең, вуздарҙың уҡыу процесына беренсе быуын информатика һәм илебеҙҙәге компьютер техникаһы киң индерелә башлай. Рәмил Фәруҡ улы дөйөмләштереү системалары, бухгалтер һәм педагогик программа саралары өсөн программа һәм методик тәьминәт әҙерләү процесына ҡушылып китә. Был практик эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә дөйөмләштерелгән, системалаштырылған уҡыу-методик әсбаптары сығарыла. Шул уҡ ваҡытта компьютер техникаһын ҡулланыу өлкәһендә уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү һәм уҡытыу буйынса эш алып барыла. Был йылдарҙа бөтә ил һәм беҙҙең республикала компьютер «ликбезы» була. * 1992−1995 йылдарҙа республикалағы мәктәптәр, лицейҙар, гимназиялар һәм башҡа уҡыу йорттары өсөн педагогик программа средстволары эшләү буйынса Үҙәк (1993 йылдан «Ғалим» предприятиеһе) етәксеһе булып эшләй. * 1995 йылда докторлыҡ диссертацияһына әҙерләнеү өсөн ижади ял ала һәм физика өлкәһендәге ғилми эшмәкәрлегенә ныҡлап тотона. * 1998 йылда математик модулләү һәм һыҙыҡлы булмаған спектроскопия өлкәһендә фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлеге буйынса [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] математика советында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Был өлкәлә илебеҙҙә, шулай уҡ сит ил баҫмаларында уның 100-ҙән артыҡ фәнни эше баҫылған. Көслө нурланыш һәм ультраҡыҫҡа импульстарҙы когерентлы көсәйтеү күренештәре буйынса классик эштәрҙең авторҙарының береһе булараҡ илебеҙҙә һәм сит илдәрҙә киң билдәлелек яулаған ғалимдарҙың береһе булып тора. * 1998 йылдан Р. Маликовтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — информатика һәм ҡатмарлы системаларҙы компьютерҙа моделләү. * 2000 йылда [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] Маликов Рәмил Фәруҡ улына дөйөм физика кафедраһы буйынса профессор исемен бирә. Уның тарафынан информатика һәм мәғлүмәт технологиялары өлкәһе буйынса 30 фәнни эш, информатика һәм физика буйынса 2 монография, 15 уҡыу әсбабы һәм китап нәшер ителгән. Мәғариф өлкәһендә эшмәкәрлеге өсөн Рәмил Фәруҡ улы Маликов Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы(1998), Рәсәй Федерацияһының Почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2008) тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була. ВЛКСМ Өлкә комитетының һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|БДПУ]]-ның Почет грамоталары менән бүләкләнгән. * 2003 йылдың майында Мәғлүмәт технологиялары үҙәгенә етәксе итеп тәғәйенләнә. Был структураны өр-яңынан булдырырға тура килә. 2006 йылға тиклем БДПУ-ның мәғлүмәт технологиялары Үҙәге директоры вазифаһын башҡара. * 2006—2015 йылдарҙа — мәғлүмәт һәм полиграфия системалары һәм технологиялары кафедраһы мөдире. Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * 2015 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның «Системалы анализ һәм математик моделләү» фәнни-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе, мәғлүмәт системалары һәм технологиялары кафедраһы профессоры. == Ғаиләһе == Ҡатыны Маликова Рәмилә Сәйфий ҡыҙы доцент, педагогик фәндәр кандидаты, 1953 йылдың 25 ноябрендә [[Өфө]]лә тыуған. Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетында география факультетын тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Алкин ауыл мәктәбендә география уҡытыусыһы, унан [[Шишмә районы]]нда РОНО-ла методист булып эшләгән. 1981 йылдан 2018 йылға тиклем география кафедраһында Башҡорт дәүләт педагогия институтында (университетта) эшләй. Ҡыҙы Әдилә Усманова (Маликова) 2001 йылда [[Дим районы]]ның 104-се урта мәктәбен тамамлай. 2006 йылда ул [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның география факультетын уңышлы тамамлай. 2013 йылда ла аспирантураға һәм «ХХ быуатта Көньяҡ Уралда һәм Урал буйында физик-географик тикшеренеүҙәр» исемле кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Етәксеһе — география фәндәре докторы, профессор [[Псәнчин Айбулат Вәли улы|Айбулат Вәли улы Псәнчин]]. Әле Әдилә Усманова Башҡорт дәүләт университетының физик география, картография һәм геодезия кафедраһында эшләй, доцент. Улы — Маликов Азат Рәмил улы [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]ның театр факультетын тамамлаған. 2008—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|М.Кәрим исемендәге йәштәр театры]]нда актер булып эшләй. == Фәнни эшмәкәрлеге == === Монографиялары === * Маликов Р. Ф. Математическое моделирование кооперативных когерентных эффектов в спектроскопии. Монография. Уфа: Изд-во «Гилем», 2006. — 206 с. * Исхаков, А. Р., Маликов Р. Ф. Моделирование систем технического зрения в модифицированных дескриптивных алгебрах изображений: Монография . — Уфа: Изд-во БГПУ, 2015. — 160 с. === Дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары === # Маликов Р. Ф., Сулейманов Р. Р. Информатика занимательная и не только…Методическое пособие для студентов и учителей. — Уфа, БГПИ, 2001. −112 с. # Маликов Р. Ф., Сулейманов Р. Р. Информатика классная и внеклассная. Учебно-методическое пособие (исправл. и дополненное). 2-е изд., перераб. — Уфа: Изд-во Гилем, 2004. — 370с. # Маликов Р. Ф., Практикум по компьютерному моделированию физических явлений и объектов . Учеб. пособие. — Уфа: Изд-во БашГПУ, 2004. — 235 с. # Жданов Э. Р., Маликов Р. Ф., Хисматуллин Р. К. Компьютерное моделирование физических объектов и явлений методом Монте-Карло. Учеб. пособие. — Уфа, БГПУ, 2005. — 123 с. # Маликов Р. Ф. Основы систем компьютерного моделирования. Учеб. пособие. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2008. — 279с. # Маликов Р. Ф. Основы математического моделирования. Учеб. пособие. — М: Изд-во «Горячая линия -Телеком», 2010. — 348с. # Маликов Р. Ф. Основы разработки компьютерных моделей сложных систем. Учеб. пособие. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2012. — 256с. # Маликов Р. Ф. Практикум по имитационному моделированию сложных систем в среде AnyLogic: учебное пособие. — Уфа: Изд-во БашГПУ, 2013. — 295с. # Абдрафиков М. А. и др. Управление программными проектами: теория и практика: учеб. пособие [Текст] / М. А. Абдрафиков, В. Е. Гвоздев, Р. Ф. Маликов, А. Р. Исхаков. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2015. — 128 с. # Маликов Р. Ф. Практикум по дискретно-событийному моделированию сложных систем в расширенном редакторе GPSS World: практикум. — Уфа: Изд-во БашГПУ, 2017. — 280с. # Маликов Р.Ф, Усманова А. Р. Путь карагай-кыпчаков из глубины веков до наших времен. — Уфа, 2020. — 150 с. === Фәнни мәҡәләләре === # Маликов Р. Ф., Е. Д. Трифонов, А. И., Зайцев. Сверхизлучение протяженной системы // ЖЭТФ,1979, т.76. с.65-75. # Маликов Р. Ф., В.А Малышев, Е. Д. Трифонов. О форме спектра сверхизлу¬чения // Оптика и спектр.1981.Т.50.С.406-410. # Маликов Р. Ф., В.А Малышев, Е. Д. Трифонов. Влияние релаксации на дина¬мику кооперативного излучения протяженной системы. // Оптика и спектр., 1982, Т.53. С.652-659. {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Р. Маликовтың башҡа мәҡәләләре |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # О.P.Varnavsky, A.N.Kirkin, A.M.Leontovich, Malikov R.F., R.G.Mirzoyan, A.M.Mozharovsky, E.D.Trifonov. Coherent transiet effekt in generation and amplification of ulrashort pulses in Nd: YAG and Ruby at low temperature // Optics commun. 1983, v.46, p.131-134. # Malikov R.F., Trifonov E.D. Induced superradiance in activited cristals // Opt. Commun., 1984, v.52, p.74-76. # О. П. Варнавский,А. Н. Киркин, А. М. Леонтович, Маликов Р. Ф., А. М. Можаровский, Е. Д. Трифонов. Когерентное усиление ультракоротких импульсов в активированных кристаллах. //ЖЭТФ, 1984, т.86,с.1227-1239. # Варнавский О. П., В. В. Головлев, А. Н. Киркин, Р. Ф. Маликов, А. М. Можаровский, А. М. Леонтович, Е. Д. Трифонов. Режимы когерентного усиления в активированных кри¬сталлах // Известия АН СССР, сер. «Физическая», 1986, т.50, с.647-653. # О. П. Варнавский, В. В. Головлев, А. Н. Киркин, Р. Ф. Маликов А. М. Мо¬жаровский, А. М. Леонтович, М. Бенедикт, Е. Д. Трифонов. Когерентное распространение импульсов малой площади в активированных кристаллах // ЖЭТФ. 1986. Т.90,в.5,с.1556-1609. # Маликов Р. Ф., Мустафин Р. Х. Кинетика и спектр импульса света при пикосекундной голографии. //Опт. и спектр. 1987, т.62, с.631-635 # Маликов Р. Ф., В. А. Малышев, О. П. Варнавский. Когерентное усиление и ком¬прессия световых импульсов с узким спектром в резонансной неоднородноуширенной двухуровневой среде с инверсией населенности.// Оптика и спектр. 1993, Т.51, в.3, с.406. # Маликов Р. Ф. Когерентное усиление УКИ света и сверхизлучение в примесных кристаллах при селективном возбуждении неоднородного контура // Оптика и спектр. 1998, т.85, № 3, с.443-449. # Маликов Р. Ф., Когерентное распространение ультракоротких импуль¬сов света в трехуровневых неоднородноуширенных системах // Оптика и спектр. т.86, № 2, 1999, с. 266—273. # Маликов Р. Ф., Р. Р. Сулейманов. Моделирование электрических схем из школьного курса физики в интегрированной системе Electronics Workbench 5. 12 // Учитель Башкортостана. 2002. № 12. С. 68-72. # Маликов Р. Ф., Р. Р. Сулейманов. Образовательные сайты в Интернете // Учитель Башкортостана, 2003. № 11. С. 76-79. # Маликов Р. Ф. Кооперативные когерентные процессы в спектроскопии// Вестник Башгоспедуниверситета, 2003 # Маликов Р. Ф., Р. Р. Сулейманов. Работа в редакторе Frontpage // Учитель Башкортостана. 2004. № 4. Стр. 74-80. # Аслаева А. Ш., Маликов Р. Ф. Динамика когерентных коо¬перативных эффектов в про¬тяженных системах при не¬когерентной накачке // Оптика и спектр. 2004, т. 97, с.814-822. # Киселев О. И., Маликов Р. Ф., Салихов А. Т. Критерии оценки и технологии анализа качества образовательных порталов // Научно-методический журнал «Информатизация образования и науки». М.: 2010 Вып.4(8), с. 3-14. # Маликов Р. Ф., Габидуллин Ю. З., Богданов М. Р. Компьютерное моделирование вегетационной динамики растительного покрова пастбищ // Известия Самарского научного центра РАН, 2011. — Т.13, № 5(3). — С.21-25. # Zakharov A.V., Bogdanov M.R., Malikov R.F., Dumchikova I.N. On the Theory of Persecution // World Academy of Science, Engineering and Technology, 2014. V.5, P741-746. # Исхаков А. Р., Маликов Р. Ф. Calculation of Aircraft area on Satellite Images by Genetic Algorithm // Mathematical Modeling, Programming & Computer Software Vol.9, no.4. — 2016. 148—154 pp. # Malikov R.F., Malyshev V.A. Optical bistability and hysteresis of a thin layer of resonant emitters: interplay of inhomogeneous broadening of the absorption line and the Lorentz local field. Optics and Spectroscopy. 2017. Т. 122. № 6. С. 955—963. # Malyshev V. A., Zapatero P.A, Malyshev A.V., Malikov R. F., Ryzhov I. V. Nonlinear optical dynamics of a 2D semiconductor quantum dot super-crystal: Emerging multistability, self-oscillations and chaos (EXCON 2018). Journal of Physics: Conf. Series 1220 (2019) 012006. # Ryzhov I.V., Malikov R.F., Malyshev A.V., Malyshev V.A. Nonlinear optical response of a two-dimensional quantum-dot supercrystal: emerging multistability, periodic and aperiodic self-oscillations, chaos, and transient chaos// Physical Review A. 2019. Т. 100. № 3. С. 033820. # Усманова А. Р., Маликов Р. Ф., Исхаков А. Р. Формирование научно-исследовательских компетенций инженеров на основе цифровых технологий моделирования // Инженерное образование, вып 26, 2019. — C.56-65. # Байрамдурдыев Д. Я., Маликов Р. Ф., Рыжов И. В., Малышев В. А. Нелинейная оптическая динамика и высокая отражательная способность монослоя трёхуровневых квантовых излучателей с дублетом в возбуждённом состоянии // ЖЭТФ, 2020, т.158, вып.2(8). — С. 269—281. {{Конец скрытого блока}} |} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының Почёт грамотаһы * БДПУ-ның Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998) * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008) == Һылтанмалар == * [https://tanrb.rbsmi.ru/articles/y-m-i-t/F-n-yulinda-tap-an---urinin-638337/?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 ФӘН ЮЛЫНДА ТАПҠАН ҮҘ УРЫНЫН]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.susu.ru/sites/default/files/dissertation/malikovrf.pdf] * [https://bspu.ru/users/561 Электронная приёмная.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120181800/https://bspu.ru/users/561 |date=2021-11-20 }} * [https://www.dissercat.com/content/matematicheskoe-modelirovanie-kooperativnykh-kogerentnykh-protsessov-v-primesnykh-kristallakэлектронная библиотека диссертаций]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://bspu.ru/index.php/news/13488 с 70-летием!] * [http://www.mathnet.ru/rus/person123452 Его труды] на [[Math-Net.Ru]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] 03qxnwjp8yb2fohm7doqdrun6gregfe 0 184901 1307515 1253306 2026-10-18T12:11:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307515 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Геннадий Иванович Букаев | оригинал имени = | изображение = | ширина = | описание изображения = | должность = Рәсәй Федерацияһының һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры | флаг = FNS emb2.svg | флаг2 = Flag of Russia.svg | порядок = 3 | периодначало = [[18 май]] [[2000 йыл]] | периодконец = [[24 февраль]] [[2004 йыл]] | предшественник = Александр Петрович Починок | преемник = ''вазифа бөөрөлгән; Анатолий Эдуардович Сердюков, Федераль налог хеҙмәтенең етәксеһе булараҡ'' | премьер_2 = [[Михаил Михайлович Касьянов]] | президент_2 = [[Владимир Владимирович Путин]] | дата рождения = 15.9.1947 | место рождения = Ырымбур өлкәһе Абдулла районының Степное ауылы | дата смерти = | место смерти = | отец = | мать = | супруга = | дети = | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Заслуженный экономист Российской Федерации}} {{!}}} | ученая степень = {{учёная степень|кандидат|экономических наук}} | автограф = G_I_Bukaev_sign-2.jpg }} '''Букаев Геннадий Иванович''' ([[15 сентябрь]] [[1947 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]], [[һалым]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] ордендары кавалеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. == Биографияһы == Геннадий Иванович Букаев 1947 йылдың 15 сентябрендә [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Степное ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1962—1965 йылдарҙа Боғорослан нефть промыслаһы техникумында уҡый. Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген «Оренбург-нефтегазразведка» тресының Абдулла экспедицияһында быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай<ref name="ПНГ">[https://neftegaz.ru/persons/333597-bukaev-gennadiy/ Портал «Neftegaz.RU» Букаев Геннадий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912055049/https://neftegaz.ru/persons/333597-bukaev-gennadiy/ |date=2022-09-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|09|2022}}</ref>. 1966 йылда Өфө нефть институтына инә һәм был юғары уҡыу йортон «инженер-электрик» һөнәре буйынса 1971 йылда тамамлай. Артабан бер йыл дауамында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Студент төҙөлөш отрядтарының республика штабы начальнигы була. 1972 йылдан «Связьстрой-5» тресының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы 510-сы механикалаштырылған күсмә колоннаһының өлкән инженеры, 1973 йылдан — ошо трестың Төмән ҡалаһындағы 507-се механикалаштырылған күсмә колоннаһының, 1974 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 510-сы колоннаның баш инженеры. 1975—1977 йылдарҙа Өфө нефть институтының капитал төҙөлөш бүлеге начальнигы була, шунан — Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1978—1980 йылдарҙа Свердловск Юғары партия мәктәбе<ref>Хәҙер Урал идара итеү институты</ref> тыңлаусыһы. <!-- В 1980—1985 годах — инструктор отдела организационно-партийной работы Башкирского [[обком]]а [[Коммунистическая партия Советского Союза|КПСС]]. В 1985—1990 годах — первый секретарь Белебеевского горкома КПСС. В 1990—1992 годах — заведующий отделом торговли, потребкооперации, лёгкой промышленности Совета Министров [[Башкирская АССР|БАССР]]. В 1992—1998 годах — начальник Госналогинспекции по [[Башкортостан|Республике Башкортостан]]. В 1998—1999 годах — руководитель Госналогинспекции по Республике Башкортостан. Внес значительный вклад в становлении налоговых органов Республики. В 1998—1998 годах — член коллегии Госналогслужбы России. В 1999—2000 годах — руководитель Госналогинспекции по г. Москве, провел реорганизацию инспекций г. Москвы, создал Центр обработки данных (ЦОД). В 1999—2000 годах — член коллегии [[Министерство по налогам и сборам РФ|Министерства Российской Федерации по налогам и сборам]]. В 2000—2004 годах — Министр Российской Федерации по налогам и сборам. 24 февраля 2004 года указом президента России Букаев был отправлен в отставку вместе с [[Правительство Касьянова|правительством Касьянова]]. В 2004—2008 годах — помощник Председателя Правительства Российской Федерации [[Фрадков, Михаил Ефимович|Михаила Ефимовича Фрадкова]]. Удостоился благодарности за успехи в области финансово-экономической деятельности. Правительство было отправлено в отставку 12 сентября 2007 года. В 2008—2012 годах — помощник Первого заместителя Председателя Правительства Российской Федерации. с 28 августа 2012 года — 6 апреля 2013 года — Советник [[Президент Республики Башкортостан|Президента Республики Башкортостан]]<ref>[http://www.presidentrb.ru/rus/press_serv/novosti/42622.html Геннадий Букаев назначен Советником Президента Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. с 6 апреля 2013 года по март 2015 года — Советник Президента компании ОАО «Роснефть» С марта 2015 г. — руководитель Службы внутреннего аудита ОАО "НК «Роснефть». С июля 2016 г. — Генеральный директор АО «РОСНЕФТЕГАЗ» (с мая по июль 2016 г. — ВРИО Генерального директора АО «РОСНЕФТЕГАЗ»). С июня 2016 — вице-президент — руководитель Службы внутреннего аудита ПАО "НК «Роснефть». С июля 2016 г. — член Правления.--> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220912055049/https://neftegaz.ru/persons/333597-bukaev-gennadiy/ Портал «Neftegaz.RU» Букаев Геннадий Иванович]{{ref-ru}}{{V|12|09|2022}} * {{ВТ-ЛП|Букаев, Геннадий}} * http://lenta.ru/lib/14162069/ * http://www.rg.ru/oficial/spravka/pravit/bukaev.shtm * http://www.garweb.ru/conf/mns/20021112/bukaev.htm * http://www.persons.ru/cgi/show.exe?Num=315&Get=All&Item= [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре кандидаттары]] 3sev6au7sr80frzt9qxdkcvh8h4cmw3 0 197603 1307537 1269742 2026-10-18T23:49:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1307537 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Анна Григорьевна Достоевская''' (ҡыҙ фамилияһы '''Сниткина'''; {{OldStyleDate2|11|сентября|1846|30|августа}}, [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй империяһы]] — [[9 июнь]] [[1918 йыл|1918]], Ялта, Таврия губернаһы, [[Совет Рәсәйе|РСФСР]]) — [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевскийҙың]] 1867 йылдан икенсе ҡатыны һәм уның балаларының әсәһе. Иренең ижади мираҫын нәшер итеүсе һәм баҫтырып сығарыусы, библиограф һәм ҡиммәтле хәтирәләр авторы, шулай уҡ Рәсәйҙең беренсе билдәле филателисы. == Биографияһы == Анна Григорьевна [[Санкт-Петербург]]та чиновник Григорий Иванович Сниткин (1799—1866) һәм уның ҡатыны Анна Николаевна, (Мария Анна Мальтопеус) (1812—1893) [[Финляндия]]ның [[Турку]] ҡалаһында тыуған. Атаһы яғынан украин сығышлы була. Уның ата-бабалары — казактар, Полтава губернаһында ерҙәре булған, уны һатып, Санкт-Петербургҡа күсеп килә. Шул уҡ ваҡытта фамилияһын Снитконан Сниткинға алмаштыра.{{Sfn|Белов С. В.|год=1986|стр.3-50}} Анна бала саҡтан Достоевский әҫәрҙәрен яратып уҡый. Стенография курстары тыңлаусыһы.1866 йылдың 4 октябренән күсереп яҙыусы стенографист сифатында Ф. М. Достоевскийҙың «Игрок» романын баҫмаға әҙерләүҙә ҡатнаша. Достоевский быға тиклем бер ҡасан да үҙенең әҫәрҙәрен әйтеп яҙҙырмаған, ә уларҙы үҙе яҙған. Бындай эш ысулы уға ғәҙәти булмаған, әммә дуҫы А. П. Милюков кәңәше буйынса романды ваҡытында тамамлау һәм нәшриәтсе Ф. Т. Стелловский алдындағы килешеү йөкләмәләрен үтәү өсөн, ул яңы яҙыу ысулына мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Стенографист эше уның бөтә көтөлгәненән дә артып китә. 1867 йылдың 15 февралендә Анна Григорьевна яҙыусының ҡатыны була, ә ике айҙан Достоевскийҙар сит илгә китә, унда дүрт йылдан ашыу (1871 йылдың июленә тиклем) ҡала. Иренә бурыстарын түләргә һәм мөлкәтен иҫәпкә алыуҙан ҡасырға, шулай уҡ сит илгә сәйәхәт итеү өсөн етерлек аҡса йыйырға ярҙам итеү өсөн Анна Григорьевна үҙенең бөтә бирнәһен залогҡа ҡуя, һуңынан улар уны кире һатып ала алмай.<ref>[[Гроссман, Леонид Петрович|Гроссман Л. П.]] Достоевский. ЖЗЛ М., «Молодая гвардия», 1965, с. 388.</ref> Германияға барышлай, улар бер нисә көнгә [[Вильнюс]]та туҡтаған. Достоевскийҙар туҡтаған бинала 2006 йылдың декабрендә мемориаль таҡтаташ асыла (скульпторы Ромуальдас Квинтас).<ref>[http://www.gazeta.ru/news/culture/2006/12/13/n_1014524.shtml «В центре Вильнюса открыли памятную доску Федору Достоевскому»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119152816/http://www.gazeta.ru/news/culture/2006/12/13/n_1014524.shtml |date=2012-01-19 }} — новостная заметка от 13 декабря 2006 года на сайте [http://www.gazeta.ru/ «Газета. Ru»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240229115225/https://www.gazeta.ru/ |date=2024-02-29 }}, по сообщению [[РИА Новости|РИА «Новости»]].</ref> Был данлыҡлы сәфәр тураһында «Баденда йәй» (Лето в Бадене) романы яҙылған, унда Анна Григорьевна төп герой булып сығыш яһай. [[Швейцария]]ға көньяҡҡа табан юлланған Достоевскийҙар Баденда туҡтай,.Бер йыл самаһы Женевала йәшәйҙәр, . 1868 йылда уларҙың тәүге ҡыҙҙары София тыуа, ул өс айлыҡ сағында вафат була. 1869 йылда Дрезденда Достоевскийҙарҙың ҡыҙы Любовь тыуа. 1871 Йылда Достоевский рулетканы мәңгегә ташлай. 1871 йылда Петербургҡа ҡайтҡас, уларҙың Федор исемле улдары тыуа. Романист-яҙыусы тормошонда иң яҡты осор башлана. Анна Григорьевна үҙ ҡулына иренең бөтә иҡтисади мәсьәләләрен (аҡсалата һәм нәшриәт эштәрен) алған һәм тиҙҙән уны бурыстарынан азат иткән. Изге һәм аҡыллы ҡатын яҙыусының тормошон яйға һала, нәшриәтселәр, типографиялар менән эш алып бара, уның әҫәрҙәрен үҙе нәшер итә. 1875 йылда улы Алексей донъяға килә. Ул 1878 йылда вафат була. Яҙыусы хәләл ефетенә үҙенең «Братья Карамазовы» (1879—1880) тигән һуңғы романын бағышлаған.{{Sfn|Белов С. В.|год=1986|стр. 70}} Анна Григорьева 35 йәшендә тол ҡала, икенсе тапҡыр кейәүгә сыҡмай. Яҙыусы үлгәндән һуң уның ҡулъяҙмаларын, хаттарын, документтарын, китаптарын, шәхси әйберҙәрен, мебелен һәм фотоларын йыя. 1889 йылда 1000-дән ашыу исемдән торған йыйынтыҡ Мәскәүҙә Тарихи музейҙа «Ф. М. Достоевский иҫтәлегенә музей» һаҡлағысҡа ҡуйыла. Ул ваҡытта Рәсәйҙә 1879 һәм 1883 йылдарҙа Санкт-Петербургта ойошторолған [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] һәм [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтов]] әҙәби музейҙары ғына эшләгән була. Анна Григорьевна 1906 йылда "Ф. М. Достоевскийҙың тормошона һәм ижадына ҡағылышлы «Библиографик әҫәрҙәр һәм сәнғәт әҫәрҙәре индексын» һәм « Мәскәүҙә [[Александр III]] исемендәге Император Рус тарихи музейында, 1846—1903 йылдарҙа Ф. М. Достоевский иҫтәлегенә музей, 1846—1903» каталогын төҙөп нәшер итә.<ref>{{Китап|автор=Достоевская А. Г.|заглавие=Библиографический указатель сочинений и произведений искусства, относящихся к жизни и деятельности Ф. М. Достоевского, собранных в Музее памяти Ф. М. Достоевского в Московском Историческом музее|ссылка=http://www.fedordostoevsky.ru/memories/relatives/005/|место=СПб.|год=1906|страниц=392}}</ref> Уның «А. Г. Достоевская көндәлеге 1867 йыл» (1923 йылда баҫылып сыҡҡан) һәм «А. Г. Достоевская иҫтәлектәре» (1925 йылда баҫылып сыҡҡан) китаптары яҙыусының биографияһы өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.{{Sfn|Белов С. В.|год=1986|стр. 70-200}} 1917—1918 йылдарҙың ҡышында Сестрорецк курортының медицина бинаһында йәшәй, ҡулъяҙмалар өҫтөндә эшләй. Анна Григорьевна [[Ялта (ҡала округы)|Ялта]]ла 1918 йылда маляриянан вафат була. 50 йылдан һуң ейәне Федор Достоевский тырышлығы менән 1968 йылда Поликуров зыяратынан уның көлөн [[Александр Невский лавраһы]]на күсерәләр һәм иренең ҡәбере янында ерләйҙәр. ===== Балалары ===== * Софья Федоровна (22 февраль 1868-12 май 1868), * Любовь Федоровна (26 сентябрь 1869-10 ноябрь 1926), * Федор Федорович (16 июль 1871 — 4 ғинуар 1922), * Алексей Федорович (10 август 1875 16 май 1878). == Достоевская һәм китап нәшриәте == [[Файл:Anna_Dostoevskaya's_Diary_(1867).jpg|мини|280x280пкс|Китаптың тышлығы ''«А. Г. достоевскаяның 1867 йылғы көндәлеге»'' (1923)]] Анна Достоевская ире китаптарын баҫтырыу һәм таратыу менән уңышлы шөғөлләнә, эшҡыуарлыҡ өлкәһендә үҙ заманының тәүге Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының береһе була. Шул уҡ ваҡытта ул баҙарҙы өйрәнә һәм китап нәшриәте һәм китап сауҙаһы деталдәренә төшөнә<ref>Кузнецова С. [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=8119d7c0-57c2-4135-b1f2-7344604e8831&docsid=1333620 Притеснение по деловому признаку] // [[Коммерсантъ Деньги]]. — 2010. — № 9 (764). — 8 марта.{{v|15|3|2010}}</ref>. Анна Григорьевна ф. М. Достоевскийҙың ете тулы йыйынтығын баҫтырып сығара.{{Sfn|Достоевский Д. А.|2007|с=567}} Яҙыусының бүләһе Дмитрий Андреевич Достоевский (1945) былай тип яҙа: «Достоевскийға ҡыҙыҡһыныу арта һәм яҙылыуҙы оҫта алып барыу арҡаһында, бөтә баҫмалар ҙа тиҙ һәм тулыһынса тарала».<ref name="D568">{{Sfn0|Достоевский Д. А.|2007|с=568}}</ref> 1911 йылда, һаулығының ҡырҡа насарайыуы һәм яҙыусының хәтирәләре менән шөғөлләнеүгә бәйле, Анна Григорьевна Ф. М. Достоевскийҙың әҫәрҙәрен баҫтырыу хоҡуғын "Нәшриәт һәм полиграфия эше ширҡәте "А. Ф. Марк"с нәшриәтенә һата, китаптың авторлыҡ хоҡуҡтарын һәм таралыуын үҙендә һаҡлап ҡала.<ref name="D568" /> Революция йылдарында яҙыусының күп кенә ҡулъяҙмалары һәм документтары юғала. Анна Григорьевнаның ике ейәненә васыят итеп ҡалдырған «Братьев Карамазовых», романының аҡ һәм ҡара варианттарының яҙмышы 1917 йылдан һуң әлегә тиклем билдәһеҙ{{Sfn|Достоевский Д. А.|2007}}. 1929 йылда «Ф. М. Достоевский иҫтәлегенә музей» коллекцияһы материалдары Мәскәүҙә Ф. М. Достоевскийҙың музей-фатирына күсә. == Достоевская һәм филателия == Рәсәйҙә филателия менән мауығыусы тәүге танылған ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. Уның коллекцияһы 1867 йылда Дрезденда һалына. Быға Анна Григорьевна менән Фёдор Михайловичтың ҡатын-ҡыҙ характеры тураһындағы бәхәсе сәбәпсе булда. Яҙыусы бер тапҡыр саф һауала йөрөгәндә ҡатын-ҡыҙҙың маҡсатҡа ирешеү өсөн оҙаҡ һәм ныҡышмалы көсөргәнешкә һәләтлелегенә шикләнеүен белдерә. Анна Григорьевна үҙенең почта маркалары коллекцияһын ғүмер буйы тулыландыра. Үҙенең «Хәтирәләрендә» билдәләүенсә, ул аҡсаға бер марка ла һатып алмай, ә хаттарҙан алынған йәки бүләк ителгәндәрҙе генә ҡуллана. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был коллекцияның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.<ref>{{Китап|автор=[[Кисин, Борис Моисеевич|Кисин Б. М.]]|заглавие=Страна Филателия|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/3223180/|ответственный=Ред. В. Нездвецкий|место=М.|издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]]|год=1969|страницы=182|страниц=240|тираж=100000}}{{Тикшерелгән|15|7|2016}}</ref> == Әҫәрҙәре == * {{Китап|автор=[[Белов, Сергей Владимирович|Белов С. В.]]|заглавие=Жена писателя: Последняя любовь Ф. М. Достоевского|ответственный=|ссылка=|место=Москва|издательство=Советская Россия|год=1986|том=|страниц=208|страницы=|isbn=|ref=Белов}} * ''Гроссман&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;П.'' А. Г. Достоевская и её «Воспоминания» [Вступ. ст.] // Воспоминания А. Г. Достоевской. — {{М.}}—{{Л.}}, 1925. * ''Достоевский А. Ф.'' Анна Достоевская // Женщины мира. — 1963. — № 10. * {{Китап|автор=Достоевский Д. А.|часть=Достоевские в XX веке|заглавие=Достоевский и XX век|ответственный=Под ред. [[Касаткина, Татьяна Александровна|Т. А. Касаткиной]]|место=М.|издательство=ИМЛИ РАН|год=2007|том=1|страницы=560—585|страниц=762|isbn=978-5-9208-0284-2|ref=Достоевский Д. А.}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Достоевский, Федор Михайлович}} * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/dostoevskaya.html Краткая литературная энциклопедия в 9-ти томах.] — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1964. — Т. 2. * ''Мазур П.'' Кто был первым филателистом? // Филателия СССР. — 1974. — № 9. — С. 11. * ''Наседкин&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Н.'' [https://web.archive.org/web/20241126211102/http://niknas.hop.ru/3dost/enz28.html#dos2 Достоевский.] [https://web.archive.org/web/20241126211102/http://niknas.hop.ru/3dost/enz28.html#dos2 Энциклопедия.] — {{М.}}: Алгоритм, 2003. — 800 с. — (Серия «Русские писатели»). — ISBN 5-9265-0100-8. * ''Савостьянова В. А.'' [http://www.fedordostoevsky.ru/memories/relatives/006 Дополнение к Воспоминаниям А. Г. Достоевской]. [Рукопись]. == Фильмдар == * 1980 совет нәфис фильм «Достоевский тормошонан егерме алты көн». Ҡуйыусы Режиссер — Александр Зархи. А. Г. достоевская ролендә билдәле [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|рәсәй]] актрисаһы Евгений Симонов. * 2008 режиссерҙың итальян нәфис фильмы Джулиано Монтальдо «[[Демоны Санкт Петербурга (фильм, 2008)|Санкт Петербург Ендәре]]<nowiki/>». Каролина Кресчентини ролендә. * 2010 — [[Три женщины Достоевского (фильм)|Достоевскийҙың өс ҡатын-ҡыҙы]] фильм Евгений Ташков. Ролендә [[Марина Аксенова]] * 2010 — документаль-ҡуйыу фильмы "Анна Достоевская. Иренә хат. Ҡуйыусы Режиссер — [[Нурисламов, Игорь Витальевич|Игорь Нурисламов]]. А. Г. Достоевская ролендә — [[Кирсанова-Миропольская, Ольга Германовна|Ольга Кирсанова-Миропольская]]. Продюсерлыҡ үҙәге етештереү «[[АТК-Студио|АТК-Студияһы]]<nowiki/>». * 2011 рәсәй телесериал «Достоевский». Ҡуйыусы Режиссер — Владимир Хотиненко. А. Г. Достоевская ролендә — Алла Юганова. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Белов, Сергей Владимирович|Белов С. В.]]|заглавие=Жена писателя: Последняя любовь Ф. М. Достоевского|ответственный=|ссылка=|место=Москва|издательство=Советская Россия|год=1986|том=|страниц=208|страницы=|isbn=|ref=Белов}} * ''Гроссман&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;П.'' А. Г. Достоевская и её «Воспоминания» [Вступ. ст.] // Воспоминания А. Г. Достоевской. — {{М.}}—{{Л.}}, 1925. * ''Достоевский А. Ф.'' Анна Достоевская // Женщины мира. — 1963. — № 10. * {{Китап|автор=Достоевский Д. А.|часть=Достоевские в XX веке|заглавие=Достоевский и XX век|ответственный=Под ред. [[Касаткина, Татьяна Александровна|Т. А. Касаткиной]]|место=М.|издательство=ИМЛИ РАН|год=2007|том=1|страницы=560—585|страниц=762|isbn=978-5-9208-0284-2|ref=Достоевский Д. А.}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Достоевский, Федор Михайлович}} * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/dostoevskaya.html Краткая литературная энциклопедия в 9-ти томах.] — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1964. — Т. 2. * ''Мазур П.'' Кто был первым филателистом? // Филателия СССР. — 1974. — № 9. — С. 11. * ''Наседкин&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Н.'' [https://web.archive.org/web/20241126211102/http://niknas.hop.ru/3dost/enz28.html#dos2 Достоевский.] [https://web.archive.org/web/20241126211102/http://niknas.hop.ru/3dost/enz28.html#dos2 Энциклопедия.] — {{М.}}: Алгоритм, 2003. — 800 с. — (Серия «Русские писатели»). — ISBN 5-9265-0100-8. * ''Савостьянова В. А.'' [http://www.fedordostoevsky.ru/memories/relatives/006 Дополнение к Воспоминаниям А. Г. Достоевской]. [Рукопись]. [[Категория:Яңынан ерләнгәндәр]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Рәсәй империяһы нәшриәтселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Ялтала вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1846 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] a5btkytofzxgrhkwd0bexoc848n97xc 10 201599 1307530 2026-10-18T20:15:45Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg 1307530 wikitext text/x-wiki Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg 03qdap1vva7qp7uhfcqnbvmg76b1u9m