Рәжәп

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Рәжәп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13971</id>
    <revision>
      <id>1307554</id>
      <parentid>1304066</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6175" sha1="1biqjwaaqvl9cadvyyc3h5xsb88xskc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рәжәп''' ({{lang-ru|Резяпово}}; икенсе атамаһы '''Сәкәш''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 532 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452222, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256845001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||532||254||278||47,7||52,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 26 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 85 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы]] (1929), ғалим-зоолог. 1961 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985—2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2081-bayanov-m-kamil-ayazetdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211180622/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2081-bayanov-m-kamil-ayazetdin-uly |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1.08.1934—8.09.2012), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] X һәм XI саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Ғәлиуллин Ким Ниғмәй улы]] (1931—3.02.2019), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл]] колхоз-совхоз производство идаралығы начальнигы, 1964 йылдан – [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]], 1984 йылдан – [[Миәкә районы|Миәкә]] район комитеттарының беренсе секретары, 1988—1992 йылдарҙа - Башҡорт АССР-ының Хеҙмәт һәм социаль мәсьәләләр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллеге министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Ҡалтасы районының почётлы гражданы (2002).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11005-r-zh-p-sa-ma-osh-r-nynda-y-auyl}}{{V|11|12|2019}}   

{{Саҡмағош районы ауылдары}}

[[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]]</text>
      <sha1>1biqjwaaqvl9cadvyyc3h5xsb88xskc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Шмидеберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30040</id>
    <revision>
      <id>1307570</id>
      <parentid>1102011</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labintatlo</username>
        <id>12839</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>|герб=</comment>
      <origin>1307570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5043" sha1="p0x776tigufgl09pulqgvak8qptjs1t" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Бад-Шмидеберг 
 |төп исеме                                         = Bad Schmiedeberg 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб = Wappen Bad Schmiedeberg.png
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 41|lat_sec     17 
 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 44|lon_sec  = 15 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Виттенберг (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Виттенберг (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Штефан Даммхайн&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союз (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 43  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 100  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 8993 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6905 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = WB 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 91 020 
 |Commons-тағы категория                     =  Bad Schmiedeberg 
 |сайт                                                                  = http://www.bad-schmiedeberg.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Бад-Шмидеберг''' ({{lang-de|Bad Schmiedeberg}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8993 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 43 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6905 һәм автомобиль коды — WB. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.bad-schmiedeberg.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>p0x776tigufgl09pulqgvak8qptjs1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лангензальцведель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30137</id>
    <revision>
      <id>1307563</id>
      <parentid>677989</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5048" sha1="6b9lzfrvd7jege6z86tbbnb2s7hlhsc" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Лангензальцведель 
 |төп исеме                                         = Langensalzwedel 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 34|lat_sec     59 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 56|lon_sec  = 23 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Штендаль (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Штендаль (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Михель Пройс  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 6,91  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 30  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 186 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 39590 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SDL 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 90 345 
 |Commons-тағы категория                     =  Langensalzwedel 
 |сайт                                                                  = http://www.tangermuende.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Лангензальцведель''' ({{lang-de|Langensalzwedel}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 186 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 6,91 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>6b9lzfrvd7jege6z86tbbnb2s7hlhsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мильтерн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30286</id>
    <revision>
      <id>1307569</id>
      <parentid>678505</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4952" sha1="rikka0wiy0o9n52awlyjuet63osexon" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Мильтерн 
 |төп исеме                                         = Miltern 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 34|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 55|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Штендаль (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Штендаль (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Клаус-Вернер Линке  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 10,57  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 34  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 395 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 39590 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SDL 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 90 390 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.tangermuende.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Мильтерн''' ({{lang-de|Miltern}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 395 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 10,57 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL. 
 
==  Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>rikka0wiy0o9n52awlyjuet63osexon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67779</id>
    <revision>
      <id>1307555</id>
      <parentid>1257167</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35828" sha1="o3zwm9bed2ax4a070o9ofvw0ykttv2s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''20 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 293-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 294-се). Йыл аҙағына тиклем 72 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя статистика көнө. [[БМО]]-ның статистика комиссияһы ҡарарына ярашлы, 2010 йылдан башлап 5 йылға бер тапҡыр билдәләнә: 2010, 2015, 2020, 2025, 2030 һәм артабан.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Низағтарҙы|конфликттарҙы}} хәл итеү көнө (октябрҙең өсөнсө кесаҙнаһы).
* Остеопороз менән көрәш көнө.
* Кредит союздары көнө.
* Ялҡауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәштәргә ышаныу көнө. 
** Рухи яҡтан көслөләр көнө.
* {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] көнө.
* {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Революция көнө.
* {{Кения}} [[Кения]]: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡыш]]ҡа {{comment|һаҡламдарҙы|запастарҙы}} тулыландырыу көнө.
* {{Флагификация|Чехия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Ямайка}} [[Ямайка]]: Батырҙар көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Диңгеҙ буйы крайы|Приморье крайы}} көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Авиадиспетчерҙар көнө.
** Ашнаҡсылар, коктар көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт мәғлүмәт саралары көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби элемтәселәр көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: Энергетиктар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1852]]: Оттава ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1911]]: [[Руаль Амундсен]] экспедицияһы [[Көньяҡ полюс]]ҡа юллана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1929]]: [[СССР]]-ҙа тотошлай коллективлаштырыу иғлан ителә.
* [[1930]]: [[Хакас Республикаһы|Хакас]] автономиялы өлкәһе ойошторола.
* [[1944]]: [[Совет Армияһы]] һәм [[Югославия|югослав]] партизандары [[Белград]]ты азат итә.
* [[1953]]: [[АҠШ]]-та Рей Брэдбериҙың «Фаренгейт буйынса 451 градус» антиутопияһы баҫылып сыға.
* [[1958]]: [[Таиланд]]та хәрби түңкәрелеш.
* [[1970]]: СССР-ҙа беренсе тапҡыр «Спортлото» уйнатыла.
* [[1973]]: [[Сидней]] опера театры асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҫылғужа]] ([[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы]]; (1945—25.02.2005), яҙыусы. 1984—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Яҙыусылар союзының әҙәби  консультанты һәм яуаплы секретары, 1990—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] директоры. 
* [[Илибаева Мария Каликаевна]] (1950), [[Мари Иле Республикаһы]]ның ветеран [[Журналистика|журналисы]], яҙыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]] [[Туҡтай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәҙиев Ринат Рауил улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-зоотехник, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан малсылыҡ продукттарын етештереү һәм яңынан эшкәртеү технологиялары факультеты деканы, 2010—2011 йылдарҙа фән һәм инновацион эштәр буйынса проректор; 2012 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Тәтер-Арыҫлан]] ауылынан.
* [[Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы]] (1965), [[Дипломатия|дипломат]]. 2020 йылдан [[Габон |Габон Республикаһында]] [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* [[Кривошеев Андрей Николаевич]] (1970), [[спорт]]сы, тренер. [[Конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса [[СССР]] (1991), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]  (1992) һәм [[Рәсәй]]ҙең (1993—1998) йыйылма командалары ағзаһы. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 24-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе  директоры, бер үк ваҡытта 2010 йылдан конькиҙа шыуыу спорты буйынса Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының өлкән тренеры. [[Олимпия уйындары]]ында ҡатнашыусы (1998). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абдрахманов Ғәлимхан Абдрахман улы]] (1921—12.01.2000), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3-сө Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яуыш]] ауылынан. 
* [[Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы]] (1921—31.12.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиуллин Ким Ниғмәй улы]] (1931—3.02.2019), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл]] колхоз-совхоз производство идаралығы начальнигы, 1964 йылдан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]], 1984 йылдан — [[Миәкә районы|Миәкә]] район комитеттарының беренсе секретары, 1988—1992 йылдарҙа — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Хеҙмәт һәм социаль мәсьәләләр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллеге министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Ҡалтасы районының почётлы гражданы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Рәжәп]] ауылынан.   
* [[Үҙәнбаева Лена Шакир ҡыҙы]] (1936), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 2-се төҙөлөш идаралығының элекке буяусыһы, бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе.  
* [[Сәлихова Сәғирә Әхмәт ҡыҙы]] (1946—20.05.2010), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], профсоюз һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1967—1971 йылдарҙа [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ-дың]] [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының икенсе секретары; 1973 йылдан ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәтсәндәре профсоюзының район комитеты рәйесе; 1979 йылдан [[Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауыл советы]] башҡарма комитеты секретары, 1982 йылдан — рәйесе; 1985 йылдан район советы башҡарма комитеты иҡтисадсыһы, 1992 йылдан — район хакимиәтенең иҡтисад бүлеге начальнигы, 1994—2001 йылдарҙа — баш белгес. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. 
* [[Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы]] (1951), [[спорт]]сы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1978), республика категорияһындағы судья (1987). Спорт йөрөшө буйынса СССР кубогын яулаусы (1981), ветерандар араһында [[Ер|донъя]] (1991—1994) һәм [[Европа]] (1992, 1994—1995) чемпионы, Бөтә донъя уйындарында өс тапҡыр еңеүсе (1994; 2011). 
* [[Йосопов Таһир Әбдрәким улы]] (1951), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 2001—2011 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] «Рощинский» совхозының берекмә директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005), райондың почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]] Перелюбский районы Харитоновка ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Николаевский Борис Иванович]] (1887—22.02.1966), [[сәйәсмән]], эмигрант-[[тарих]]сы. Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] (1892—1936), дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең һәм [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан автономиялы республикаһына]] нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1917—1918 йылдарҙа [[Башҡорт хөкүмәте|Башҡорт мәркәз шураһы]] рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәлмәтов Харис Сәлих улы]] (1897—27.11.1937), дәүләт хеҙмәткәре. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы.   1922 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] Баш суды судьяһы, 1924—1929 йылдарҙа — рәйесе; 1927 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы; 1936 йылдан [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Физкультура һәм спорт эштәре комитеты рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (1917—20.09.1993), сик һаҡсыһы. 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы]] ауылынан. 
* [[Ғарданов Хәләф Шакир улы]] (1932—2008), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], [[Журналистика|журналист]]. 1976—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1989—1993 йылдарҙа хәҙерге Ҡазан дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2004 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк]] ауылынан.
* [[Шәмсетдинов Амур Әбүлхәйер улы]] (1932—16.06.1996), механизатор. 1958—1992 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы механизаторы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры, коммунистик хеҙмәт ударнигы (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы]] (1937), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[энергетика|энергетик]]. 1975—2002 йылдарҙа [[Өфө]] яны ([[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы) ТЭЦ-ының баш инженеры, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994).
* [[Жирнов Борис Семёнович]] (1942), ғалим-инженер-технолог. 1965 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан [[Химик технология|химик-технологик]] процестар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2000), [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2004). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының Алексеевский ауылынан.
* [[Әхмәтшин Динер Йыһанша улы]] (1952). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Бүздәк районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡсурин Мәхмүт Абдулла улы]] (1923—2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1985 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы тимер-бетон заводының директор урынбаҫары һәм трестың партком секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Малахов Михаил Андреевич]] (1923—6.11.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, айырым сапер батальонының сапёр-разведчигы, гвардия [[ефрейтор]]ы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Болотин (Ауырғазы районы)|Болотин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биғолов Миңлеғол Солтан улы]] (1928—6.01.1973), төҙөүсе, йәмәғәтсе. 1947 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресы ташсыһы, 1958 йылдан комплекслы бригада етәксеһе. [[СССР]]-ҙың етенсе саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] (1966—1970), [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XXII съезы делегаты (1961). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан.
* [[Ишбирҙина Гөлсирә Хәлиҙәр ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1967—2006 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире. 2002—2004 йылдарҙа ауылдың ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. 
* [[Хазиев Валерий Семёнович]] (1948), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 2005—2008 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] проректоры. Философия фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның Ирсу ауылынан.
* [[Зиннуров Рәфис Миңлейәр улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1976 йылдан [[Өфө]]ләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының 1-се төҙөлөш идаралығы монтажсыһы, 1995—2016 йылдарҙа — прорабы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Миңеште]] ауылынан.
* [[Нагаев Роберт Тимербай улы]] (1953), [[иҡтисад]]сы-ғалим, комсомол, [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. [[Ҡазан]] ҡалаһы хакимиәте Ер ресурстары буйынса комитетының элекке рәйесе, 2009 йылдан «Саулык» дарыуханалар селтәре етәксеһе. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессоры. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы [[Исмәғил (Ауырғазы районы)|Исмәғил]] ауылынан.
* [[Йоносов Мирсәйет Ғүмәр улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]], комсомол органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары, 1986 йылдан [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] һәм [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] балалар һәм үҫмерҙәр республика гәзите хеҙмәткәре, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1998 йылдан — баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2008) һәм мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Әбеш]] ауылынан.
* [[Хөрмәтуллин Әнәс Флүс улы]] (1963), слесарь. 1988 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы, 1996 йылдан — ҡаҙан таҙартыусы; 2002 йылдан [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһы үҙәк ҡаҙанлығының ҡаҙан таҙартыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре (2018). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының [[Аҡтаныш районы]] [[Меңнәр (Татарстан)|Меңнәр]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мостай Кәрим]] (1919—21.09.2005), шағир, драматург, тәнҡитсе, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1992). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951–1962 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе, 1962—1989 йылдарҙа [[РСФСР]] Яҙыусылар союзы идараһы секретары. РСФСР-ҙың IV–XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979). [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). [[ЮНЕСКО]] ҡарамағындағы [[Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1978). Ленин премияһы (1984), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1972), РСФСР‑ҙың [[К. С. Станиславский]] исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡорт АССР-ының [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1967), [[М. А. Шолохов]] исемендәге премия (1999) лауреаты. 
* [[Фәрит Суфияров]] (1939), уҡытыусы, шағир, 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1992 йылдан Яңауыл яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ғәли Соҡорой (1997), Фатих Кәрим (2005), Әнғәм Атнабаев исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Быков Владимир Викторович]] (1949—14.01.2018), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]] һәм тренеры. 1966—1979 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. Башҡорт АССР-ында беренсе [[СССР]]-ҙың спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1978).
* [[Вәхитов Малик Шакир улы]] (1949), ғалим-зооинженер, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1984—2003 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозы директоры, 2003 йылдан — [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районы, 2006—2015 йылдарҙа — Мәләүез районы хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2014) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сәйет (Мәләүез районы)|Сәйет]] ауылынан. 
* [[Кашаев Венер Нәбиулла улы]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1995–2005 йылдарҙа [[Бөрө]] автотранспорт предприятиеһының баш инженеры, директоры, 2005 йылдан — [[Дүртөйлө]] автотранспорт предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре, Почётлы автотранспортсы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан.
* [[Мартыненко Василий Борисович]] (1974), ғалим-геоботаник. 2015 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты]] директоры вазифаһын башҡарыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән Бөрө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1616]]: Томас Бартолин, [[Дания]] анатомы, лимфа системаһын асыусы.
* [[1632]]: Кристофер Рен, [[Англия]] математигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1854]]: Артюр Рембо, [[Франция]] шағиры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1894]]: [[Александр III]], [[Рәсәй]] императоры.
* [[1895]]: [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[башҡорт]] шағиры, мәғрифәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1964]]: [[Герберт Гувер]], [[АҠШ]]-тың 31-се Президенты.
* [[1982]]: Идрис Туҡтар, [[СССР]] яҙыусыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан.
* [[1987]]: Андрей Колмогоров, СССР математигы.
* [[1994]]: Сергей Бондарчук, СССР актёры, режиссёр, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1952), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980).
* [[2001]]: Мөхәмәт Арыҫланов, театр рәссамы, РСФСР-ҙың (1980) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1968) халыҡ рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1973).
* [[2011]]: Муаммар Каддафи, [[Ливия]] башлығы.
* [[2020]]: Дягилев Анатолий Иванович, Башҡортостандың Архитектура-төҙөлөш дәүләт күҙәтеүе инспекцияһының элекке етәксеһе.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К20]]
[[Категория:20 октябрь]]</text>
      <sha1>o3zwm9bed2ax4a070o9ofvw0ykttv2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307556</id>
      <parentid>1307555</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36350" sha1="dbc690tbdzljru3mu2fzst6npyqg314" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''20 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 293-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 294-се). Йыл аҙағына тиклем 72 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя статистика көнө. [[БМО]]-ның статистика комиссияһы ҡарарына ярашлы, 2010 йылдан башлап 5 йылға бер тапҡыр билдәләнә: 2010, 2015, 2020, 2025, 2030 һәм артабан.
* {{Ер}} [[Ер]]: Кредит союздары көнө.
* Остеопороз менән көрәш көнө.
* Ялҡауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәштәргә ышаныу көнө. 
** Рухи яҡтан көслөләр көнө.
* {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] көнө.
* {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Революция көнө.
* {{Кения}} [[Кения]]: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡыш]]ҡа {{comment|һаҡламдарҙы|запастарҙы}} тулыландырыу көнө.
* {{Флагификация|Чехия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Ямайка}} [[Ямайка]]: Батырҙар көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Диңгеҙ буйы крайы|Приморье крайы}} көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Авиадиспетчерҙар көнө.
** Ашнаҡсылар (коктар) көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт мәғлүмәт саралары көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби элемтәселәр көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: Энергетиктар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1852 йыл]]: [[Оттава]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1911 йыл]]: [[Руаль Амундсен]] экспедицияһы [[Көньяҡ полюс]]ҡа юллана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тотошлай коллективлаштырыу иғлан ителә.
* [[1930 йыл]]: [[Хакас Республикаһы|Хакас]] автономиялы өлкәһе ойошторола.
* [[1944 йыл]]: [[Совет Армияһы]] һәм [[Югославия|югослав]] партизандары [[Белград]]ты азат итә.
* [[1953 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] Рей Брэдбериҙың «Фаренгейт буйынса 451 градус» антиутопияһы баҫылып сыға.
* [[1958 йыл]]: [[Таиланд]]та хәрби түңкәрелеш.
* [[1970 йыл]]: СССР-ҙа беренсе тапҡыр «Спортлото» уйнатыла.
* [[1973 йыл]]: [[Сидней]] опера театры асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҫылғужа]] ([[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы]]; (1945—25.02.2005), яҙыусы. 1984—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Яҙыусылар союзының әҙәби  консультанты һәм яуаплы секретары, 1990—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] директоры. 
* [[Илибаева Мария Каликаевна]] (1950), [[Мари Иле Республикаһы]]ның ветеран [[Журналистика|журналисы]], яҙыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]] [[Туҡтай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәҙиев Ринат Рауил улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-зоотехник, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан малсылыҡ продукттарын етештереү һәм яңынан эшкәртеү технологиялары факультеты деканы, 2010—2011 йылдарҙа фән һәм инновацион эштәр буйынса проректор; 2012 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Тәтер-Арыҫлан]] ауылынан.
* [[Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы]] (1965), [[Дипломатия|дипломат]]. 2020 йылдан [[Габон |Габон Республикаһында]] [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* [[Кривошеев Андрей Николаевич]] (1970), [[спорт]]сы, тренер. [[Конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса [[СССР]] (1991), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]  (1992) һәм [[Рәсәй]]ҙең (1993—1998) йыйылма командалары ағзаһы. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 24-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе  директоры, бер үк ваҡытта 2010 йылдан конькиҙа шыуыу спорты буйынса Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының өлкән тренеры. [[Олимпия уйындары]]ында ҡатнашыусы (1998). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абдрахманов Ғәлимхан Абдрахман улы]] (1921—12.01.2000), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3-сө Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яуыш]] ауылынан. 
* [[Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы]] (1921—31.12.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиуллин Ким Ниғмәй улы]] (1931—3.02.2019), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл]] колхоз-совхоз производство идаралығы начальнигы, 1964 йылдан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]], 1984 йылдан — [[Миәкә районы|Миәкә]] район комитеттарының беренсе секретары, 1988—1992 йылдарҙа — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Хеҙмәт һәм социаль мәсьәләләр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллеге министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Ҡалтасы районының почётлы гражданы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Рәжәп]] ауылынан.   
* [[Үҙәнбаева Лена Шакир ҡыҙы]] (1936), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 2-се төҙөлөш идаралығының элекке буяусыһы, бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе.  
* [[Сәлихова Сәғирә Әхмәт ҡыҙы]] (1946—20.05.2010), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], профсоюз һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1967—1971 йылдарҙа [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ-дың]] [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының икенсе секретары; 1973 йылдан ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәтсәндәре профсоюзының район комитеты рәйесе; 1979 йылдан [[Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауыл советы]] башҡарма комитеты секретары, 1982 йылдан — рәйесе; 1985 йылдан район советы башҡарма комитеты иҡтисадсыһы, 1992 йылдан — район хакимиәтенең иҡтисад бүлеге начальнигы, 1994—2001 йылдарҙа — баш белгес. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. 
* [[Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы]] (1951), [[спорт]]сы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1978), республика категорияһындағы судья (1987). Спорт йөрөшө буйынса СССР кубогын яулаусы (1981), ветерандар араһында [[Ер|донъя]] (1991—1994) һәм [[Европа]] (1992, 1994—1995) чемпионы, Бөтә донъя уйындарында өс тапҡыр еңеүсе (1994; 2011). 
* [[Йосопов Таһир Әбдрәким улы]] (1951), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 2001—2011 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] «Рощинский» совхозының берекмә директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005), райондың почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]] Перелюбский районы Харитоновка ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Николаевский Борис Иванович]] (1887—22.02.1966), [[сәйәсмән]], эмигрант-[[тарих]]сы. Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] (1892—1936), дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең һәм [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан автономиялы республикаһына]] нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1917—1918 йылдарҙа [[Башҡорт хөкүмәте|Башҡорт мәркәз шураһы]] рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәлмәтов Харис Сәлих улы]] (1897—27.11.1937), дәүләт хеҙмәткәре. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы.   1922 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] Баш суды судьяһы, 1924—1929 йылдарҙа — рәйесе; 1927 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы; 1936 йылдан [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Физкультура һәм спорт эштәре комитеты рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (1917—20.09.1993), сик һаҡсыһы. 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы]] ауылынан. 
* [[Ғарданов Хәләф Шакир улы]] (1932—2008), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], [[Журналистика|журналист]]. 1976—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1989—1993 йылдарҙа хәҙерге Ҡазан дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2004 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк]] ауылынан.
* [[Шәмсетдинов Амур Әбүлхәйер улы]] (1932—16.06.1996), механизатор. 1958—1992 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы механизаторы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры, коммунистик хеҙмәт ударнигы (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы]] (1937), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[энергетика|энергетик]]. 1975—2002 йылдарҙа [[Өфө]] яны ([[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы) ТЭЦ-ының баш инженеры, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994).
* [[Жирнов Борис Семёнович]] (1942), ғалим-инженер-технолог. 1965 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан [[Химик технология|химик-технологик]] процестар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2000), [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2004). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының Алексеевский ауылынан.
* [[Әхмәтшин Динер Йыһанша улы]] (1952). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Бүздәк районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡсурин Мәхмүт Абдулла улы]] (1923—2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1985 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы тимер-бетон заводының директор урынбаҫары һәм трестың партком секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Малахов Михаил Андреевич]] (1923—6.11.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, айырым сапер батальонының сапёр-разведчигы, гвардия [[ефрейтор]]ы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Болотин (Ауырғазы районы)|Болотин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биғолов Миңлеғол Солтан улы]] (1928—6.01.1973), төҙөүсе, йәмәғәтсе. 1947 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресы ташсыһы, 1958 йылдан комплекслы бригада етәксеһе. [[СССР]]-ҙың етенсе саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] (1966—1970), [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XXII съезы делегаты (1961). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан.
* [[Ишбирҙина Гөлсирә Хәлиҙәр ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1967—2006 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире. 2002—2004 йылдарҙа ауылдың ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. 
* [[Хазиев Валерий Семёнович]] (1948), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 2005—2008 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] проректоры. Философия фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның Ирсу ауылынан.
* [[Зиннуров Рәфис Миңлейәр улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1976 йылдан [[Өфө]]ләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының 1-се төҙөлөш идаралығы монтажсыһы, 1995—2016 йылдарҙа — прорабы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Миңеште]] ауылынан.
* [[Нагаев Роберт Тимербай улы]] (1953), [[иҡтисад]]сы-ғалим, комсомол, [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. [[Ҡазан]] ҡалаһы хакимиәте Ер ресурстары буйынса комитетының элекке рәйесе, 2009 йылдан «Саулык» дарыуханалар селтәре етәксеһе. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессоры. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы [[Исмәғил (Ауырғазы районы)|Исмәғил]] ауылынан.
* [[Йоносов Мирсәйет Ғүмәр улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]], комсомол органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары, 1986 йылдан [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] һәм [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] балалар һәм үҫмерҙәр республика гәзите хеҙмәткәре, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1998 йылдан — баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2008) һәм мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Әбеш]] ауылынан.
* [[Хөрмәтуллин Әнәс Флүс улы]] (1963), слесарь. 1988 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы, 1996 йылдан — ҡаҙан таҙартыусы; 2002 йылдан [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһы үҙәк ҡаҙанлығының ҡаҙан таҙартыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре (2018). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының [[Аҡтаныш районы]] [[Меңнәр (Татарстан)|Меңнәр]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мостай Кәрим]] (1919—21.09.2005), шағир, драматург, тәнҡитсе, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1992). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951–1962 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе, 1962—1989 йылдарҙа [[РСФСР]] Яҙыусылар союзы идараһы секретары. РСФСР-ҙың IV–XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979). [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). [[ЮНЕСКО]] ҡарамағындағы [[Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1978). Ленин премияһы (1984), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1972), РСФСР‑ҙың [[К. С. Станиславский]] исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡорт АССР-ының [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1967), [[М. А. Шолохов]] исемендәге премия (1999) лауреаты. 
* [[Фәрит Суфияров]] (1939), уҡытыусы, шағир, 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1992 йылдан Яңауыл яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ғәли Соҡорой (1997), Фатих Кәрим (2005), Әнғәм Атнабаев исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Быков Владимир Викторович]] (1949—14.01.2018), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]] һәм тренеры. 1966—1979 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. Башҡорт АССР-ында беренсе [[СССР]]-ҙың спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1978).
* [[Вәхитов Малик Шакир улы]] (1949), ғалим-зооинженер, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1984—2003 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозы директоры, 2003 йылдан — [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районы, 2006—2015 йылдарҙа — Мәләүез районы хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2014) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сәйет (Мәләүез районы)|Сәйет]] ауылынан. 
* [[Кашаев Венер Нәбиулла улы]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1995–2005 йылдарҙа [[Бөрө]] автотранспорт предприятиеһының баш инженеры, директоры, 2005 йылдан — [[Дүртөйлө]] автотранспорт предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре, Почётлы автотранспортсы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан.
* [[Мартыненко Василий Борисович]] (1974), ғалим-геоботаник. 2015 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты]] директоры вазифаһын башҡарыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән Бөрө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1616 йыл]]: Томас Бартолин, [[Дания]] анатомы, лимфа системаһын асыусы.
* [[1632 йыл]]: Кристофер Рен, [[Англия]] математигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1854 йыл]]: Артюр Рембо, [[Франция]] шағиры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1894 йыл]]: [[Александр III]], [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1895 йыл]]: [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[башҡорт]] шағиры, мәғрифәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1964 йыл]]: [[Герберт Гувер]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] 31-се Президенты.
* [[1982 йыл]]: Идрис Туҡтар, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан.
* [[1987 йыл]]: Андрей Колмогоров, СССР математигы.
* [[1994 йыл]]: Сергей Бондарчук, СССР актёры, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980).
* [[2001 йыл]]: [[Арыҫланов Мөхәмәт Нуриәхмәт улы|Мөхәмәт Арыҫланов]], театр рәссамы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1980) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1968) халыҡ рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1973).
* [[2011 йыл]]: Муаммар Каддафи, [[Ливия]] башлығы.
* [[2020 йыл]]: Дягилев Анатолий Иванович, Башҡортостандың Архитектура-төҙөлөш дәүләт күҙәтеүе инспекцияһының элекке етәксеһе.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К20]]
[[Категория:20 октябрь]]</text>
      <sha1>dbc690tbdzljru3mu2fzst6npyqg314</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307558</id>
      <parentid>1307556</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37010" sha1="moxru5gz6qye3gsaax8p36nhk87g66w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''20 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 293-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 294-се). Йыл аҙағына тиклем 72 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя статистика көнө. [[БМО]]-ның статистика комиссияһы ҡарарына ярашлы, 2010 йылдан башлап 5 йылға бер тапҡыр билдәләнә: 2010, 2015, 2020, 2025, 2030 һәм артабан.
* {{Ер}} [[Ер]]: Кредит союздары көнө.
* Остеопороз менән көрәш көнө.
* Ялҡауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәштәргә ышаныу көнө. 
** Рухи яҡтан көслөләр көнө.
* {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] көнө.
* {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Революция көнө.
* {{Кения}} [[Кения]]: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡыш]]ҡа {{comment|һаҡламдарҙы|запастарҙы}} тулыландырыу көнө.
* {{Флагификация|Чехия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Ямайка}} [[Ямайка]]: Батырҙар көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Диңгеҙ буйы крайы|Приморье крайы}} көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Авиадиспетчерҙар көнө.
** Ашнаҡсылар (коктар) көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт мәғлүмәт саралары көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби элемтәселәр көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: Энергетиктар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1852 йыл]]: [[Оттава]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1911 йыл]]: [[Руаль Амундсен]] экспедицияһы [[Көньяҡ полюс]]ҡа юллана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тотошлай коллективлаштырыу иғлан ителә.
* [[1930 йыл]]: [[Хакас Республикаһы|Хакас]] автономиялы өлкәһе ойошторола.
* [[1944 йыл]]: [[Совет Армияһы]] һәм [[Югославия|югослав]] партизандары [[Белград]]ты азат итә.
* [[1953 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] Рей Брэдбериҙың «Фаренгейт буйынса 451 градус» антиутопияһы баҫылып сыға.
* [[1958 йыл]]: [[Таиланд]]та хәрби түңкәрелеш.
* [[1970 йыл]]: СССР-ҙа беренсе тапҡыр «Спортлото» уйнатыла.
* [[1973 йыл]]: [[Сидней]] опера театры асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҫылғужа]] ([[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы]]; (1945—25.02.2005), яҙыусы. 1984—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Яҙыусылар союзының әҙәби  консультанты һәм яуаплы секретары, 1990—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] директоры. 
* [[Илибаева Мария Каликаевна]] (1950), [[Мари Иле Республикаһы]]ның ветеран [[Журналистика|журналисы]], яҙыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]] [[Туҡтай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәҙиев Ринат Рауил улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-зоотехник, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан малсылыҡ продукттарын етештереү һәм яңынан эшкәртеү технологиялары факультеты деканы, 2010—2011 йылдарҙа фән һәм инновацион эштәр буйынса проректор; 2012 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Тәтер-Арыҫлан]] ауылынан.
* [[Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы]] (1965), [[Дипломатия|дипломат]]. 2020 йылдан [[Габон |Габон Республикаһында]] [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* [[Кривошеев Андрей Николаевич]] (1970), [[спорт]]сы, тренер. [[Конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса [[СССР]] (1991), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]  (1992) һәм [[Рәсәй]]ҙең (1993—1998) йыйылма командалары ағзаһы. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 24-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе  директоры, бер үк ваҡытта 2010 йылдан конькиҙа шыуыу спорты буйынса Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының өлкән тренеры. [[Олимпия уйындары]]ында ҡатнашыусы (1998). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абдрахманов Ғәлимхан Абдрахман улы]] (1921—12.01.2000), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3-сө Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яуыш]] ауылынан. 
* [[Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы]] (1921—31.12.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиуллин Ким Ниғмәй улы]] (1931—3.02.2019), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл]] колхоз-совхоз производство идаралығы начальнигы, 1964 йылдан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]], 1984 йылдан — [[Миәкә районы|Миәкә]] район комитеттарының беренсе секретары, 1988—1992 йылдарҙа — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Хеҙмәт һәм социаль мәсьәләләр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллеге министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Ҡалтасы районының почётлы гражданы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Рәжәп]] ауылынан.   
* [[Үҙәнбаева Лена Шакир ҡыҙы]] (1936), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 2-се төҙөлөш идаралығының элекке буяусыһы, бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе.  
* [[Сәлихова Сәғирә Әхмәт ҡыҙы]] (1946—20.05.2010), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], профсоюз һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1967—1971 йылдарҙа [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ-дың]] [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының икенсе секретары; 1973 йылдан ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәтсәндәре профсоюзының район комитеты рәйесе; 1979 йылдан [[Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауыл советы]] башҡарма комитеты секретары, 1982 йылдан — рәйесе; 1985 йылдан район советы башҡарма комитеты иҡтисадсыһы, 1992 йылдан — район хакимиәтенең иҡтисад бүлеге начальнигы, 1994—2001 йылдарҙа — баш белгес. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. 
* [[Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы]] (1951), [[спорт]]сы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1978), республика категорияһындағы судья (1987). Спорт йөрөшө буйынса СССР кубогын яулаусы (1981), ветерандар араһында [[Ер|донъя]] (1991—1994) һәм [[Европа]] (1992, 1994—1995) чемпионы, Бөтә донъя уйындарында өс тапҡыр еңеүсе (1994; 2011). 
* [[Йосопов Таһир Әбдрәким улы]] (1951), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 2001—2011 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] «Рощинский» совхозының берекмә директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005), райондың почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]] Перелюбский районы Харитоновка ауылынан.  
* [[Антонов Вячеслав Викторович]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] Информатика, математика һәм робототехника институтының автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рационализаторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Николаевский Борис Иванович]] (1887—22.02.1966), [[сәйәсмән]], эмигрант-[[тарих]]сы. Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] (1892—1936), дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең һәм [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан автономиялы республикаһына]] нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1917—1918 йылдарҙа [[Башҡорт хөкүмәте|Башҡорт мәркәз шураһы]] рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәлмәтов Харис Сәлих улы]] (1897—27.11.1937), дәүләт хеҙмәткәре. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы.   1922 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] Баш суды судьяһы, 1924—1929 йылдарҙа — рәйесе; 1927 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы; 1936 йылдан [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Физкультура һәм спорт эштәре комитеты рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (1917—20.09.1993), сик һаҡсыһы. 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы]] ауылынан. 
* [[Ғарданов Хәләф Шакир улы]] (1932—2008), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], [[Журналистика|журналист]]. 1976—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1989—1993 йылдарҙа хәҙерге Ҡазан дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2004 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк]] ауылынан.
* [[Шәмсетдинов Амур Әбүлхәйер улы]] (1932—16.06.1996), механизатор. 1958—1992 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы механизаторы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры, коммунистик хеҙмәт ударнигы (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы]] (1937), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[энергетика|энергетик]]. 1975—2002 йылдарҙа [[Өфө]] яны ([[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы) ТЭЦ-ының баш инженеры, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994).
* [[Жирнов Борис Семёнович]] (1942), ғалим-инженер-технолог. 1965 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан [[Химик технология|химик-технологик]] процестар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2000), [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2004). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының Алексеевский ауылынан.
* [[Әхмәтшин Динер Йыһанша улы]] (1952). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Бүздәк районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡсурин Мәхмүт Абдулла улы]] (1923—2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1985 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы тимер-бетон заводының директор урынбаҫары һәм трестың партком секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Малахов Михаил Андреевич]] (1923—6.11.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, айырым сапер батальонының сапёр-разведчигы, гвардия [[ефрейтор]]ы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Болотин (Ауырғазы районы)|Болотин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биғолов Миңлеғол Солтан улы]] (1928—6.01.1973), төҙөүсе, йәмәғәтсе. 1947 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресы ташсыһы, 1958 йылдан комплекслы бригада етәксеһе. [[СССР]]-ҙың етенсе саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] (1966—1970), [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XXII съезы делегаты (1961). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан.
* [[Ишбирҙина Гөлсирә Хәлиҙәр ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1967—2006 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире. 2002—2004 йылдарҙа ауылдың ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. 
* [[Хазиев Валерий Семёнович]] (1948), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 2005—2008 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] проректоры. Философия фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның Ирсу ауылынан.
* [[Зиннуров Рәфис Миңлейәр улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1976 йылдан [[Өфө]]ләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының 1-се төҙөлөш идаралығы монтажсыһы, 1995—2016 йылдарҙа — прорабы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Миңеште]] ауылынан.
* [[Нагаев Роберт Тимербай улы]] (1953), [[иҡтисад]]сы-ғалим, комсомол, [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. [[Ҡазан]] ҡалаһы хакимиәте Ер ресурстары буйынса комитетының элекке рәйесе, 2009 йылдан «Саулык» дарыуханалар селтәре етәксеһе. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессоры. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы [[Исмәғил (Ауырғазы районы)|Исмәғил]] ауылынан.
* [[Йоносов Мирсәйет Ғүмәр улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]], комсомол органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары, 1986 йылдан [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] һәм [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] балалар һәм үҫмерҙәр республика гәзите хеҙмәткәре, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1998 йылдан — баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2008) һәм мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Әбеш]] ауылынан.
* [[Хөрмәтуллин Әнәс Флүс улы]] (1963), слесарь. 1988 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы, 1996 йылдан — ҡаҙан таҙартыусы; 2002 йылдан [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһы үҙәк ҡаҙанлығының ҡаҙан таҙартыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре (2018). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының [[Аҡтаныш районы]] [[Меңнәр (Татарстан)|Меңнәр]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мостай Кәрим]] (1919—21.09.2005), шағир, драматург, тәнҡитсе, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1992). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951–1962 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе, 1962—1989 йылдарҙа [[РСФСР]] Яҙыусылар союзы идараһы секретары. РСФСР-ҙың IV–XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979). [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). [[ЮНЕСКО]] ҡарамағындағы [[Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1978). Ленин премияһы (1984), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1972), РСФСР‑ҙың [[К. С. Станиславский]] исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡорт АССР-ының [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1967), [[М. А. Шолохов]] исемендәге премия (1999) лауреаты. 
* [[Фәрит Суфияров]] (1939), уҡытыусы, шағир, 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1992 йылдан Яңауыл яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ғәли Соҡорой (1997), Фатих Кәрим (2005), Әнғәм Атнабаев исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Быков Владимир Викторович]] (1949—14.01.2018), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]] һәм тренеры. 1966—1979 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. Башҡорт АССР-ында беренсе [[СССР]]-ҙың спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1978).
* [[Вәхитов Малик Шакир улы]] (1949), ғалим-зооинженер, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1984—2003 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозы директоры, 2003 йылдан — [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районы, 2006—2015 йылдарҙа — Мәләүез районы хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2014) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сәйет (Мәләүез районы)|Сәйет]] ауылынан. 
* [[Кашаев Венер Нәбиулла улы]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1995–2005 йылдарҙа [[Бөрө]] автотранспорт предприятиеһының баш инженеры, директоры, 2005 йылдан — [[Дүртөйлө]] автотранспорт предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре, Почётлы автотранспортсы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан.
* [[Мартыненко Василий Борисович]] (1974), ғалим-геоботаник. 2015 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты]] директоры вазифаһын башҡарыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән Бөрө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1616 йыл]]: Томас Бартолин, [[Дания]] анатомы, лимфа системаһын асыусы.
* [[1632 йыл]]: Кристофер Рен, [[Англия]] математигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1854 йыл]]: Артюр Рембо, [[Франция]] шағиры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1894 йыл]]: [[Александр III]], [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1895 йыл]]: [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[башҡорт]] шағиры, мәғрифәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1964 йыл]]: [[Герберт Гувер]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] 31-се Президенты.
* [[1982 йыл]]: Идрис Туҡтар, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан.
* [[1987 йыл]]: Андрей Колмогоров, СССР математигы.
* [[1994 йыл]]: Сергей Бондарчук, СССР актёры, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980).
* [[2001 йыл]]: [[Арыҫланов Мөхәмәт Нуриәхмәт улы|Мөхәмәт Арыҫланов]], театр рәссамы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1980) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1968) халыҡ рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1973).
* [[2011 йыл]]: Муаммар Каддафи, [[Ливия]] башлығы.
* [[2020 йыл]]: Дягилев Анатолий Иванович, Башҡортостандың Архитектура-төҙөлөш дәүләт күҙәтеүе инспекцияһының элекке етәксеһе.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К20]]
[[Категория:20 октябрь]]</text>
      <sha1>moxru5gz6qye3gsaax8p36nhk87g66w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Немецтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73096</id>
    <revision>
      <id>1307573</id>
      <parentid>1227401</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37895" sha1="fm521fwcmqbkj7z63wwicl2o31veseg" xml:space="preserve">{{Халыҡ
| название      = ''Немецтар''
| изображение   = [[File:Germans collage.jpg|300px]]
| ширина        =  
| подпись       = 
'''1-се рәт:''' [[Мартин Лютер]] • [[Отто фон Бисмарк]] • [[Людвиг ван Бетховен]] • [[Иммануил Кант]] • [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте]]

'''2-се рәт:''' [[Йоһанн Гутенберг]] • [[Вольфганг Амадей Моцарт]] • [[Йоһанн Себастьян Бах]] • [[Рихард Вагнер]] • [[Георг Вильһельм Фридрих Гегель]]

'''3-сө рәт:''' [[Фридрих Шиллер]] • [[Карл Маркс]] • [[Якоб Гримм һәм Вильгельм Гримм]] • [[Конрад Аденауэр]] • [[Альбрехт Дюрер]]

'''4-се рәт:''' [[Готфрид Лейбниц]] • [[Карл Бенц]] • [[Конрад Цузе]] • [[Марлен Дитрих]] • [[Макс Планк]]

'''5-се рәт:''' [[Клаудия Шиффер]] • [[Альберт Эйнштейн]] • [[Йоһанн Кеплер]] • [[Фридрих Ницше]] • [[Хайди Клум]]

'''6-сы рәт:''' [[Вилли Брандт]] • [[Юрген Клинсман]] • [[Вернер фон Браун]] • [[Екатерина II]] • [[Карл Фридрих Гаусс]]
| самоназвание  = ''Deutsche''
| численность =  140&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[http://en.bmi.bund.de/nn_148248/Internet/Content/Themen/Auslaender__Fluechtlinge__Asyl__Zuwanderung/DatenundFakten/Deutsche__Auslaender__mit__Migrationshintergrund__en.html Germans and foreigners with an immigrant background]&lt;/ref&gt;
| расселение    = {{Флагификация|Германия}} 80&amp;nbsp;586&amp;nbsp;000&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=GM Joshuaproject. Germany]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|США}}: 47&amp;nbsp;901&amp;nbsp;779 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_DP02&amp;prodType=table Selected social characteristics in the United States 2010. American Community Survey 1-Year Estimates. Source: U.S. Census Bureau.]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Бразилия}}: 5 000 000 &lt;br&gt;
{{Флагификация|Канада}}: 3 179 425 &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;Code=01&amp;Table=2&amp;Data=Count&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All&amp;CSDFilter=5000 Statistics Canada. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories]&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
{{Флагификация|Аргентина}}: 2 800 000 &lt;br&gt;
{{Флагификация|Франция}}: 1 500 000 &lt;br&gt;
{{Флагификация|Австралия}}: 742 212 &lt;small&gt;(2001)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/AD2222ECE5AD4396CA25712500161734/$File/29330_2001.pdf Статистическая служба Австралии]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Россия}}: 394 138 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Казахстан}}: 178 409 &lt;small&gt;(2009)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Перепись населения Казахстана (2009)&quot;&gt;[http://stat.kz/p_perepis/Documents/КрПН2009_161110рус.doc Перепись населения Казахстана (2009)]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Польша}}: 152 897 &lt;small&gt;(2002)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;pln2002&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/poland-ethnic2002.htm Национальный состав Польши 2002]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Чили}}: 70 000&lt;ref name=&quot;Национальный состав Чили&quot;&gt;[http://education.en.dmoza.net/ru/Население_Чили.html Национальный состав Чили]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Румыния}}: 59 764 &lt;small&gt;(2002)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;rum2002&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic2002.htm Национальный состав Румынии 2002]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{флагификация|Турция}}: 50 000 &lt;br&gt;   
{{Флагификация|Швеция}}: 47 000 &lt;small&gt;(2001)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;swe2001&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/sweden-ethnic2002.htm Национальный состав Швеции 2001]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Чехия}}: 39 106 &lt;small&gt;(2001)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ceh2001&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic2002.htm Национальный состав Чехии 2001]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Украина}}: 33 302 &lt;small&gt;(2001)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Перепись населения Украины (2001)&quot;&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/ Перепись населения Украины (2001)]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флаг|Башкортостан}} [[Башҡортостан]]: 5 909 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Азербайджан}}: 700&lt;ref name=&quot;Немцы Азербайджана&quot;&gt;[http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&amp;mid=413 Немцы Азербайджана]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Таджикистан}}: 446&lt;ref&gt;[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Армения}}: 300
| вымер =
| архкультура =
| язык = [[немец теле]]
| раса = [[европеоид расаһы]] 
| религия = [[протестантизм]] ([[лютеранлыҡ]], [[евангелизм]], [[кальвинизм]]), [[католицизм]]
| родственные = [[инглиздәр]], [[нидерландтар]], [[фриздар]], [[даттар]], [[норвегтар]], [[шведтар]], [[исландтар]], [[фарерҙар]]
| входит = 
| включает = [[баварҙар]], [[сакстар]], [[швабтар]]
| происхождение = [[Боронғо герман]], [[Полабтар]], [[Прустар]]
}}

'''Немецтар''', ''ниместәр'', шулай уҡ ''алмандар'' ({{lang-de|Deutsche}}) — [[Германия]]ның төп халҡы. Дөйөм һаны — 140 миллион. Милли теле — [[Германия телдәре|герман төркөмөнөң]] [[немец теле]].

== Айырыу ==
[[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.jpg|thumb|left|Немецтар [[АҠШ]]-та, күк төҫ]]
Немецтарҙың яртыһы тиерлек [[Германия]]нан ситтә йәшәй. Немец теле үҙ милли варианты булараҡ киң таралған [[Австрия]], [[Швейцария]], [[Лихтенштейн]] һәм [[Люксембург]] халҡының күбеһе һуңғы ваҡытта үҙҙәрен немец тип түгел, ә австриялылар, швейцарҙар һәм лихтенштейнлылар тип һанай. Немецтар [[Бельгия]]ла (яҡынса 70 мең мәҙәни-тел автономиялары бар), [[Дания]]ла, [[Франция]]ла ([[Эльзас]] һәм [[Лотарингия]]ла, йәғни Мозель департаментының төньяҡ-көнсығышында), [[Италия]]ла, [[Польша]]ла, [[Чехия]]ла, [[Словакия]]ла, [[Венгрия]]ла, [[Румыния]]ла (румын немецтары), [[Рәсәй]]ҙә (Рәсәй немецтары), [[Ҡаҙағстан]]да (сығыштарының уртаҡлығы һәм мәҙәниәте, тел яҡынлығы менән шулай уҡ Рәсәй немецтары булып иҫәпләнәләр), [[Бразилия]]ла, [[Латин Америкаһы]]ның башҡа илдәрендә, [[Намибия]]ла, [[АҠШ]]-та (халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, немец сығышлылар [[Англия]]нан сыҡҡандарҙан да күберәк) йәшәй. Дөйөм һаны — 140000 мең кеше, шул иҫәптән Германияла — 76000 мең кеше. Күп һанлы нимес төркөмдәре [[АҠШ]]-та (42000—58000 мең кеше), [[Канада]]ла (1200 мең кеше), [[Ҡаҙағстан]]да (180 832&lt;ref name=&quot;Каз2012&quot;&gt;[http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar |date=2012-11-15 }}&lt;/ref&gt; кеше), [[Рәсәй Федерацияһы]]нда (394 138 кеше), [[Бразилия]]ла (710 мең кеше), [[Европа]] һәм [[Латин Америкаһы]]ның башҡа илдәрендә, [[Австралия]]ла һәм Көньяҡ Африкала бар.

== Тарих ==
[[Файл:GermanenAD50.png|thumb|left|Боронғо герман ырыуҙары, [[50]] йыл (Христос тыуған йылдан башлана)]]
[[Файл:West Germanic Kingdoms 460.jpg|thumb|right|Европала герман короллектәре, [[500]] йыл]]
Немецтар, ({{lang-de|Deutsche}}, үҙатамаһы дойче) — Германияның төп халҡы. Немец этносының нигеҙен беҙҙең эраның беренсе быуатында романлашҡан кельт һәм Альп халҡы менән аралашып бөткән боронғо герман ырыуҙары — франктар, сакстар, баварҙар, алемандар тәшкил итә.

[[Франк империяһы]]нан айырылғандан һуң, ([[843]]) Көнсығыш Франк короллегенән герман телле халыҡ бүленеп сыға. [[Х]] быуат башында ул Тевтон тип атала башлай (был атама боронғо герман этнонимының тевтон ырыуынан килп сыҡҡан); нимессә үҙатамаһы диутистар (һуңыраҡ дойч) Х быуат уртаһынан билдәле булараҡ немецтарҙың дөйөмләшеүен раҫлай. [[X]]—[[XIV]] быуаттарҙа немецтар төп халыҡты өлөшләтә ассимиляцияһы итеп, Эльбаның көнсығыш ерҙәрендә урынлаша.

Ҡайһы бер нимес төркөмдәренең хәҙерге [[Чехия]], [[Польша]], [[Венгрия]], [[Румыния]] һәм [[Европа]]ның башҡа илдәре территорияларына күсенеү процесы ошо быуатта бара. Артабан да күп быуаттар дауамында Германияның сәйәси бүлгеләнеүҙәре ниместәрҙең берҙәм халыҡ булып үҫеүенә ҡамасаулыҡ итә.

Бер нисә быуат буйы ниместәрҙең этник тарихы ике яҡлы үҫә: Урта быуаттарҙың тәүге осоронда барлыҡҡа килгән айырым халыҡтарҙың — баварҙарҙың, саксондарҙың, швабтарҙың, франктарҙың һәм башҡаларҙың үҫеше дауам итә, шул уҡ ваҡытта бөтә ниместәр өсөн дөйөм мәҙәниәт һыҙаттары һалына.

[[XVI]] быуат башында консолидация процесы иң тәүҙә саксон (мейсен) диалекты нигеҙендә әҙәби нимес телен төҙөүҙә күренә. Әммә ниместәрҙең дин буйынса католиктарға һәм протестант-лютерандарға бүленеүе сәбәпле, халыҡтың көнкүрешендә һәм мәҙәниәтендә айырмалыҡтар килеп сыға. Иҡтисадтың насар үҫеше, нимес ерҙәрен ҡыйратҡан һуғыш һөҙөмтәһендә XVIII—XIX быуаттарҙа улар [[Америка]] һәм [[Европа]]ның төрлө илдәренә (шул иҫәптән [[Рәсәй]]гә лә) күпләп күсенә башлай.

Тик [[XVIII]] быуаттың 2-се яртыһында ғына ниместәрҙең үҙаңы ныҡлап үҫә. 1871 йылда [[Пруссия]] эгидаһы аҫтында [[Германия]] берләшә. Илдең берләшеүе, бер ни тиклем реформалар үткәреү сәнәғәттең тиҙ үҫеүенә йоғонто яһай, дөйөм герман баҙары булдырыла. Халыҡтың сәнәғәт үҙәктәрендә төпләнеүе мәҙәни, этнографик үҙенсәлектәрҙе юғалтыуға килтерә.

[[XIX]] быуат аҙағында, ҡайһы бер ерҙәрҙә халыҡтың мәҙәни-көнкүреш үҙенсәлектәре һаҡланыуына ҡарамаҫтан, нимес милләте барлыҡҡа килә. Юғары индустрия шарттарында йәмғиәттең күпселек өлөшөн ҡала халҡы тәшкил итеү сәбәпле айырым нимес төркөмдәренең этнографик үҙенсәлеге юғала башлауына ҡарамаҫтан, оҙайлы тарихи үҫеш барышында дөйөм этник һыҙаттар хасил була. Икенсе илдәрҙә йәшәгән ниместәрҙә өлкә үҙатамаһы һаҡланған — баварҙар, швабтар, саксондар, франкондар һәм башҡалар.

== Хужалығы ==
Төп [[Ауыл хужалығы|хужалыҡ]] тармағы игенселек була: [[бойҙай]], [[арыш]], [[һоло]], [[арпа]], [[тары]], [[ҡарабойҙай]], [[бәрәңге]], [[фасоль]] һәм [[борсаҡ]] сәскәндәр, техник культураларҙан етен һәм киндер үҫтереү таралған. Йәшелсә культураларынан [[һуған]], [[һарымһаҡ]], [[кәбеҫтә]], [[ҡыяр]], [[кишер]] үҫтергәндәр, шул иҫәптән [[тәмәке]] сәскәндәр. Ерҙе һөргәндә заводта эшләнгән күп төрәнле тимер [[һабан]], бер киң тимер төрәнле еңел һуҡа, төрлө типтағы һуҡа ҡулланғандар. Ҡул менән сәскәндәр, уңышты ураҡ ярҙамында йыйғандар, етеш ғаиләләрҙә ураҡ урғыс машиналар, көлтә бәйләгестәр булған. [[Һыйыр]] малы һәм ваҡ мал, [[сусҡа]], йорт ҡоштары үрсеткәндәр. [[Ҡортсолоҡ]], [[балыҡсылыҡ]] һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. [[Мебель]] яһау, аяҡ һәм өҫ кейеме тегеү, тире һәм күн эшкәртеү, ҡайыш әйберҙәр әҙерләү, тимерселек эше, һыра ҡайнатыу һөнәрҙәре үҫеш алған. Ҡатын-ҡыҙ бәйләү, сигеү һәм башҡа эштәр менән шөғөлләнгән.

Немецтарҙың [[торама]]лары (колониялар) өсөн бер һыҙыҡтағы планировка хас булған, ғәҙәттә, [[ауыл]] уртаһында [[мәктәп]] төҙөгәндәр, уның алдына бәләкәй [[майҙан]] эшләгәндәр. [[Күскенселәр|Күскенсе]] немецтар өйҙәрҙе далалы райондарҙа [[балсыҡ]]тан йә ҡулдан һуғылған [[саман]] кирбестән, урманлы райондарҙа бурап төҙөгән. Ҡыйығын ике йә дүрт яҡлы итеп эшләгәндәр, башлыса [[һалам]], һирәк осраҡта [[черепица]], таҡта, һуңыраҡ тимер менән яба башлағандар. Стеналарҙы балсыҡ менән һылағандар, эзбизләп ағартҡандар. Интерьер бейек арҡалы киң ағас карауаттан, күтәртеп ҡуйылмалы эскәмйә рәүешендәге [[диван]]дан (пелзнанк), һауыт-һаба [[шкаф]]ынан торған. Интерьерҙы сигелгән һәм бәйләнгән һөлгөләр, ашъяулыҡтар, шаршауҙар, таҫтамалдар, селтәр ҡаймалы япмалар менән һәм башҡа төрлө биҙәгәндәр. Йорт биләмәһендә йәйге аш өйө (икмәк мейесе менән бергә) төҙөгәндәр. [[Мунса]], ыҫлыҡ, һарайҙар һәм мал аҙбарҙары бер ҡыйыҡ аҫтында булған.

== Кейеме ==
[[Файл:Stadtgruendungsfest munich 2013 Paar in Tracht beim TAnz.JPG|thumb|Ҡатын-ҡыҙ ([[дирндл]]) һәм ирҙәр кейеме, Мюнхен 2013]]

=== Ҡатын-ҡыҙ кейеме ===
Немецта традицион [[Ҡатын|ҡатын-ҡыҙ]] [[кейем]]е аҡ туҡыма [[күлдәк]]тән (хемд), алдан уйымлы һәм баулы корсаждан (ляйбхен, мидер), сигеү, һирәгерәк сәйлән, ялтырауыҡтар менән биҙәлгән [[түшелдерек]]тән (брустшмук), [[жакет]] йә [[кофта]]нан (кофтхе, хофта), [[итәк]]тән (рок), алъяпҡыстан (шюрце) торған. Күлдәк өҫтөнән түшелдерек, уның өҫтөнән [[корсаж]], унан һуң билгә етеп торған ҡыҫҡа жакет кейгәндәр. Итәктәр күбеһенсә нәҙек аҡ һәм ҡуйы ҡыҙыл һыҙыҡтар төшкән ҡараһыу күк йә ҡара төҫтәге етен, [[киндер]], [[йөн]] туҡыманан тегелгән. Байрамдарҙа [[атлас]] һәм [[кәшемир]] итәк, [[батист]]ан, кисейәнән тегелгән, туҡылған һүрәт төшкән ҡупшы, биҙәкле оҙон аҡ алъяпҡыс кейгәндәр. Өҫ кейеме буҫтау йә [[драп]]тан тегелгән (геш, геххе, хальбпалето, шванцкофтхе) һырылған [[мамыҡ]]лы ҡыҫҡа [[пальто]]нан (фуфайка) торған. Ҡатын-ҡыҙҙың традицион баш кейеменә көләпәрә (хаубе), [[ситса]] өскөл яулыҡ (хальстух, копфтух) ингән, һалҡын ваҡытта улар өҫтөнән бәйләнгән йылы [[яулыҡ]], шәл ябынғандар. Йәйен һалам эшләпә (штроххут) кейгәндәр. Ҡатын-ҡыҙ аяғына баулы, үксәһеҙ тәпәш күн башмаҡ (нидриге шуэ) һәм туфли кейгән.

=== Ирҙәр кейеме ===
Немецтарҙың традицион [[ир]]ҙәр кейеме күлдәк (хемд, хемп; иҙеүе тура йә диагональ уйымлы, яғаһыҙ) һәм [[ыштан]]дан (хозен) торған, күлдәк өҫтөнән ҡыҫҡа йә оҙон [[жилет]] (весте), [[пинжәк]] (беншак, пидшак, рок) йә [[кафтан]], [[галстук]] (хальстух) йөрөткәндәр. Кейемде ҡара төҫтәге киндер, кизе-мамыҡ йә йөн туҡыманан теккәндәр. Ҡышын һырылған ҡыҫҡа буҫтау [[тун]] (пельце), оҙон толоп, һырылған йылы мамыҡлы ҡыҫҡа пальто (хальбпалето) кейгәндәр. Ирҙәрҙең баш кейеме фуражканан (картус), фетрҙан тегелгән тар һәм киң тирәсле һалам эшләпәләрҙән торған. Йылдың һалҡын ваҡытында буҫтау [[бүрек]], [[кейеҙ]] (филлькаппе, филльхут) йә тире ҡолаҡсын (каппе мит флигель, филгелькаппе) һәм ҡайтармалы бүрек (шафпельцкаппе) кейгәндәр. Хәллерәк немецтар аҡ тиренән тегелгән бүрек (вайсе пудделькапп) йөрөткән. Көндәлек аяҡ кейеменә күн башмаҡ (поршни), күн табанлы бәйләнгән туфли (хаусшуэ) ингән. Ҡышын ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр [[быйма]] (филльштифель) һәм ҡыҫҡа кейеҙ аяҡ кейеме (филльшуэ) кейгән.

== Немец аш-һыуы ==
[[Файл:Bratwurst.jpg|thumb|right|Бәрәңге һәм кәбеҫтә менән бешерелгән сосискалар]]
Немецтарҙың төп [[аҙыҡ|аҙығын]] [[иген]]селек (бөртөклөләр, [[йәшелсә]]-[[емеш]]) һәм малсылыҡ продукттары тәшкил иткән. Икмәк бешереү өсөн ҡомалаҡтан әсетке әҙерләгәндәр. Рацион күберәк [[бәрәңге]], [[шалҡан]] һәм уларҙан әҙерләнгән төрлө ашамлыҡтар, [[арыш]] һәм [[бойҙай]] [[икмәк|икмәге]], [[ҡамыр]] аштары ([[һалма]], [[сумар]] һәм башҡа), [[бутҡа]]нан торған. Иттән [[колбаса]] һәм нәҙек колбасалар эшләгәндәр. Ҡышҡылыҡҡа тоҙланған кәбеҫтә әҙерләгәндәр, [[сусҡа]] майы, ит, [[балыҡ]] ыҫлағандар. Башлыса ҡаймаҡлы [[кофе]], [[сәй]], [[минераль һыу]] эскәндәр, иҫерткес эсемлектәрҙән һыра булған. Традицион аштары — һалмалы (нудль) йә сумарлы һурпа, сумарлы щи, [[кәбеҫтә]]гә төрөп бешерелгән [[ит]], эремсекле билмәндәр. Байрамдарҙа быҡтырылған кәбеҫтә менән сусҡа йә [[ҡаҙ]], бешкән бот ите, [[котлет]], ҡойҡа, колбаса һәм башҡа ризыҡтар әҙерләгәндәр, [[кишер]] менән сырниктар, йөҙөмлө йә сәтләүекле [[пудинг]], запеканкалар, төрлө эслек һалынған бәлеш (кухен), рулет (штрудель), печенье, перәник, торттар бешергәндәр, конфитюр һәм башҡа тәм-том эшләгәндәр.

Колониялар менән туранан-тура округ һәм ауыл приказдары идара иткән. Һәр бер колонияның колонистары йәмғиәтте тәшкил иткән, йәмғиәттә һәр хужалыҡ вәкилдәренән торған халыҡ йыйылышы төҙөлгән.

== Ғаилә ==
[[XIX быуат]]ҡа тиклем немецтар [[ғаилә]] мөнәсәбәттәрендә яҡын туғандарҙың бер нисә быуынынан торған күп балалы ҙур ғаиләләр ҡороу һаҡланған. Ғаилә башлығы булып [[атай]] йә иң өлкән ир кеше һаналған. Туғанлыҡтан тыш, ҙур ғаилә ағзалары бергә йәшәү һәм уртаҡ хужалыҡ алып барыу менән бәйле булғандар. XIX быуат аҙағында алып немецтарҙа бәләкәй [[патриархат|патриархаль]] ғаилә ҡороу өҫтөнлөк алған. Ҡайһы бер осраҡта ғаиләлә йәштәр үҙ торлаҡтарын булдырғансы, йәрәшеү менән туй араһында бер нисә йыл үтеп киткән; [[крәҫтиән]] ғаиләләрендә вариҫ һаналған улдың өйләнеүе шулай уҡ мөлкәт бүлешеү арҡаһында тотҡарланып торған. Немецтарҙың ижтимағи тормошо өсөн төрлө ферейндар (уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар, яҡташлыҡ төркөмдәре һәм башҡа) хас булған.

== Байрамдар ==
Немецтарҙың традицион [[байрам]]дарына [[Уңыш байрамы]], [[Раштыуа]], [[Яңы йыл]], [[Пасха]] ингән. Уңыш байрамы, ғәҙәттә, октябрь аҙағы — ноябрь башында үткәрелгән. Был көндө сиркәү йә ғибәҙәт ҡылыу йорто яңы уңыштың иң яҡшы емештәре, иң һуңғы урылған көлтәнең бойҙай башаҡтарынан эшләнгән таждар менән биҙәлгән.

Немецтарҙың айырыуса сағыу йолалары яусылау, йәрәшеү, туй алды кисе (польтерабенд), төп туй тантанаһы менән бәйле. Традицион туй 2—3 көн дауам иткән.

== Ижады ==
[[Файл:Beethoven.jpg|thumb|right|[[Людвиг ван Бетховен]] — бөйөк немец композиторы]]
Халыҡтың ауыҙ-тел [[ижады]]нда ҡыҫҡа комик хикәйәләр (шванки), [[әкиәт]]тәр, [[сага]]лар күберәк, халыҡ бейеүҙәре һәм йырҙары бик популяр булған. Туй йолаһы йырҙары һәм бейеүҙәре киң таралған. Йырҙар үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү сараларының береһе булараҡ мөһим урын тотҡан.

=== Музыка ===
Немец традицион музыка ҡоралдарына [[гармоника]], [[фисгармония]], [[скрипка]], [[кларнет]], [[гитара]] һәм башҡалар инә. Иң атаҡлы классик композиторҙар — [[Йоһанн Себастьян Бах]], [[Франц Петер Шуберт]], [[Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Людвиг ван Бетховен]] һәм [[Рихард Вагнер]].

=== Философия ===
[[Немец философияһы]] ҡараштар буйынса ифрат күп төрлө була. Быуаттар буйына [[аналитик философия|аналитик]] һәм [[континенталь философия]] мәктәптәре үҙәк урынды алып тора. Немец философияһының төп вәкилдәре: [[Иммануил Кант]], [[Георг Гегель]], [[Карл Маркс]], [[Фридрих Ницше]], [[Людвиг Витгенштейн]].

== Дин ==
Диндарҙарының күбеһе — протестант (асылда лютеран) һәм [[Католицизм|католик]]. Германиянан ситтә йәшәгән ниместәр араһында, католиктар һәм лютерандарҙан башҡа, протестантизмдың бүтән йүнәлештәренә ҡараусылар — баптистар, меннониттар, адвентистар һәм башҡалар — байтаҡ.

== Теле ==
[[Файл:Legal status of German in Europe.svg|thumb|right|Европала немец теле таратыу]]
{{main|Немец теле}}
Немец теле йәки алман теле — һинд-европа телдәре ғаиләһе герман төркөмөнөң көнсығыш төркөмсәһенә ҡараған тел. 100 миллион тирәһе кеше немец телен туған теле тип белә. Хәҙерге немец теле үрге һәм түбәнге алман (платт-дойч) диалекттарына бүленә. Платт-дойч диалектының үҙ әҙәбиәте бар. Яҙмаһы [[латин алфавиты]]на нигеҙләнгән. Грамматик төрө буйынса немец теле флектив-аналитик телдәргә ҡарай. [[XX быуат]] 80-се йылдар аҙағында [[СССР]]-ҙа [[немец теле]] туған тел булараҡ уҡытылған мәктәптәр асыла башлай. 1996-97 уҡыу йылында [[Башҡортостан]]да шундай 3 мәктәп эшләгән, 2004—05 йылда — 4. Хәҙерге ваҡытта немец теле туған тел булараҡ [[Өфө]]нөң 86-сы гимназияһында, [[Благовар районы]]ның [[Пришиб (Благовар районы)|Пришиб]] һәм [[Таң (Благовар районы)|Таң]] ауылдары, [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]], [[Яңы Никольский (Благовар районы)|Яңы Никольский]], [[Викторовка (Благовар районы)|Викторовка]] ауылдары башланғыс мәктәптәрендә уҡытыла.

== Башҡортостан немецтарының тарихы ==
Башҡортостанда немецтар йәшәгән тәүге торамалар 17 быуатта барлыҡҡа килеп, уларҙың [[Өфө]] гарнизонында хеҙмәт итеүенә бәйле була. [[Өфө губернаһы]]нда немец халҡы башлыса [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә һәм [[Өфө өйәҙе]]ндә; [[Ырымбур губернаһы]]нда — [[Ырымбур өйәҙе]]ндә йәшәгән. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынсаса, немецтар һаны 1897 йылда [[Өфө губернаһы]]нда — 1,1 мең кеше, [[Ырымбур губернаһы]]нда — 5,5 мең; [[БАССР]]‑ҙа 1926 йылда — 6,5 мең, 1939 йылда — 6,3 мең, 1959 йылда — 12,8 мең, 1970 йылда 12,1 мең, 1979 йылда 11,3 мең кеше тәшкил иткән. [[Бөйөк Ватан Һуғышы]] йылдарында [[БАССР]]‑ға элекке [[Волга буйы немецтары АССР‑ы]]нан күсерелгән немецтар килеп ултырған.

[[Башҡортостан]] территорияһында тәүге немец мәктәбе асылыу Рәсәйҙә тау сәнәғәте үҫеше менән бәйле. [[1811]] йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]]ндә [[Златоуст]] ҡорал фабрикаһында эшләгән [[Германия]]нан саҡырылған немец оҫталары өсөн мәктәп асылған. [[1900]] йылда [[Ырымбур губернаһы]] колонистарҙың 17 башланғыс мәктәбе иҫәпләнгән. [[1908]] йылда [[Өфө губернаһы]] Ҡаҙанғол улусының Дәүләкән ауылда үҙәк немец училищеһы (центральшуле) асылған. [[1897]] йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, [[Өфө губернаһы]]ндағы немецтар араһында — яҡынса 1080 кеше (шул иҫәптән яҡынса 120 кеше юғары башланғыс белемле), [[Ырымбур губернаһы]]нда яҡынса 5450 кеше (190 тирәһе) грамоталы һаналған. [[БАССР]] барлыҡҡа килгәс, республика территорияһында [[1926]] йылда яҡынса 4 мең грамоталы немец һаналған. 1926/27 уҡыу йылында [[Өфө кантоны]]нда — дүрт, [[Бәләбәй кантоны]]нда бер 1‑се баҫҡыс немец мәктәбе эшләгән.

Рәсәй немец этносын тергеҙеүгә булышлыҡ итеү өсөн [[1989]] йылда Башҡортостан немецтарының «Видергебурт» ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни-ағартыу союзы ойошторола, 1998 йылдан Пришиб ауылында «Алексеевский» немец тарихи-мәҙәни үҙәге, 2005 йылдан [[Өфө]]лә «Башҡортостан—Германия» йәмғиәте, «Фолькскланг» фольклор ансамбле эшләп килә.

=== Башҡортостанда немецтарҙың һаны ===
Немецтар һаны [[1989]] йылда РСФСР‑ҙа — 842 мең, 2002 йылда [[Рәсәй|РФ]]‑та — 597,2 мең, [[2010]] йылда — 394,1 мең кеше. БАССР‑ҙа [[1989]] йылда 11 мең немец йәшәгән, [[Башҡортостан]]да [[2002]] йылда — 8,2 мең, 2010 йылда — 5,9 мең. [[Башҡортостан]]да (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны) немецтар айырыуса [[Өфө]] (1638), [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] (754), [[Стәрлетамаҡ]] (527), [[Салауат]] (291), [[Ишембай]] (245), [[Бәләбәй]] (149), [[Нефтекама (ҡала)|Нефтекама]] (136) ҡалаларында, [[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]] һәм [[Дәүләкән районы]]нда (349), [[Туймазы (ҡала)|Туймазы]] һәм [[Туймазы районы]]нда (344), [[Бәләбәй]] һәм [[Бәләбәй районы]]нда (149), [[Благовар]] (347), [[Әлшәй]] (97), [[Өфө]] (96) райондарында тупланып йәшәй. Немецтарҙың күбеһе [[урыҫ теле]]н, [[немец теле]]н, бер өлөшө [[башҡорт теле]]н, [[татар теле]]н белә. Немец диндарҙарының төп өлөшө [[католицизм]], бер өлөшө [[протестантизм]] динен тота.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/10197-nemetstar/ Башҡорт энциклопедияһы. Немецтар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://stav-geo.ru/load/vse_chto_nuzhno_geografu/k_uroku_lekcii_seminaru/ehtnogeograficheskaja_kharakteristika_ehtnosa_nemcev/57-1-0-937/ Этногеографическая характеристика этноса Немцев]
* [https://web.archive.org/web/20150609013440/http://www.hrono.ru/etnosy/etnos_n/nemcy.php Немецтар]

== Әҙәбиәт ==
* Кузеев Р. Г., Бабенко В. Я. Немцы в Башкирии //Этнические и этнографические группы в СССР и их роль в современных этнокультурных процессах. Уфа, 1989;
* Григорьев Д. В. Немцы Башкортостана в конце XIX—XX вв. Уфа, 2002;
* Мухаметзянова Р. М. Немецкие национальные школы в Башкирии на рубеже XIX—XX века //Археография Южного Урала: материалы IV Межрегион. науч.-практ. конф. Уфа, 2004.

[[Категория:Халыҡтар]]
[[Категория:Германия халыҡтары]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Немецтар]]</text>
      <sha1>fm521fwcmqbkj7z63wwicl2o31veseg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86499</id>
    <revision>
      <id>1307572</id>
      <parentid>1290584</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15920" sha1="2ejegm2ksz8reco1ny56ulwypv0j799" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя = Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев
| оригинал имени = {{lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}
| изображение = Nursultan Nazarbayev (2020-03-10) (cropped).jpg|200px|мини|справа]]
| ширина =
| описание изображения = Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев 2020 йылда
| должность = [[Ҡаҙағстан Республикаһы]] президенты
| флаг = Flag of the President of Kazakhstan.svg
| флаг2 = Emblem of Kazakhstan.svg
| периодначало = [[24 апрель]] [[1990 йыл]]
| периодконец = [[20 март]] [[2019 йыл]]
| предшественник = вазифа булдырыла
| преемник = [[Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы|Ҡасым-Йомарт Тоҡаев]] (вазифа башҡарыусы)&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190320/1551944665.html?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop Токаев вступил в должность президента Казахстана. РИА Новости. 2019, 19 марта, 09:09]{{ref-ru}}{{V|20|03|2019}}&lt;/ref&gt;
| комментарий = 1990 йылдың 24 апреленән алып 1991 йылдың 10 декабренә тиклем Ҡаҙаҡ ССР-ы президенты булараҡ
| должность_2 =[[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] КП ҮК 1-се секретары
| флаг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| порядок_2 = 13
| периодначало_2 = [[22 июнь]] [[1989 йыл]]
| периодконец_2 = [[28 август]] [[1991 йыл]]
| предшественник_2 = Геннадий Васильевич Колбин
| преемник_2 = Вазифа ғәмәлдән сыға
| должность_3 = Ҡаҙаҡ ССР-ның Юғары Советы Рәйесе
| флаг_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| порядок_3 = 13
| периодначало_3 = [[22 февраль]] [[1990 йыл]]
| периодконец_3 = [[24 апрель]] [[1990 йыл]]
| предшественник_3 = Кийлыбай Усенович Медеубеков
| преемник_3 = Ерик Магзумович Асанбаев
| должность_4 = Ҡаҙаҡ ССР-ның Министрҙар Советы Рәйесе
| флаг_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| порядок_4 = 10
| периодначало_4 = [[22 март]] [[1984 йыл]]
| периодконец_4 = [[27 июль]] [[1989 йыл]]
| предшественник_4 = Байкен Ашимович Ашимов
| преемник_4 = Узакбай Караманович Караманов
| дата рождения = 6.7.1940
| гражданство = {{флагификация|СССР}}→ {{флагификация|Казахстан}} 
| место рождения = [[СССР]], Ҡазаҡ ССР-ы ({{МестоРождения|Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанда}}), Алматы өлкәһе, Ҡарасай районы, Чемолган (Ушконыр) ауылы
| супруга = [[Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы]]
| отец = Әбеш Назарбаев
| мать = Альжан Назарбаева
| дети = Дарига&lt;br /&gt;Динара&lt;br /&gt;Әлиә
| партия = КПСС (1962—1991) &lt;br /&gt;«Нур Отан» (1999 йылдан алып)
| вероисповедание = [[ислам]]&lt;ref&gt;[http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |date=2009-06-05 }}&lt;/ref&gt;
| автограф = Signature of Nursultan Nazarbayev.png
| награды =
'''[[Ҡаҙағстан]]:'''
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Золотого орла}}
{{!}}}
'''[[СССР]]:'''
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{Медаль За освоение целинных земель}}{{!!}}{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
{{!}}}
'''[[Рәсәй Федерацияһы]]:'''
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Святого Андрея Первозванного Российской Федерации}}
{{!}}}
'''Башҡа дәүләттәрҙең:'''
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Орден Свободы (Украина)}}{{!!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден За выдающиеся заслуги (Узбекистан)}}{{!!}}{{Орден Звезды Румынии}}{{!!}} {{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Витаутаса Великого}}{{!!}}{{Орден Исмоили Самони}}{{!!}}{{Орден Святого Михаила и Святого Георгия}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!!}}{{Орден Короля Томислава}}{{!!}}{{Большой крест ордена Пия IX}}
{{!}}-
{{!}}{{Золотой орден Свободы}}{{!!}}{{Орден Белого орла (Польша)}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Двойного белого креста 1 класса}}{{!!}}{{Цепь ордена Заслуг (Венгрия)}}{{!!}}{{Орден Нила}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Большой крест ордена Дубовой короны}}{{!!}}{{Орден Хризантемы}}
{{!}}-
{{!}} {{Кавалер Большого креста ордена Трёх Звёзд}}{{!!}}{{Орден Белой розы}}{{!!}}{{Орден Турции 1 класса}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Креста земли Марии на цепи}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}}{{!!}}{{Большой крест ордена святого Карла}}
{{!}}-
{{!}}{{Лента ордена Республики Сербия}}{{!!}}{{Медаль 10 лет Астане}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Орден Мугунхва}}
{{!}}}
'''Конфессиональ бүләктәр:'''
{{{!}}
{{!}}{{Орден Славы и Чести}}{{!!}}{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени}}{{!!}}{{Орден Аль-Фахр 1 степени}}
{{!}}}
| сайт = [http://www.akorda.kz www.akorda.kz]
}}

'''Нурсолта́н Әбеш улы Назарбаев''' ({{lang-kk|{{Audio-nohelp|Kk-nursulltan-abishuly-nazarbayev.ogg|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}}}; [[6 июль]] [[1940 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның беренсе президенты. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Министрҙар Советы рәйесе (1984—1989) һәм президенты (1990—1991); Ҡаҙаҡ ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары (1989—1991). «Илбашы» ({{lang-kk|Елбасы}}) рәсми титулына эйә. 2015 йылдың апрелендә бишенсе тапҡыр президент итеп һайлана. 2019 йылдың 19 мартында үҙ теләге менән вазифаһын ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190319/1551930542.html?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop Нурсултан Назарбаев ушел в отставку. РИА Новости. 2019, 19 марта, 16:05]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев 1940 йылдың 6 июлендә Ҡазаҡ ССР-ының ({{МестоРождения|Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанда}}), Алматы өлкәһе, Ҡарасай районы, Чемолган (Ушконыр) ауылында тыуған.

== Башҡа мәғлүмәттәр ==
* «VESTI.UZ» сайты мәғлүмәттәре буйынса, Ҡаҙағстанда Назарбаевтың отставкаһы тураһында хәбәрҙәр йөрөй, шул уҡ ваҡытта Конституция буйынса беренсе президент булараҡ ул ғүмеренең һуңғы көндәренәсә был вазифала ҡала ала. Илдең Конституцион советы Нурсолтан Назарбаев үҙ теләге һәм ирке менән ваҡытынан алда президент посын ҡалдырырға хоҡуҡлы тигән ҡарар ҡабул иткән&lt;ref&gt;[https://vesti.uz/nazarbaev-sobralsya-na-pokoj-kto-priemnik/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com НАЗАРБАЕВ СОБРАЛСЯ НА ПОКОЙ. КТО ПРЕЕМНИК? 15.02.2019]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Dmitry Medvedev in Turkmenistan 13 September 2009-1.jpg|250px|thumb|right|«Ебәк юлы-2009» раллиһының һуңғы этабы барышындағы тантаналы сараларҙа ҡатнашыусы [[Рәсәй Федерацияһы]] Президенты [[Дмитрий Медведев]], [[Төркмәнстан]] Президенты [[Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов]] һәм [[Ҡаҙағстан]] Президенты Нурсолтан Назарбаев.]]
* Планетаның иң бай һәм ҡеүәтле хакимдарының Handelsblatt баҫмаһы төҙөгән рейтингында $1,1 млрд менән 10-сы урынды биләй&lt;ref&gt;[http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 Utro.UA — Фото — Топ-10 богатейших правителей современности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202234531/http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 |date=2013-12-02 }}&lt;/ref&gt;
* Нурсолтан Назарбаевҡа Алматы&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html В Алматы поставили памятник Назарбаеву с крыльями беркута — Росбалт.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023060411/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt; һәм Сулпан-ата&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|title=Мнения политологов: Культ без личности / Политика / Baursak.kz - социальная сеть Казахстана|accessdate=2013-03-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc|archivedate=2013-03-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213132038/http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE |date=2012-12-13 }}&lt;/ref&gt; [[Анкара]]&lt;ref&gt;[http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 В столице Турции открыт памятник Назарбаеву — Gazeta.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |date=2013-07-28 }}&lt;/ref&gt; ҡалаларында, [[Украина]]ла&lt;ref&gt;[http://liva.com.ua/youth-revenge.html Город юности мстит Назарбаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023055522/http://liva.com.ua/youth-revenge.html |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt; һәйкәл, [[Астана]]ла барельеф асыла.
* Уның исемен [[Иордания]]ла, [[Төркиә]]лә&lt;ref&gt;[http://turk-media.info/?p=1729 Улица Назарбаева в Турции | TURK-MEDIA]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм [[Чечен Республикаһы]]нда урамдар йөрөтә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|title=Улица Назарбаева в Грозном - Общество - Фабрика Новостей. Казахстан|accessdate=2013-03-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8yzCjRj|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;. Чечен Республикаһында лицей уның исемен йөрөтә&lt;ref name=ReferenceA /&gt;. Тағы ла Ҡаҙағстанда университет, мәктәптәр&lt;ref&gt;[http://nis.edu.kz/ru/ Главная — АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512065623/http://nis.edu.kz/ru/ |date=2013-05-12 }}&lt;/ref&gt;, Назарбаев үҙәге дәүләт учреждениеһы, Аҡтүбә ҡала паркы&lt;ref&gt;rus.azattyq.org/content/monument_aktobe_lenin_park_nazarbayuev_/24098055.html&lt;/ref&gt;, ләлә сорты&lt;ref&gt;http://news.mail.ru/inworld/kazakhstan/society/17564607/?frommail=1{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, орден һәм пик уның исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[http://sport.headline.kz/emotsii/flag_mchs_vodruzili_kazahstanskie_spasateli_na_pike_nursultana.html Флаг МЧС водрузили казахстанские спасатели на пике Нурсултана — Headline.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405114854/http://sport.headline.kz/emotsii/flag_mchs_vodruzili_kazahstanskie_spasateli_na_pike_nursultana.html |date=2013-04-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал =
|Викисловарь = 
|Викиучебник =
|Викицитатник = Назарбаев, Нурсултан Абишевич
|Викитека = 
|Викивиды =
|Викиновости =
|Викисклад = 
|Метавики =
|Тема = Нурсултан Назарбаев
}}

* [http://www.akorda.kz/ Официальный сайт Президента РК]
* {{ВТ-ЛП|Назарбаев, Нурсултан}}

[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Хеҙмәт орденының Ҙур тәреһе (Венгрия) кавалерҙары]]
[[Категория:Мария еренең Тәре ордены (Эстония) кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡаҙағстан президенттары]]

&lt;!--
[[Категория:Почётные доктора МГИМО]]
[[Категория:Академики НАН Казахстана]]
[[Категория:Кавалеры ордена Драгоценного жезла]]
[[Категория:Депутаты Верховного Совета СССР 10 созыва]]
[[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 11 созыва]]
[[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов Казахстана]]
[[Категория:Кавалеры ордена Бадра]]
[[Категория:Награждённые орденом «Аль-Фахр» I степени]] --&gt;</text>
      <sha1>2ejegm2ksz8reco1ny56ulwypv0j799</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94296</id>
    <revision>
      <id>1307566</id>
      <parentid>1307513</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DLysenko97</username>
        <id>47443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* БДБ ағза-дәүләттәре башлыҡтарының осрашыуҙары */</comment>
      <origin>1307566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54843" sha1="bb09tq1fumtno0iyr43bwmvm5poun42" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Организация
|название        = Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ)
|альтернативное  = 
|background_color= 
|логотип         = Emblem of CIS.svg
|ширина_логотипа = 125
|подпись         = БДБ эмблемаһы
|карта1          = CIS (members, associaton members, observers, former members and disputed territories).png
|ширина_карты1   = 250
|легенда1        = 
|членство        = {{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ағзалар:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Азербайджан}}|{{Флагификация|Армения}}|{{Флагификация|Беларусь}}|{{Флагификация|Казахстан}}|{{Флагификация|Киргизия}}|{{Флагификация|Молдова}}|{{Флагификация|Украина}}|{{Флагификация|Россия}}|{{Флагификация|Таджикистан}}|{{Флагификация|Туркменистан}}|{{Флагификация|Үзбәкстан}}}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ассоциация:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Туркменистан}}}}{{Collapsible list |title =&lt;small&gt;Ҡатнашыусы:&lt;/small&gt; |{{Флаг|Украина}} [[Украина]]}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Күҙәтеүселәр:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Афганистан}}|{{Флаг|Монголия}} [[Монголия]]}}
|валюта = [[Рәсәй һумы]]  
|тип_центра      = Штаб-фатирҙары
|центр           = {{Флаг|Беларусь}} [[Минск]]: Киров ур., 17&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]]: Варварка ур., 7&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]]: Тавр һарайы
|тип =
|языки = [[Урыҫ теле|урыҫ]]
|должность_руководителя1 = Дәүләт етәкселәре советы рәйесе
|имя_руководителя1 = {{Флаг Киргизии}} [[Алмазбек Атамбаев]]
|должность_руководителя2 = Хөкүмәт башлыҡтары советы рәйесе
|имя_руководителя2 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Темир Сариев
|должность_руководителя3 = Тыш эштәр министрҙары советы рәйесе
|имя_руководителя3 = {{Флаг Киргизии}} Эрлан Абдылдаев
|должность_руководителя4 = Даими вәкилдәр советы рәйесе
|имя_руководителя4 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Кубанычбек Омуралиев
|должность_руководителя5 = Башҡарма сәркәтип
|имя_руководителя5 = {{Флаг|Россия}} Сергей Лебедев
|должность_руководителя6 = рәйес дәүләт
|имя_руководителя6 = {{Флагификация|Киргизия}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[2016 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан &lt;/small&gt;
|основатель1 =
|событие_основания1 =
|дата_основания1 = [[8 декабрь]] [[1991]]
|основатель2 =
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
|событие_ликвидации =
|дата_ликвидации =
|сайт = https://cis.minsk.by/
}}
'''Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, БДБ''' ({{lang-ru|Содружество Независимых Государств, СНГ}}) — элекке [[СССР]] составындағы республикаларҙан барлыҡҡа килгән ҡайһы бер дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе [[халыҡ-ара ойошма]]. БДБ дәүләттәрҙән өҫтөн торған берләшмә түгел һәм ирекле нигеҙҙә эш итә.

== Ойошманың барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg|thumb|300x300px|Украина Президенты Леонид Кравчук (һулдан икенсе), Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (һулдан өсөнсө) һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Борис Николаевич Ельцин (уңдан икенсе) СССР-ҙы бөтөрөү һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу церемонияһында. Белоруссияның «Беловежа урманы» милли паркындағы Вискули хөкүмәт резиденцияһы ]]
[[Файл:RIAN_archive_41059_CIS_heads_of_state.jpg|thumb|300x300px|РСФСР Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Николаевич Ельцин]] (уңдан икенсе), Украина Президенты Леонид Кравчук (һулда), Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] (һулдан икенсе) һәм Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (уңда) БДБ-ны ойоштороу тураһындағы протоколға ҡул ҡуйғандан һуң. Ҡаҙағстан, Алма-Ата]]
БДБ РСФСР, [[Белоруссия]] һәм [[Украина]] башлыҡтары тарафынан 1991 йылдың 8 декабрендә Брест эргәһендәге Вискулиҙа (Беловежа урманы) (Белоруссия) &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороу тураһындағы килешеү&quot;гә (киң мәғлүмәт сараларында Беловежа килешеүе тип йөрөтөлә) ҡул ҡуйыу юлы менән нигеҙләнә.

Преамбулаларҙан һәм 14 статьянан торған документта нығытылыуынса, ССР Союзы халыҡ-ара хоҡуҡ һәм геосәйәси ысынбарлыҡ субъекты булараҡ йәшәүен туҡтата. Ләкин халыҡтарҙың тарихи берлеге, улар араһындағы бәйләнештәр нигеҙендә, ике яҡлы договорҙарҙы, демократик хоҡуҡи дәүләт төҙөүгә ынтылышты, бер-береңде таныу һәм дәүләт суверенитетын хөрмәт итеү нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ынтылышты иҫәпкә алып, яҡтар Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойошторорға килешә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1|title = Соглашение о создании Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024111/cis.minsk.by/main.aspx?uid=176|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.

Килешеү 10 декабрҙә — Белоруссия һәм Украина Юғары Советтары, ә 12 декабрҙә Рәсәй Юғары Советы тарафынан ратификациялана&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года № 2014-I «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106165023/http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;.
Рәсәй парламенты документты күпселектең ыңғай тауышы менән ратификациялай: «ыңғай» — 188 тауыш, «ҡаршы» — 6 тауыш, «тыйылып тора» — 7&lt;ref&gt;{{cite web|author = Кацва Л. А.|url = http://www.it-n.ru/communities.aspx?cat_no=2715&amp;d_no=72018&amp;ext=Attachment.aspx?Id=19987|title = История России. Советский период. (1917-1991) Электронное учебное пособие|publisher = Сеть творческих учителей|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTDroo|archivedate = 2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920023525/http://www.it-n.ru/Attachment.aspx?Id=19987 |date=2010-09-20 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә РСФСР Конституцияһының 104-се статьяһы боҙола, сөнки Беловежа килешеүе дәүләт ҡоролошона ҡағылышлы булғанлыҡтан һәм ошо сәбәпле Конституцияға үҙгәреш индергәнлектән уны ратификациялау өсөн юғарғы дәүләт органын — РСФСР-ҙың Халыҡ депутаттары съезын йыйыу талап ителә&lt;ref&gt;[http://comstol.info/docs/stenogramma.pdf Стенограмма 21 заседания 4 сессии Верховного Совета РСФСР 12 декабря 1991]&lt;/ref&gt;. 1992 йылдың апрелендә Рәсәй Халыҡ депутаттары съезы Беловежа килешеүен ратификациялауҙан өс тапҡыр баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 Беловежское предательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630154913/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 |date=2015-06-30 }} // «Советская Россия», 16 декабря 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html «Додавить гной пока не получается»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630111005/http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html |date=2015-06-30 }}: Народный депутат РСФСР, член Верховного Совета Российской Федерации Илья Константинов о событиях октября 1993 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Е. А. Лукьянова.'' [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)]&lt;/ref&gt;, ошо сәбәпле ул 1993 йылдың октябрендә ҡыуып таратыла, ләкин документты барыбер ратификацияламай&lt;ref&gt;[http://www.rusempire.ru/verhovnyy-sovet-rossii/vvedenie.html Съезд народных депутатов и Верховный Совет Российской Федерации созыва 1990—1995 годов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 Съезд народных депутатов РСФСР: триумф или падение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225180208/http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 |date=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 13 декабрендә Ашхабад ҡалаһында Үҙәк Азиялағы СССР составында булған биш дәүләттең — [[Ҡаҙағстан]]дың, [[Ҡырғыҙстан]]дың, [[Тажикстан]]дың, [[Төрөкмәнстан]]дың һәм [[Үзбәкстан]]дың президенттары осраша. Улар ойошмаға инеү тураһында Белдереү ҡабул итә, шулай уҡ тарҡалыусы Союз субъекттарының тиңлеген һәм БДБ дәүләттәренең бөтәһен дә ойоштороусы итеп таныуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;&gt;{{статья
|автор = Султыгов М. И.|заглавие = К вопросу создания Содружества Независимых Государств|ссылка = http://www.law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1126873#_ftn2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm Финальный коллаж. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006165116/http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm |date=2015-10-06 }}&lt;/ref&gt;. Артабан Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] мәсьәләләр буйынса фекер алышыу һәм уртаҡ ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн Алма-Атала йыйылырға тәҡдим итә. 

Был осрашыуҙа 11 элекке союздаш республика — [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдова|Молдавия]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Үзбәкстан]], [[Украина]] башлыҡтары була ([[Латвия]], [[Литва]], [[Эстония]] һәм [[Грузия]] ҡатнашмай). Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Ата декларацияһына ҡул ҡуйыла, унда БДБ-ның маҡсаттары һәм принциптары тураһында яҙыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|title = Алма-Атинская|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024121/cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ БДБ ойоштороу тураһындағы килешеүгә протокол ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=6 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;.
Алма-Ата осрашыуы элекке СССР республикаларының суверенлы дәүләттәргә әйләнеү процесын тамамлай&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;/&gt;. Килешеүҙе иң һуңғы булып [[Молдавия]] (1994 йылдың 8 авгусы) ратификациялай. 1993 йылда [[Грузия]] БДБ-ның ғәмәли ағзаһы була&lt;ref name=&quot;МИД_РФ&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://www.mid.ru/ns-rsng.nsf/8c21fbc45f12ec6d432569e700419ef3/c5363bace1a0db03c3257235004505e5?OpenDocument|title = Содружество Независимых Государств (справочная информация)|publisher = МИД РФ|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTjchi|archivedate = 2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

БДБ дәүләттәре башлыҡтарының беренсе осрашыуы 1991 йылдың 30 декабрендә Минскиҙа үтә, ойошманың юғарғы органы — Дәүләттәр башлыҡтары советы — раҫлана. Унда һәр дәүләт бер тауышҡа эйә була, ә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|title = Временное соглашение о Совете глав государств и Совете глав правительств Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184139/cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә ҡатнашыусы дәүләттәр башлыҡтары советының Ҡораллы көстәр һәм Сик буйы ғәскәрҙәре тураһындағы килешеүе&quot;нә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, дәүләттәр үҙ Ҡораллы көстәрен ойошторорға хоҡуҡлы була&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|title = Соглашение Совета Глав Государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооружённых Силах и Пограничных войсках|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184142/www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|archivedate = 2009-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406184142/http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010 |date=2009-04-06 }}&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың 22 ғинуарында Минскиҙа Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставы ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=186 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=186 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;, ул ойошманың төп документы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187 Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=187 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;.

=== БДБ дәүләттәренең интеграцияланыу тарихы ===
2011 йылдың 18 октябрендә Берләшмәлә ҡатнашҡан һигеҙ дәүләт — [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Әрмәнстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдавия]] һәм [[Тажикстан]] ирекле сауҙа зонаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, ул берләшмә киңлегендә ирекле сауҙа алып барыу режимын көйләгән йөҙҙән ашыу ике яҡлы килешеүҙе алмаштыра&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20111018/463707345.html Главы правительств СНГ подписали договор о зоне свободной торговли] // РИА Новости&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-y/1798355 Подписано соглашение о свободной торговле]&lt;/ref&gt;.

== Берләшмәлә ҡатнашыусы дәүләттәр ==
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставына ярашлы, Уставты ҡабул иткән мәлгә БДБ ойоштороу тураһында 1991 йылдың 8 декабрендәге килешеүгә һәм уның 1991 йылдың 21 декабрендәге Протоколына ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған дәүләттәр уны ойоштороусылар булып тора. Уставты ҡабул иткәндән һуң бер йыл эсендә унда теркәлгән йөкләмәләрҙе өҫтөнә алған ойоштороусы дәүләттәр уның ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ. Раздел II. Статья 7&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 7|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cx306&quot; data-source=&quot;306&quot; data-cx-weight=&quot;901&quot; contenteditable=&quot;true&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! id=&quot;309&quot; |Дәүләт
! id=&quot;311&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы 1991 йыл 8 декабрь килешеүен ратификациялау датаһы&lt;br /&gt;
&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|title = Сведения о ратификации документов, принятых в рамках СНГ в 1991 – 2009 годах (действующих по состоянию на 1 января 2009 года)|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184902/cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;&gt;http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234005/http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
! id=&quot;313&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы килешеүгә 1991 йыл 21 декабрь Протоколын ратификациялау датаһы &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
! id=&quot;315&quot; |БДБ&lt;br /&gt;
Уставын ратификациялау датаһы&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
|- id=&quot;317&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;318&quot; | {{Флагификация|Азербайджан}}&lt;ref&gt;стал членом СНГ по решению Совета глав государств СНГ от 24 сентября 1993 года и в связи с этим не проходил процедуру ратификаций учредительных документов содружества, кроме устава&lt;/ref&gt;
| id=&quot;322&quot; |—
| id=&quot;324&quot; |—
| id=&quot;326&quot; |24.09. 1993&lt;ref&gt;ПОСТАНОВЛЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СОБРАНИЯ Азербайджанской Республики О ратификации присоединения Азербайджанской Республики к Уставу Содружества Независимых Государств (http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208102856/http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 Исполнительный комитет СНГ — Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527121018/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 |date=2018-05-27 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;328&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;329&quot; | {{Флагификация|Армения}}
| id=&quot;333&quot; | 26.12.1991
| id=&quot;335&quot; |26.12.1991
| id=&quot;337&quot; |9.11.1993
|- id=&quot;339&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;340&quot; | [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|link=|22x22px]] / {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Беларусь|Белоруссия]]
| id=&quot;345&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 10 декабря 1991 г. № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203014136/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;347&quot; | —
| id=&quot;349&quot; |18.01.1994&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/basic/text0826.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 18 января 1994 г. № 2703-XII «О ратификации Устава Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;351&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;352&quot; | {{Флаг|Казахстан|1953}} / {{Ҡалып:Флагификация|Казахстан}}
| id=&quot;357&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131109042514/http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;359&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;/&gt;
| id=&quot;361&quot; |31.03.1993&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/B930005200_ Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 31 марта 1993 г. № 2054-XII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;363&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;364&quot; | {{Флагификация|Киргизия}}
| id=&quot;368&quot; |—
| id=&quot;370&quot; |6.03.1992&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/50988?cl=ru-ru Постановление Верховного Совета Республики Кыргызстан от 6 марта 1992 года № 840-ХII О ратификации Протокола к соглашению о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;372&quot; |18.12.1993&lt;ref&gt;[http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 Постановление Жогорку Кенеша (Верховного Совета) Кыргызской Республики от 18 декабря 1993 года № 1346-XII О ратификации Устава Содружества Независимых государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101231813/http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 |date=2015-01-01 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;374&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;375&quot; | {{Ҡалып:Флагификация|Молдова}}
| id=&quot;379&quot; |8.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 Постановление Парламента Республики Молдова от 8 апреля 1994 года № 40-XIII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110101803/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 |date=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;381&quot; |—
| id=&quot;383&quot; |26.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 Постановление Парламента Республики Молдова от 26 апреля 1994 года № 76-XIII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031013548/http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 |date=2015-10-31 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;385&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;386&quot; | [[Файл:Flag_of_Russia_(1991-1993).svg|link=|22x22px]] / {{Флагификация|Россия}}
| id=&quot;391&quot; |''12.12.1991''&lt;ref&gt;[http://soveticus5.narod.ru/gazety/rg911217.htm#x002 Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;393&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
| id=&quot;395&quot; |15.04.1993&lt;ref&gt;[http://base.garant.ru/1118280/ Постановление ВС РФ от 15 апреля 1993 г. ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;397&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;398&quot; | {{Флаг|Таджикистан|1953}} / {{Флагификация|Тажикстан}}
| id=&quot;403&quot; |25.12.1991&lt;ref&gt;[http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 25 декабря 1991 г. № 462 О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110125108/http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar |date=2013-11-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;405&quot; |26.06.1993&lt;ref&gt;[http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 26 июня 1993 г. № 809 О ратификации Протокола к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226131720/http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm |date=2014-12-26 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;407&quot; |26.06.1993
|- id=&quot;409&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;410&quot; | {{Флаг|Туркменистан|1953}} / {{Флаг|Туркменистан|}} [[Төрөкмәнстан|Туркменистан]]
| id=&quot;415&quot; |26.12.1991
| id=&quot;417&quot; |26.12.1991
| id=&quot;419&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|- id=&quot;421&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;422&quot; | {{Флагификация|Узбекистан}}
| id=&quot;426&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=246988&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 4 января 1992 г. № 481-XII О РАТИФИКАЦИИ СОГЛАШЕНИЯ И ПРОТОКОЛА О СОЗДАНИИ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;428&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;/&gt;
| id=&quot;430&quot; |6.05.1993&lt;ref&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=232592&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 6 мая 1993 г. № 824-XII О РАТИФИКАЦИИ УСТАВА СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;432&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;433&quot; | {{Флагификация|Украина}}&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|title = СНГ ещё живо?|date = 2014-09-03|publisher = АиФ|accessdate = 2014-09-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140907031814/http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|archivedate = 2014-09-07}}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;437&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/Постановление&amp;#x20;ВС&amp;#x20;Украины&amp;#x20;от&amp;#x20;10.12.1991&amp;#x20;№&amp;#x20;1958-ХII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;439&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;&gt;[http://www.lawmix.ru/law_project/17641 Заключение комитета по делам снг и связям с соотечественниками от 05.03.2003 n 66&quot;на соглашение по вопросам, связанным с восстановлением прав депортированных лиц, национальных…]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;441&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|}

== Ойошманың маҡсаттары ==
БДБ уның бөтә ағзаларының суверенлы тиңлеге башланғысында нигеҙләнгән, шунлыҡтан бөтә ҡатнашыусы дәүләттәр [[халыҡ-ара хоҡуҡ]]тың үҙ аллы субъекттары булып тора. Берләшмә дәүләт түгел һәм дәүләт өҫтөндә тороу вәкәләттәренә эйә түгел&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 1|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

Ойошманың төп маҡсаттары:
* сәйәсәт, иҡтисад, экология, гуманитар, мәҙәниәт һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итеү;
* ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ иҡтисади киңлек, дәүләт-ара кооперация һәм интеграция сиктәрендә үҫеше;
* кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен тәьмин итеү;
* халыҡ-ара именлекте һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса хеҙмәттәшлек, дөйөм һәм тулы ҡоралһыҙланыуға өлгәшеү;
* үҙ-ара хоҡуҡи ярҙам;
* ойошмала ҡатнашыусы дәүләттәр араһындағы бәхәстәрҙе һәм конфликттарҙы тыныс хәл итеү&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 2|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
Ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ эшмәкәрлеге өлкәләре:
* кешенең хоҡуҡтарын һәм төп иректәрен тәьмин итеү;
* дөйөм иҡтисади киңлекте, таможня сәйәсәтен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* транспорт, элемтә системаларын үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* һаулыҡты һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау;
* социаль һәм миграция сәйәсәте мәсьәләләре;
* ойошҡан енәйәтселек менән көрәш;
* оборона сәйәсәте һәм тышҡы сиктәрҙе һаҡлау өлкәһендә хеҙмәттәшлек&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 4|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

== БДБ органдары ==
БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы юғарғы орган булып тора. Совет йылына ике тапҡыр ултырышҡа йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 21|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt; Ә БДБ хөкүмәттәре башлыҡтары советы ҡатнашыусы дәүләттәрҙең башҡарма органдарының иҡтисад, социаль һәм башҡа уртаҡ мәнфәғәттәр өлкәләрендәге хеҙмәттәшлеген көйләй. Йылына ике мәртәбә йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 22|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. Дәүләттәр башлыҡтары советында ла, Хөкүмәттәр башлыҡтары советында ла ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 23|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. БДБ дәүләттәре урыҫ алфавиты тәртибендә ошо ике органда рәйеслек итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 24|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләттәр башлыҡтары советы рәйестәре ===
* 1.01.1994 — 31.12.1999 {{Флаг|Россия}} [[Ельцин Борис Николаевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=281 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=281 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 25.01.2000 — 29.01.2003 {{Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1014 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1014 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 29.01.2003 — 16.09.2004 {{Флаг|Украина}} [[Кучма Леонид Данилович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1371 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1371 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 16.09.2004 — 20.05.2006 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович|Путин, Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1615 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1615 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 20.05.2006 — 5.10.2007 {{Ҡалып:Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1967 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1967 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 5.10.2007 — 31.12.2008 {{Ҡалып:Флаг|Киргизия}} Баҡыев Ҡорманбәк Сәли улы&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2300 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2300 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 11.09.2009 {{Ҡалып:Флаг|Молдова}} Воронин Владимир Николаевич&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2531 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2531 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2010 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2719 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2719 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2011 {{Ҡалып:Флаг|Таджикистан}} Рахмон Эмомали&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2969 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2969 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2012 {{Ҡалып:Флаг|Туркмения}} Бердымөхәммәдов Ғорбанғулы Мәликғулы улы&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414084324/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 |date=2019-04-14 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2013 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/printPreview/text?id=3617&amp;serverUrl=http://cis.minsk.by/reestr/ru 3617]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 4.04.2014 {{Ҡалып:Флаг|Украина}} Янукович Виктор Фёдорович
* 4.04. — 31.12.2014 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111194604/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 |date=2015-01-11 }}&lt;/ref&gt; 
* 1.01.2015 йылдан алып {{Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110211451/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 |date=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01.2016 йылдан алып {{Флаг|Киргизия}} [[Атамбаев Алмазбек Шаршенович]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314120855/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 |date=2016-03-14 }}&lt;/ref&gt;

=== Хөкүмәттәр башлыҡтары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Киргизия}} Сариев Темир Аргембаевич (2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18970|title = Совет глав правительств СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221205/http://www.e-cis.info/page.php?id=18970 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)

=== Сит ил эштәре министрҙары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Казахстан}} Идрисов, Ерлан Әбелфәйез улы (2015&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18860|title = Совет министров иностранных дел СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221200/http://www.e-cis.info/page.php?id=18860 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)
БДБ-ның даими органы — Минскиҙағы (Белоруссия) БДБ Башҡарма комитеты һәм уның [[Мәскәү|Мәскәүҙәге]] (Рәсәй) Бүлексәһе&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/ Исполнительный комитет СНГ (Главная)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219161227/http://www.cis.minsk.by/ |date=2020-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

=== БДБ-ның Башҡарма секретарҙары ===
Башҡарма секретариат 1993 йылдың 14 майында ойошторола&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=219 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=219 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;. Шуға тиклем секретариат бурыстарын Координация-Консультация Комитеты (ККК) башҡара, ул БДБ илдәре вице-премьерҙарынан тора.

Башҡарма секретарь вазифаһы 1993 йылда индерелә:
* {{Флаг|Беларусь}} Коротченя Иван Михайлович (14.05.1993&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3948 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=3948 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;—1998 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Березовский Борис Абрамович (1998—1999 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Яров Юрий Федорович (1999—2004 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Рушайло Владимир Борисович (2004—2007 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Лебедев Сергей Николаевич (2007 йылдан).

=== БДБ эргәһендәге даими вәкилдәр советы ===
* 2014 {{Флаг|Белоруссия}} Пугачёв Василий (20.04.2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=354|title = Совет постпредов СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502215218/http://www.e-cis.info/page.php?id=354 |date=2015-05-02 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 {{Флаг|Казахстан}} Бүләгәнов Ерғәли (1.01.2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158|title = Председательство Казахстана в СНГ в 2015 году|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* 2016 {{Флаг|Киргизия}} Омуралиев Кубанычбек Касымович (1.01.2016)

=== БДБ-ның башҡа органдары ===
[[Файл:Stamp_of_Russia_2011_No_1542.jpg|right|thumb|БДБ-ның егерме йыллығына ҡарата сығарылған почта маркаһы. &lt;small&gt;Рәсәй, 11,80 һум, 2011 й., &lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;Почтовая марка номер 1542 по каталогу ЦФА (ИТЦ «Марка»)&quot;&gt;(ЦФА (ИТЦ «Марка») № 1542)&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;]]
* БДБ-ның Сит ил эштәре министрҙары советы 
* БДБ-ның Иҡтисади советы
* БДБ-ның Оборона министрҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Эске эштәр министрҙары советы
* БДБ-ның Берләшкән ҡораллы көстәре советы
* БДБ-ның Сик буйы ғәскәрҙәре командующийҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Именлек органдары һәм махсус хеҙмәттәре етәкселәре советы
* БДБ-ның Парламент-ара ассамблеяһы
* Иҡтисад суды
* БДБ-ның Статистика комитеты
* БДБ-ның Финанс-банк советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Террорға ҡаршы үҙәге
* Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия
* Дәүләт-ара банк
* БДБ-ның Дәүләт-ара гуманитар хеҙмәттәшлек фонды

== БДБ илдәре ҡатнашлығындағы башҡа интеграцион берләшмәләр ==
Халыҡ-ара ойошма булараҡ БДБ дәүләттәре араһында «яҡынлыҡ нөктәләре» күп түгел. Шунлыҡтан Берләшмә илдәре лидерҙары альтернатив юлдар эҙләй. БДБ киңлектәрендә уртаҡ маҡсаттарға эйә ойошмалар барлыҡҡа килгән:
* Коллектив именлек тураһындағы договор илдәре, унда [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]] инә.
* Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС) — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], күҙәтеүсе илдәр — [[Украина]], [[Молдавия]].
* Таможня союзы — [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Берҙәм иҡтисади киңлек — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Үҙәк Азия хеҙмәттәшлеге (ҮАХ) — [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]. 2005 йылдың 6 апрелендәге ҮАХ саммитында ҮАХ бөтөрөлдө.
* [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШХО) — [[Иран]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Пакистан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]], [[Һиндостан]].

== БДБ ағза-дәүләттәре башлыҡтарының осрашыуҙары ==
* 1991, декабрь — Вискули, Алма-Ата
* 1992, октябрь — [[Бишкек]]
* 1993, апрель — [[Минск]]
* 1994, октябрь — [[Мәскәү]]
* 1995, май — [[Минск]]
* 1996, май — [[Мәскәү]]
* 1997, ғинуар — [[Мәскәү]]
* 1998, апрель — [[Мәскәү]]
* 1999, апрель — [[Мәскәү]]
* 2000, июнь — [[Мәскәү]]
* 2001, октябрь — [[Мәскәү]] (10-сы, юбилей).
* 2002, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2003, сентябь — [[Ялта]]
* 2004, сентябрь — [[Астана]]
* 2005, август — [[Ҡазан]]
* 2006, октябрь — [[Минск]]
* 2007, октябрь — [[Дүшәмбе]]
* 2008, октябрь — [[Бишкек]]
* 2009, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2010, май — [[Мәскәү]]
* 2011, сентябрь — [[Дүшәмбе]] (20-се, юбилей).
* 2012, май — [[Мәскәү]]
* 2012, декабрь — [[Ашхабад]]
* 2013, октябрь — [[Минск]]
* 2014, октябрь — [[Минск]]
* 2015, октябрь — [[Бурабай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cis.minsk.by/ Исполнительный комитет Содружества Независимых Государств] ''(рәсми сайт)''
* [http://www.cis.minsk.by/page.php?id=10284 Председатель Исполнительного комитета СНГ — Исполнительный секретарь СНГ Сергей Лебедев] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.e-cis.info/ Интернет-портал СНГ]
* [http://www.ksgp-cis.ru/ Совет Генеральных прокуроров СНГ] ''(официальный сайт)''
* [http://www.iacis.ru/html/ Межпарламентская ассамблея СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530154429/http://www.iacis.ru/html/ |date=2007-05-30 }} ''(официальный сайт)''
* [http://sudsng.org/ Экономический Суд СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701093253/http://www.sudsng.org/ |date=2014-07-01 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.sovetgt.org/ Совет по железнодорожному транспорту СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320134029/http://www.sovetgt.org/ |date=2022-03-20 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.cismission.mid.ru/ Представительство РФ при СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818055640/http://www.cismission.mid.ru/ |date=2014-08-18 }} ''(официальный сайт)''
* [https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств].
* [https://web.archive.org/web/20150110211451/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Председательство Республики Казахстан в Содружестве Независимых Государств в 2015 году]
* [http://док.история.рф/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv/ Соглашение о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410204939/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv |date=2019-04-10 }}. 08.12.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

{{БДБ}}
[[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]]
[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]]
[[Категория:Сауҙа блоктары]]</text>
      <sha1>bb09tq1fumtno0iyr43bwmvm5poun42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307567</id>
      <parentid>1307566</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DLysenko97</username>
        <id>47443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1307567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54839" sha1="qv2pbh8tdzudh2104e5dhe2zdsghnos" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Организация
|название        = Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ)
|альтернативное  = 
|background_color= 
|логотип         = Emblem of CIS.svg
|ширина_логотипа = 125
|подпись         = БДБ эмблемаһы
|карта1          = CIS (members, associaton members, observers, former members and disputed territories).png
|ширина_карты1   = 250
|легенда1        = 
|членство        = {{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ағзалар:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Азербайджан}}|{{Флагификация|Армения}}|{{Флагификация|Беларусь}}|{{Флагификация|Казахстан}}|{{Флагификация|Киргизия}}|{{Флагификация|Молдова}}|{{Флагификация|Украина}}|{{Флагификация|Россия}}|{{Флагификация|Таджикистан}}|{{Флагификация|Туркменистан}}|{{Флагификация|Үзбәкстан}}}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ассоциация:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Туркменистан}}}}{{Collapsible list |title =&lt;small&gt;Ҡатнашыусы:&lt;/small&gt; |{{Флаг|Украина}} [[Украина]]}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Күҙәтеүселәр:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Афганистан}}|{{Флаг|Монголия}} [[Монголия]]}}
|валюта = [[Рәсәй һумы]]  
|тип_центра      = Штаб-фатирҙары
|центр           = {{Флаг|Беларусь}} [[Минск]]: Киров ур., 17&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]]: Варварка ур., 7&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]]: Тавр һарайы
|тип =
|языки = [[Урыҫ теле|урыҫ]]
|должность_руководителя1 = Дәүләт етәкселәре советы рәйесе
|имя_руководителя1 = {{Флаг Киргизии}} Алмазбек Атамбаев
|должность_руководителя2 = Хөкүмәт башлыҡтары советы рәйесе
|имя_руководителя2 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Темир Сариев
|должность_руководителя3 = Тыш эштәр министрҙары советы рәйесе
|имя_руководителя3 = {{Флаг Киргизии}} Эрлан Абдылдаев
|должность_руководителя4 = Даими вәкилдәр советы рәйесе
|имя_руководителя4 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Кубанычбек Омуралиев
|должность_руководителя5 = Башҡарма сәркәтип
|имя_руководителя5 = {{Флаг|Россия}} Сергей Лебедев
|должность_руководителя6 = рәйес дәүләт
|имя_руководителя6 = {{Флагификация|Киргизия}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[2016 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан &lt;/small&gt;
|основатель1 =
|событие_основания1 =
|дата_основания1 = [[8 декабрь]] [[1991]]
|основатель2 =
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
|событие_ликвидации =
|дата_ликвидации =
|сайт = https://cis.minsk.by/
}}
'''Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, БДБ''' ({{lang-ru|Содружество Независимых Государств, СНГ}}) — элекке [[СССР]] составындағы республикаларҙан барлыҡҡа килгән ҡайһы бер дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе [[халыҡ-ара ойошма]]. БДБ дәүләттәрҙән өҫтөн торған берләшмә түгел һәм ирекле нигеҙҙә эш итә.

== Ойошманың барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg|thumb|300x300px|Украина Президенты Леонид Кравчук (һулдан икенсе), Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (һулдан өсөнсө) һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Борис Николаевич Ельцин (уңдан икенсе) СССР-ҙы бөтөрөү һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу церемонияһында. Белоруссияның «Беловежа урманы» милли паркындағы Вискули хөкүмәт резиденцияһы ]]
[[Файл:RIAN_archive_41059_CIS_heads_of_state.jpg|thumb|300x300px|РСФСР Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Николаевич Ельцин]] (уңдан икенсе), Украина Президенты Леонид Кравчук (һулда), Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] (һулдан икенсе) һәм Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (уңда) БДБ-ны ойоштороу тураһындағы протоколға ҡул ҡуйғандан һуң. Ҡаҙағстан, Алма-Ата]]
БДБ РСФСР, [[Белоруссия]] һәм [[Украина]] башлыҡтары тарафынан 1991 йылдың 8 декабрендә Брест эргәһендәге Вискулиҙа (Беловежа урманы) (Белоруссия) &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороу тураһындағы килешеү&quot;гә (киң мәғлүмәт сараларында Беловежа килешеүе тип йөрөтөлә) ҡул ҡуйыу юлы менән нигеҙләнә.

Преамбулаларҙан һәм 14 статьянан торған документта нығытылыуынса, ССР Союзы халыҡ-ара хоҡуҡ һәм геосәйәси ысынбарлыҡ субъекты булараҡ йәшәүен туҡтата. Ләкин халыҡтарҙың тарихи берлеге, улар араһындағы бәйләнештәр нигеҙендә, ике яҡлы договорҙарҙы, демократик хоҡуҡи дәүләт төҙөүгә ынтылышты, бер-береңде таныу һәм дәүләт суверенитетын хөрмәт итеү нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ынтылышты иҫәпкә алып, яҡтар Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойошторорға килешә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1|title = Соглашение о создании Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024111/cis.minsk.by/main.aspx?uid=176|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.

Килешеү 10 декабрҙә — Белоруссия һәм Украина Юғары Советтары, ә 12 декабрҙә Рәсәй Юғары Советы тарафынан ратификациялана&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года № 2014-I «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106165023/http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;.
Рәсәй парламенты документты күпселектең ыңғай тауышы менән ратификациялай: «ыңғай» — 188 тауыш, «ҡаршы» — 6 тауыш, «тыйылып тора» — 7&lt;ref&gt;{{cite web|author = Кацва Л. А.|url = http://www.it-n.ru/communities.aspx?cat_no=2715&amp;d_no=72018&amp;ext=Attachment.aspx?Id=19987|title = История России. Советский период. (1917-1991) Электронное учебное пособие|publisher = Сеть творческих учителей|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTDroo|archivedate = 2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920023525/http://www.it-n.ru/Attachment.aspx?Id=19987 |date=2010-09-20 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә РСФСР Конституцияһының 104-се статьяһы боҙола, сөнки Беловежа килешеүе дәүләт ҡоролошона ҡағылышлы булғанлыҡтан һәм ошо сәбәпле Конституцияға үҙгәреш индергәнлектән уны ратификациялау өсөн юғарғы дәүләт органын — РСФСР-ҙың Халыҡ депутаттары съезын йыйыу талап ителә&lt;ref&gt;[http://comstol.info/docs/stenogramma.pdf Стенограмма 21 заседания 4 сессии Верховного Совета РСФСР 12 декабря 1991]&lt;/ref&gt;. 1992 йылдың апрелендә Рәсәй Халыҡ депутаттары съезы Беловежа килешеүен ратификациялауҙан өс тапҡыр баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 Беловежское предательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630154913/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 |date=2015-06-30 }} // «Советская Россия», 16 декабря 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html «Додавить гной пока не получается»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630111005/http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html |date=2015-06-30 }}: Народный депутат РСФСР, член Верховного Совета Российской Федерации Илья Константинов о событиях октября 1993 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Е. А. Лукьянова.'' [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)]&lt;/ref&gt;, ошо сәбәпле ул 1993 йылдың октябрендә ҡыуып таратыла, ләкин документты барыбер ратификацияламай&lt;ref&gt;[http://www.rusempire.ru/verhovnyy-sovet-rossii/vvedenie.html Съезд народных депутатов и Верховный Совет Российской Федерации созыва 1990—1995 годов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 Съезд народных депутатов РСФСР: триумф или падение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225180208/http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 |date=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 13 декабрендә Ашхабад ҡалаһында Үҙәк Азиялағы СССР составында булған биш дәүләттең — [[Ҡаҙағстан]]дың, [[Ҡырғыҙстан]]дың, [[Тажикстан]]дың, [[Төрөкмәнстан]]дың һәм [[Үзбәкстан]]дың президенттары осраша. Улар ойошмаға инеү тураһында Белдереү ҡабул итә, шулай уҡ тарҡалыусы Союз субъекттарының тиңлеген һәм БДБ дәүләттәренең бөтәһен дә ойоштороусы итеп таныуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;&gt;{{статья
|автор = Султыгов М. И.|заглавие = К вопросу создания Содружества Независимых Государств|ссылка = http://www.law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1126873#_ftn2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm Финальный коллаж. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006165116/http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm |date=2015-10-06 }}&lt;/ref&gt;. Артабан Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] мәсьәләләр буйынса фекер алышыу һәм уртаҡ ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн Алма-Атала йыйылырға тәҡдим итә. 

Был осрашыуҙа 11 элекке союздаш республика — [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдова|Молдавия]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Үзбәкстан]], [[Украина]] башлыҡтары була ([[Латвия]], [[Литва]], [[Эстония]] һәм [[Грузия]] ҡатнашмай). Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Ата декларацияһына ҡул ҡуйыла, унда БДБ-ның маҡсаттары һәм принциптары тураһында яҙыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|title = Алма-Атинская|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024121/cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ БДБ ойоштороу тураһындағы килешеүгә протокол ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=6 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;.
Алма-Ата осрашыуы элекке СССР республикаларының суверенлы дәүләттәргә әйләнеү процесын тамамлай&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;/&gt;. Килешеүҙе иң һуңғы булып [[Молдавия]] (1994 йылдың 8 авгусы) ратификациялай. 1993 йылда [[Грузия]] БДБ-ның ғәмәли ағзаһы була&lt;ref name=&quot;МИД_РФ&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://www.mid.ru/ns-rsng.nsf/8c21fbc45f12ec6d432569e700419ef3/c5363bace1a0db03c3257235004505e5?OpenDocument|title = Содружество Независимых Государств (справочная информация)|publisher = МИД РФ|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTjchi|archivedate = 2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

БДБ дәүләттәре башлыҡтарының беренсе осрашыуы 1991 йылдың 30 декабрендә Минскиҙа үтә, ойошманың юғарғы органы — Дәүләттәр башлыҡтары советы — раҫлана. Унда һәр дәүләт бер тауышҡа эйә була, ә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|title = Временное соглашение о Совете глав государств и Совете глав правительств Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184139/cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә ҡатнашыусы дәүләттәр башлыҡтары советының Ҡораллы көстәр һәм Сик буйы ғәскәрҙәре тураһындағы килешеүе&quot;нә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, дәүләттәр үҙ Ҡораллы көстәрен ойошторорға хоҡуҡлы була&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|title = Соглашение Совета Глав Государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооружённых Силах и Пограничных войсках|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184142/www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|archivedate = 2009-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406184142/http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010 |date=2009-04-06 }}&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың 22 ғинуарында Минскиҙа Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставы ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=186 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=186 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;, ул ойошманың төп документы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187 Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=187 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;.

=== БДБ дәүләттәренең интеграцияланыу тарихы ===
2011 йылдың 18 октябрендә Берләшмәлә ҡатнашҡан һигеҙ дәүләт — [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Әрмәнстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдавия]] һәм [[Тажикстан]] ирекле сауҙа зонаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, ул берләшмә киңлегендә ирекле сауҙа алып барыу режимын көйләгән йөҙҙән ашыу ике яҡлы килешеүҙе алмаштыра&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20111018/463707345.html Главы правительств СНГ подписали договор о зоне свободной торговли] // РИА Новости&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-y/1798355 Подписано соглашение о свободной торговле]&lt;/ref&gt;.

== Берләшмәлә ҡатнашыусы дәүләттәр ==
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставына ярашлы, Уставты ҡабул иткән мәлгә БДБ ойоштороу тураһында 1991 йылдың 8 декабрендәге килешеүгә һәм уның 1991 йылдың 21 декабрендәге Протоколына ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған дәүләттәр уны ойоштороусылар булып тора. Уставты ҡабул иткәндән һуң бер йыл эсендә унда теркәлгән йөкләмәләрҙе өҫтөнә алған ойоштороусы дәүләттәр уның ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ. Раздел II. Статья 7&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 7|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cx306&quot; data-source=&quot;306&quot; data-cx-weight=&quot;901&quot; contenteditable=&quot;true&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! id=&quot;309&quot; |Дәүләт
! id=&quot;311&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы 1991 йыл 8 декабрь килешеүен ратификациялау датаһы&lt;br /&gt;
&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|title = Сведения о ратификации документов, принятых в рамках СНГ в 1991 – 2009 годах (действующих по состоянию на 1 января 2009 года)|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184902/cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;&gt;http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234005/http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
! id=&quot;313&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы килешеүгә 1991 йыл 21 декабрь Протоколын ратификациялау датаһы &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
! id=&quot;315&quot; |БДБ&lt;br /&gt;
Уставын ратификациялау датаһы&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
|- id=&quot;317&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;318&quot; | {{Флагификация|Азербайджан}}&lt;ref&gt;стал членом СНГ по решению Совета глав государств СНГ от 24 сентября 1993 года и в связи с этим не проходил процедуру ратификаций учредительных документов содружества, кроме устава&lt;/ref&gt;
| id=&quot;322&quot; |—
| id=&quot;324&quot; |—
| id=&quot;326&quot; |24.09. 1993&lt;ref&gt;ПОСТАНОВЛЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СОБРАНИЯ Азербайджанской Республики О ратификации присоединения Азербайджанской Республики к Уставу Содружества Независимых Государств (http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208102856/http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 Исполнительный комитет СНГ — Устав Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527121018/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 |date=2018-05-27 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;328&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;329&quot; | {{Флагификация|Армения}}
| id=&quot;333&quot; | 26.12.1991
| id=&quot;335&quot; |26.12.1991
| id=&quot;337&quot; |9.11.1993
|- id=&quot;339&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;340&quot; | [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|link=|22x22px]] / {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Беларусь|Белоруссия]]
| id=&quot;345&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 10 декабря 1991 г. № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203014136/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;347&quot; | —
| id=&quot;349&quot; |18.01.1994&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/basic/text0826.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 18 января 1994 г. № 2703-XII «О ратификации Устава Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;351&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;352&quot; | {{Флаг|Казахстан|1953}} / {{Ҡалып:Флагификация|Казахстан}}
| id=&quot;357&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131109042514/http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;359&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;/&gt;
| id=&quot;361&quot; |31.03.1993&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/B930005200_ Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 31 марта 1993 г. № 2054-XII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;363&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;364&quot; | {{Флагификация|Киргизия}}
| id=&quot;368&quot; |—
| id=&quot;370&quot; |6.03.1992&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/50988?cl=ru-ru Постановление Верховного Совета Республики Кыргызстан от 6 марта 1992 года № 840-ХII О ратификации Протокола к соглашению о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;372&quot; |18.12.1993&lt;ref&gt;[http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 Постановление Жогорку Кенеша (Верховного Совета) Кыргызской Республики от 18 декабря 1993 года № 1346-XII О ратификации Устава Содружества Независимых государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101231813/http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 |date=2015-01-01 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;374&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;375&quot; | {{Ҡалып:Флагификация|Молдова}}
| id=&quot;379&quot; |8.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 Постановление Парламента Республики Молдова от 8 апреля 1994 года № 40-XIII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110101803/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 |date=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;381&quot; |—
| id=&quot;383&quot; |26.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 Постановление Парламента Республики Молдова от 26 апреля 1994 года № 76-XIII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031013548/http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 |date=2015-10-31 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;385&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;386&quot; | [[Файл:Flag_of_Russia_(1991-1993).svg|link=|22x22px]] / {{Флагификация|Россия}}
| id=&quot;391&quot; |''12.12.1991''&lt;ref&gt;[http://soveticus5.narod.ru/gazety/rg911217.htm#x002 Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;393&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
| id=&quot;395&quot; |15.04.1993&lt;ref&gt;[http://base.garant.ru/1118280/ Постановление ВС РФ от 15 апреля 1993 г. ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;397&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;398&quot; | {{Флаг|Таджикистан|1953}} / {{Флагификация|Тажикстан}}
| id=&quot;403&quot; |25.12.1991&lt;ref&gt;[http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 25 декабря 1991 г. № 462 О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110125108/http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar |date=2013-11-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;405&quot; |26.06.1993&lt;ref&gt;[http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 26 июня 1993 г. № 809 О ратификации Протокола к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226131720/http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm |date=2014-12-26 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;407&quot; |26.06.1993
|- id=&quot;409&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;410&quot; | {{Флаг|Туркменистан|1953}} / {{Флаг|Туркменистан|}} [[Төрөкмәнстан|Туркменистан]]
| id=&quot;415&quot; |26.12.1991
| id=&quot;417&quot; |26.12.1991
| id=&quot;419&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|- id=&quot;421&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;422&quot; | {{Флагификация|Узбекистан}}
| id=&quot;426&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=246988&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 4 января 1992 г. № 481-XII О РАТИФИКАЦИИ СОГЛАШЕНИЯ И ПРОТОКОЛА О СОЗДАНИИ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;428&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;/&gt;
| id=&quot;430&quot; |6.05.1993&lt;ref&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=232592&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 6 мая 1993 г. № 824-XII О РАТИФИКАЦИИ УСТАВА СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;432&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;433&quot; | {{Флагификация|Украина}}&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|title = СНГ ещё живо?|date = 2014-09-03|publisher = АиФ|accessdate = 2014-09-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140907031814/http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|archivedate = 2014-09-07}}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;437&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/Постановление&amp;#x20;ВС&amp;#x20;Украины&amp;#x20;от&amp;#x20;10.12.1991&amp;#x20;№&amp;#x20;1958-ХII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;439&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;&gt;[http://www.lawmix.ru/law_project/17641 Заключение комитета по делам снг и связям с соотечественниками от 05.03.2003 n 66&quot;на соглашение по вопросам, связанным с восстановлением прав депортированных лиц, национальных…]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;441&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|}

== Ойошманың маҡсаттары ==
БДБ уның бөтә ағзаларының суверенлы тиңлеге башланғысында нигеҙләнгән, шунлыҡтан бөтә ҡатнашыусы дәүләттәр [[халыҡ-ара хоҡуҡ]]тың үҙ аллы субъекттары булып тора. Берләшмә дәүләт түгел һәм дәүләт өҫтөндә тороу вәкәләттәренә эйә түгел&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 1|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

Ойошманың төп маҡсаттары:
* сәйәсәт, иҡтисад, экология, гуманитар, мәҙәниәт һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итеү;
* ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ иҡтисади киңлек, дәүләт-ара кооперация һәм интеграция сиктәрендә үҫеше;
* кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен тәьмин итеү;
* халыҡ-ара именлекте һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса хеҙмәттәшлек, дөйөм һәм тулы ҡоралһыҙланыуға өлгәшеү;
* үҙ-ара хоҡуҡи ярҙам;
* ойошмала ҡатнашыусы дәүләттәр араһындағы бәхәстәрҙе һәм конфликттарҙы тыныс хәл итеү&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 2|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
Ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ эшмәкәрлеге өлкәләре:
* кешенең хоҡуҡтарын һәм төп иректәрен тәьмин итеү;
* дөйөм иҡтисади киңлекте, таможня сәйәсәтен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* транспорт, элемтә системаларын үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* һаулыҡты һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау;
* социаль һәм миграция сәйәсәте мәсьәләләре;
* ойошҡан енәйәтселек менән көрәш;
* оборона сәйәсәте һәм тышҡы сиктәрҙе һаҡлау өлкәһендә хеҙмәттәшлек&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 4|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

== БДБ органдары ==
БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы юғарғы орган булып тора. Совет йылына ике тапҡыр ултырышҡа йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 21|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt; Ә БДБ хөкүмәттәре башлыҡтары советы ҡатнашыусы дәүләттәрҙең башҡарма органдарының иҡтисад, социаль һәм башҡа уртаҡ мәнфәғәттәр өлкәләрендәге хеҙмәттәшлеген көйләй. Йылына ике мәртәбә йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 22|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. Дәүләттәр башлыҡтары советында ла, Хөкүмәттәр башлыҡтары советында ла ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 23|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. БДБ дәүләттәре урыҫ алфавиты тәртибендә ошо ике органда рәйеслек итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 24|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләттәр башлыҡтары советы рәйестәре ===
* 1.01.1994 — 31.12.1999 {{Флаг|Россия}} [[Ельцин Борис Николаевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=281 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=281 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 25.01.2000 — 29.01.2003 {{Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1014 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1014 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 29.01.2003 — 16.09.2004 {{Флаг|Украина}} [[Кучма Леонид Данилович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1371 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1371 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 16.09.2004 — 20.05.2006 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович|Путин, Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1615 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1615 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 20.05.2006 — 5.10.2007 {{Ҡалып:Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1967 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=1967 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 5.10.2007 — 31.12.2008 {{Ҡалып:Флаг|Киргизия}} Баҡыев Ҡорманбәк Сәли улы&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2300 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2300 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 11.09.2009 {{Ҡалып:Флаг|Молдова}} Воронин Владимир Николаевич&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2531 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2531 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2010 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2719 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2719 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2011 {{Ҡалып:Флаг|Таджикистан}} Рахмон Эмомали&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2969 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=2969 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2012 {{Ҡалып:Флаг|Туркмения}} Бердымөхәммәдов Ғорбанғулы Мәликғулы улы&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414084324/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 |date=2019-04-14 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2013 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/printPreview/text?id=3617&amp;serverUrl=http://cis.minsk.by/reestr/ru 3617]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 4.04.2014 {{Ҡалып:Флаг|Украина}} Янукович Виктор Фёдорович
* 4.04. — 31.12.2014 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111194604/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 |date=2015-01-11 }}&lt;/ref&gt; 
* 1.01.2015 йылдан алып {{Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110211451/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 |date=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;
* 1.01.2016 йылдан алып {{Флаг|Киргизия}} [[Атамбаев Алмазбек Шаршенович]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 Сайт СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314120855/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 |date=2016-03-14 }}&lt;/ref&gt;

=== Хөкүмәттәр башлыҡтары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Киргизия}} Сариев Темир Аргембаевич (2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18970|title = Совет глав правительств СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221205/http://www.e-cis.info/page.php?id=18970 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)

=== Сит ил эштәре министрҙары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Казахстан}} Идрисов, Ерлан Әбелфәйез улы (2015&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18860|title = Совет министров иностранных дел СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221200/http://www.e-cis.info/page.php?id=18860 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)
БДБ-ның даими органы — Минскиҙағы (Белоруссия) БДБ Башҡарма комитеты һәм уның [[Мәскәү|Мәскәүҙәге]] (Рәсәй) Бүлексәһе&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/ Исполнительный комитет СНГ (Главная)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219161227/http://www.cis.minsk.by/ |date=2020-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

=== БДБ-ның Башҡарма секретарҙары ===
Башҡарма секретариат 1993 йылдың 14 майында ойошторола&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=219 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=219 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;. Шуға тиклем секретариат бурыстарын Координация-Консультация Комитеты (ККК) башҡара, ул БДБ илдәре вице-премьерҙарынан тора.

Башҡарма секретарь вазифаһы 1993 йылда индерелә:
* {{Флаг|Беларусь}} Коротченя Иван Михайлович (14.05.1993&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3948 Loading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid#reestr/view/text?doc=3948 |date=2006-07-21 }}&lt;/ref&gt;—1998 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Березовский Борис Абрамович (1998—1999 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Яров Юрий Федорович (1999—2004 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Рушайло Владимир Борисович (2004—2007 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Лебедев Сергей Николаевич (2007 йылдан).

=== БДБ эргәһендәге даими вәкилдәр советы ===
* 2014 {{Флаг|Белоруссия}} Пугачёв Василий (20.04.2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=354|title = Совет постпредов СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502215218/http://www.e-cis.info/page.php?id=354 |date=2015-05-02 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 {{Флаг|Казахстан}} Бүләгәнов Ерғәли (1.01.2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158|title = Председательство Казахстана в СНГ в 2015 году|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* 2016 {{Флаг|Киргизия}} Омуралиев Кубанычбек Касымович (1.01.2016)

=== БДБ-ның башҡа органдары ===
[[Файл:Stamp_of_Russia_2011_No_1542.jpg|right|thumb|БДБ-ның егерме йыллығына ҡарата сығарылған почта маркаһы. &lt;small&gt;Рәсәй, 11,80 һум, 2011 й., &lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;Почтовая марка номер 1542 по каталогу ЦФА (ИТЦ «Марка»)&quot;&gt;(ЦФА (ИТЦ «Марка») № 1542)&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;]]
* БДБ-ның Сит ил эштәре министрҙары советы 
* БДБ-ның Иҡтисади советы
* БДБ-ның Оборона министрҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Эске эштәр министрҙары советы
* БДБ-ның Берләшкән ҡораллы көстәре советы
* БДБ-ның Сик буйы ғәскәрҙәре командующийҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Именлек органдары һәм махсус хеҙмәттәре етәкселәре советы
* БДБ-ның Парламент-ара ассамблеяһы
* Иҡтисад суды
* БДБ-ның Статистика комитеты
* БДБ-ның Финанс-банк советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Террорға ҡаршы үҙәге
* Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия
* Дәүләт-ара банк
* БДБ-ның Дәүләт-ара гуманитар хеҙмәттәшлек фонды

== БДБ илдәре ҡатнашлығындағы башҡа интеграцион берләшмәләр ==
Халыҡ-ара ойошма булараҡ БДБ дәүләттәре араһында «яҡынлыҡ нөктәләре» күп түгел. Шунлыҡтан Берләшмә илдәре лидерҙары альтернатив юлдар эҙләй. БДБ киңлектәрендә уртаҡ маҡсаттарға эйә ойошмалар барлыҡҡа килгән:
* Коллектив именлек тураһындағы договор илдәре, унда [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]] инә.
* Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС) — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], күҙәтеүсе илдәр — [[Украина]], [[Молдавия]].
* Таможня союзы — [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Берҙәм иҡтисади киңлек — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Үҙәк Азия хеҙмәттәшлеге (ҮАХ) — [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]. 2005 йылдың 6 апрелендәге ҮАХ саммитында ҮАХ бөтөрөлдө.
* [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШХО) — [[Иран]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Пакистан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]], [[Һиндостан]].

== БДБ ағза-дәүләттәре башлыҡтарының осрашыуҙары ==
* 1991, декабрь — Вискули, Алма-Ата
* 1992, октябрь — [[Бишкек]]
* 1993, апрель — [[Минск]]
* 1994, октябрь — [[Мәскәү]]
* 1995, май — [[Минск]]
* 1996, май — [[Мәскәү]]
* 1997, ғинуар — [[Мәскәү]]
* 1998, апрель — [[Мәскәү]]
* 1999, апрель — [[Мәскәү]]
* 2000, июнь — [[Мәскәү]]
* 2001, октябрь — [[Мәскәү]] (10-сы, юбилей).
* 2002, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2003, сентябь — [[Ялта]]
* 2004, сентябрь — [[Астана]]
* 2005, август — [[Ҡазан]]
* 2006, октябрь — [[Минск]]
* 2007, октябрь — [[Дүшәмбе]]
* 2008, октябрь — [[Бишкек]]
* 2009, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2010, май — [[Мәскәү]]
* 2011, сентябрь — [[Дүшәмбе]] (20-се, юбилей).
* 2012, май — [[Мәскәү]]
* 2012, декабрь — [[Ашхабад]]
* 2013, октябрь — [[Минск]]
* 2014, октябрь — [[Минск]]
* 2015, октябрь — [[Бурабай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cis.minsk.by/ Исполнительный комитет Содружества Независимых Государств] ''(рәсми сайт)''
* [http://www.cis.minsk.by/page.php?id=10284 Председатель Исполнительного комитета СНГ — Исполнительный секретарь СНГ Сергей Лебедев] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.e-cis.info/ Интернет-портал СНГ]
* [http://www.ksgp-cis.ru/ Совет Генеральных прокуроров СНГ] ''(официальный сайт)''
* [http://www.iacis.ru/html/ Межпарламентская ассамблея СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530154429/http://www.iacis.ru/html/ |date=2007-05-30 }} ''(официальный сайт)''
* [http://sudsng.org/ Экономический Суд СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701093253/http://www.sudsng.org/ |date=2014-07-01 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.sovetgt.org/ Совет по железнодорожному транспорту СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320134029/http://www.sovetgt.org/ |date=2022-03-20 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.cismission.mid.ru/ Представительство РФ при СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818055640/http://www.cismission.mid.ru/ |date=2014-08-18 }} ''(официальный сайт)''
* [https://web.archive.org/web/20060721024111/http://cis.minsk.by/main.aspx?uid Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств].
* [https://web.archive.org/web/20150110211451/http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Председательство Республики Казахстан в Содружестве Независимых Государств в 2015 году]
* [http://док.история.рф/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv/ Соглашение о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410204939/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv |date=2019-04-10 }}. 08.12.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

{{БДБ}}
[[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]]
[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]]
[[Категория:Сауҙа блоктары]]</text>
      <sha1>qv2pbh8tdzudh2104e5dhe2zdsghnos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камчатка крайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94971</id>
    <revision>
      <id>1307550</id>
      <parentid>1276516</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6684" sha1="tf3fgm3bpvmonog3sxhnnaowo2bkv1k" xml:space="preserve">{{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт|
|RuNm       = Камчатка крайы
|OfNm1      = 
|FSFlag=[[Файл:Flag of Kamchatka Krai.svg|160px|Камчатка крайы флагы]]	
|FSCoA=[[Файл:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|100px|Камчатка крайы гербы]]
|FlagLnk=Камчатка крайы флагы
|CoALnk=Камчатка крайы гербы
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Kamchatka Krai.svg|350px|Камчатка крайы]]
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Петропавловск-Камчатский]]
|AreaRnk    = 10-сы
|TotArea    = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Камчатский край}}}}
|WaterPrcnt = 1,1
|PopRnk     = 78-се
|PopQty     = {{ Население | Камчатский край | тс }}
|PopCtDate  = {{ Население | Камчатский край | г }}
|PopDens    = {{ #expr: ({{ Население | Камчатский край | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Камчатский край}}) round 2 }} кеше
|GDP        = {{ВРП|41}}
|GDPCtDate  = {{ВРП|Дата}}
|GDP(PPP)   = {{ВРП НДН|41}}
|GDPRnk     = 68-се
|RBI        = 39,2 млрд һум&lt;ref&gt;[http://www.kamchatka.gov.ru/doc2/1/826.rar Законы Камчатского края «О краевом бюджете на 2010 год» и 16.12.2009 № 377]&lt;/ref&gt;
|RBICtDate  = 2010
|RBIFBGrants= 29,1 млрд. һум
|FedDistrNm = [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]]
|EcRegNm    = Алыҫ Көнсығыш
|CadNo      = 41
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = Владимир Илюхин&lt;ref&gt;[http://президент.рф/новости/10433 Президент подписал Указ «О досрочном прекращении полномочий губернатора Камчатского края»]&lt;/ref&gt;
|LegislTtl  =
|LegislNm   =
}}

'''Камча́тка крайы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы]] составына инә.

Административ үҙәге — [[Петропавловск-Камчатский]] ҡалаһы.

== География ==
[[Файл:Vallée des geysers.jpg|thumb|слева|250px|Гейзерҙар үҙәне]]

Камчатка крайы төньяҡта — [[Чукот автономиялы округы]], төньяҡ-көнбайышта — [[Магадан өлкәһе]] һәм көньяҡта Беренсе Курил боғаҙы аша — [[Сахалин өлкәһе]] менән сиктәш. Край [[Камчатка ярымутрауы]]н һәм уға яҡын ятҡан материк территорияларҙы, шул иҫәптән утрауҙарҙы биләй. Көнсығыш ярҙарын [[Тымыҡ океан]]дың [[Беринг диңгеҙе]] (яр буйының оҙонлоғо 2000 км ашыу), ә көнбайыш ярҙарын [[Охот диңгеҙе]] (яр буйының оҙонлоғо яҡынса 2000 км) һыуҙары йыуа. Майҙаны — {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Камчатский край}}}} км².

== Тарих ==
Камчатка крайы 2007 йылдың 1 июлендә Камчатка өлкәһе һәм Коряк автономиялы округының берләшеүе һөҙөмтәһендә ойошторолған&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2006/07/15/kamchatsky-kray-dok.html Федеральный конституционный закон от 12 июля 2006 года N 2-ФКЗ, Москва Об образовании в составе Российской Федерации нового субъекта Российской Федерации в результате объединения Камчатской области и Корякского автономного округа]&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
&lt;br /&gt;
{{ Население | Камчатский край | д }}
{{ Население | Камчатский край }}
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы {{formatnum:{{ Население | Камчатский край | ч }}}} ({{ Население | Камчатский край | г }}) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Камчатский край | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Камчатский край}}) round 2 }} кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{ Население | Камчатский край | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Камчатский край|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Камчатский край | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Камчатский край|Столбцов=Год}}).

Камчатка өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 959, [[2002 йыл]]да — 575 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Kamchatka Krai}}
* [http://www.kamchatka.gov.ru/ Правительство Камчатского Края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317104314/http://www.kamchatka.gov.ru/index.php?cont=78&amp;menu=1&amp;menu2=66 |date=2012-03-17 }}
* [http://www.piragis.ru/ История Камчатского края]
* [https://web.archive.org/web/20231128161918/https://photokamchatka.ru/ Камчатский край в фотографиях: пейзажи, природа, люди, события]
* [http://kamchatka.news-city.info/docs/ Законодательство Камчатского края]
* [http://www.kamchatsky-krai.ru «Камчатский край, Петропавловск-Камчатский — краеведческий сайт Камчатки»]
* [http://tapemark.narod.ru/geograf/6_3_2_5.html Камчатка] в книге: ''Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.'' Физическая география СССР. М., 1978.

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Камчатка крайы| ]]</text>
      <sha1>tf3fgm3bpvmonog3sxhnnaowo2bkv1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98169</id>
    <revision>
      <id>1307561</id>
      <parentid>1195984</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="awurmize8qr54ncxyf42hmewpr12k1s" xml:space="preserve">{{Море
 |Название                = Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе
 |Изображение             = East China Sea.PNG
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 28/55/18/N/125/56/50/E
 |CoordScale              = 5000000
 |Расположение            = 
  |Длина                  = 
  |Ширина                 = 
  |Площадь                = 836 мең
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      =  2719 
 |Средняя глубина         =  309 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
 }}
'''Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе''' ({{Китайский|東海|东海|Dōng Hǎi|Дунхай}}, һүҙмә һүҙ — «көнсығыш диңгеҙ»; {{lang-ko|동중국해}}, {{lang-ja|東シナ海}}) — Көнсығыш [[Азия]] ([[Ҡытай]]) яр буйҙары һәм Рюкю утрауҙары менән [[Кюсю]] утрауы ([[Япония]]) араһындағы [[Тымыҡ океан]]дың диңгеҙе.

== География ==
Майҙаны — 836 мең км².

Иң тәрән урыны — 2719 м.

Февралдә уртаса һыу температураһы 7 °C-тан алып 16 °C, августта — 27-28 °C.

Тоҙлолоғо 30-34,5 ‰, йылға тамаҡтары тирәһендә — 5−10 ‰.

Ярым тәүлекле һыу артымдарының бейеклеге 7,5 метрға етә.

Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылға — [[Янцзы]].

Көнбайышта диңгеҙ төбө рельефы тигеҙ түгел, әммә тәрәнлектәр бында бәләкәй. Һайлыҡтарҙа һәм утрауҙар янында диңгеҙҙә йөрөү өсөн хәүеф тыуҙырыусы ҡаялар, рифтар һәм һай урындар бар.

Диңгеҙ биологик ресурстарға бай. Балыҡ тотоу сәнәғәтенең төп объекттары сельдь һәм сардина, бында шулай уҡ диңгеҙ ҡыҫалаһы һәм омарҙар аулау, трепанг һәм диңгеҙ ылымыҡтарын йыйыу үҫешкән.

== Төп порттары ==
* [[Ҡытай]]ҙа:
** [[Шанхай]]
** Ханчжоу
** Нинбо
** Цзилун
* [[Япония]]ла:
** Нагасаки.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Kosuke Takahashi. [http://www.atimes.com/atimes/Japan/FG27Dh03.html Gas and oil rivalry in the East China Sea] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090718044930/http://www.atimes.com/atimes/Japan/FG27Dh03.html |date=2009-07-18 }} ''Asia Times Online''. July 27, 2004.
* Chinese submarine enters Japanese waters. ''Wikinews''. November 18, 2004. Retrieved March 7, 2006.
* [http://www.economist.com/displayStory.cfm?Story_ID=4489650 Oil and gas in troubled waters] ''The Economist''. October 6, 2005.
* J Sean Curtin. [http://www.atimes.com/atimes/Japan/GJ19Dh01.html Stakes rise in Japan, China gas dispute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107050006/http://www.atimes.com/atimes/Japan/GJ19Dh01.html |date=2009-11-07 }} ''Asia Times Online''. October 19, 2005.
* [http://www.suyanrock.com Chinese Suyan Rock community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410182703/http://www.suyanrock.com/ |date=2021-04-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20100618131307/http://organizations.lawschool.cornell.edu/ilj/issues/42.3/CIN305.pdf Alexander M. Peterson's 2009 Note in the Cornell International Law Journal detailing the dispute, clarifying the legal impact of the 2008 Sino-Japanese arrangement to cooperate in the East China Sea, and proposing increased Sino-Japanese cooperation.]

[[Категория:Тымыҡ океан диңгеҙҙәре| ]]</text>
      <sha1>awurmize8qr54ncxyf42hmewpr12k1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пермь башҡорттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116557</id>
    <revision>
      <id>1307577</id>
      <parentid>1259391</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28707" sha1="axwe67hipwdjbr5ettqc09dte7ssaj2" xml:space="preserve">'''Пермь башҡорттары''' — [[Пермь крайы|Пермь өлкәһе]] территорияһында йәшәүсе [[башҡорт]]тарҙың этник төркөмө. Төбәктең автохтон халыҡтарының береһе.

Был этник төркөм вәкилдәренең теле [[башҡорт теле]]нең [[төньяҡ-көнбайыш диалект]]ындағы [[ғәйнә һөйләше]]нә ҡарай&lt;ref&gt;''Черных А. В., [//ru.wikipedia.org/wiki/Шитова,_Светлана_Николаевна Шитова С. Н.], [//ru.wikipedia.org/wiki/Юсупов,_Ринат_Мухаметович Юсупов Р. М.]'' Пермские башкиры.// Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 5. П—С. — Уфа, 2009. — 576 с.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Антропология фәне мәғлүмәттәренә ҡарағанда, [[Ғәйнә|ғәйнә башҡорттарының]] физик тибы формалашыуында самодий ҡәбиләләре ҙур роль уйнаған. [[Тол]] йылғаһы буйы топонимикаһында [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышы]] топонимикаһы менән уртаҡ яҡтар (параллелдәр) бар. IV—V быуаттарҙа уғыр-самодий субстратына нигеҙ һалына, һуңынан был субстрат [[Кушнаренко мәҙәниәте|Кушнаренко]] һәм [[Сейәлек мәҙәниәте|Сейәлек]] мәҙәниәттәре иҫәбенә көсәйтелә. Был процесс төбәктең гидронимдарында асыҡ күҙәтелә. Мәҫәлән, «бу» («һыу») самодий һүҙе һәм [[Беүә]] йылғаһының исеме.

Ҡайһы бер ғалимдарҙың фараз итеүенсә, был яҡтарға [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләре]] IX быуат тирәһендә үтеп ингән. [[Уран (ҡәбилә)|Уран]] һәм [[Танып]] исемле башҡорт ҡәбиләләре ғәйнәләрҙең күршеләре булғандар.

[[Алтын Урҙа]] хакимлығы осоронда бөтә [[Кама]] эргәһе биләмәләре Жуси улусы составында була. XV быуаттан алып Кама эргәһе ерҙәренең бер өлөшө, шул иҫәптән ғәйнәләрҙең Кама йылғаһы буйының уң яғында урынлашҡан биләмәләренең өлөшө [[Ҡазан ханлығы]]ның Ар даруғаһы составына индрелә. Шул уҡ ваҡытта башҡорт ырыуҙарының бер өлөшө [[Нуғай Урҙаһы]] составында була.

1557 йылда төньяҡ башҡорттары [[Айсыуаҡ бей]] етәкселегендәге төркөмдө, үҙ ирке менән рус дәүләтенә ҡушылыуҙы һорау өсөн, [[Ҡазан]]ға оҙаталар. Башҡорттарға Батша хөкүмәте тарафынан [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|аҫабалыҡ хоҡуғын]] раҫлаусы жалованный грамоталар тапшырыла, ләкин, шул уҡ ваҡытта, яһаҡ түләү бурысы ла йөкмәтелә&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/535-ajsyua-bej Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}}(башк.&lt;/ref&gt;.

1596 йылда ғәйнәләр урыҫ батшаһы — Федор Ивановичҡа элекке грамотаны тағы ла бер ҡат раҫлатыу өсөн мөрәжәғәт итәләр. Уларҙың үтенесе ҡәнәғәтләндерелә. 1597 йылда Строгановтар батша хөкүмәтенән Урал яны ерҙәрен, шул иҫәптән Кама йылғаһы буйлап [[Ошап]] тамағына тиклемге башҡорт ерҙәрен үҙҙәренә алалар. Ошо ваҡиға арҡаһында Строгановтарҙың ғәйнәләр менән бәхәсенә нигеҙ һалына. Был бәхәстәр ғәйнә башҡорттарының XVII—XVIII быуаттарҙағы барлыҡ [[башҡорт ихтилалдары]]нда ҡатнашыуҙарына тиклем барып етә. 1616 йылда баш күтәреүсе башҡорттар [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] ҡалаһын баҫып инәләр, әммә Строгановтарға ҡала халҡы ярҙамға килә. [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662-1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында]] башҡорттар [[Көңгөр]] ҡалаһын һәм эргәләш урыҫ ауылдарын юҡ итәләр, әммә 1664 йылдың ғинуарында батша ғәскәрҙәре башҡорттарҙың ихтилалын һүндереүгә өлгәшәләр.

Башҡорттарҙың [[Уҫы өйәҙе|Уҫы]] һәм [[Пермь өйәҙе|Пермь]] өйәҙҙәрендәге аҫаба ерҙәре ҙур территорияны биләгән була. Әммә һуңынан был ерҙәр Строгановтар, дәүләт, заводтар тарафынан баҫып алынып, һатылып, йә иһә ҡуртымға тапшырылып, күпкә кәмей. Ихтилалдар баҫылғандан һуң, батша хөкүмәте һәр яҡлап төбәктә колонизациялау сәйәсәтен дауам итә. Ә 1672 йылда ''Теребирҙе Алиев'' Алексей Михайлович батшанан жалованный грамоталарын һәм [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуҡтарын]] раҫлауға ирешә.

1630—1631 йылдарҙағы күҙәтеү китаптарына ярашлы, Тол йылғаһы буйында [[Барҙы]], [[Елпачиха]] (Үдик), [[1-се Ҡыҙылъяр|Ҡыҙылъяр]] исемле башҡорт ауылдары булған, ә Көңгөр бургомистры Юхнев мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1725—1726 йылдарҙа Ғәйнә улусында 600 хужалыҡ иҫәпләнгән.

[[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681-1684 йылдарҙағы]] башҡорт ихтилалы осоронда башҡорттар Көңгөр ҡалаһын ҡамайҙар. [[Уҫы даруғаһы]]ндағы башҡорттар ихтилалды баҫыуға йәлеп ителгән ҡалмыҡтарҙың агрессияһына дусар булалар. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735-1740 йылдарҙағы]] башҡорт ихтилалдарында башҡорттар Строгановтарҙың милке һаналған Крылов ауылын яндыралар. Уҫы даруғаһының баш күтәреүселәре менән [[Итзимас Абдуллов|Адзимас Абдалов]] һәм Араҡғол Чурюсин етәкселек итәләр. Улар ярҙам һорап [[Әйле]] башҡорттарына мөрәжәғәт итәләр, һәм улар менән бергә, бөтәһе 1300 кеше, Уҫы һәм Көңгөр янындағы урыҫ ауылдарын туҙҙыралар&lt;ref&gt;Статья «Башкирские восстания» в ''Пермский край: энциклопедия''&lt;/ref&gt;.

[[Башҡорт ихтилалы (1755—1756)|1755-1756 йылдарҙағы сираттағы башҡорт ихтилалында]] ғәйнәләрҙең хәрәкәте баштан уҡ [[Туҡтамыш Ишбулатов]] отряды тарафынан туҡтатыла. Һөҙөмтәлә баш күтәреүселәрҙең етәкселәре ҡулға алына һәм власҡа тапшырыла.

Төньяҡ башҡорттары 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ла әүҙем ҡатнаша. Улар ярҙамында баш күтәреүселәр Асаны ҡамай һәм Шәрмәйет заводын туҙҙыра. Ихтилалда йәмғеһе 1 меңдән артыҡ ғәйнә башҡорттары ҡатнаша, уларҙың ҡайһы берҙәре ([[Батырҡай Иткинин]], Ҡарабай Әшмәнов, [[Әбдей Абдуллов]], [[Туҡтамыш Ишбулатов]], [[Әҙиғот Темәсов]] һ. б.) Е. И. Пугачевтан полковник исемен алалар&lt;ref&gt;''Кульбахтин Н. М.'' Из истории гайнинских башкир. Уфа: Китап, 1996. — 64 с. С. 20-21.&lt;/ref&gt;.

XVII быуат аҙағынан ғәйнәләрҙең биләмәһе бөтә [[Тарихи Башҡортостан]]ды биләгән [[Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)|Өфө өйәҙе]] составына инә,[[1708 йыл]]дан — [[Өфө провинцияһы]], [[1744 йыл]]дан — [[Ырымбур губернаһы]], ә [[1781 йыл]]дан [[Пермь губернаһы]] составында була.

1798 йылдың 10 (21) апрелендә хөкүмәт [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]]н һәм[[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|идара итеүҙең]] [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|кантон системаһын]] ойоштора&lt;ref name=&quot;указ Павла I 10(21) апреля 1798&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book9833/#page/188/mode/1up|title=Указ Императора Павла I. — Именный данный генералу отъ Инфантерiи Барону Игельстрому, съ приложенiемъ примѣчанiя на описанiе Оренбургской линiи}}{{сс3|10.4.1798}} года&lt;/ref&gt;. Кама яны биләмәләрендә 1-се кантон (үҙәге — [[Елпачиха]] ауылы) булдырыла. Был кантон менән оҙайлы осор [[Әдүтовтар]] нәҫеле вәкилдәре етәкселек итә. 1855—1863 йылдарҙа был ерҙәр 12-се кантон, ә 1863—1865 йылдарҙа — 5-се башҡорт кантоны составына инә. 1874 йылдың апрель-июнендә [[1874 йылғы башҡорт сыуалышы|Уҫы өйәҙе башҡорттары сыуалыш күтәргән]].

1917 йылдың 15 ноябрендә [[Башҡорт үҙәк советы]] [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. Автономия шул уҡ йылдың декабрендә [[Бөтә башҡорт ойоштороу съезы]]нда (ҡоролтайҙа) раҫлана. Ойоштороу ҡоролтайының ҡарарына ярашлы, «Ырымбур губернаһында, Өфө губернаһының көнсығышында, Пермь губернаһының Шадринск, Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәрендә һәм Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙендә — [[Башҡорт Хөкүмәте]] кантон идаралығын ойоштора. Өфө, Һамар һәм Пермь губерналарының көнбайыш өлөштәрендә большевиктар раҫлаған өйәҙ съездары 1918 йылдың ғинуарынан да ҡалмайынса саҡырылырға тейеш, уларҙа көнбайыш Башҡортостан мосолмандары «кантон идараһын ойоштороп, бының менән идара итеүҙе үҙ ҡулына алырға тейеш». Уҫы өйәҙе [[Елпачиха|Елпачиха (Үдик)]] ауылында Башҡорт советы ойошторола, ләкин большевиктар ''«Елпачихаға һөжүм итә, уны тар-мар итә һәм башҡорт советы ағзаларын үлтерә»''&lt;ref&gt;''[[Раимов, Риф Мухсинович|Раимов Р. М.]]'' К истории образования Башкирской Автономной Социалистической Советской Республики // Вопросы истории. 1948, № 4. — C. 23-42.&lt;/ref&gt;.

Совет дәүерендә — XX быуаттың 20-се—30-сы йылдарында Урал өлкәһе сиктәрендә башҡорттарҙы рәсми рәүештә татарлаштырыу үткәрелә. Был «күсереү» этник яҡтан ҡатнаш халыҡҡа ҡына түгел, ә башҡорт ауылдарына ла ҡағылған&lt;ref&gt;{{статья|автор=Шумилов Е. Н.|заглавие=Башкиры и кунгуры Пермского края|ссылка=http://www.vatandash.ru/index.php?article=1727|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=2008|том=|номер=10|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

== Хужалыҡ ==
Төньяҡ башҡорттарының хужалыҡ нигеҙен малсылыҡ тәшкил иткән, бынан тыш улар һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, [[солоҡсолоҡ]], игенселек һәм сауҙа менән шөғөлләнгәндәр.

Уларҙың биләмәләрендә тау мануфактуралары барлыҡҡа килеү менән, башҡорттар рудниктарҙа һәм заводтарҙа эшләй башлайҙар. [[1773 йыл]]да Ғәйнә волосында йәмғеһе 360 башҡорт рудопромышленнигы теркәлгән, улар араһында бигерәк тә [[Туҡтамыш Ишбулатов]] һәм [[Исмәғил Тасимов]] исемдәре киң билдәле. Исмәғил Тасимов — [[Санкт-Петербург дәүләт тау университеты|Санкт-Петербургтағы Тау училищеһын]] булдырыу инициаторы, ә Туҡтамыш Ижбулатов Уложенная комиссияның башҡортар араһынан сыҡҡан беренсе депутаты булараҡ билдәле. Югов'' ҡаҙна'' заводтары янында башҡорттар йәмғеһе 310 рудниктың 234 -ен биләгәндәр.

== Демография ==
[[1739 йыл]]да төньяҡ башҡорттары Тол бассейнының Беүә йылғаһы башындағы биш улуста йәшәгәндәр:
* Ғәйнә улусы — 214 хужалыҡ;
* Ирәкте улусы — 183 хужалыҡ;
* Уран улусы — 572 хужалыҡ;
* Ыуаныш улусы — 106 хужалыҡ;
* Таҙлар улусы — 52 хужалыҡ;
: Барлығы — ир-ат енесенән булған 4489 кешегә 1127 хужалыҡ.
[[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] хеҙмәттәре буйынса, [[1740 йыл]]да Ғәйнә улусында 562 хужалыҡ, Ирәктелә — 148, Уранда — 218, йәмғеһе өс улуста — 928 хужалыҡ иҫәпләнгән.

1745—1747 йылдарҙа Пермь крайы территорияһында ойошторолған ревизия мәғлүмәттәренә ҡарағанда, башҡорттарҙың һаны 11 200 кешегә, ә инде [[1795 йыл]]ғы V ревизия буйынса — 26 000 кешегә еткән. [[1869 йыл]]да Аса өйәҙендә 19 814, ә [[Пермь өйәҙе]]ндә — 2 169 башҡорт көн иткән.

Рәсәй империяһының 1897 йылғы дөйөм халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ҡарағанда, Пермь крайында башҡорттар һаны түбәндәгесә: Пермь өйәҙендә — 3 677 кеше, Көңгөр өйәҙендә — 312 кеше, Аса өйәҙендә — 24 407 кеше, Оханск өйәҙендә — 60 кеше, Соликама өйәҙендә — 348 кеше, Чердынь ҡалаһында — 2 кеше; барлығы 28 806 башҡорт йәшәй&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://fairway.h1.ru/1/185_1.html ''Чагин Г. Н.'' Пермские башкиры: история и современная демографическая ситуация в Пермской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304140455/http://fairway.h1.ru/1/185_1.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, [[Пермь губернаһы|Пермь губернияһында]] барлығы 85 395 башҡорт иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=60 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 года. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям]&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size:85%&quot; align=&quot;right&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=6| '''Йылдар буйынса төбәктәге башҡорттар һаны'''
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot; align=&quot;center&quot;									
! 1959&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=54 Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Пермская область]&lt;/ref&gt;|| 1970&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=54 Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по регионам России: Пермская область]&lt;/ref&gt; || 1979&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=54 Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Пермская область]&lt;/ref&gt; || 1989&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=52 Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Пермская область]&lt;/ref&gt;|| 2002&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420152025/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 |date=2011-04-20 }}: [http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |date=2006-11-04 }}&lt;/ref&gt;|| 2010&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=2020-04-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Forms/AllItems.aspx Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю: Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Пермскому краю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414001740/http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Forms/AllItems.aspx |date=2012-04-14 }}: [http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Население%20Пермского%20края%20по%20национальности%20и%20владению%20русским%20языком.xls Население Пермского края по национальности и владению русским языком по данным Всероссийской переписи населения 2010 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot;| 39 577 ||align=&quot;center&quot;| 47 812 ||align=&quot;center&quot;| 48 752 || align=&quot;center&quot;| 52 326 || align=&quot;center&quot;| 40 740 || align=&quot;center&quot;| 32 730
|-
|}
1989 йылда башҡорттарҙың байтаҡ өлөшө (24 952 кеше) [[Барҙы районы]]нда йәшәй. Асыҡлап әйткәндә, [[Аҡбаш (Барҙы районы)|Аҡбаш]], [[Аҡлыш]], [[Елпачиха]], [[1-се Ҡыҙылъяр]], [[Күҙемйәр]], [[Солтанай (Пермь крайы)|Солтанай]], [[Танып (Барҙы районы)|Танып]], [[Тонтортүз]], [[Төнгүк]] һ.б тораҡ пунктарында көн итәләр&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4523-bar-y-rajony Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304170010/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4523-bar-y-rajony |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}}&lt;/ref&gt;.

Артабан башҡорттарҙың йәшәгән урындары һан буйынса түбәндәгесә урынлаштырыла: Пермь — 11 200 кеше, [[Чернушка районы]] — 3 280 кеше, [[Көйәҙе районы]] — 1 954 кеше, Пермь районы — 1 430 кеше, Аса районы — 1 363 кеше. Шулай уҡ башҡорттар Пермь өлкәһенең башҡа бөтә административ райондарында ла йәшәйҙәр&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Мәҙәни һәм ижтимағи ойошмалар ==
* [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] бүлексәһе— «''Пермь крайы башҡорттарының төбәк ҡоролтайы''» ойошмаһы.
* ''Пермь крайы башҡорттары һәм татарҙарының автономияһы милли-мәҙәни төбәк ойошмаһы''&lt;ref&gt;[http://perm-tatar.ru/about.html Официальный сайт РНКА татар и башкир Пермского края]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* ''Кама яны башҡорттарының теле һәм мәҙәниәте үҙәге'' (Чернушка ҡалаһы).
* «''Ғәйнә иле''» («Страна Гайна») милли-мәҙәни үҙәге (Барҙы ауылы).

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]'' История башкирских сёл Пермской и Свердловской областей. Уфа, 1999. Т8.
* ''Асфандияров А. 3.'' Кантонное управление в Башкирии (1798—1865 гг.). Уфа: Китап, 2005.
* ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009.
* Башкиры. История, культура, этнография. Атлас. 2007.
* Башкиры-гайнинцы: история и современность. — Уфа: Китап, 2012. — 264 с. ISBN 978-5-295-05131-9
* Башкиры — гайнинцы Пермского края. История, этнография, антропология, этногеномика / Под общ. ред. Р. М. Юсупова. — Уфа: Гилем, 2008.
* {{китап| автор=| заглавие= История башкирских родов. Гайна. Том 11 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, А. Р. Махмудов, Р. М. Рыскулов, А. Р. Асылгужин, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова| ссылка =https://kitaptar.bashkort.org/files/istoriya_bashkirskih_rodov._gajna._tom_11.pdf | ответственный = | место= Уфа| издательство= ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат| год= 2015| том= | страниц= 696| страницы= | isbn=978-5-85051-641-3| ref=История башкирских родов}}
* ''[[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974.
* ''Кульбахтин Н. М.'' Из истории гайнинских башкир. Уфа, 1996.
* Тулвинские татары и башкиры: этнографические очерки и тексты. Пермь, 2004.
* ''Хотинец В. Ю.'' Этнопсихологический анализ особенностей развития гайнинских башкир. Барда, 1999.
* ''Шумилов Е. Н.'' Гайнинские (Бардымские) башкиры Пермской области // Ватандаш, № 9, 2004.
* ''Шумилов Е. Н.'' Татары и башкиры Западного Урала. Пермь, 2008.
* ''[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]'' Антропологическая характеристика современных башкир-гайнинцев // Урал-Алтай: через века в будущее. Уфа, 2008. Т. 2.

== Видео ==
{{YouTube|8yxS6XbCF1U&amp;spfreload=5|logo=1}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/5233-permskie-bashkiry|автор=Черных А. В., [[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Юсупов, Ринат Мухаметович|Юсупов Р. М.]]}}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=137 ''Мурзабулатов М.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720053529/http://vatandash.ru/index.php?article=137 |date=2017-07-20 }} [http://www.vatandash.ru/index.php?article=137 Пермские башкиры//ж.&quot;Ватандаш&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720053529/http://vatandash.ru/index.php?article=137 |date=2017-07-20 }}
* [https://web.archive.org/web/20160304140455/http://fairway.h1.ru/1/185_1.html ''Чагин Г. Н.'' Пермские башкиры: история и современная демографическая ситуация в Пермской области]
* {{Youtube|id=lm0L4cQ8LL4|title=Башкиры рода Гайна (Пермский край)}}
* {{Youtube|id=8yxS6XbCF1U|title=Башкирское родословие: Гайна}}

{{Башҡорттар}}

[[Категория:Пермь крайы башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]]</text>
      <sha1>axwe67hipwdjbr5ettqc09dte7ssaj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клаудио Монтеверди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144823</id>
    <revision>
      <id>1307552</id>
      <parentid>1256682</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16616" sha1="2cjgh7f3nt8y1ppsw7urpod17kah81n" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клаудио Монтеверди''' (тулы исеме — ''Клаудио Джованни Антонио Монтеверди'', {{lang-it|Claudio Giovanni Antonio Monteverdi}}; [[9 май]] 1567 йыл, Кремона (1567 йылдың 15 майы суҡындырылған) — [[29 ноябрь]] 1643 йыл, Венеция) — һуңғы [[Ренессанс]]тан иртә бароккоға күсеү дәүерендәге мәшһүр [[Италия|итальян]] композиторҙарының береһе (ренессанс һәм барокко стилендә лә эшләгән). Монтевердиҙың иң билдәле әҫәрҙәре — һуңғы осороноң мадригалдары, Ариадна Һыҡтауы, «Орфей» операһы һәм Ғиффәтле Мария Вечерняһы.

== Биографияһы ==
[[Файл:Portrait_of_a_Musician_by_a_Cremonese_artist_-_Ashmolean_Museum.jpg|слева|мини|245x245пкс|Клаудио Монтеверди, яҡынса 1597 йыл, авторы билдәһеҙ (Ашмол музейы, Оксфорд). Монтевердиҙың билдәле портреттарының иң тәүгеһе. Бында композиторға 30 йәш тирәһе, портрет Мантуяла яҙылған.]]
Клаудио Монтеверди 1567 йылда Төньяҡ Италияның Кремона ҡалаһында доктор, дарыуханасы, хирург Бальтазар Монтеверди ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;Halsey, William D., ed. ''Collier’s Encyclopedia''. Vol. 16 New York: MacMillan Educational Company, 1991.&lt;/ref&gt;. Ул биш бала араһында иң өлкәне була.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Redlich, H. F. ''Claudio Monteverdi: Life and Work''. London: Oxford University Press, 1952.&lt;/ref&gt; Бәләкәй сағынан уҡ Кремонала кафедраль собор капельмейстеры М. А. Индженьериҙа уҡый. Монтеверди музыка сәнғәтен өйрәнә, дини йырҙар башҡарыуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Schrade, Leo 1950&quot;&gt;Schrade, Leo. ''Monteverdi: Creator of Modern Music''. New York: W. W. Norton and Company, 1950.&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ Кремона университетында уҡый. Уның баҫылып сыҡҡан тәүге йыйынтыҡтары (латинса) мотеттарҙан һәм дини (итальян) мадригалдарҙан (''Sacrae Cantiunculae'', 1582; ''Spirituali Madrigali'', 1583) тора. Уның артынан өс тауышлы канцонетталар йыйынтығы (1584), шунан биш тауышлы мадригалдарҙан торған ике йыйынтыҡ (1587; 1590) килә. 1590 (бәлки, 1591) йылдан алып 1612 йылға тиклем Монтеверди герцог Винченцо I Гонзага һарайында Мантуяла (1562—1612) башта йырсы һәм гамбала уйнаусы, ә 1602 йылдан герцог һарайында бөтә музыкаль тормоштоң ойоштороусыһы, капельмейстер булараҡ эшләй.

[[1599 йыл]]да Монтеверди һарай йырсыһы Клаудия Каттанеоға өйләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Whenham, John, and Richard Wistreich, eds. ''The Cambridge Companion to Monteverdi''. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt;, уның менән 8 йыл йәшәй (1607 йылда Клаудия вафат була). Уларҙың ике улы һәм ҡыҙы тыуа, тик оҙаҡламай үләләр&lt;ref&gt;Ringer, Mark. ''Opera’s First Master: The Musical Dramas of Claudio Monteverdi''. Canada: Amadeus Press, 2006.&lt;/ref&gt;

[[1613 йыл]]да Монтеверди Венецияға күсеп килә, унда Сан-Марко соборы капельмейстеры вазифаһын биләй. Был вазифала ул тиҙ арала хор музыканттарының һәм инструменталистарҙың профессиональ кимәлен тергеҙә (уға тиклем эшләгән Джулио Мартиненго Чезареның аҡсаны урынлы файҙаланмауы арҡаһында, капелла тарҡалыу хәлендә була). Ғибәҙәтхана идарасылары Монтеверди кеүек оҫта музыкантты эшкә алғандары өсөн бик шатлана, сөнки дин хеҙмәттәренең музыкаль өлөшө 1609 йылда Джованни Кроче үлгәндән һуң бик насар хәлдә була.

1632 йыл тирәһендә Монтеверди рухани булып китә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ике һуңғы шедеврын яҙа: ''Возвращение Улисса'' (''Il ritorno d’Ulisse in patria'', 1641) операһы һәм ''Коронация Поппеи (L’incoronazione di Poppea, ''1642) тарихи операһы. Һуңғыһының сюжеты нигеҙенә Рим императоры Нерондың тормошонан ваҡиғалар һалынған. ''Коронация '' ''Поппеи ''әҫәре Монтеверди ижадының кульминацияһы тип иҫәпләнә. Ул трагик, романтик һәм комик күренештәрҙе (опера жанрының драматургияһында яңы аҙым), персонаждарҙың тормошсан портрет һыҙатламаларын, айырым бер йылылыҡ һәм хислелек менән айырылып торған көйҙәрҙе берләштерә. Операны башҡарыу өсөн бәләкәй оркестр ҙа етә, хор ҙа ҙур урын биләмәй. Оҙаҡ ваҡыт дауамында Монтевердиҙың опералары тарихи һәм музыкаль факт булараҡ ҡына ҡарала. 1960 йылдан башлап ''Коронация Поппеи'' донъя опера сәхнәләренең репертуарында тергеҙелә. Монтеверди Венецияла Санта-Мария Глориоза деи Фрари базиликаһында ерләнгән.

== Ижады һәм стиле ==
Монтеверди ижады өс төркөм әҫәрҙәрҙән — мадригал, опералар һәм дини музыканан тора. Монтевердиҙың композицион техникаһының төп үҙенсәлеге — (йыш ҡына бер үк әҫәрҙә) һуңғы Яңырыу осоро композиторҙарына хас имитацион полифония һәм яңы барокко осороноң ҡаҙанышы булған гомофонияның берләшеүендә. Монтевердиҙың новаторлығы күренекле музыка теоретигы Джованни Артузи тарафынан тәнҡитләнә, уның менән бәхәстә Монтеверди (һәм уның туғаны Чезаре Джулио) үҙенең музыкала «икенсе практика» тип аталған яҡта булыуын белдерә. Ағалы-ҡустылы Монтеверди декларацияһына ярашлы, икенсе практика музыкаһында тотош шиғри текст өҫтөнлөк итә, уға музыкаль телмәрҙең бөтә элементтары, бөтәһенән элек, көй, гармония һәм ритм буйһона. Нәҡ текст һуңғыларҙың теләһә ниндәй даимиһыҙлыҡтарын аҡлай.

40 йәшенә тиклем Монтеверди башлыса мадригал жанрында эшләй (барлығы 8 йыйынтыҡ [«китап»]; туғыҙынсыһы, автор төҙөмәгән йыйынтығы, үлгәндән һуң баҫылған). Биш тауышлы мадригалдарҙан (барлығы 21) торған беренсе китабы өҫтөндә 4 йыл самаһы эшләй. Мадригалдарының тәүге һигеҙ китабы Ренессанс полифонияһынан [[барокко]] музыкаһына хас гомофонияға күсеш булып тора.

Монтевердиҙың иң популяр әҫәрҙәре араһында — «Ариадна» операһынан Ариадна һыҡтауы (итал. Lamento d’Arianna, инципит: «Lasciatemi morire») (1608; музыкаһы юғалған, либреттоһы тулыһынса һаҡланған). Ғүмере буйына Монтеверди уның өс версияһын баҫтырып сығара — мадригалдарҙың 6-сы китабында биш тауышлы мадригал төрөндә (1614), basso continuo менән бер тауышлы ария төрөндә (1623) һәм һуңғы латин контрафактураһын һуңғы — Мадонна һыҡтауы (ит. ''Lamento della Madonna'') исеме аҫтында ''Selva morale'' дини музыка йыйынтығында (1640) &lt;span data-segmentid=&quot;174&quot; class=&quot;cx-segment&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span data-segmentid=&quot;175&quot; class=&quot;cx-segment&quot;&gt;Башҡа популяр әҫәрҙәре араһында — 2 тенор һәм b.c өсөн (О. Ринуччини тексына) «Zefiro torna» мадригалы&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;Не путать с 5-голосным мадригалом с тем же [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D1%82 инципитом] из VI книги (на текст сонета Петрарки).&lt;/ref&gt;

== Әҫәрҙәре ==

=== Камера ансамблдәре өсөн донъяуи музыка ===

==== Мадригалдары ====
* 5 тауыш өсөн 1-се китап (1587)
* 5 тауыш өсөн 1-се китап (1590)
* 5 тауыш өсөн 3-сө китап (1592)
* 5 тауыш өсөн 4-се китап (1603)
* 5 тауыш өсөн 5-се китап (1605)
* 5 тауыш өсөн 6-сы китап (1614)
* 7-се китап (1619): ''Concerto''
* 8-се китап (1638): ''Madrigali guerrieri, et amorosi con alcuni opuscoli in genere rappresentativo, che saranno per brevi episodi fra i canti senza gesto.''
* 9-сы китап (1651): 2 һәм 3 тауышҡа ''мадригалдар һәм канцонетталар'' (үлгәндән һуң баҫылып сыҡҡан мадригалдар һәм канцонетталар йыйынтығы)

==== Башҡа йыйынтыҡтары ====
* Scherzi musicali (1607), 3 тауыш, 2 скрипка өсөн һәм b.c. (төрлө жанрҙағы 16 пьеса)
* Scherzi musicali cioè arie (1632), 1-2 тауыш өсөн һәм b.c. (төрлө жанрҙағы 7 пьеса)

=== Опералары ===
* Орфей (''L’Orfeo'', 1607)
* Возвращение Улисса на родину (''Il ritorno d’Ulisse in patria'', 1640)
* Коронация Поппеи (''L’Incoronazione di Poppea'', 1642)

=== Дини һәм сиркәү музыкаһы ===
* Месса «In illo tempore» («Во время о́но»; 1610)
* Четырехголосная месса a cappella (1641) (др. назв. «Месса in F»; из сб. «Selva morale e spirituale»)
* Четырехголосная месса a cappella (1650, посмертная публикация)
* [[:en:Vespro della Beata Vergine|Вечерня Блаженной Девы]] (Vespro della Beata Vergine, часто сокращённо — «Вечерня»; 1610)
* Cantiunculae sacrae (1582), рухи латин текстарына мотеттар йыйынтығы
* Рухи мадригалдар (Madrigali spirituali), 4 тауышҡа (1583)
* [[:en:Selva morale e spirituale|Selva morale e spirituale]] (букв. «Нравоучительный и духовный лес», 1640), «рухи» текстарға төрлө жанрҙағы әҫәрҙәр йыйынтығы — месса, мотеттар (шул иҫәптән билдәле ''Salve regina тексына өс мотет''), ике магнификат, рухи мадригалдар һәм «өгөт-нәсихәт» канцонеттары.

=== Юғалған әҫәрҙәре ===
* «Ариадна» операһы (1608; либреттоһы һаҡланған)
* «Андромеда» операһы (Мантуя өсөн)
* «Мнимая безумная Ликори» операһы
* «Похищение Прозерпины» операһы
* «Свадьба Энея и Лавинии» операһы

== Әҙәбиәт ==
* ''Bukofzer M.'' Music in the Baroque era. New York, 1947.
* ''Schrade L''. Monteverdi, creator of modern music. London, 1950.
* ''Бронфин Е.'' Клаудио Монтеверди. — Л., Музыка, 1970.
* ''Конен В. Д.'' Монтеверди. Москва, 1971.
* ''Arnold D''. Monteverdi. London, 1975.
* The letters of Claudio Monteverdi, ed. by D. Stevens. London, 1980.
* ''Arnold D., Fortune N.'' The new Monteverdi companion. London, Boston, 1985.
* ''Stattkus M.H.'' Claudio Monteverdi. Verzeichnis der erhaltenen Werke: kleine Ausgabe. Bergkamen, 1985 ('''SV''')&lt;ref&gt;Издание большого каталога Монтеверди, запланированное на 2013 год, не состоялось в связи со скоропостижной смертью Манфреда Штатткуса. Подробней см. на странице [http://www.dieter-ewerth.de/Stattkus-Musik/ Краткого перечня сочинений Монтеверди (Kurzfassung)].&lt;/ref&gt;.
* ''Carter T.'' Music in late Renaissance and early Baroque Italy. London, 1992.
* ''Скудина Г.'' Клаудио Монтеверди: Орфей из Кремоны. Москва, 1998.
* ''Whenham J., Wistreich R''. The Cambridge companion to Monteverdi. Cambridge, New York, 2007.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMSLP|id=Monteverdi, Claudio}}International Music Score Library Project
* [http://early-music.narod.ru/biblioteka/monteverdi-bronfin.htm Елена Бронфин, Клаудио Монтеверди, Школа старинной музыки]
* ''Соловьёв Н. Ф.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Монтеверде,%20Клаудио Монтеверде, Клаудио]&lt;/span&gt; // [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;, 1890—1907.
* [http://www.monteverdivespers.com Website devoted to Monteverdi’s ''Vespers'' of 1610] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203094957/http://www.monteverdivespers.com/ |date=2011-02-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20070525183621/http://bach.nau.edu/Monteverdi/Lauda.html Lauda Jerusalem] from ''Vespro della Beata Vergine'' as interactive hypermedia at the [https://web.archive.org/web/20070309154705/http://bach.nau.edu/ BinAural Collaborative Hypertext]
* [http://lib.rmvoz.ru/fonoteka/monteverdi Клаудио Монтеверди (собрание сочинений)]
* [https://music.yandex.ru/artist/20920 Клаудио Монтеверди на Яндекс. Музыке]

[[Категория:XVI быуат композиторҙары]]
[[Категория:Яңырыу дәүере композиторҙары]]
[[Категория:Италия композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Барокко эпохаһы композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Опера композиторҙары]]
[[Категория:9 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:29 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Венецияла вафат булғандар]]</text>
      <sha1>2cjgh7f3nt8y1ppsw7urpod17kah81n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коркина Евдокия Иннокентьевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155068</id>
    <revision>
      <id>1307553</id>
      <parentid>1284209</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9303" sha1="cn64fyj3jjvlw5ukukacatpk99zw8ks" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{External media
|image1=[http://soran1957.iis.nsk.su/pa2/Docs/GetPhoto?s=medium&amp;u=iiss://PA_folders01-20@iis.nsk.su/0001/0002/0811 Евдокия Коркина һәм Александр Соктоев]
}}
'''Коркина Евдокия Иннокентьевна''' ([[17 декабрь]] [[1917 йыл]] — [[10 июнь]] [[2009 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[фән|ғалим]]-[[Тюркология|тюркологы]], фән һәм дәүләт эшмәкәре. 1963—1984 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Яҡутия филиалы Тел, әҙәбиәт һәм тарих институты директоры. Филология фәндәре докторы (1970), профессор (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972), СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең атҡаҙанған ветераны (1982). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.

== Биография ==
Евдокия Иннокентьевна Коркина Яҡут өлкәһе Чурапчинский улусы Кытанах наслегендә 1917 йылдың 17 декабрендә тыуған.

Яҡут ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, [[Яҡут АССР-ы]] Наркомземының ер төҙөү идаралығында өс йыл эшләй. 1939 йылда Мәскәүгә Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү философия, әҙәбиәт, тарих институтына уҡырға китә. Институт 1941 йылдың октябрь айында ябыла. Евдокия Иннокентьевна Яҡут АССР-ына ҡайта һәм 1944 йылға тиклем элекке эшендә эшләй. 1944—1947 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Якутия өлкә комитетында, 1947—1949 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Якутск]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары була. 1949 йылда өлкә партия мәктәбенә уҡырға инә һәм бер үк ваҡытта Яҡут дәүләт педагогия институтының тарих бүлегендә ситтән тороп уҡый (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты), ике уҡыу йортон да отличие менән тамамлай.

Коркина Евдокия 1952—1954 йылдарҙа Яҡут АССР-ы мәғариф министры урынбаҫары булып эшләй. 1954 йылда [[СССР]] Фәндәр адемияһының Себер бүлексәһендә «яҡут теле» һөнәре буйынса аспирантурала уҡый. 1960 йылда ул «Формы прошедшего времени в якутском языке» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә лайыҡ була. 

1961 йылда сектор мөдире итеп , ә 1963 йылда — [[СССР]] Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Яҡутия филиалы Тел, әҙәбиәт һәм тарих институты директоры итеп тәғәйенләнә һәм 1984 йылға тиклем был вазифаһында эшләй. 1970 йылда «Наклонение глагола в якутском языке» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Институт директоры вазифаһынан киткәс, 1985—1991 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, ә 1991 йылдан ошо уҡ институтта тел ғилеме бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре була&lt;ref&gt;[http://lib.ysn.ru/?p=3301 ЖИЗНЬ, ПОСВЯЩЕННАЯ НАУКЕ (К 100-ЛЕТИЮ ЕВДОКИИ ИННОКЕНТЬЕВНЫ КОРКИНОЙ)]&lt;/ref&gt;.

Е. И. Коркина яҡут теле грамматикаһы, диалектологияһы һәм лексикография өлкәһендә ҙур белгес була. Ул 100-ҙән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр эштәр, шул иҫәптән, дүрт монография: «Наклонение глагола в якутском языке» (1970); «Глагольные лично-отнесенные модальные конструкции» (1979); «Деепричастия в якутском языке» (1985); «Северо-восточная диалектная зона якутского языка» (1992) — яҙа. Шулай уҡ «Яҡут теленең ҙур аңлатмалы һүҙлеген» мөхәррирләүсе һәм төҙөүселәрҙең береһе була.

Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән бер рәттән ул йәмәғәт эштәре лә алып бара. Ул Совет төркиәтселәре комитеты ағзаһы була, халыҡ депутаттарының Якутск ҡала Советының туғыҙ саҡырылышына депутат итеп һайлана, шулай уҡ [[КПСС]]-тың Якутск ҡала комитеты бюроһы ағзаһы һәм КПСС-тың Якутия өлкә комитеты бюроһы ағзалығына кандидат итеп һайлана.

Якутскиҙа 2009 йылдың 10 июнендә вафат була&lt;ref name=&quot;1sn&quot;&gt;[http://www.1sn.ru/32954.html Ушла из жизни известный якутский тюрколог Евдокия Коркина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109070851/http://www.1sn.ru/32954.html |date=2019-11-09 }}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Якутскиҙа «Евдокия Иннокентьевна Коркина: Биографика и интерпретация научного и творческого наследия» Бөтә Рәсәй ғилми уҡыуҙары үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.philology.nsc.ru/news/index.php?id=121 Всероссийские научные чтения «Евдокия Иннокентьевна Коркина: Биографика и интерпретация научного и творческого наследия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101144251/http://www.philology.nsc.ru/news/index.php?id=121 |date=2019-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Почёт Билдәһе» ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972)
* [[Саха Республикаһы]]ның «Гражданлыҡ ҡыйыулығы» отличие билдәһе&lt;ref&gt;[https://www.sakha.gov.ru/-1-znak-otlichija-grazhdanskaja-doblest Знак отличия «Гражданская доблесть»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109073149/https://www.sakha.gov.ru/-1-znak-otlichija-grazhdanskaja-doblest |date=2019-11-09 }}&lt;/ref&gt; (2004)
* миҙалдар 
* Чурапчинский улусының Почетлы гражданы&lt;ref name=&quot;1sn&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }}
* [http://igi.ysn.ru/files/publicasii/Korkina.pdf ЕВДОКИЯ ИННОКЕНТЬЕВНА КОРКИНА: БИОГРАФИКА И ИНТЕРПРЕТАЦИЯ НАУЧНОГО И ТВОРЧЕСКОГО НАСЛЕДИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412000843/http://igi.ysn.ru/files/publicasii/Korkina.pdf |date=2021-04-12 }}
* [http://yakutsk.bezformata.com/listnews/deyatelya-nauki-rf-evdokii-korkinoj/8700220/ Институт гуманитарных исследований отметил юбилей заслуженного деятеля науки РФ Евдокии Коркиной]

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2009 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>cn64fyj3jjvlw5ukukacatpk99zw8ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джунейт Арҡын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156422</id>
    <revision>
      <id>1307551</id>
      <parentid>1279003</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55931-00</username>
        <id>49212</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фильмография */</comment>
      <origin>1307551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26420" sha1="jpxxumiv7trq38715mvs4uwzndq00as" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Джунейт Арҡын''' ({{lang-tr|Cüneyt Arkın}}; тыуғас ҡушылған исеме ''Фәхретдин Йөрәклебатыр'', {{lang-tr|Fahrettin Cüreklibatır}}; [[7 сентябрь]] [[1937 йыл]]) — [[Төркиә]] актёры, режиссёр һәм продюсер.

Арҡын — [[медицина]] докторы, шулай уҡ [[яугирлыҡ сәнғәте]]нең етенән артыҡ төрө буйынса киң танылған оҫта. Ул дөйөм алғанда 310-дан артыҡ фильмда һәм телевизион сериалда уйнаған һәм төрлө заман төрөк актёрҙары араһында иң билдәлеһе булып һанала. Ул төшкән ҡайһы бер фильмдар сит илдәргә лә сығарылған, һәм шуға ла уның исем-шәрифы [[инглиз теле|инглиз телле]] биләмәләрҙә «Джордж Аркин» формаһында таралыу алған.

Актёрҙың киң популярлыҡ яулаған фильмдары — [[Ғосман империяһы]] йәшәүенең тәүге быуаттарында йә әҙерәк алдараҡ булған ваҡиғаларҙы сағылдырған тарихи драмалар. «Malkoçoğlu Cem Sultan» фильмын бының иң аныҡ миҫалы тип әйтергә була. Ҙур уңыш ҡаҙанған ошондайыраҡ кино әҫәрҙәре менән бер рәттән Джунейт Арҡын 1970-се йылдар аҙағында сәйәси темаларға арналған кинокартиналарҙа ла ҡатнаша, улар араһынан режиссёры Remzi Aydın Jöntürk булған «The Adam Trilogy» фильмы иң билдәлеһе булып танылған.

Үҙ иленән ситтә Арҡынды киң ҡатлам тамашасыларға тәү сиратта режиссёр Четин Инанч ({{lang-tr|Çetin İnanç}} ҡуйған түбән сифатлы «Dünyayı Kurtaran Adam» {{lang-ru|«Человек, который спас мир»}} фильмы таныта. Был картинаны ҡайһы бер илдәрҙә шулай уҡ «Төрөк йондоҙ һуғыштары» йәки «Йондоҙ һуғыштарының төрөк варианты» {{lang-ru|турецкий вариант «Звёздных войн»)}} итеп тә беләләр. Ул — бик түбән килемле фильм, унда «Йондоҙ һуғыштары» картинаһының күп кенә күренештәрен турана-тура күсереп ҡулланылған.

Джунейт Арҡынға донъяның бер нисә быуын кино һөйөүселәренә таныш [[Джеймс Бонд]] ролен дүртенсе башҡарыусы булырға тәҡдим яһала, һуңынан был геройҙы Англия актёры Тимоти Далтон экрандарға сығара.

== Биографияһы ==
Джунейт Арҡын 1937 йылдың 7 сентябрендә Төркиәнең Иҫкешәһәр ({{lang-tr|Eskişehir}}; {{lang-ru|Эскишехир}}) ҡалаһынан йыраҡ булмаған Gökçeoğlu ауылында тыуған Атаһы Хачи Якуп Цюреклибатур, сығышы менән [[Ҡырым татарҙары|Ҡырым татары]], Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн барған һуғышта ҡатнаша.

Арҡын [[Истанбул]] университетының меицина факультетында уҡый&lt;ref&gt;http://www.cuneytarkin.com.tr/cuneyt-arkin-basin-takip-11.aspx&lt;/ref&gt;. Запастағы офицер булараҡ хәрби хеҙмәте тыуған яҡтарында — Иҫкешәһәр ҡалаһында үтә. Бында уға төп ролдә Гоксел Арсой уйнаған «Шафак Бекчилери» (1963) фильмын төшөргән режиссёр Халит Рефиг (1934—2009) иғтибар итә һәм кинола уйнарға саҡыра. Төп һөнәре буйынса эш эҙләгән арала нәҡ ошо 1963 йылда кинола төшә башлай, хатта «Artist» журналынан үҙенең тәүге премияһын ала. Ике йыл эсендә Халит Рефиг тәҡдиме менән уның 30-ға яҡын фильмендә ҡатнаша.

1964 йылдарҙа экрандарға сыҡҡан «Gurbet Kuşları» фильмындағы яуғирлыҡ сәнғәте нигеҙендә төшөрөлгән һуңғы күренештәр Джунейт Арҡын карьераһындағы артабанғы күтәрелеш өсөн ысын дәрәжәһендә үҙенсәлекле баҫҡыс була. Романтик һәм мөләйем, һөйкөмлө геройҙар ролдәренән һуң,  режиссёр Халит Рефиг тәҡдимен ҡабул итеп, киҫкен сюжетлы (боевик жанрындағы фильмдарҙа уйнауҙарға күсә. Бының өсөн алты ай буйына Истанбулдағы урындағы Медрано циркында акробатика буйынса уҡыу-күнекмәләр үтә. Бында үҙләштергәнде Malkoçoğlu һәм башҡа фильмдарҙа бик тә оҫта ҡулланып, кинематографта быға тиклем булмаған яңы стилгә юл башлап ебәрә. Тиҙҙән ошондай тематикалы мажаралы фильмдар өсөн ул иң кәрәкле һәм талап ителгән актёрға әйләнә. Бер үк ваҡытта кинолағы карьераһы башланған романтик ролдәрҙән дә ситләшмәй, ҡыҫҡаһы төрлө жанрҙарҙа уңышлы эшләүен дауам итә. Актёр фильмографияһында кәмитле һәм мажаралы фильмдарҙан башлап социаль фильмдарға хәтлем — төрлөһөн дә табырға була. Уның ижад емештәре араһында «Мaden» (1978) һәм «Citizen Rıza» (1979) картиналары айырым урын алып тора&lt;ref&gt;[http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/ Altın Koza Bir Kara Festival Oldu], Milliyet, 6 Ekim 1972.&lt;/ref&gt;.

1982 йылда «Донъяны ҡотҡарған кеше» фильмында төшә ({{lang-tr|Dünyayı Kurtaran Adam}}; {{lang-ru|Человек, который спас мир}}). «Йондоҙҙар һуғышы»ның төрөксә ҡабатланышы булыуға ҡарамаҫтан, әллә ни оҙон булмаған ваҡыт арауығында илдә генә түгел, унан ситтә лә ныҡ билдәле фильмға әйләнә.

Актёр атта һыбай йөрөү һәм каратэ буйынса бик бай тәжрибә туплаған.

Киноларҙа төшөү менән бер рәттән Джунейт Арҡын телевизин шоу-тапшырыуҙарҙа ла ҡатнаша, медицина темалары буйынса гәзеталарҙа ла сығыш яһай.   

== Шәхси тормошо ==
1964 йылда үҙенең курсташы табип Гюлен Моҡанға өйләнә, ике йылдан ҡыҙҙары тыуа, тағы ла бер йылдан ғаилә тарҡала. 1970 йылда [[Швейцария]]ла белем алған Бетюль Ишиль менән тормош ҡора. Был никахтан ике улы бар (Каан менән Морат)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.moralhaber.net/medya/cuneyt-arkinin-ailesi-kaza-gecirdi/ |title=Архивированная копия |accessdate=2019-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307225410/http://www.moralhaber.net/medya/cuneyt-arkinin-ailesi-kaza-gecirdi/ |archivedate=2012-03-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307225410/http://www.moralhaber.net/medya/cuneyt-arkinin-ailesi-kaza-gecirdi/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.haber7.com/haber/20080119/Cuneyt-Arkin-Baska-kadina-el-surmedim.php]&lt;/ref&gt;. 

== Фильмография ==
{{ВФильмеВерх}}
{{ВФильме|1964|Птицы в изгнании|Gurbet Kuşları|}} 
{{Вфильме|1964|Любовь и ненависть|Aşk ve Kin|доктор Кадир}}
{{ВФильме|1964|Глаза стоимостью в жизнь|Gözleri Ömre Bedel|}}
{{ВФильме|1964|Все мы братья|Hepimiz Kardeşiz|}}
{{ВФильме|1964||Ayşecik Çıtı Pıtı Kız|}}
{{ВФильме|1964||İstanbul Sokaklarında|}}
{{ВФильме|1964||Günah Kızları|}}
{{ВФильме|1964||Sıkı Dur Geliyorum|}}
{{ВФильме|1964||Yalnız Değiliz}}
{{ВФильме|1964||Çöpçatanlar Kampı|}}
{{ВФильме|1964||Cehennem Arkadaşları|}}
{{ВФильме|1964||Yankesici Kız}}
{{ВФильме|1964|Шофёр Небахат и его дочка|Şoför Nebahat Ve Kızı|}}
{{ВФильме|1965||Kırık Hayatlar|}}
{{ВФильме|1965||Sürtük|}}
{{ВФильме|1965|Симфония любви|Dudaktan Kalbe|}}
{{ВФильме|1965||Serseri Aşık|}}
{{ВФильме|1965||Sevgim Ve Gururum|}}
{{ВФильме|1965||Haremde Dört Kadın|}}
{{ВФильме|1965||İnatçı Gelin|}}
{{ВФильме|1965||Ah Bu Dünya|}}
{{ВФильме|1965||Devlerin Kavgası|}}
{{ВФильме|1965||Horasan’dan Gelen Bahadır|}}
{{ВФильме|1965||Ölüme Kadar|}}
{{ВФильме|1965||Sevişmek Yasak|}}
{{ВФильме|1965||Silahların Sesi|}}
{{ВФильме|1965||Canım Sana Feda|}}
{{ВФильме|1965||Aşk ve İntikam|}}
{{ВФильме|1965||Horasan'ın Üç Atlısı|}}
{{ВФильме|1965||Fakir Gencin Romanı|}}
{{ВФильме|1965||Satılık Kalp|}}
{{ВФильме|1966||Dişi Düşman|}}
{{ВФильме|1966||Fakir Bir Kız Sevdim|}}
{{ВФильме|1966||İntikam Uğruna|}}
{{ВФильме|1966||Kıskanç Kadın|}}
{{ВФильме|1966|Малкочоглу|Malkoçoğlu|Малкочоглу}}
{{ВФильме|1966||Acı Tesadüf|}}
{{ВФильме|1966||Karanlıklar Meleği|}}
{{ВФильме|1966||Şafakta Üç Kurşun|}}
{{ВФильме|1966||Ayrılık Şarkısı|}}
{{ВФильме|1966||İki Yabancı|}}
{{ВФильме|1966||Kolsuz Kahraman|}}
{{ВФильме|1966||İntikam Ateşi|}}
{{ВФильме|1966||Yakut Gözlü Kedi|}}
{{ВФильме|1966||Damgalı Adam|}}
{{ВФильме|1966||Göklerdeki Sevgili|}}
{{ВФильме|1966||Cibali Karakolu|}}
{{ВФильме|1966||Affedilmeyen|}}
{{ВФильме|1966||Suçsuz Firari|}}
{{ВФильме|1966||Çıtkırıldım|}}
{{ВФильме|1967||Yıkılan Yuva|}}
{{ВФильме|1967||Kırbaç Altında|}}
{{ВФильме|1967||Malkoçoğlu Krallara Karşı|Малкочоглу}}
{{ВФильме|1967||Защитник Алп-Арслана Алпаго|Alpaslan'ın Fedaisi Alpago|}}
{{ВФильме|1967||Bir Şoförün Gizli Defteri|}}
{{ВФильме|1967||Cici Gelin|}}
{{ВФильме|1967||Ringo Kid / Kanunsuz Kahraman|}}
{{ВФильме|1967||Seni Affedemem|}}
{{ВФильме|1967||Yüzbaşı Kemal|}}
{{ВФильме|1967||Zengin ve Serseri|}}
{{ВФильме|1967|Гаджи Мурат|Hacı Murat|Гаджи Мурат}}
{{ВФильме|1967||Namus Borcu|}}
{{ВФильме|1967||İdam Günü|}}
{{ВФильме|1967||Zehirli Hayat}}
{{ВФильме|1967||Pranga Mahkumu|}}
{{ВФильме|1967||Silahlı Paşazade|}}
{{ВФильме|1968||Artık Sevmiyeceğim|}}
{{ВФильме|1968||Şafak Sökmesin|}}
{{ВФильме|1968||Eşkiya Halil (Haydut)|}}
{{ВФильме|1968||Belalı Hayat|}}
{{ВФильме|1968||Malkoçoğlu Kara Korsan|Малкочоглу}}
{{ВФильме|1968||Gök Bayrak|}}
{{ВФильме|1968||Kader|}}
{{ВФильме|1968||Acı İntikam|}}
{{ВФильме|1968|Короглу|Köroğlu|}}
{{ВФильме|1968||İlk ve Son|}}
{{ВФильме|1968||Yüzbaşının Kızı|}}
{{ВФильме|1968||Beş Ateşli Kadın|}}
{{ВФильме|1968||Yousaf va Zoulaykha / Hazreti Yusuf|Юсуф}}
{{ВФильме|1968||Hacı Murat Geliyor|Гаджи Мурат}}
{{ВФильме|1968||Kader Ayırsa Bile|}}
{{ВФильме|1968||Son Vurgun / Kurşunların Yağmuru|}}
{{ВФильме|1969||Sevgili Babam|}}
{{ВФильме|1969||Vatan Ve Namık Kemal|}}
{{ВФильме|1969||İnsanlar Yaşadıkça|}}
{{ВФильме|1969||Lekeli Melek|}}
{{ВФильме|1969||Malkoçoğlu Akıncılar Geliyor|Малкочоглу}}
{{ВФильме|1969||Osmanlı Kartalı|господин Ислам / Пётр Алексеевич}}
{{ВФильме|1969||Ala Geyik|}}
{{ВФильме|1969|Мелик-шах|Melikşah|}}
{{ВФильме|1969||Büyük Yemin|Али и его отец Ахмет}}
{{ВФильме|1969||Aşk Mabudesi|}}
{{ВФильме|1969||Hayat Kavgası|}}
{{ВФильме|1970||Mive-ye gunah / Hak Yolu|Али}} 
{{ВФильме|1970|Малкочоглу. Джам Султан|Malkoçoğlu Cem Sultan|Малкочоглу / Полад}}
{{ВФильме|1970||Arım, Balım, Peteğim|}}
{{ВФильме|1970|Салахуддин Аюби|Selahattin Eyyubi|}}
{{ВФильме|1970||Shirin va Farhad / Ferhat İle Şirin|Фархад}}
{{ВФильме|1970||Yarım Kalan Saadet|}}
{{ВФильме|1970||Hayatım Sana Feda|}}
{{ВФильме|1970||Adsız Cengaver ve Sultan Gelin|Adsiz}}
{{ВФильме|1970||Yumurcak Köprüaltı Çocuğu|}}
{{ВФильме|1971||Vahşi Çiçek|}}
{{ВФильме|1971||Herşey Oğlum İçin|}}
{{ВФильме|1971||İki Esir|}}
{{ВФильме|1971|Легенда о Баттале Гази|Battal Gazi Destanı|Баттал Гази/Хусейн/Джаффар}}
{{ВФильме|1971|Малкочоглу. Идущие На Смерть|Malkoçoğlu Ölüm Fedaileri|Малкочоглу}}
{{ВФильме|1971||Fakir Aşıkların Romanı|}}
{{ВФильме|1971||Cehenneme Bir Yolcu|}}
{{ВФильме|1971||Не могу расстаться любя|Severek Ayrılalım|}}
{{ВФильме|1971||Küçük Sevgilim|}}
{{ВФильме|1971||Satın Alınan Koca|}}
{{ВФильме|1971||Adını Anmayacağım|}}
{{ВФильме|1971||Oyun Bitti|}}
{{ВФильме|1972|Осужденный|Mahkum|}}
{{ВФильме|1972|Мурат и Назлы|Murat İle Nazlı|Мурат}}
{{ВФильме|1972||Hayatımın En Güzel Yılları|}}
{{ВФильме|1972||Çöl Kartalı|}}
{{ВФильме|1972||Günahsızlar|}}
{{ВФильме|1972|Раненный волк|Yaralı Kurt|}}
{{ВФильме|1972||Alın Yazısı|}}
{{ВФильме|1972|Месть Баттала Гази|Battal Gazi’nin İntikamı|Баттал Гази}}
{{ВФильме|1973|Кара Мурат: Воин Фатиха|Kara Murat: Fatih'ın Fedaisi|Кара Мурат / отец Мурата}}
{{ВФильме|1973||Yumurcak Küçük Kovboy|Кескин}}
{{ВФильме|1973|Птицевод|Kuşçu|Мурат}}
{{ВФильме|1973||Çaresizler|}}
{{ВФильме|1973||Vurgun|}}
{{ВФильме|1973|Баттал Гази возвращается|Battal Gazi Geliyor|Баттал Гази / Сейит Гази}}
{{ВФильме|1973||Gönülden Yaralılar|}}
{{ВФильме|1973||Yanaşma|}}
{{ВФильме|1973||Acı Hayat|}}
{{ВФильме|1973|Кара Мурат: Указ Фатиха|Kara Murat Fatih’in Fermanı|Кара Мурат}}
{{ВФильме|1974||Oğul|}}
{{ВФильме|1974||Belalılar|}}
{{ВФильме|1974||Dayı|}}
{{ВФильме|1974||Gol Pari Joon|}}
{{ВФильме|1974||Kin|}}
{{ВФильме|1974||Bırakın Yaşayalım|}}
{{ВФильме|1974||Babalık|}}
{{ВФильме|1974||Önce Vatan|}}
{{ВФильме|1974||Yalnız Adam|}}
{{ВФильме|1974|Сын Баттала Гази|Battal Gazi’nin Oğlu|Баттал Гази}}
{{ВФильме|1974||Ayrı Dünyalar|}}
{{ВФильме|1974|Кара Мурат: Приказ о смерти|Kara Murat Ölüm Emri / Kara Murat Kardeş Kanı|}}
{{ВФильме|1974|Каратисты в Стамбуле|Karateciler İstanbul’da|}}
{{ВФильме|1975|Охотник за людьми|İnsan Avcısı|}}
{{ВФильме|1975||Babanın Oğlu|}}
{{ВФильме|1975|Джемиль|Cemil|Комиссар Джемиль}}
{{ВФильме|1975||Deli Yusuf|}}
{{ВФильме|1975||Kılıç Aslan|}}
{{ВФильме|1975||Soysuzlar|}}
{{ВФильме|1975||Babacan|}}
{{ВФильме|1975||Babaların Babası|}}
{{ВФильме|1975||Şafakta Buluşalım|}}
{{ВФильме|1975|Кара Мурат Против Чёрного Рыцаря|Kara Murat Kara Şövalyeye Karşı|Кара Мурат}}
{{ВФильме|1976||Üç Kağıtçılar / Che Carambole Ragazzi {{ref-it}}|Хоран Али}}
{{ВФильме|1976||Tek Başına|}}
{{ВФильме|1976||Tuzak|}}
{{ВФильме|1976||Yarınsız Adam|}}
{{ВФильме|1976||İki Arkadaş|}}
{{ВФильме|1976|Кара Мурат против Шейха Гаффара|Kara Murat Şeyh Gaffar’a Karşı / Kara Murat, La Belva Dell’Anatolia {{ref-it}}|Кара Мурат}}
{{ВФильме|1976||Babanın Suçu|}}
{{ВФильме|1976||Deli Şahin|Безумец Шахин}}
{{ВФильме|1976||Hınç|Кемаль}}
{{ВФильме|1976||Korkusuz Cengaver|Господин Шахин}}
{{ВФильме|1976||Mağlup Edilemeyenler|}}
{{ВФильме|1977||Sevgili Oğlum|}}
{{ВФильме|1977||İstasyon|}}
{{ВФильме|1977|Знак скорпиона|Akrep Yuvası|}}
{{ВФильме|1977||Altay’dan Gelen Yiğit|}}
{{ВФильме|1977||Hakanlar Çarpışıyor|Олкайто, Халит и шейх}}
{{ВФильме|1977||Güneş Ne Zaman Doğacak|}}
{{ВФильме|1977||Baba Ocağı|}}
{{ВФильме|1977||Adalet|}}
{{ВФильме|1977|Проданный человек|Satılmış Adam|Мурат}}
{{ВФильме|1977||Yıkılmayan Adam|Мурат}}
{{ВФильме|1977||Cemil Dönüyor|}}
{{ВФильме|1977|Кара Мурат: Повелитель морей|Kara Murat Denizler Hakimi|Кара Мурат}}
{{ВФильме|1977||Baskın|}
{{ВФильме|1978||Gelincik|}}
{{ВФильме|1978||İnsanları Seveceksin|}}
{{ВФильме|1978||Шахта|Maden|Ильяс}}
{{ВФильме|1978|Орлиное гнездо|Baba Kartal|Kartal Arıcan}}
{{ВФильме|1978||Kaplanlar Ağlamaz|}}
{{ВФильме|1978||Ölüm Görevi|}}
{{ВФильме|1978||Görünmeyen Düşman|}}
{{ВФильме|1978|Кара Мурат: Битва Титанов|Kara Murat Devler Savaşıyor|Кара Мурат}}
{{ВФильме|1978||Vahşi Gelin|}}
{{ВФильме|1978||Kılıç Bey}}
{{ВФильме|1978||Küskün Çiçek|}}
{{ВФильме|1979||Üç Sevgilim|}}
{{ВФильме|1979||Vatandaş Rıza|}}
{{ВФильме|1979||İki Cambaz|}}
{{ВФильме|1979||Kanun Gücü|}}
{{ВФильме|1979||Üç Tatlı Bela|}}
{{ВФильме|1979||Canikom|}}
{{ВФильме|1979||Süpermenler|Детектив Мурат / Агент Брэд}}
{{ВФильме|1980||Sarışın Tehlike|}}
{{ВФильме|1980||Destan|}}
{{ВФильме|1980|Картал Мурат|Kartal Murat|Картал Мурат}}
{{ВФильме|1980||Rahmet Ve Gazap|}}
{{ВФильме|1980||Rüzgar|}}
{{ВФильме|1981||Takip|}}
{{ВФильме|1981||İntikam Yemini|}}
{{ВФильме|1981||Kader Arkadaşı|}}
{{ВФильме|1981|Учитель Кемаль|Öğretmen Kemal|Мустафа Кемаль}}
{{ВФильме|1981||Önce Hayaller Ölür|}}
{{ВФильме|1981||Acı Günler|}}
{{ВФильме|1981||Su|}}
{{ВФильме|1981||Unutulmayanlar|}}
{{ВФильме|1982||Son Savaşçı|}}
{{ВФильме|1982||Dört Yanım Cehennem|}}
{{ВФильме|1982||Gırgır Ali|}}
{{ВФильме|1982||Ölümsüz|}}
{{ВФильме|1982||Kelepçe|}}
{{ВФильме|1982||Kanije Kalesi|}}
{{ВФильме|1982||Son Akın|}}
{{ВФильме|1982|Человек, который спас мир (фильм, 1982)|Турецкие звёздные войны |Dünyayı Kurtaran Adam|Мурат}}
{{ВФильме|1983||Erkekçe|Али}}
{{ВФильме|1983||İdamlık|}}
{{ВФильме|1983||Çöl|}}
{{ВФильме|1983||En Büyük Yumruk|}}
{{ВФильме|1983||İntikam Benim|}}
{{ВФильме|1983||Ölüme Son Adım|}}
{{ВФильме|1983|Дикая кровь|Vahşi Kan|}}
{{ВФильме|1983||Yaşadıkça|}}
{{ВФильме|1984||Ölüm Savaşçısı|}}
{{ВФильме|1984||Dev Kanı|}}
{{ВФильме|1984||Deli Fişek|}}
{{ВФильме|1984||Bırakın Yaşasınlar|}}
{{ВФильме|1984||Kanun Kanundur|}}
{{ВФильме|1984|Господин Картал|Kartal Bey|}}
{{ВФильме|1984||Bir Kaç Güzel Gün İçin|}}
{{ВФильме|1984||Alev Alev|}}
{{ВФильме|1985||Paramparça|}}
{{ВФильме|1985||Paranın Esiri|}}
{{ВФильме|1985||Kanun Adamı|}}
{{ВФильме|1985||Kaplanlar|}}
{{ВФильме|1985||Bin Defa Ölürüm|}}
{{ВФильме|1985||Doruk|}}
{{ВФильме|1985||Kaçış|}}
{{ВФильме|1985||Kahreden Gençlik|}}
{{ВФильме|1985||Katiller de Ağlar|}}
{{ВФильме|1985||Mahkum|}}
{{ВФильме|1986||Sert Adam|}}
{{ВФильме|1986||Tokatçılar|}}
{{ВФильме|1986||Gırgır Hafiye|}}
{{ВФильме|1986||Ölümsüz Aşk|}}
{{ВФильме|1986||Kavga|}}
{{ВФильме|1986||Babanın Oğlu|}}
{{ВФильме|1986||Yalnız Adam|}}
{{ВФильме|1986||Kanca|}}
{{ВФильме|1986||Sokak Kavgacısı|}}
{{ВФильме|1986||Kral Affetmez|}}
{{ВФильме|1986||Silah Arkadaşları|}}
{{ВФильме|1986||Vazife Uğruna|}}
{{ВФильме|1986||Melek Yüzlü Cani / Nefret|}}
{{ВФильме|1987||Sen Ağlama|}}
{{ВФильме|1987||Sevdam Benim|}}
{{ВФильме|1987||Son Kahramanlar|}}
{{ВФильме|1987||Dökülen Yapraklar|}}
{{ВФильме|1987||Asılacak Adam|}}
{{ВФильме|1987||İnsan Avcıları|}}
{{ВФильме|1987||Cehennem Ateşi|}}
{{ВФильме|1987||Dört Hergele|}}
{{ВФильме|1987||Şeytanın Oğulları|}}
{{ВФильме|1987||Damga|}}
{{ВФильме|1987||Sürgündeki Adam|}}
{{ВФильме|1987|Сын|Oğulcan|}}
{{ВФильме|1988||Yasak İlişki|}}
{{ВФильме|1988||Yaşamak|}}
{{ВФильме|1988|Бомбавик|Bombacı|}}
{{ВФильме|1988||Şafak Sökerken|}}
{{ВФильме|1988||Babam ve Ben|}}
{{ВФильме|1988||Muhteşem Serseri|}}
{{ВФильме|1989||Kızım ve Ben / Gurbet Kadını|}}
{{ВФильме|1989||Eski Silah|}}
{{ВФильме|1989||Av|}}
{{ВСериале|1989|1990||Doktorlar|}}
{{ВФильме|1989|Полицейское дело|Polis Dosyası|}}
{{ВФильме|1990||İki Başlı Dev|}}
{{ВФильме|1992|Свидетель|Tanık|}}
{{ВФильме|1998||Gülün Bittiği Yer|}}
{{ВСериале|2003||Бродяга|Serseri|Шахин}}
{{ВСериале|2005||Насмерть влюблённые|Ölümüne Sevdalar|Doğan }}
{{ВФильме|2006|Сын человека, который спас мир|Dünyayı Kurtaran Adamın Oğlu|Мурат}}
{{ВФильме|2007|Сумасшедшая школа|Çılgın Dershane|Хади}}
{{ВФильме|2008|Улица разлук|Hicran Sokağı|Бекир}}
{{ВФильме|2008|Сумасшедшая школа в лагере|Çılgın Dershane Kampta|Хади}}
{{ВСериале|2012|2013|Гарем|Harem|отец Мурата}}
{{ВФильме|2014||Gulyabani|господин Шахин}}
{{ВФильме|2014|Антидот|Panzehir|Черный Кемаль}}
{{ВФильмеНиз}}

=== Режиссёр ===
{|
|
* ''Bombaci'' 1988 — (Бомбавик)
* ''Şafak Sökerken'' 1988 — (На Рассвете)
* ''Asılacak Adam'' 1987 — (Висельник)
* ''Oğulcan'' 1987 — (Сынок)
* ''Tanık'' 1987
* ''Dökülen Yapraklar'' 1987 — (Падающие Листья)
* ''Sevdan Benim'' 1987 — (Моя Любовь)
* ''Son Kahramanlar'' 1987 — (Последние Герои)
* ''Gırgır Hafiye'' 1986 — (Прикольный Детектив)
* ''Kavga'' 1986 — (Драка)
|
* ''Silah Arkadaşlari'' 1986 — (Друзья По Оружию)
* ''Sokak Kavgasi'' 1986 — (Уличная Драка)
* ''Kaçış'' 1985 — (Побег)
* ''Bir Kaç Güzel Gun İçin'' 1984
* ''Ölüm Savasçısı'' 1984
* ''Önce Hayaller Ölur'' 1981
* ''Kartal Murat'' 1980 — (Картал Мурат)
* ''Rüzgar'' 1980 — (Ветер)
* ''Kuskun Çiçek'' 1979 — (Обиженный Цветок)
|
* ''Üç Tatlı Bela'' 1979 — (Три Сладких Проказника)
* ''Vatandaş Rıza'' 1979 — (Гражданин Рыза)
* ''Baba Kartal'' 1978 — (Орлиное Гнездо)
* ''Olum Görevi'' 1978 — (Смертельное Задание)
* ''Sevgili Oğlum'' 1977 — (Любимый Сын)
* ''Tek Başına'' 1976 — (В Одиночку)
* ''Deli Şahin'' 1976
|}

=== Телевизион сериалдар ===
{|
|
* ''Polis'' 1993 — (Полицейский)
* ''Şişeler'' 1993 — (Бутылки)
* ''Kumarbaz'' 1993 — (Игрок)
* ''Merhamet'' 1993 — (Милосердие)
|
* ''Zirvedekiler'' 1993 — (На Вершине)
* ''Uyuşturucu'' 1994 — (Наркотик)
* ''Bizim Ev'' 1995 — (Наш Дом)
* ''Karate Can'' 2000 — (Каратист)
* ''Köpek'' 2005
{{ВФильмеНиз}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20050428205127/http://www.komikaze.net/gomikfilmler.asp?komikaze=net&amp;SayfaNo=1&amp;Order=1&amp;komikazed=330 A special trailer]
* [http://www.cuneytarkin.com.tr/ Official Webpage]
* [https://web.archive.org/web/20150626100422/http://turkishtvseries.ru/aktery/Cuneyt_Arkin.html Джюнейт Аркын на сайте TurkishtvSeries.ru]

[[Категория:Актёрҙар]]
[[Категория:Табиптар]]</text>
      <sha1>jpxxumiv7trq38715mvs4uwzndq00as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Окорокова Екатерина Сергеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159297</id>
    <revision>
      <id>1307576</id>
      <parentid>1154981</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8625" sha1="3mecskgdcmqgw1z4alj8q7wzzwta8ub" xml:space="preserve">{{Спортсмен
|имя = Екатерина Окорокова
|пол = ҡатын-ҡыҙ
|полное имя = Екатерина Сергеевна Окорокова
|дата рождения = 20.12.1985
|место рождения =  [[Липецк өлкәһе]], [[РСФСР]], [[СССР]]
|гражданство = {{Флагификация|Россия}}
|рост = 
|вес = 
|позиция = 
|нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское
|клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}}
|национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}}
| медали = 
{{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{ряд|{{Мастер спорта России международного класса}}|{{Заслуженный мастер спорта России}}}}
}}
'''Окорокова Екатерина Сергеевна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Чепкий;''' ([[20 декабрь]] [[1985 йыл]]&lt;ref&gt;[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — ултырып [[волейбол]] уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» командаһы уйынсыһы, [[Рәсәй]] ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны&lt;ref&gt;[https://mir24.tv/news/14938798/parapoliticheskie-igry Параполитические игры]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй йыйылма командаһы составында — 2018 йылда донъя чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 2017&lt;ref&gt;[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018)&lt;ref&gt;[https://schkuz17.mskobr.ru/mass_media/mass_media_article/klubnyj_shkol_nyj_den_sobral_gostej/ Клубный школьный день собрал гостей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412122706/https://schkuz17.mskobr.ru/mass_media/mass_media_article/klubnyj_shkol_nyj_den_sobral_gostej/ |date=2020-04-12 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорты мастеры&lt;ref&gt;[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Екатерина Сергеевна Окорокова 1985 йылдың 20 декабрендә Елец ҡалаһында тыуған. Бала саҡта спорт менән шөғөлләнмәгән: раҫлауынса, бала сағында координациялау менән проблемалар була. 2008 йылда юл-транспорт фәжиғәһендә йәрәхәт ала һәм аяғын тубыҡтан юғары ампутациялайҙар. Дауахананан һуң протез предприятиеһында инвалидтар өсөн академик ишеү менән шөғөлләнергә тәҡдим итәләр, Рәсәй чемпионы була. 2011 йылда ултырып волейбол менән шөғөлләнә башлай, Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы исемен яулай&lt;ref&gt;[https://en-gb.facebook.com/groups/205407660016660/permalink/239478009942958/ Пост в Facebook]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://krai-rodnoi.ru/?p=1844 НА ПРАЗДНИК — ВСЕМ СЕЛОМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412122719/http://krai-rodnoi.ru/%3Fp%3D1844/ |date=2020-04-12 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Мәскәү]]ҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда [[Европа]] чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3498233-ivanova-spasibo-vsem-kto-veril-v-nashu-pobedu-na-chm-po-volejbolu-sidja.html Иванова: спасибо всем, кто верил в нашу победу на ЧМ по волейболу сидя]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/athletes/ekaterina_okorokova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.

Ҡыҙы бар&lt;ref&gt;{{Youtube|l1YlPHi-YQA|Екатерина Чепкий}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1985 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Спортсылар]]</text>
      <sha1>3mecskgdcmqgw1z4alj8q7wzzwta8ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медникова Юлия Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159299</id>
    <revision>
      <id>1307568</id>
      <parentid>1282778</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8895" sha1="qntakd6msvycuu4a66s022vq0xdfqyl" xml:space="preserve">{{Спортсмен
|имя = Юлия Медникова
|пол = ҡатын-ҡыҙ
|полное имя = Юлия Александровна Медникова
|дата рождения = 8.3.1983
|место рождения = {{МестоРождения|Мәскәү}}, [[СССР]]
|гражданство = {{Флагификация|Россия}}
|рост = 
|вес = 
|позиция = диагональная
|нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское
|клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}}
|национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}}
| медали = 
{{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}}
}}
'''Юлия Александровна Медникова'''  ([[8 март]] [[1983 йыл|1983]] йыл)&lt;ref&gt;[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 2017 йылда Европа чемпионы &lt;ref&gt;[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

== Биографияһы ==
Юлия Александровна Медникова [[1983 йыл]]дың [[8 март]]ында [[Мәскәү]]ҙә тыуған.  «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ( диагональ һәм MVP чемпионатында иң яҡшы тип таныла)&lt;ref&gt;[http://www.worldparavolley.org/russia-women-claim-first-world-championship-title/ Russia women claim first World Championship title] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы яулай&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/athletes/yuliya-mednikova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була, шулай уҡ «Таяныс нөктәһе»&lt;ref&gt;В Красноярске наградили лауреатов премии Паралимпийского комитета России {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; номинацияһында  Рәсәй Паралимпия комитетыныңМилли спорт премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://www.gorodnabire.ru/novosti/sobitiya/lenta/pochti-poltori-tisyachi-chelovek-progolosovali-za-ekaterinu-rumyantsevu-v-natsionalnoy-sportivnoy-premii ПОЧТИ ПОЛТОРЫ ТЫСЯЧИ ЧЕЛОВЕК ПРОГОЛОСОВАЛИ ЗА ЕКАТЕРИНУ РУМЯНЦЕВУ В НАЦИОНАЛЬНОЙ СПОРТИВНОЙ ПРЕМИИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Юлия һүҙҙәре буйынса, был еңеү менән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары Паралимпия уйындарында ултырып волейбол  уйнау көстән килерлек икәнен иҫбатлай&lt;ref&gt;[https://rsport.ria.ru/20180724/1139697261.html Медникова: победой на ЧМ мы доказали, что могли выиграть Паралимпиаду-2016] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә йәшәй. Ире менән айырылған (Алексей элекке ире), балалары бар. 2018 йылдың 15 ноябрендә уның ҡала ситендәге йортонда ММА яугире Евгений Гонтаров һәм уның ҡустыһы Вадим Мәскәү ашығыс көстәрҙең махсус отряды тарафынан ҡулға алына, улар  1,6 млн. һумлыҡ урлау һәм талауҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;[https://www.tumen.kp.ru/daily/26909.7/3954139/ В Москве в доме спортсменки паралимпийской сборной по волейболу задержали бойца ММА Евгения Гонтарева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html Бойца ММА Гонтарева задержали в доме спортсменки паралимпийской сборной России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181315/https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Спортсылар]]</text>
      <sha1>qntakd6msvycuu4a66s022vq0xdfqyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кунстман Елизавета Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159304</id>
    <revision>
      <id>1307559</id>
      <parentid>1151044</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9810" sha1="9efuzn7wq3ciowxv5t5gktazpem7qso" xml:space="preserve">{{Спортсмен
|имя = Елизавета Кунстман
|пол = ҡатын-ҡыҙ
|полное имя = Елизавета Владимировна Кунстман
|дата рождения = 6.8.1998
|место рождения = [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]] [[Копейск]] ҡалаһы
|гражданство = {{Флагификация|Россия}}
|рост = 
|вес = 
|позиция = 
|нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское
|клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}}
|национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}}
| медали = 
{{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}}
}}
'''Елизавета Владимировна Кунстман'''  ([[6 август]] [[1998 йыл]])&lt;ref&gt;[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ултырып  волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар команда составында донъя чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;,  2017&lt;ref&gt;[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм 2019 йылда&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/11/14/zaderzhan-moshennik-obmanuvshij-chlena-paralimpijskoj-sbornoj-rossii.html Задержан мошенник, обманувший волейболистку паралимпийской сборной России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;  Европа чемпионы. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018)&lt;ref&gt;[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Елизавета Владимировна Кунстман 1998 йылдың 8 авгусында [[Копейск]] ҡалаһында тыуған. Лиза 8 йәшендә  нвалид ҡала, вагондан сығып торған сым арҡаһында ул поездың тәгәрмәстәре аҫтына әләгә. Ҡыҙҙың аяғын ампутацияларға тура килә, әммә Лиза ҡул эштренә ҡарағанда волейбол уйындарына өҫтөнлөк бирә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/sport/28oct2019/lisa.html Волейболистка сборной РФ стала жертвой мошенника, пообещавшего ей протезы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ   коляскала ултырған килеш баскетбол уйнай&lt;ref&gt;[https://multiurok.ru/files/volieibol-sidia-kak-paralimpiiskii-vid-sporta.html Волейбол сидя как паралимпийский вид спорта]&lt;/ref&gt;. Мәскәү  «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://tverisport.ru/news/konakovskaya-volejbolistka-stala-chempionkoj-mira/ 39-летняя Любовь Пермякова добилась исторического успеха в составе сборной России по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;,  [[Балашиха]]ла йәшәй. Һигеҙ тапҡыр Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.tvc.ru/news/show/id/171295 Волейболистку-паралимпийку обманул на миллионы производитель протезов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

2017 һәм 2019  йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы ала&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/athletes/elizaveta-kunstman/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924130702/https://paralymp.ru/sport/athletes/elizaveta-kunstman/ |date=2020-09-24 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исемен ала.

2017 йылда Елизавета  Реабилитация һәм юридик ярҙам үҙәге башлығы эшҡыуар Валерий Перевозниковтың  мутлығы  ҡорбаны була, ул элегерәк ғ 2014—2015 йылда ғаиләгә протез алырға ярҙам итә&lt;ref&gt;[https://74.ru/text/criminal/66290161/ Челябинку из паралимпийской сборной России обманули при покупке протезов на 9,5 миллиона] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ул Елизаветаны яңы бионик протездар һатып алыу өсөн   5 миллион һум суммаға кредит алырға күндерә, әммә һуңыраҡ юҡҡа сыға, ә ҡыҙ банкҡа  яҡынса 9,5 млн. һум аҡса түләргә тейеш була.  2019 йылдың февралендә Перевозник ҡулға алына: күренеүенсә, 45 кеше  уның махинацияларының ҡорбаны була  (дөйөм суммаһы яҡынса 200 млн. һум), шул иҫәптән ултырып волейбол уйнаусы  Анна Годовицына ла мутлыҡ ҡорбаны була&lt;ref&gt;[https://www.1tv.ru/news/2019-10-29/374828-voleybolistka_paralimpiyskoy_sbornoy_rossii_elizaveta_kunstman_stala_zhertvoy_moshennika Волейболистка Паралимпийской сборной России Елизавета Кунстман стала жертвой мошенника] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1998 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>9efuzn7wq3ciowxv5t5gktazpem7qso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандро Боттичелли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161988</id>
    <revision>
      <id>1307565</id>
      <parentid>1287873</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Oursana</username>
        <id>9058</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галереяһы */ -+Botticelli - Venus and Mars2.jpeg</comment>
      <origin>1307565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22900" sha1="3pr9ikzeur32locoshxicr82eyqufll" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сандро Боттичелли''' ({{Lang-it|Sandro Botticelli}}, төп исеме исеме '''Алессандро ди Мариано ди Ванни Филипепи''' ({{Lang-it|Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi}}); [[1 март]] 1445 йыл — [[17 май]] 1510 йыл) — [[Италия]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], [[Яңырыу]] дәүеренең иң билдәле оҫталарының береһе, флоренция сәнғәте мәктәбе вәкиле. [[Ҡалып:Рәссам/кат|Рәссамды]] донъяға билдәле иткән «Яҙ», «Венера менән Марс», шулай уҡ «Венераның тыуыуы» картиналарының авторы.

== Биографияһы һәм ижады ==
Боттичелли [[Флоренция|Флоренцияның]] Санта-Мария-Новелла кварталында йәшәгән тире иләүсе һәм эшкәртеүсе Мариано ди Джованни Филипепи һәм уның ҡатыны Смеральда ғаиләһендә тыуған. «Боттичелли» (бочонок) ҡушаматы уға мискә кеүек йыуан өлкән ағаһы Джованниҙан күскән.

=== Оҫталыҡҡа өйрәнеү (1460—1468) ===
[[Файл:Botticelli_-_Madone_de_l'Eucharistie.jpg|слева|мини|262x262пкс|«Евхаристия Мадоннаһы»]]
Боттичелли һынлы сәнғәткә бик тиҙ генә килә алмай: тәүҙә ул алтын эштәре мастеры Антониола ике йыл буйына өйрәнселектә була (бер фараз буйынса, егет уның фамилияһын үҙенә алған&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Боттичелли, Сандро}}&lt;/ref&gt;). 1462 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса — яҡынса 1464&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=Энциклопедия «Искусство». Часть 1. А-Г (с иллюстрациями)|url=http://iknigi.net/avtor-izdatelstvo-rosmen/20093-enciklopediya-iskusstvo-chast-1-a-g-s-illyustraciyami-gorkin-a-p-gl-redaktor/read/page-6.html|work=Электронная библиотека книг iknigi.net|accessdate=2018-08-11}}&lt;/ref&gt;) Боттичелли һынлы сәнғәткә Фра Филиппо Липпиҙан өйрәнә башлай, уның оҫтаханаһында биш йыл эшләй.

Йәш рәссам &quot;уҡытыусының ижад манераһы йоғонтоһо аҫтында була, шулай уҡ ағалы-энеле Поллайоло — Антонио һәм Пьеро манераларын да үҙләштерә. Пьеро дель Поллайоло менән берлектә Флоренцияның Сауҙа суды залында Яҡшылыҡ аллегориялары өҫтөндә эшләй («Аллегория Силы», 1470)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=Энциклопедия «Искусство». Часть 1. А-Г (с иллюстрациями)|url=http://iknigi.net/avtor-izdatelstvo-rosmen/20093-enciklopediya-iskusstvo-chast-1-a-g-s-illyustraciyami-gorkin-a-p-gl-redaktor/read/page-6.html|work=Электронная библиотека книг iknigi.net|accessdate=2018-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Липпи Сполетоға күсеп киткәнлеге арҡаһында Боттичелли Андреа Верроккьо оҫтаханаһы күсә.Унан әҙ генә алдараҡ был оҫтаханаға уҡырға [[:ru:Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчи]] күскән була.

Боттичеллиҙың беренсе үҙаллы төшөргән әҫәрҙәре — мадоннаның бер нисә һыны — картиналар яҙыу манераһы Липпи һәм Мазаччо эштәренә яҡын тора, иң билдәлеләре: «Мадонна с Младенцем, двумя ангелами и юным Иоанном Крестителем» (1465—1470), «Мадонна с Младенцем и двумя ангелами» (1468—1470), «Мадонна в розовом саду» (около 1470), «Мадонна Евхаристии» (около 1470)..

=== Баштағы эштәре (1470—1480) ===
[[Файл:Sandro_Botticelli_066.jpg|справа|мини|267x267пкс|Йәш ҡатын-ҡыҙ портреты]]
1470 йылдарҙа Боттичеллиҙың үҙ оҫтаханаһы (уның уҡыусыларының береһе Фра Филиппо Липпиҙың улы — Филиппино)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=Энциклопедия «Искусство». Часть 1. А-Г (с иллюстрациями)|url=http://iknigi.net/avtor-izdatelstvo-rosmen/20093-enciklopediya-iskusstvo-chast-1-a-g-s-illyustraciyami-gorkin-a-p-gl-redaktor/read/page-6.html|work=Электронная библиотека книг iknigi.net|accessdate=2018-08-11}}&lt;/ref&gt; Барлыҡ Изгеләр Сиркәүенән алыҫ тормаған була. 1470 йылдың октябрендә ул яҙған «Аллегория Силы» (Fortitude) картинаһы рәссамдың үҙ стиле барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләй. 1470—1472 йылдарҙа Боттичелли Юдифь тарихы тураһында «Возвращение Юдифи» һәм &quot;Нахождение тела Олоферна&quot;диптихын яҙа.

1472 йылда Боттичелли Изге Лука Гильдияһына инә — уның исеме беренсе тапҡыр гильдияның &quot;Ҡыҙыл китаб&quot;ында телгә алына. Шунда уҡ Боттичелли ҡулы аҫтында уның уҡыусыһы Филиппино Липпи эшләй ти телгә алына.

Сандро Боттичеллиҙың «Изге Себастьян» картинаһы был изге хөрмәтенә оло байрамда 1474 йылдың 20 ғинуарында Флоренцияның {{Тәржемәһеҙ 5|Санта-Мария-Маджоре (Флоренция)|Санта-Мария-Маджоре|en|Santa Maria Maggiore, Florence}}сиркәүендәге бер бағанаға урынлаштырыла, шунлыҡтан уның форматы ла һуҙылған формалы.
[[Файл:Botticelli,_adorazione_dei_magi_uffizi.jpg|слева|мини|250x250пкс|«Әүлиәләрҙең баш эйеүе» (1475 тирәһе)]]
1475 йылдар тирәһендә рәссам хәлле генә ҡала кешеһе Гаспаре дель Лама өсөн «Әүлиәләрҙең баш эйеүе» картинаһын яҙа, унда Медичи ғаиләһе вәкилдәренән тыш, рәссам үҙен дә һүрәтләгән. Вазари был турала ошолай тип яҙа: «Был әҫәр ысынлап та — бөйөк мөғжизә, колориты, рәсеме һәм композицияһы менән шул тиклем камиллыҡҡа еткерелгән һәм ул әле лә һәр рәссамдың һушын алып тора»&lt;ref name=&quot;Вазари&quot;&gt;{{Китап|автор=Джорджо Вазари.|часть=|заглавие=Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=АЛЬФА-КНИГА|год=2008|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

Был ваҡытта Боттичелли портретсы булараҡ табилдәле булған. Иң әһәмиәтле әҫәрҙәре « Өлкән Козимо Медичи миҙаллы билдәһеҙ кеше портреты» (1474—1475), шулай уҡ Джулиано Медичиҙың һәм флоренция ханымдарының портреттары.

1476 йылда вафат Симонетта Веспуччи вафат була — ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙең фаразы буйынса, ул бер тапҡыр ҙа өйләнмәгән Боттичеллиҙың йәшерен мөхәббәте һәм байтаҡ картиналарының моделе була.

=== Римда йәшәүе (1481—1482) ===
[[Файл:Eventos_de_la_vida_de_Moisés_(Sandro_Botticelli).jpg|справа|мини|300x300пкс|«Мусаның һәләте»]]
Боттичеллиҙың даны Флоренциянан ситтә лә тиҙ тарала. 1470 аҙағында рәссамға бик күп заказдар яһала… Хатта папа IV Сикст рим һарайында капелла төҙөгәндә Боттичеллиҙы сиркәү биҙәү эштәре башына рәссамды тәғәйенләй&lt;ref name=&quot;Вазари&quot;&gt;{{Китап|автор=Джорджо Вазари.|часть=|заглавие=Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=АЛЬФА-КНИГА|год=2008|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

1481 йылда папа Сикст IV Боттичеллиҙы [[Рим|Римға]] саҡыртып ала. Гирландайо, Росселли һәм Перуджино менән бергә Боттичелли [[Ватикан|Ватикандағы]] папа капеллаһы булған Сикстин капеллаһы стеналарын фрескалар менән биҙәй. 1508—1512 йылдарҙа, Юлий II заманында, [[Микеланджело]] капелланың түшәмен һәм миһраб стенаһын биҙәгәндән һуң, капелланың даны бөтә донъяны яулай.

Сикстин капеллаһын булдырыу өсөн Боттичелли өс фреска яҙа: «Корея, Дафан һәм Авиронды язалау», «Христостың искушениеһы» һәм «Мусаның һәләте» — шулай уҡ 11 папаның портреттары.

=== 1480-се йылдарҙағы донъяуи әҫәрҙәре ===
Боттичелли [[Лоренцо Медичи|Күркәм Лоренцоның]] '''('''Медичи ғаиләһе вәкиле) Платон академияһына йөрөй, унда Фичино, Пико һәм Полициано менән осраша, шуның арҡаһында неоплатонизм йоғонтоһо аҫтына эләгә, был уның донъяуи темалы картиналарында сағылыш таба.

Боттичеллиҙың иң серле һәм иң билдәле әҫәре — «Яҙ» (Primavera) (1482).
Боттичеллиҙың был картинаһы уның «Паллада һәм кентавр» (1482—1483) картинаһы һәм билдәһеҙ авторҙың «Мадонна менән Сабый» Лоренцо ди Пьерфранческо де Медичиҙың Флоренциялағы һарайын йәки Лоренцо Пополаноның һарайын биҙәү өсөн тәғәйенләнгән .
Рәссамды полотноһын төҙөргә дәртләндереүсе булып Лукрецийҙың «О природе вещей» поэмаһының фрагменты торған:
[[Файл:Botticelli-primavera.jpg|справа|мини|350x350пкс|«Яҙ»]]
 
«Яҙ» картинаһының аллегориялығы бик күп бәхәстәр тыуҙыра.

Флоренция сауҙагәре Антонио Пуччи 1483 йылда Бокаччоның «Декамерон» әҫәрендәге Настаджо делья Онестиҙың мөхәббәт тарихы тураһында дүрт картина яҙырға Боттичеллиға заказ бирә.

Боттичеллиҙың мөхәббәт темаһына арналған картинаһы «Венера менән Марс» (1485 тирәһе).
[[Файл:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|слева|мини|350x350пкс|«Венераның тыуыуы»]]
1485 йылдар тирәһендә Боттичелли «Венераның тыуыуы» тигән данлыҡлы әҫәрен яҙа.

1480—1490 йылдарҙа Боттичелли [[Данте Алигьери|Данте Алигьериҙың]] «Брожественная комедия» әҫәренә иллюстрациялар яҙа&lt;ref name=&quot;Вазари&quot;&gt;{{Китап|автор=Джорджо Вазари.|часть=|заглавие=Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=АЛЬФА-КНИГА|год=2008|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

=== 1480-се йылдарҙағы дини картиналары ===
[[Файл:Botticelli_Uffizi_37.jpg|справа|мини|252x252пкс|«Мадонна Магнификат»]]
«Әүлиәләрҙең баш эйеүе» (1478—1482), «Мадонна менән Сабый тәхеттә» (миһраб Барди) (1484), «Благовещение» (1485) картиналары — рәссамдың был осорҙағы юғары ҡаҙанышлы ижади эштәре булып тора.

1480-се йылдар башында рәссам «Мадонна Магнификат» (1481—1485) картинаһын яҙа, рәссам тере сағында уҡ был картина дан ҡаҙана. Бындай түңәрәк формалы картиналар Флоренцияла ҙур популярлыҡ яулаған була, уныңъ ерлегендә «Мадонна китап менән» (1480—1481), «Мадонна Сабый, алты фәрештә һәм Иоанн Креститель менән» (1485 самаһы), &quot;Мадонна Сабый һәм биш фәрештә менән &quot; (1485—1490) картиналары төшөрөлгән.

1487 йыл Боттичелли «Мадонна менән гранат» картинаһын яҙа.

=== Һуңғы эштәре (1490—1497) ===
[[Файл:Botticelli_Rijkmuseum_80.jpg|слева|мини|359x359пкс|«Олоферн палаткаһынан китеүсе Юдифь»]]
1490 йылда Флоренцияға доминикан монахы Джироламо Савонарола килә, ул үҙенең вәғәздәрендә кешеләрҙе тәүбәгә килергә һәм гонаһлы тормош алып бармаыуҙан баш тартырға өндәй. Савонарола, рәссам Алланы данлау өсөн эшләргә тейеш тип иҫәпләй. Боттичелли элекке стиленәнбаш тартырға һәм дини темаларға картиналар яҙырға мәжбүр була. Тап ошо осорҙа Боттичелли стиле ҡырҡа үҙгәрә, ул бик аскетикка әйләнә, буяуҙарының гаммаларында йыйнаҡ, ҡара төҫтәр өҫтөнлөк итә.

Рәссамдың әҫәрҙәренә яңы ҡарашы барлыҡҡа килеү «Коронование Марии» (1488—1490), «Оплакивание Христа» (1490) картиналарында һәм сабый балалы мадонна һүрәттәрендә яҡшы сағылыш таба. Был ваҡытта рәссам эшләгән портреттарҙа, мәҫәлән Данте портретында (яҡынса 1495 йыл), бер ниндәй ҙә пейзаж йәки интерьер фоны юҡ.

Бигерәк тә стиленең һиҙелерлек үҙгәреше «Олоферн палаткаһынан китеүсе Юдифь» (1485—1490) картинаһында бик асыҡ күҙәтелә.

1491 йылда Боттичелли Санта-Мария-дель-Фьоре соборы фасадының проектын тикшереү комиссияһы эшендә ҡатнаша.

Рәссамдың берҙән-бер һуңғы донъяуи картинаһы булып «Клевета Апеллеса» (яҡынса 1495) тора.

=== Иң һуңғы эштәре (1498—1510) ===
[[Файл:The_Mystical_Nativity.jpg|справа|мини|328x328пкс|«Мистик Раштыуа»]]
1498 йылда Савонароланы тоталар, һәм көфөрлөктә ғәйепләп, үлемгә хөкөм итәләр. Был ваҡиғаны Боттичеллиҙы тәрән тетрәндерә.

1500-сө йылдарҙа ул «Мистик Раштыуа» әҫәрен ижад итә — был уның берҙән-бер ҡултамғаһы һәм датаһы ҡуйылған әҫәре; унда рәссам грек телендә былай тип яҙып ҡуйған:
«Мин, Алессандро, был картинаны, 1500 йылдың аҙағында Италиялағы аңлашмаусылыҡтар ваҡытында, ун беренсе Иоаннда әйтелгәнсә, шайтан өс йыл ярымға азатлыҡҡа сыҡҡаны арҡаһында тыуған икенсе Апокалипсис ҡайғыһы тураһында яҙҙым. Һуңынан шайтан, ун икенсе Иоаннға ярашлы сылбырҙар менән сырмалған; беҙ уны ошо ҡиәфәтендә ерҙә ятҡан итеп, картинамда күрәбеҙ».

Рәссамдың һуңғы осорҙағы аҙ һанлы эштәре араһында — рим ҡатын-ҡыҙҙары Виргиния һәм Лукреция тарихынан иллюстрациялар, шулай уҡ Изге Зиновий тормошонан өҙөктәр .

Комиссия рәссамдар эштәре 1504 йыл рәссам Микеланджелоның «Давид» әҫәрен ҡуйыу өсөн урын һайлаусы рәссамдар комиссияһы эшендә ҡатнаша.

Боттичелли «бик ныҡ ҡартая һәм шул тиклем бөлгөнлөккә төшә, эштән китә, әгәр ҙә уның әле тере булғанлығы тураһында Лоренцо де Медичи иҫкә алмаһа, уны бөтөнләй иҫләмәҫтәр ҙә ине һәм ул аслыҡтан һәләк булған булыр ине»&lt;ref name=&quot;Вазари&quot;&gt;{{Китап|автор=Джорджо Вазари.|часть=|заглавие=Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=АЛЬФА-КНИГА|год=2008|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}&lt;/ref&gt;.
1510 йылдың 17 майында, 66-сы йәш менән барғанда Сандро Боттичелли вафат була. Рәссам ФлоренцияныңБарлыҡ Изгеләр Сиркәүе янындағы зыяратта ерләнә.

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Sandro Botticelli 062.jpg|«Мадонна, сабыйҙары һәм ике фәрештә менән» (1465-1470)
Botticelli, fortezza.jpg|«Аллегория Силы» (1470 тирәһе)
Sandro_Botticelli_-_Portrait_of_a_Man_with_a_Medal_of_Cosimo_the_Elder.jpg|«Козимо Медичи миҙаллы билдәһеҙ кеше портреты&lt;nowiki/&gt;» (1474-1475)
Giuliano de' Medici by Sandro Botticelli.jpeg|«Джулиано Медичи портреты» (1478-1482)
Simonetta Vespuci as a Nymph by Sandro Botticelli - Städel - Frankfurt am Main - Germany 2017.jpg|(Ботичелли, 1480—1485) Йәш ҡатын-ҡыҙ портреты (1480-1485)
Pallasetlecentaure.jpg|Боттичелли «Паллада һәм Кентавр» (1482-1483)
Botticelli - Venus and Mars2.jpeg|Венера менән Марс (яҡынса 1485)
Botticelli, madonna della melagrana 01.jpg|«Мадонна делла Мелаграна» (1478)
Sandro_Botticelli_080.jpg|«Благовещение» (1489)
Sandro Botticelli - Lamentation over the Dead Christ.jpg|«Оплакивание Христа» (1490 тирәһе)
Portrait de Dante.jpg|«Данте портреты» (яҡынса 1495)
Sandro Botticelli - Last Miracle and the Death of St. Zenobius - Google Art Project.jpg|«Изге Зиновий» (1500-1505)
Botticelli, crocifissione simbolica, fogg art museum.jpg|«Мистик Тәрегә ҡаҙаҡлау&lt;nowiki/&gt;» (1490-1500)
&lt;/gallery&gt;

== Хәтер ==
Боттичелли хөрмәтенә [[Меркурий]] планетаһындағы кратер аталған.

== Фильмдар ==
* Сандро Боттичелли «Тайны фламандцев» фильмы персонажы 1974 йыл.
* 2009 — Яҙ серҙәре Боттичелли / I Segreti Primavera della / I Misteri Primavera della (реж. Алессандр Джигант / Gigante Alessandra)
* Сандро Боттичелли «Күркәм Медичи» (2018) сериалында Себастьян де Соуз башҡарыуында һүрәтләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Флоренция рәссамдары]]
[[Категория:Флоренцияла вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:16 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:17 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Флоренцияла тыуғандар]]
[[Категория:1 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>3pr9ikzeur32locoshxicr82eyqufll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лавров Сергей Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164953</id>
    <revision>
      <id>1307562</id>
      <parentid>1300441</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77302" sha1="tgvcc08a2esz31kwvrtqstaw3hq079a" xml:space="preserve">{{фш|Лавров}}
{{Дәүләт эшмәкәре
| имя              = Сергей Викторович Лавров
| изображение      = (Sergey Lavrov) 2019 Comprehensive Test-Ban Treaty Article XIV Conference (48832045357) (cropped).jpg
| ширина           = 200px
| должность        =  [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре]] министры
| флаг             = Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| флаг2            = Flag of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| периодначало     = 9 март 2004&lt;br&gt;&lt;small&gt;({{и. о.}} 7—12 май 2004, 8—12 май 2008, 8—21 май 2012,&lt;br&gt;8—18 май 2018, 15—21 ғинуар 2020)&lt;/small&gt;
| периодконец      =
| предшественник   = [[Иванов Игорь Сергеевич|Игорь Иванов]]
| преемник         =
| премьер          = [[Фрадков Михаил Ефимович|Михаил Фрадков]]&lt;br&gt;[[Зубков Виктор Алексеевич|Виктор Зубков]]&lt;br&gt;[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]&lt;br&gt;[[Зубков Виктор Алексеевич|Виктор Зубков]] &lt;small&gt;({{и. о.}})&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br&gt;[[Мишустин Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]]
| президент        = [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]&lt;br&gt;[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br&gt;[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]]
| должность_2            = [[Постоянный представитель Российской Федерации при Организации Объединённых Наций|Постоянный представитель Российской Федерации при ООН]] и в [[Совет Безопасности ООН|Совете Безопасности ООН]]
| флаг_2                 = Flag of Russia.svg
| флаг2_2               = Flag of the United Nations.svg
| периодначало_2   = 7 июль 1994
| периодконец_2    = 12 июль 2004
| предшественник_2 = [[Воронцов Юлий Михайлович|Юлий Воронцов]]
| преемник_2       = [[Денисов Андрей Иванович (дипломат)|Андрей Денисов]]
| должность_3      = Заместитель министра иностранных дел Российской Федерации
| флаг_3           = Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| флаг2_3          = Flag of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| периодначало_3   = 3 апрель 1992
| периодконец_3    = 3 ноябрь 1994
| дата рождения    = 21.3.1950
| место рождения   = {{МР|Мәскәү}}, [[СССР]]
| супруга          = Мария Александровна Лаврова
| дети             = Екатерина Сергеевна Лаврова
| партия           = [[КПСС]] &lt;small&gt;(1991 йылға тиклем)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[беспартийный]]
| образование      = [[МГИМО]]
| профессия        = {{дипломат|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}
| деятельность     =
| вероисповедание  = [[православие]]
| награды          = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Герой Труда Российской Федерации|2020}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени|2015}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Полярная Звезда (Якутия)}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Калининградской областью»}}{{!!}}{{Медаль За вклад в создание Евразийского экономического союза 1 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}}{{!!}}{{Орден Святого Месропа Маштоца}}{{!!}}{{Орден Дружбы (Вьетнам)}}{{!!}}{{Орден Почёта (Южная Осетия)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Медаль Столыпина П. А. 2 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Достык 1 степени}}{{!!}}{{Орден Достык}}{{!!}}{{Орден Барыс 1 степени}}{{!!}}{{Медаль 25 лет независимости РК}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Данакер}}{{!!}}{{Орден Дустлик}}{{!!}}{{Орден Сербского флага 1 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Большой крест ордена Макариоса III}}{{!!}}{{Большой крест ордена Святой Агаты}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Солнца Перу}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Республики Сербской на ленте}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Заслуженный работник дипломатической службы Российской Федерации}}{{!!}}{{Почётная грамота Президента Российской Федерации|2010}}{{!!}}{{Орден Сергия Радонежского 1 степени}}{{!!}}{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени}}{{!!}}{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского II степени}}{{!!}}{{Орден Содружество}}
{{!}}}
| автограф         = Sergey Lavrov’s signature.svg
| сайт             = https://mid.ru/
| викисклад        = Sergey Lavrov
}}
'''Лавров Сергей Викторович''' ([[21 март]] [[1950 йыл]]) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, СССР һәм Рәсәй дипломаты. 2004 йылдың 9 мартынан [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре]] министры (2004 йылдың 7 майынан 12 майына, 2008 йылдың 8 майынан 12 майына, 2012 йылдың 8 майынан 21 майына, 2018 йылдың 8 майынан 18 майына, 2020 йылдың 15 майынан 21 ғинуарына тиклем сит ил эштәре министры вазифаһын башҡарыусы)&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/russia/691308 Правительство РФ подало в отставку]&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәйҙең Именлек советы|Рәсәйҙең Именлек советының]] даими ағзаһы. Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. Рәсәй Федерацияһының дипломатик хеҙмәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары» орденының тулы кавалеры. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы (2020).

== Биографияһы ==
Атаһы —  Тбилиси әрмәне&lt;ref name=&quot;lp&quot;&gt;{{Cite web|url=http://lenta.ru/lib/14161073/full.htm|title=Лавров Сергей Викторович|publisher=[[Лентапедия]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В 2005 году в [[Ереван]]е, отвечая на вопрос о том, помогают ли ему в работе его армянские корни, Лавров ответил, что «корни у меня вообще-то грузинские — мой отец из Тбилиси, а вот кровь действительно армянская» — ''Елена Супонина'' [http://www.vremya.ru/2005/28/5/118629.html У Сергея Лаврова грузинские корни, но армянская кровь] // [[Время новостей]]: N°28, 18 февраля 2005&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, фамилияһы Калантар йәки Калантарян&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/world/20080128/239202.html Армяно-тбилисские корни Сергея Лаврова] // «[[Georgian Times]]&lt;nowiki/&gt;», 28.01.2008&lt;/ref&gt;. Әсәһе — СССР тышҡы сауҙа Министрлығы хәҙмәткәре. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы сайтында Лавров милләте буйынса урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/ru/about/structure/minister Министр иностранных дел Российской Федерации] // Официальный сайт [[МИД России]]&lt;/ref&gt;тип күрһәтелгән.

== Белеме ==
Сергей Викторович [[Мәскәү өлкәһе]] [[Ногинск]] ҡалаһының Короленко исемендәге 2-се мәктәптә уҡый, һуңынан Мәскәүҙең 607-се мәктәбенә ([[инглиз теле]]н тәрәнәйтеп өйрәнеү) күсә һәм уны көмөш миҙал менән тамамлай. Уның яратҡан предметы физика була. 1972 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]н (МГИМО) (көнсығыш бүлеге) тамамлай.

[[Инглиз теле]]ндә һөйләшә, сингаль, дивеха һәм [[Француз теле|француз]] телдәрен&lt;ref name=&quot;lp&quot;/&gt;өйрәнгән.

== Сит ил эштәре министрлығындағы хеҙмәте ==

=== 1972—1994 ===
[[1972 йыл]]дан [[1976 йыл]]ға тиклем — стажер, СССР Илселегенең [[Шри-Ланка]] Республикаһындағы аташеһы, [[1976 йыл]]дан [[1981 йыл]]ға тиклем СССР Сит ил эштәре министрлығының халыҡ-ара иҡтисади ойошмаһы бүлегенең өсөнсө, икенсе секретары вазифаһын биләй. [[1981]] — [[1988 йыл]]дарҙа — СССР-ҙың [[Нью-Йорк]]та Берләшкән милләттәр ойошмаһы ҡарамағындағы даими вәкиллегенең беренсе секретары, советнигы, өлкән советнигы. [[1988]] — [[1992 йыл]]дарҙа — СССР Сит ил эштәре министрлығының Халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар идаралығы урынбаҫары, начальниктың беренсе урынбаҫары, шул уҡ идаралыҡ начальнигы. [[1991 йыл]]ға тиклем [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы була.

[[1991 йыл]]дан [[1992 йыл|1992 йылға]] тиклем— Халыҡ-ара ойошмаларҙың идаралыҡ начальнигы СССР Сит ил эштәре министрлығының. [[1992 йыл]]да Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының халыҡ-ара ойошмалар һәм глобаль проблемалар Департаментының директоры итеп тәғәйенләнә.

1992 йылдың 3 апреленән Рәсәй сит ил эштәре министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/1137 Распоряжение Президента Российской Федерации от 03.04.1992 г. № 153-рп «О заместителе Министра иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lawmix.ru/expertlaw/252900 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 03.11.1994 № 1725-р «О заместителях Министра иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара ойошмалар Департаменты Халыҡ-ара ойошмалар һәм иҡтисади хеҙмәттәшлек өсөн яуаплы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Департаменты эшмәкәрлеген алып бара, кеше хоҡуҡтары, халыҡ-ара мәҙәни хеҙмәттәшлек буйынса идаралығы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы, дәүләт эштәре буйынса Департаменты [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы. 1994 йылдың ғинуарына тиклем был вазифаны биләй. [[1993 йыл|1993 йылдың]] мартынан— Рәсәй Федерацияһы БМО системаһының халыҡ-ара ойошмалары ҡатнашлығы буйынса ведомство-ара комиссия рәйесе урынбаҫары. [[1993 йыл]]дан ноябренән— Рәсәй Федерацияһының тыныслыҡ буйынса эшмәкәрлекте көйләүҙә ҡатнашлығы буйынса ведомство-ара комиссия рәйестәше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/mnsdoc/03.01|title=Официальный сайт МИД РФ. Лавров Сергей Викторович|accessdate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160427213630/http://archive.mid.ru/nsite-sv.nsf/mnsdoc/03.01|archivedate=2016-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427213630/http://archive.mid.ru/nsite-sv.nsf/mnsdoc/03.01 |date=2016-04-27 }}&lt;/ref&gt;.

=== Берләшкән Милләттәр ойошмаһында Рәсәйҙең даими вәкиле ===
[[1994 йыл]]дан [[2004 йыл|2004 йылға]] тиклем— Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй Федерацияһының һәм [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советының]] даими вәкиле.

=== Рәсәй сит ил эштәре министры ===
[[2004 йыл|2004 йылдың 9 мартында]] [[Рәсәй Президенты|РФ Президенты]] указы тарафынан Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре Министры вазифаһына тәғәйенләнә. Рф президенты вазифаһына яңынан һайланған һуң, 2004 йылдың май айында икенсе срокка тәғәйенләнде. [[2008 йыл|2008 йылдың]] майында, [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] президент вазифаһына ингәндән һуң ,яңынан тәғәйенләнде. [[2012 йыл|2012 йылдың]] 21 майында, [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] президент вазифаһына ингәс, сираттағы министр портфелен алды. 2018 йылдың 18 майында РФ хөкүмәтенең яңы составы раҫланды, унда Лавров үҙ вазифаһында һаҡлана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Рабочая встреча с Председателем Правительства Дмитрием Медведевым|last=Kremlin.ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57492|accessdate=|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса Рәсәй комиссия рәйесе (2004 йылдың апреленән).

2010 йылдың 11 ғинуарынан — иҡтисади үҫеш һәм интеграция буйынса Хөкүмәт комиссияһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.zaks.ru/new/archive/view/64914 Зубков стал замом Шувалова в экономической правительственной комиссии]. zaks.ru, 12.01.2010.&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;30%&quot; |[[Файл:President_Trump_Meets_with_Russian_Foreign_Minister_Sergey_Lavrov_(33754471884).jpg|250x250пкс]]
 | width=&quot;20%&quot; |[[Файл:Сергей_Лавров_на_заседании_Совбеза_России.jpeg|270x270пкс]]
 | width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Vladimir_Putin_with_Franciscus_(2015-06-10)_1.jpg|268x268пкс]]
|-
 |Сергей Лавров һәм [[Дональд Трамп]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;2017 йылдың 10 майында
 |Сергей Лавров&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;Рәсәйҙең Именлек Советы ултырышында
 |Сергей Лавров, [[Путин Владимир Владимирович]] һәм Рим Папаһы Франциск, 10 июнь 2015 йыл
|}
ВЦИОМ тарафынан үткәрелгән һорау алырға ярашлы, Сергей Лавров бер нисә тапҡыр өс иң һөҙөмтәле Рәсәй хөкүмәте министрҙарына инә&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/434651 Шойгу, Лавров и Пучков возглавили рейтинг самых лучших министров РФ — Интерфакс]&lt;/ref&gt;. Компания «Медиалогия» мәғлүмәттәре буйынса, [[киң мәғлүмәт саралары]] иң телгә алған Рәсәй министры&lt;ref&gt;[https://life.ru/p/1189658 Лавров стал самым упоминаемым министром России в 2018 году / life.ru]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://iz.ru/news/660669 Сергей Лавров возглавил медиарейтинг министров в 2016 году / iz.ru]&lt;/ref&gt;рейтингылар лидеры.

Gazeta.ru вазифаһында 12 йыл торғандан һуң,Лавровты «импозантный интеллектуаль» , [[Шойгу Сергей Кужугетович|Шойгу]], менән бер рәттән, илдең иң популяр министрҙарының береһе&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/politics/photo/lavrov.shtml Gazeta.ru, 21 марта 2017. День рождения Сергея Лаврова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720165534/https://www.gazeta.ru/politics/photo/lavrov.shtml |date=2018-07-20 }}&lt;/ref&gt;. булыуын билдәләй.

2020 йылдың ғинуарында хөкүмәт отставкаға киткәндән һуң, Михаил Мишустиндың яңы кабинетында Сит ил эштәре министры вазифаһына яңынан һайлана ,2020 йылдың 21 ғинуарында.

== Башҡа вазифалары һәм бурыстары ==
* Почетлы ағзаһы Императорского православного палестинского общества&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ippo.ru/struktura-ippo/komitet-pochetnyh-chlenov-imperatorskogo-pravoslavnogo-palestinskogo-obschestva.html|title=Комитет Почетных членов Императорского Православного Палестинского Общества|accessdate=2013-07-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922183846/http://www.ippo.ru/struktura-ippo/komitet-pochetnyh-chlenov-imperatorskogo-pravoslavnogo-palestinskogo-obschestva.html |date=2013-09-22 }}&lt;/ref&gt;,
* Попечителлек советы ағзаһы «Рус донъяһы»&lt;ref&gt;[http://www.russkiymir.ru/fund/the-board-of-trustees/ Попечительский совет]&lt;/ref&gt; фондының
* «Рәсәй балалары», фондының күҙәтеү ағзаһы
* Попечителлек советы ағзаһы « Рус һуғышсылары Галлиполиҙәге мемориаль программаһын тергеҙеү (Гелибол)» , Андрей Первозванный фонды тарафынан үткәрелгән,
* Почетлы докторы [[Дон дәүләт техник университеты|ДГТУ]]&lt;ref&gt;[http://mid-portal.srvdev.ru/text.html Структура министерства]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;,
* Почетлы докторы РТС&lt;ref&gt;[http://www.toptj.com/m/news/2012/04/24/s_lavrov_pochetnyy_doktor_rtsu Новости Таджикистана — С. Лавров — «Почетный доктор РТСУ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626181819/http://www.toptj.com/m/news/2012/04/24/s_lavrov_pochetnyy_doktor_rtsu |date=2020-06-26 }}&lt;/ref&gt;,
* Почетлы докторы КРС&lt;ref&gt;[https://knews.kg/2012/04/05/sergey-lavrov-stal-pochetnyim-doktorom-kyirgyizsko-rossiyskogo-clavyanskogo-universiteta/ Сергей Лавров стал почетным доктором Кыргызско-Российского Cлавянского университета]&lt;/ref&gt;.

== Башҡа мәғлүмәттәр ==
[[Файл:RIAN_archive_123113_S.Lavrov_congratulates_workers_in_the_diplomatic_service.jpg|справа|мини|287x287пкс|{{Center|С. В. Лавров  Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе кейемендә}}]]

* Рәсәй киң мәғлүмәт саралары шулай тип билдәләнеләр: Лавров министрлыҡтан . «нефть лоббийы»&lt;ref&gt;''Ермолаев, Д.'' [rosvesty.ru/1902/guest/4159-prinzipialinaya-poziziya/ Принципиальная позиция]. // ''Российские вести''. — № (6)1902. — 21—27 февраля 2008.&lt;/ref&gt;.ҡыҫырыҡлап сығарҙы
* , «Коммерсантъ» гәзите раҫлауы буйынса,, Лавровтың әрмән коллегаһы Эдвард Налбандянға запискаһы Әрмәнстан менән Төркиә араһындағы мөнәсәбәттәрҙе нормалләштереү протоколын өҙмәү өсөн хәл иткес роль уйнай, 2009 йылдың 10 октябрендә Цюрих ҡалаһы&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1254378 Армения и Турция договорились молча // По совету Сергея Лаврова]. // ''Коммерсантъ'' : газета. — № 189/П (4244). — 12.10.2009.&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың апрелендә, православие [[Пасха|Пасхаһы]], осрағы өсөн сығыш яһай, Лавров белдереүенсә, «глобаль финанс-иҡтисади көрсөк ышандырырлыҡ итеп либераль капитализм идеяларыны таянып тотороҡло үҫеш юлына сығыу мөмкин түгел икәнен күрһәтте, уның фекеренсә,был „ яңы доньяла бындай төшөнсәләргә әхлаҡи өлкәнән яуаплылыҡ һәм сикләнгәнлек менән ҡарарға мәжбүр итә.“&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/brp_4.nsf/0/E705981B5C02505BC325788000585CF7 Стенограмма выступления Министра иностранных дел России С. В. Лаврова на приёме по случаю православной Пасхи, Москва, 28 а] // [[МИД России]], 28.04.2011&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ билдәләй, „ бөгөн әхлаҡи ориентир мәсьәләләре, дөрөҫлөк тураһында, айырым шәхес йәки милләт өсөн генә түгел,әммә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм дөйөм алғанда бөтә донья өсөн дә актуаль“,, гармониялы һәм ғәҙел халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһы тыуҙырыу дөйөм әхләҡи знаменателгә мөрәжәғәт итмәйенсә, нигеҙен төп [[донъя диндәре]] тәшкил иткән, беҙҙең өҫтән юғары булған, әхлаҡи закондарҙы танымайса мөмкин микән».
* 2014 йылдың 19 октябрендә СССР сит ил эштәре министры [[Громыко Андрей Андреевич|Андрей Громыкоға]] Лавров «''совет дәүеренең бөйөк дипломаты''»; тигән баһа бирә,быны көнбайыш матбуғаты Громыко менән сағыштырыу үҙе өсөн маҡтау, тип билдәләй&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/10/19/n_6575173.shtml Лаврову лестно сравнение с главой МИД СССР Громыко]&lt;/ref&gt;.

=== Лексик үҙенсәлектәре ===
Сергей Лавров үҙенең сығыштарында йыш ҡына әҙәби нормаға һыймаған (обсценный) лексика ҡуллана&lt;ref name=&quot;Андре Баллен&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.com/russian/features-39592871|title=&quot;Хрущевский башмак&quot; и &quot;эмская депеша&quot;: недипломатичная дипломатия|publisher=[[Би-Би-Си]]|author=Артём Кречетников|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-14}}&lt;/ref&gt;.

* 2008 йылдың 12 сентябрендә Британия гәзите «Daily Telegraph» шундай мәҡәлә баҫа: « үҙенең Британия коллегаһы Д. Милибэнд менән , Көньяҡ Осетия конфликтын 2008 йылдың авгусында көйләү менән бәйле әңгәмәһендә, Лавров әңгәмәләшеүсе адресына обсценный(әҙәби нормаға һыймаған) лексика ҡуллана , Лавровҡа „Who are you to fucking me lecture?“ (Һин кем, миңә гребаный лекциялар уҡырға?)».тигән һүҙҙәрҙе япһаралар. &lt;br&gt;Журналистар менән әңгәмәләшкәндә, 14 сентябрҙә, үҙ версияһын Лавров ошолай еткергән: «Милибэндҡа Саакашвили, тураһында европа илдәренән булған бер коллегамдың минең менән әңгәмәләшкәндә биргән ҡылыҡһырамаһын икенсерәк баһалама менән таныштырырға тура килде.. Был ҡылыҡһырама шулай яңғырай „{{Comment|fucking lunatic|долбаный псих}}“», ә 15 сентябрҙә [[Би-би-си|BBC]] интервьюһында Милибэнд аңлата &quot; Был бөтөнләй дөрөҫ түгел, был, мин уны «долбаный» тип әйтмәнем һәм башҡалар, &quot;.
* Лавров 2015 йылда пресс-конференция ваҡытында танау аҫтына үҙенә мығырҙай (шулай ҙа микрофонға ишетерлек итеп): «дебил» һәм әҙәби нормаға һыймаған бер һүҙ&lt;ref name=&quot;Андре Баллен&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dw.com/ru/комментарий-владимир-сафронков-как-символ-краха-российской-дипломатии/a-38414443|title=Владимир Сафронков как символ краха российской дипломатии|publisher=[[Deutsche Welle]]|author=Константин Эггерт|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/04/13_e_10625117.shtml#page2|title=Перейти на «ты». Почему дипломатия перестала быть вежливой|publisher=Gazeta.ru|author=Редакция Gazeta.ru|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-13}}&lt;/ref&gt;.өҫтәй.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Мария Лаврова Александровна, белеме буйынса [[Филология|филолог]], рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, РФ БМО-лағы даими вәкиллеге эргәһендә китапханала эшләй.

Ҡыҙы — Винокурова Екатерина Сергеевна, 1982 йылда тыуған [[Нью-Йорк]], Манхеттен мәктәбендә уҡый , Колумбия университеты тамамлай, унда — [[политология]]ны,, [[Лондон]]да иҡтисад буйынса магистратураны өйрәнә, хәҙерге ваҡытта Мәскәүҙә йәшәй, Британия аукцион йортонда Christie' ' s&lt;ref&gt;''Татьяна Маркина''. [http://www.theartnewspaper.ru/posts/1346/ Christie’s представил новый офис и нового директора] «The Art Newspaper Russia», 27.02.2015&lt;/ref&gt; Рәсәй бүлегенең директоры (сәнғәт һәм антиквариат әйберҙәре һатыу). Лондон университетында практика үткәс, 2008 йылда таныша һәм кейәүгә сыға Александр Винокуровҡа — топ-менеджер TPG Capital, Morgan Stanley, «Сумма» һәм Альфа-групп, 2017 йылда — инвестиция компания «Марафоны төркөмө&lt;ref&gt;''Ирина Парфентьева''. [http://www.rbc.ru/business/15/05/2017/5915c4379a79474fef52b3b0 Экс-президент А1 Александр Винокуров основал собственную инвестгруппу] „[[РБК]]&lt;nowiki/&gt;“, 13.05.2017&lt;/ref&gt;» милектәше, уның активтары менән &quot;Марафоны фарман&quot;аша идара итеүсе (фармацевтика компанияһы «СИА Интернейшнл» (контролләүсе акционер) һәм «Генф» (атаһы Семен Винокуров менән берлектә), фармпредприятие «Бентус лабораторияһы» (30 %), «Биок» (75 %), «Форт» һәм «Синтез» (Ростех һәм миноритарий менән бергә), аптека селтәрендәге «Мега фарман» (бренд «Ә-Мега», «Эйе, бик шәп!»)&lt;ref&gt;''Анна Дерябина''. [http://www.rbc.ru/business/08/02/2016/56b8b6959a79477b16134390 Вернуть лидерство: как зять Сергея Лаврова строит крупнейший фармбизнес] «РБК», 08.02.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Олег Трутнев''. [https://kommersant.ru/doc/3298396 Александр Винокуров сделает привики] Газета «Коммерсантъ» № 85 от 17.05.2017, стр. 12&lt;/ref&gt;.

Ейәне-Леонид (тыу.2010 йылда) һәм ейәнсәре&lt;ref name=&quot;autogenerated22&quot;&gt;''Оксана Кравчук'' [http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ Лавровый венок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117030614/http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ |date=2015-11-17 }} // [[Vogue]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated24&quot;&gt;''Оксана Кравчук'' [http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ Лавровый венок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117030614/http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ |date=2015-11-17 }} // [[Vogue]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20150422/1060171014.html Лавров сообщил, что его дочь живёт в России | РИА Новости]&lt;/ref&gt;

== Хобби һәм мауығыуҙары ==
Сергей Лавров шиғриәтте һәм үҙе лә шиғыр яҙырға ярата. [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты|Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының]]&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/MIDRussia/posts/653313758101402 опубликованные на официальной странице МИД РФ в Facebook]. Стихи Лаврова были подвергнуты [http://www.apn.ru/column/article33737.htm резкой критике прессы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mgimo.ru/about/today/hymn/ Гимн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002192455/https://mgimo.ru/about/today/hymn/ |date=2020-10-02 }}&lt;/ref&gt;.гимнының авторы.

[[Гитара]]. менән йырларға ярата.
[[Файл:Sergey_Lavrov_(2019-04-08).jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Рәсәй менән [[Төркиә]] араһында юғары кимәлдәге хеҙмәттәшлек Советы ултырышы башланыр алдынан, 2019 йылдың 8 апрелендә}}]]
Хобби — рафтинг. Ойоштороусыларҙың береһе һәм тәүге президенты була (2006) Рәсәй Федерацияһы ишкәкле слалом&lt;ref&gt;[http://wwslalom.ru/doc/index.php?ID=21 Как это было… — Федерация гребного слалома России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808051534/http://wwslalom.ru/doc/index.php?ID=21 |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;буйынса ойоштороусыһы һәм тәүге президенты була.

Лавров [[футбол]] уйнарға ярата уның яратҡан командаһы — «Спартак» (Мәскәү). Уның һүҙҙәре буйынса, яратҡан команданы ауыр һөйләшеүҙәр ваҡытында хәтерләү үҙемде тотоп ҡалырға ярҙам итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/04/25/lavrovspartak/ Лавров рассказал о пользе мыслей про «Спартак» при сложных переговорах | Лента.ру]&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың мартында Рәсәй Халыҡ футбол лигаһының нигеҙ һалыусыларыңың береһе булып сығыш яһай бөтә илдәрҙең ошо спорт төрөн һөйөүселәрен берләшергә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/sport/20160327/1397951842.html Лавров: Народная футбольная лига будет тесно сотрудничать с РФС | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.саҡыра.

Лавров — сәмле әфиүн (тәмәке тартыусы) Ресторанда [[Дублин]], Ирландияның баш ҡалаһы, уны тартҡан өсөн 3000 евро штрафларға тырыша, әммә штраф түләүҙән баш тарта һәм матбуғат конференцияһына асыҡлыҡ эпизодын бирә. . Шундай тарих билдәле: Лавров [[БМО-ның Генераль секретары|БМО генераль секретары]] [[Кофи Аннан|Кофи Аннандың]] Ойошманың штаб-квартираһында тәмәке тартыуҙы тыйыу ҡарарына ҡаршы протест белдерә,министр бының мөмкин түгеллеген иғлан итә, сөнки Аннан йорт хужаһы түгел, Һүҙмә-һүҙ әйткәндә: « Был йорт бөтә БМО ағзаларына ҡарай,һәм генераль секретарь уның бары тик идара итеүсеһе».

== Милке ==
The Insider баһаһы буйынса Лавровҡа 499 квадрат метр майҙанлы өс ҡатлы йорт ҡарай, Жуковка н Рублево-Успенский шоссе ауылында һәм Мәскәү үҙәгендәге булған элиталы йортта майҙаны 247 квадрат метрлы фатиры бар, баҙар хаҡы 600 млн. һум.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Sergey_Lavrov_Kremlin_21_May_2015.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|2015 йылдың 21 майында Рәсәй Президенты Владимир Путин һәм Сергей Лавров «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнеү тантанаһында.}}]]
[[Файл:RIAN_archive_718298_Russian_President_Dmitry_Medvedev_bestows_state_awards_on_Russia's_diplomats.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев һәм Сергей Лавров 2010 йылдың 12 июлендә II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнгәндә}}]]

* Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы ([[17 март|17 март,]] [[2020 йыл]]) — ''дәүләт һәм халыҡ алдындағы айырым хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202003210001 Указ Президента Российской Федерации от 17 марта 2020 года № 186 «О присвоении звания Героя Труда Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;

; «За заслуги перед отечеством» ордендарының тулы кавлеры

** [[:ru:Орден «За заслуги перед Отечеством»|Орден «За заслуги перед Отечеством»]] I степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2015 год|2015 года]]) — ''за особо выдающиеся заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю дипломатическую деятельность''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201503230001 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2015 года № 146 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Лаврова С. В.»] // publication.pravo.gov.ru, 23 марта 2015 года&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[:ru:2010 год|2010 год]])&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/news/8323 Совещание с российскими послами и постоянными представителями в международных организациях] // Kremlin.Ru, 12 июля 2010 года&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «За заслуги перед Отечеством»|Орден «За заслуги перед Отечеством»]] III степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2005 год|2005 года]]) — ''за большие заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю плодотворную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22153 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2005 года № 308 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени ([[:ru:12 мая|12 мая]] [[:ru:1998 год|1998 года]]) — ''за большой вклад в проведение внешнеполитического курса России и многолетнюю добросовестную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/12383 Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 1998 года № 552 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* Алдындағы хеҙмәттәре өсөн «орденының ii дәрәжә» ватан ([[2010 йыл]])&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/news/8323 Совещание с российскими послами и постоянными представителями в международных организациях] // Kremlin.Ru, 12 июля 2010 года&lt;/ref&gt;
* Ордендары, «ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» iii дәрәжә ([[21 март|21 март,]] [[2005 йыл]]) — ''ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эше өсөн рәсәй федерацияһының тышҡы сәйәси курсты тормошҡа ашыра''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22153 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2005 года № 308 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
* Ордендары, «ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн iv дәрәжә» ([[12 май]] [[1998 йыл]]) — ''күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәттәре һәм ҙур өлөш индергәндәре өсөн Рәсәй тышҡы сәйәси курсы үткәрә''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/12383 Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 1998 года № 552 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;

'''Шулай уҡ түбәндәге бүләктәре бар:'''

** I степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2015 год|2015 года]]) — ''за особо выдающиеся заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю дипломатическую деятельность''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201503230001 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2015 года № 146 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Лаврова С. В.»] // publication.pravo.gov.ru, 23 марта 2015 года&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[:ru:2010 год|2010 год]])&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/news/8323 Совещание с российскими послами и постоянными представителями в международных организациях] // Kremlin.Ru, 12 июля 2010 года&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «За заслуги перед Отечеством»|Орден «За заслуги перед Отечеством»]] III степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2005 год|2005 года]]) — ''за большие заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю плодотворную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22153 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2005 года № 308 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени ([[:ru:12 мая|12 мая]] [[:ru:1998 год|1998 года]]) — ''за большой вклад в проведение внешнеполитического курса России и многолетнюю добросовестную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/12383 Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 1998 года № 552 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* Миҙал «Евразия иҡтисади союзы булдырыуға индергән өлөшө өсөн» i дәрәжә ([[13 май]] [[2015 йыл]], Юғары советы Евразия иҡтисади союзы)&lt;ref&gt;[https://docs.eaeunion.org/sites/storage1/Lists/Documents/651d43b8-2154-47e4-a28b-7e2031300a26/f5430a88-8a71-461a-b0a0-a1f0b138dfd6_реш%204%20коп.pdf Текст решения]&lt;/ref&gt;
* П. Столыпин Миҙалын А. II дәрәжә ([[20 март]] [[2020 йыл|2020 йылға]]) — ''ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн рәсәй федерацияһы тышҡы сәйәси курсты тормошҡа ашыра''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202003230041 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 20.03.2020 № 673-р «О награждении медалью Столыпина П. А. II степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;

''' Рәсәй Федерацияһы Президенты Дәртләндереүе '''

* [[:ru:Почётная грамота Президента Российской Федерации|Почётная грамота Президента Российской Федерации]] ([[:ru:8 марта|8 марта]] [[:ru:2010 год|2010 года]]) — ''за большие заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю добросовестную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/30721 Распоряжение Президента Российской Федерации от 8 марта 2010 года № 138-рп «О награждении Почетной грамотой Президента Российской Федерации Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:4 ноября|4 ноября]] [[:ru:2006 год|2006 года]]) — ''за заслуги в подготовке и проведении встречи глав государств и правительств стран — членов «Группы восьми» в городе Санкт-Петербурге''&lt;ref&gt;[http://uristu.com/library/rasporyazheniya/prezraspor_04172/ Распоряжение Президента Российской Федерации от 4 ноября 2006 года № 546-рп «О поощрении»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220052035/http://uristu.com/library/rasporyazheniya/prezraspor_04172/ |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:27 сентября|27 сентября]] [[:ru:2005 год|2005 года]]) — ''за заслуги в подготовке и проведении праздничных мероприятий, посвящённых 60-летию Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22881 Распоряжение Президента Российской Федерации от 27 сентября 2005 года № 441-рп «О поощрении Лаврова С. В. и Тимошкина М. Е.»]&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:20 марта|20 марта]] [[:ru:2000 год|2000 года]]) — ''за многолетнюю и плодотворную дипломатическую деятельность''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15278 Распоряжение Президента Российской Федерации от 20 марта 2000 года № 83-рп «О поощрении Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:27 октября|27 октября]] [[:ru:1994 год|1994 года]]) — ''за большой личный вклад в подготовку встреч на высшем уровне на о. Корфу и в Неаполе''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/7149 Распоряжение Президента Российской Федерации от 27 октября 1994 года № 546-рп «О поощрении работников, обеспечивших подготовку встреч на высшем уровне на о. Корфу и в Неаполе»]&lt;/ref&gt;

'''Төбәк наградалары'''

** З[[:ru:Знак «За заслуги перед Московской областью»|нак «За заслуги перед Московской областью»]] ([[:ru:12 марта|12 марта]] [[:ru:2010 год|2010 года]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lawsrf.ru/region/documents/634634/|title=Постановление Губернатора Московской области от 12 марта 2010 года № 25-ПГ «О награждении знаком отличия „За заслуги перед Московской областью“»|accessdate=2016-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220060226/http://lawsrf.ru/region/documents/634634/|archivedate=2016-12-20|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220060226/http://lawsrf.ru/region/documents/634634/ |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Полярная Звезда» (Якутия)|Орден «Полярная Звезда»]], ([[:ru:Якутия|Якутия]], [[:ru:12 ноября|12 ноября]] [[:ru:2012 год|2012 года]])&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/231 Кавалеры Ордена Республики Саха (Якутия) «Полярная звезда» — список награждённых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103035030/http://sakha.gov.ru/node/231 |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Награды Калининградской области|Орден «За заслуги перед Калининградской областью»]] ([[:ru:27 мая|27 мая]] [[:ru:2014 год|2014 года]]) — ''за работу по облегчению визового режима для жителей Калининградской области''&lt;ref&gt;[http://www.mngz.ru/russia-world-sensation/519426-cukanov-nagradil-glavu-mida-ordenom-za-zaslugi-pered-kaliningradskoy-oblastyu.html Цуканов наградил главу МИДа орденом «За заслуги перед Калининградской областью»] / ИА «Мангазея»&lt;/ref&gt;.

'''Сит ил наградалары:'''

** [[:ru:Орден «Достык»|Орден «Достык»]] II степени ([[:ru:Казахстан|Казахстан]], [[:ru:2005 год|2005 год]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dni.ru/russia/2005/1/17/56199.print.html|title=Назарбаев наградил министров России|accessdate=2007-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103230725/http://www.dni.ru/russia/2005/1/17/56199.print.html|archivedate=2013-11-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103230725/http://www.dni.ru/russia/2005/1/17/56199.print.html |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;
** Почётная медаль «За участие в программах [[:ru:Организация Объединённых Наций|ООН]]&lt;nowiki/&gt;» (Российская ассоциация содействия ООН, [[:ru:2005 год|2005 год]])&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=70249 Лавров награждён почётной медалью ООН]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Дружбы народов (Белоруссия)|Орден Дружбы народов]] ([[:ru:Белоруссия|Белоруссия]], [[:ru:2 июня|2 июня]] [[:ru:2006 год|2006 года]]) — ''за значительный вклад в укрепление дружественных отношений и сотрудничества между Республикой Беларусь и Российской Федерацией, в построение Союзного государства''&lt;ref&gt;[http://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-89/2006-89(005-029).pdf&amp;oldDocPage=17 Указ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2006 года № 370 «О награждении С. В. Лаврова орденом Дружбы народов»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belta.by/ru/print?id=96424|title=Министр иностранных дел России Сергей Лавров награждён орденом Дружбы народов|accessdate=2007-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927011706/http://www.belta.by/ru/print?id=96424|archivedate=2007-09-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927011706/http://www.belta.by/ru/print?id=96424 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Содружество»|Орден межпарламентской ассамблеи государств-участников Содружества Независимых Государств «Содружество»]] ([[:ru:Межпарламентская ассамблея СНГ|Межпарламентская ассамблея СНГ]], [[:ru:13 мая|13 мая]] [[:ru:2007 год|2007 года]])&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zoneby.net/legal/n11docs/zk11766i.htm|title=Постановление Совета МПА СНГ 13.05.2007 № 19|accessdate=2010-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120105073906/http://www.zoneby.net/legal/n11docs/zk11766i.htm|archivedate=2012-01-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105073906/http://www.zoneby.net/legal/n11docs/zk11766i.htm |date=2012-01-05 }}&lt;/ref&gt;
** Золотая медаль [[:ru:Ереванский государственный университет|Ереванского государственного университета]] ([[:ru:Армения|Армения]], [[:ru:2007 год|2007 год]])&lt;ref&gt;[http://www.c-society.ru/wind.php?ID=300716&amp;soch=1 Сергей Лавров награждён «Золотой медалью» Ереванского госуниверситета]&lt;/ref&gt;
** Кавалер Большого креста [[:ru:Орден Солнца Перу|ордена «Солнца Перу»]] ([[:ru:Перу|Перу]], [[:ru:2007|2007]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.mail.ru/politics/1425807/|title=Лавров награждён высшим орденом Перу|accessdate=2008-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111142157/http://news.mail.ru/politics/1425807/|archivedate=2012-01-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111142157/http://news.mail.ru/politics/1425807/ |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Дружбы (Вьетнам)|Орден Дружбы]] ([[:ru:Вьетнам|Вьетнам]], 2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vietnam.mid.ru/press/116.html|title=Ответное слово Министра иностранных дел России С.В.Лаврова на церемонии вручения ему награды Социалистической Республики Вьетнам ордена Дружбы в Ханое 25 июля 2009 года|publisher=Посольство Российской Федерации в Социалистической Республике Вьетнам|accessdate=2011-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111034837/http://www.vietnam.mid.ru/press/116.html|archivedate=2012-01-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111034837/http://www.vietnam.mid.ru/press/116.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Почёта (Южная Осетия)|Орден Почёта]] ([[:ru:Южная Осетия|Южная Осетия]], [[:ru:19 марта|19 марта]] [[:ru:2010 год|2010 года]]) — ''за большой личный вклад в дело укрепления системы международной безопасности, поддержания мира и стабильности на Кавказе, развития дружественных отношений между Республикой Южная Осетия и Российской Федерацией''&lt;ref&gt;[http://cominf.org/node/1166482729 Указ Президента Республики Южная Осетия от 19 марта 2010 года «О награждении орденом Почёта Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Святого Месропа Маштоца|Орден Святого Месропа Маштоца]] ([[:ru:Армения|Армения]], [[:ru:19 августа|19 августа]] [[:ru:2010 год|2010 года]]) — ''за большой вклад в укрепление и развитие вековых дружественных армяно-российских отношений''&lt;ref&gt;[https://www.president.am/ru/decrees/item/382/ Указ Президента Республики Армения от 19 августа 2010 года «О награждении С. В. Лаврова орденом Святого Месропа Маштоца»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.km.ru/lavrov_udostoen_vysochajshej_nag Лавров удостоен высочайшей награды Армении]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Достык»|Орден «Достык»]] I степени ([[:ru:Казахстан|Казахстан]], [[:ru:2012 год|2012 год]])&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/1570399.html Назарбаев вручил награду главе МИД России Сергею Лаврову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627111847/https://regnum.ru/news/polit/1570399.html |date=2020-06-27 }}&lt;/ref&gt;
** Орден Дружбы ([[:ru:Лаос|Лаос]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://text.uuu.ru/orders/FHistory/20060922163003FHistory.html|title=Ордена по разнарядке|accessdate=2008-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080430073908/http://text.uuu.ru/orders/FHistory/20060922163003FHistory.html|archivedate=2008-04-30|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Сербского флага|Орден Сербского флага]] I степени ([[:ru:Сербия|Сербия]], [[:ru:12 декабря|12 декабря]] [[:ru:2016 год|2016 года]]) — ''за особые заслуги в развитии и укреплении отношений между Сербией и Российской Федерацией''&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/world/article/341048-vruchenie-ordena-serbskogo-znameni Церемония вручения]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Данакер»|Орден «Данакер»]] ([[:ru:Киргизия|Киргизия]], [[:ru:16 июня|16 июня]] [[:ru:2017 год|2017 года]]) — ''за активное участие в развитии кыргызско-российского социально-экономического сотрудничества и укреплении межгосударственных взаимоотношений''&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/69386 Указ Президента Кыргызской Республики от 16 июня 2017 года УП № 115 «О награждении государственными наградами Кыргызской Республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627225849/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/69386 |date=2020-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/567453 Лавров и Песков получили высшие государственные награды Киргизии]&lt;/ref&gt;
** Орден Республики Сербской ([[:ru:Республика Сербская|Республика Сербская]], [[:ru:Босния и Герцеговина|Босния и Герцеговина]], [[:ru:2018|2018]])&lt;ref&gt;https://ria.ru/20180921/1529107859.html&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Святой Агаты|Большой крест ордена Святой Агаты]] ([[:ru:Сан-Марино|Республика Сан-Марино]], [[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2019 год|2019 года]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/6243737|title=Лавров удостоен государственной награды Сан-Марино|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-27|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
** Юбилейная медаль «25 лет независимости Республики Казахстан» (Казахстан, 2019) — ''за вклад в развитие и укрепление казахстанско-российских отношений''&lt;ref&gt;[https://baigenews.kz/news/tasmagambetov_vruchil_lavrovu_yubileynuyu_medal_-25_let_nezavisimosti_respubliki_kazakhstan/ Тасмагамбетов вручил Лаврову юбилейную медаль «25 лет Независимости РК»]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
** [[:ru:Орден «Дустлик»|Орден «Дружба»]] ([[:ru:Узбекистан|Узбекистан]], [[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2020 год|2020 года]]) — ''за большие заслуги в развитии узбекско-российского стратегического партнёрства, весомый вклад в расширение торгово-экономических, научно-технических и культурно-гуманитарных связей, взаимодействие регионов двух стран, укрепление отношений дружбы и взаимопонимания между нашими народами, активную поддержку на международной арене имеющих важное региональное и глобальное значение инициатив Республики Узбекистан, направленных на обеспечение мира, стабильности и устойчивого прогресса, а также в связи с 70-летием со дня рождения''&lt;ref&gt;[http://uza.uz/ru/documents/o-nagrazhdenii-lavrova-sergeya-viktorovicha-ordenom-d-stlik-21-03-2020 О награждении Лаврова Сергея Викторовича орденом «Дўстлик»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mfa.uz/ru/press/news/2020/03/23857/ О поздравительном послании министру иностранных дел Российской Федерации Сергею Лаврову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321150707/https://mfa.uz/ru/press/news/2020/03/23857/ |date=2020-03-21 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Барыс|Орден Барыс]] I степени ([[:ru:Казахстан|Казахстан]], [[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2020 год|2020 года]]) — ''за весомый вклад в развитие многогранного сотрудничества и стратегического партнёрства между Республикой Казахстан и Российской Федерацией''&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nagrazhdenii-ordenom-barys-i-stepeni-lavrova-sv Указ Президента Республики Казахстан от 21 марта 2020 года № 291 «О награждении орденом „Барыс“ І степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** Большой крест [[:ru:Орден Макариоса III|ордена Макариоса III]] ([[:ru:Республика Кипр|Республика Кипр]], [[:ru:8 сентября|8 сентября]] [[:ru:2020 год|2020 года]])&lt;ref&gt;[https://aif.ru/society/lavrovu_vruchili_vysshuyu_nagradu_kipra Лаврову вручили высшую награду Кипра]&lt;/ref&gt;

'''Конфессиональ бүләктәре:'''

** Орден святого благоверного князя Даниила Московского II степени ([[:ru:Русская православная церковь|РПЦ]])
** [[:ru:Орден святого благоверного князя Даниила Московского|Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] I степени (РПЦ, [[:ru:2010 год|2010 год]])&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/1372267.html Святейший Патриарх Кирилл встретился с членами Коллегии Министерства иностранных дел России]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден преподобного Сергия Радонежского|Орден преподобного Сергия Радонежского]] I степени (2015 год)
** Орден Святых апостолов Петра и Павла 1 степени ([[:ru:Антиохийская православная церковь|Антиохийская православная церковь]], [[:ru:27 февраля|27 февраля]] [[:ru:2015 год|2015 года]])&lt;ref&gt;[http://www.pravoslavie.ru/srpska/77565.htm Патријарх Јован Х одликоваво Сергеја Лаврова Орденом Св. Петра и Павла]&lt;/ref&gt;

'''Маҡтаулы исемдәре:'''

** З[[:ru:Заслуженный работник дипломатической службы Российской Федерации|аслуженный работник дипломатической службы Российской Федерации]] ([[:ru:22 марта|22 марта]] [[:ru:2004 год|2004 года]]) — ''за большой вклад в разработку и реализацию внешнеполитического курса Российской Федерации''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/20677 Указ Президента Российской Федерации от 22 марта 2004 года № 385 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
** Почётный гражданин [[:ru:Манагуа|Манагуа]] ([[:ru:Никарагуа|Никарагуа]])&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/online/news/618466/ Сергей Лавров стал почетным гражданином Манагуа]&lt;/ref&gt;
** Почётный гражданин [[:ru:Гватемала|Гватемалы]] (2010 год)&lt;ref&gt;[http://rg.ru/2010/02/16/vizit-site.html Глава МИД России стал почетным гражданином Гватемалы]&lt;/ref&gt;
** Почётный гражданин [[:ru:Ногинский район|Ногинского района]] [[:ru:Московская область|Московской области]] (2014 год)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xn--c1atd.xn--p1ai/o_rajone/pochetnye_grazhdane/|title=Почетные граждане на официальном сайте администрации района|accessdate=2016-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408153900/http://xn--c1atd.xn--p1ai/o_rajone/pochetnye_grazhdane/|archivedate=2016-04-08|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408153900/http://xn--c1atd.xn--p1ai/o_rajone/pochetnye_grazhdane/ |date=2016-04-08 }}&lt;/ref&gt;.

'''Башҡа наградалары:'''

** Почётная грамота Совета коллективной безопасности [[:ru:Организация Договора о коллективной безопасности|Организации Договора о коллективной безопасности]] ([[:ru:20 декабря|20 декабря]] [[:ru:2011 год|2011 года]]) — ''за активную и плодотворную работу по развитию и углублению военно-политического сотрудничества в рамках Организации Договора о коллективной безопасности''&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/997_p42 Решение Совета коллективной безопасности Организации Договора о коллективной безопасности о награждении Почетной грамотой Совета коллективной безопасности Организации Договора о коллективной безопасности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117015638/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/997_p42 |date=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;.
** Общественная премия святого благоверного князя Александра Невского (Комитет по присуждению общественной премии святого благоверного князя Александра Невского, [[:ru:2014 год|2014 год]]) — ''за заслуги в дипломатической деятельности, направленной на укрепление международных позиций России''&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/3758393.html Святейший Патриарх Кирилл возглавил заседание Попечительского совета программы «Александр Невский»]&lt;/ref&gt;
** Памятная золотая медаль Сергея Михалкова ([[:ru:22 декабря|22 декабря]] [[:ru:2015 год|2015 года]], [[:ru:Российский фонд культуры|Российский фонд культуры]])&lt;ref&gt;[http://portal-kultura.ru/articles/obshchiy-plan/126316-mudryy-veselyy-vernyy/ «Мудрый, веселый, верный»]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Национальная премия «Имперская культура» имени Эдуарда Володина|Национальная премия «Имперская культура» имени Эдуарда Володина]] — ''за верность долгу и служение Отечеству'' (2015 год)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20160119/1361936843.html Лаврову вручили премию Союза писателей России «Имперская культура» | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.mid.ru/ru/about/structure/minister Рәсәй сит ил эштәре министрлығының сайтындағы биографияһы]
* [https://web.archive.org/web/20090921172418/http://www.ln.mid.ru/bl.nsf/483b39647d9cb20cc3256def0051fa1f/afaf6c2afa217833c3256e5300311321?OpenDocument Рәсәй сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт бюллетене]
* [https://web.archive.org/web/20080930020953/http://www.kommentator.ru/lica/2005/lavrov0219.html Дипломат һәм шағир хоҡуҡтары өсөн көрәш]
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=325299 Сергей Лавров эксклюзив интервью «Веста» (ноябрь, 2009 йыл)]
* ''David M. Herszenhorn, {{Тәржемәһеҙ 3|Michael R. Gordon||en||Michael R. Gordon}}'' [https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/middleeast/veteran-diplomat-fond-of-cigars-whiskey-and-outfoxing-us.html?pagewanted=all&amp;_r=1&amp; Diplomat Cigars of. Fond Veteran, and U. S. Whiskey Outfoxing] // ''New York Times'', 2013 september 16
* [https://vz.ru/news/2013/9/18/650877.html NYT: карьераның түбәһе күтәрелә Лавров Сүриә буйынса Килешеү химоружие] // Ҡараш.ру, 18.09.2013.
* [https://lenta.ru/lib/14161073/full/ Һәм сығанаҡтарҙан ентекле биографияһы]
[[Категория:Лаос ордендары кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарының почетлы докторҙары]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:I дәрәжә изге Сергий Радонежский РПД ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Перу ҡояшы» орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Агата орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:«Дустлик» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Месроп Маштоц ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР дипломаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>tgvcc08a2esz31kwvrtqstaw3hq079a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165682</id>
    <revision>
      <id>1307574</id>
      <parentid>1299853</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196995" sha1="auxueyvyonar599358c1j22gxk0ls0p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Никола́й II Алекса́ндрович''' ({{OldStyleDate2|18|мая|1868|6}}&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;В XIX веке разница в исчислении юлианского и григорианского календарей составляла 12 дней. В XX и XXI веках разница составляет 13 дней (подробнее см. [[Григорианский календарь#Разница юлианского и григорианского календарей|здесь]]). Православная церковь отмечает день его рождения 19 мая по григорианскому календарю: [https://tsargrad.tv/articles/odin-den-v-istorii-den-rozhdenija-nikolaja-ii_64368 6 мая (19 по новому стилю) 1868 года в Александровском дворце Царского Села родился Государь Император Николай II, Святой Царь-Мученик].&lt;/ref&gt;, Царское Село — 17 июль [[1918 йыл|1918]], [[Екатеринбург]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Николай II|автор=[[Шацилло, Корнелий Фёдорович|Шацилло К. Ф.]]|том=18|страницы=}}&lt;/ref&gt;) — [[Бөтә Рәсәй Императоры]], Польша батшаһы һәм Финляндия Бөйөк Кенәзе ({{OldStyleDate2|1|ноября|1894|20|октября}} — {{OldStyleDate2|15|марта|1917|2}}). Романовтар император йортонан. Гвардия полковнигы (1892); бынан тыш, британ монархтарынан Британия армияһы флоты адмиралы ({{OldStyleDate2|10|июня|1908|28|мая}}&lt;ref name=&quot;PravV1908a&quot;&gt;Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|29.5.1908}}, № 116, с. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PravV1908b&quot;&gt;Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|30.5.1908}}, № 117, с. 1.&lt;/ref&gt;) һәм фельдмаршалы ({{OldStyleDate2|31|декабря|1915|18}} йыл) чинына эйә.

Николай II идара иткән йылдар Рәсәйҙең иҡтисади үҫеше {{Переход|Экономическая политика}} һәм бер үк ваҡытта унда социаль-сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар, 1905—1907 йылдарҙағы революцияға, 1917 йылдың Февраль революцияһы һәм [[Октябрь революцияһы]]на тиклем барып еткән революцион хәрәкәткә әүерелә; тышҡы сәйәсәттә — Алыҫ Көнсығыштағы экспансия, [[Рус-япон һуғышы|Япония менән һуғыш]], шулай уҡ Рәсәйҙең европа державалары хәрби блоктарында ҡатнашыуы һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] менән билдәләнә.

1917 йылғы Февраль революцияһында барышында Николай II тәхеттән баш тарта, шунан һуң ғаиләһе менән бергә Царское Селолағы Александровский һарайында өй тотҡонлоғонда тотола. 1917 йылдың йәйендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары менән ғаиләһе һәм яҡындары менән бергә [[Тубыл (ҡала)|Тобольск]] ҡалаһына һөргөнгә оҙатыла, ә 1918 йылдың яҙына большевиктар Екатеринбургҡа күсерә, 1918 йылдың июль айында Ипатьев йорто подвалында ғаиләһе һәм дүрт яҡын кешеһе менән бергә атып үлтерелә.

Рус православие сиркәүе 2000 йылдың 20 авгусында (ҡатыны һәм балалары менән бергә) бирелгәнлеге өсөн ғазап кисереүсе изгеләр булараҡ данланы, элек, 1981 йылда, сит илдәге Рус сиркәүе ыҙа сигеүсе тип данланы.

== Исемдәре, титулдары, ҡушаматтары ==
Малайға романовтарҙың традицион — «Николай» исемен ҡушалар. Бынан тыш, был хәлде «бабаһы буйынса исем ҡушыу» (Рюриковичтар заманынан бирле билдәле йола) осрағына ҡайтарып була. Уға йәшләй генә вафат булған атаһының өлкән ағаһы һәм әсәһенең буласаҡ кейәүе — батша улы Николай Александрович (1843—1865) иҫтәлегенә исем ҡушыла, тап шул уҡ ваҡытта, исемдәре, атаһының исемдәре, һәм батша улдарының аҙаш изгеләре (Николай Мирликийский) һәм уларҙың аталарының исемдәре (Александр Невский)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Пчелов, Евгений Владимирович|Пчелов Е. В.]]|заглавие=Династия Романовых: генеалогия и антропонимика|ссылка=https://shakko.wordpress.com/2014/01/03/е-в-пчелов-династия-романовых-генеало/|издание=[[Вопросы истории]]|год=2009|номер=6|страницы=76—83|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415220305/https://shakko.wordpress.com/2014/01/03/е-в-пчелов-династия-романовых-генеало/|archivedate=2019-04-15}}&lt;/ref&gt; тап килгән. Аҙашлыҡ тыуған көнлөк тезоименитство — [[юлиан календары]] (Николай Чудотворец) буйынса 6 декабрь.

Тыуғандан бирле титулына ярашлы, ''Император вғали йәнәптәре (батша хәҙрәттәре) бөйөк кенәз Николай Александрович,'' тип өндәшкәндәр. Народниктар ойошторған теракт һөҙөмтәһендә 1881 йылдың 1 мартында олатаһы, император Александр II һәләк булғандан һуң һәм атаһы, император Александр III тәхеткә ултырғандан һуң, «вариҫ батша улы цесаревич» титулы менән .тәхет вариҫы булып ҡала.

Император Николай II-нең тулы титулы: «''Божиею поспе́шествующею милостию, Мы, Николай Вторы́й&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Полный титул всегда писался в соответствии с [[Церковнославянский язык|церковнославянской]] морфологией; здесь приведён в [[Реформа русской орфографии 1918 года|пореформенной]] орфографии.&lt;/ref&gt;, Бөтә Рәсәй, Мәскәү, Киев, Владимир, Новгород Императоры һәм Самодержецы; Ҡазан Батшаһы, Әстерхан Батшаһы, Польша Батшаһы, Себер Батшаһы, Таврия Херсонесы Батшаһы, Грузин Батшаһы; Псков ғали йәнәптәре һәм Смоленск, Литва, Волынь, Подольск һәм Финляндия бөйөк кенәзе; Кенәз Эстлянд, Лифлянд, Курляндский һәм Семигаль, Самогит, Белосток, Корель, Тверь, Югор, Пермь, Вятка, Болгар һәм башҡалар Кенәзе; Новагород низовския земли́, Чернигов, Рязань, Полотский, Ростов, Ярославль, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебск, Мстиславский һәм бөтә Төньяҡ илдәре Ғали йәнәптәре һәм Бөйөк Кенәзе; Иверский, Карталинский һәм Кабардинский ерҙәре һәм Арменский өлкәһе Батшаһы һәм Черкасский һәм Тау Кенәздәре эйәһе һәм башҡаларҙың Баптшаһы һәм Хакимы, Төркөстан Батшаһы; Норвегия Вариҫы, Герцог Шлезвиг-Голштейн, Стормарнский, Дитмарсен һәм Ольденбург һәм башҡа, һәм башҡа, һәм башҡалар Герцогы''»&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=69eWBgAAQBAJ&amp;pg=PA226&amp;lpg=PA226#v=onepage&amp;q&amp;f=false Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье. — Том XXXII — 1912. Отделение I. От № 36391-38603, Петроград, 1915. — С. 226]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=jIPTAgAAQBAJ&amp;pg=PA129#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Залесский К.А''. Полный исторический атлас России, 2010. — С. 129]&lt;/ref&gt;.

Ходынка ваҡиғаларына һәм 1905 йылдың 9 ғинуарында булып үткән ваҡиғалар менән бәйле, радикаль оппозиция «Ҡан эскес Николай»&lt;ref name=&quot;Курлов&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Курлов, Павел Григорьевич|Курлов П. Г.]]|часть=Государь император Николай Александрович|ссылка часть=http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/01.html|заглавие=Гибель императорской России|ответственный=|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/index.html|место=Берлин|издательство=|год=1923. — Гл. II|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt; тигән ҡушамат таға; совет популяр [[Тарихнамә|тарихнәмәһендә]] шул ҡушамат менән телгә алынды. Ҡатыны уны шәхсән «Ники» тип йөрөткән.

== Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе ==
{{Романовы2}}
[[Файл:Maria_Fyodorovna_and_her_son_Niki.jpg|слева|мини|239x239пкс|Бөйөк кенәз Николай Александрович әсәһе менән. 1870 йыл]]
[[Файл:Nicholas_II_of_Russia_as_a_child.jpg|слева|мини|227x227пкс|Бөйөк кенәз Николай Александрович 3 йәшендә]]
[[Файл:Niki_as_a_child.JPG|слева|мини|319x319пкс|Николай Александрович биш йәшендә]]
[[Файл:Tsarevich_Nicholas_Alexandrovich.jpg|мини|232x232пкс|Цесаревич Николай Александрович. 1889 йыл]]
[[Файл:Maria_Feodorovna_with_her_son_Nicholas.jpg|мини|262x262пкс|Цесаревич Николай Александрович әсәһе менән. 1889 год]]

Николай II — император [[Александр III]] һәм императрица Мария Фёдоровнаның өлкән улы. Тыуыу менән (6.5.1868), суҡынырылып, ''Николай''тип исем ҡушыла &lt;ref&gt;Высочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского [[Исидор (Никольский)|Исидора]] // [[Русский инвалид]]. — {{сс3|9.5.1868}}. — № 125. — С. 1. [Рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село.]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың 20 майында Ҙур Царскосельский һарайының Воскресенский сиркәүендә император ғаиләһенең духовнигы протопресвитер Василий Бажанов сабыйҙы суҡындыра; восприемниктары: [[Александр II]], Дания королеваһы [[Ловиса Шведская|Луиза]], Дания вариҫ принцы Фридрих, бөйөк кенәз ҡатыны Елена Павловна була&lt;ref&gt;Высочайше утверждённый церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича // Русский инвалид. — {{сс3|19.5.1868}}. — № 135. — С. 1. [Имена и титулы — по источнику.]&lt;/ref&gt;.

Бала сағында Николай һәм уның ир туғандарын Рәсәйҙә йәшәүсе инглиз кешеһе Карл Осипович Хис (''Charles Heath'', 1826—1900) тәрбиәләй; 1877 йылда вариҫты рәсми тәрбиәләүсе итеп генерал Г. Г. Данилович тәғәйенләнә. Николай ҙур гимназия курсы сиктәрендә йорт белеме ала; в 1885—1890 йылдарҙа — университеттың юридик факультетының [[Иҡтисад|дәүләт һәм иҡтисад]] бүлеге һәм Генераль штаб Академияһы курстарын берләштереүсе махсус яҙылған программа буйынса шөғөлләнә. Уҡыу дәрестәре 13 йыл дауамында алып барылды: беренсе һигеҙ йыл киңәйтелгән гимназия курстары предметтарына арналған, унда [[Сәйәсәт|сәйәси]] [[тарих]], [[Урыҫ әҙәбиәте|рус әҙәбиәте]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз телдәре]] (Николай Александрович инглиз телен туған теле кеүек белгән&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;[https://books.google.com/books?redir_esc=y&amp;id=-1JJCAAAQBAJ&amp;q=английского+языка#v=snippet&amp;q=английского%20языка&amp;f=false Воспоминания великого князя Александра Михайловича Романова] / Предисловие Н. Старикова — {{М.}}: Питер, 2014. — С. 162. — 320 с. — ISBN 5-496-01400-X.&lt;/ref&gt;{{sfn|Зимин|2011|loc=[http://statehistory.ru/books/Vzroslyy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Vtoraya-chetvert-XIX---nachalo-XX-v/50 Филологическая подготовка российских монархов]}})
&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;{{Sfn|Зимин|2011}}) өйрәнеүгә айырым иғтибар бүленә; артабанғы биш йылы буласаҡ дәүләт эшмәкәренә кәрәкле [[хәрби эш]]те, иҡтисади һәм юридик фндәрҙе өйрәнеүгә арнала, Исемдәре донъяға танылған ғалимдар: Н. Н. Бекетов, Н. Н. Обручев, Ц. А. Кюи, М.. И. Драгомиров, Н. Х. Бунге, К. П. Победоносцев һәм башҡалар лекция уҡый. Улар барыһы ла тик лекция ғына уҡыған. Материалды нисек үҙләштергәнен тикшереү маҡсатында һорау биреү хоҡуғына эйә булмай&lt;ref&gt;{{статья|автор=Радциг Е. С.|заглавие=Николай II в воспоминаниях приближённых|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/NIKITZAR.HTM|издание=[[Новая и новейшая история]]|год=1999|номер=2|страницы=}}&lt;/ref&gt;. Протопресвитер [[Янышев, Иоанн Леонтьевич|Иоанн Янышев]] учил цесаревича каноническому праву в связи с [[История Русской церкви|историей церкви]], главнейшим отделам [[Богословие|богословия]] и [[История религий|истории религии]]&lt;ref&gt;''Платонов О.'' Николай Второй в секретной переписке. — {{М.}}: Алгоритм, 2005. — С. 11.&lt;/ref&gt; иң төп бүлеге булған сиркәү тарихы менән бәйле ҡануни хоҡуҡтарҙы өйрәткән.

1884 йылдың 6 майында (тәхет вариҫы өсөн) бәлиғ булыу осорона еткәндән һуң, батша хәҙрәттәренең манифесы хәбәр итеүенсә, Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә ант бирә&lt;ref name=&quot;PrV6&quot;&gt;Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|8.5.1884}}, № 102, с. 1.&lt;/ref&gt;. Уның тарафынан бирелгән һәм баҫылып сыҡҡан тәүге акт булып мәскәү генерал-губернаторы Владимир Андреевич Долгоруков исеменә рескрипт була: «[[Мәскәү]] ҡалаһы халҡының мохтаж булғандарына» ярҙам итеп таратырға 15 мең һум аҡса бирелә.

Тәүге ике йылда Николай Преображенский полкы сафында кесе офицер булып хеҙмәт итә. Ике йәй лейб-гвардия гусар полкында эскадрон командиры булып хеҙмәт итә, ә һуңынан — артиллерия сафтарында лагерь йыйынында ҡатнаша. 1892 йылдың 6 авгусында полковник дәрәжәһенә эйә була. Шул уҡ ваҡытта атаһы уны, Дәүләт советы һәм Министрҙар кабинеты ултырыштарында ҡатнашырға саҡырып, илгә идара эше курсын аңлата. Юл бәйләнеше министры С. Ю. Витте тәҡдиме буйынса, Николай 1892 йылда, дәүләт хеҙмәтендә тәжрибә туплау маҡсатында, Транссебер тимер юлын төҙөү комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Ғүмеренең 23 йәшенә еткәндә, вариҫ белемдең төрлө өлкәләрендә киң мәғлүмәт алған кеше була.

Белем алыу программаһына атаһы менән бергә Рәсәйҙең төрлө губерналарына сәйәхәт итеү ҙә ингән. Белем алыуын тамамлағанда, атаһы эскадра составындағы «Память Азова» крейсерын Алыҫ Көнсығышҡа сәйәхәт итер өсөн улы ҡарамағына бирә. Туғыҙ ай эсендә оҙатып йөрөүселәре менән бергә [[Австро-Венгрия]]ла, [[Греция]]ла, [[Мысыр]]ҙа, [[Һиндостан]]да, [[Таиланд]]та, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Япония]]ла була, һәм һуңғараҡ — [[Владивосток]]тан ҡоро ер буйлап бөтә [[Себер]]ҙе иңләп, Рәсәйҙең баш ҡалаһына ҡайта. Сәйәхәт барышында Николай шәхси көндәлек алып бара. Японияла Николайға һөжүм ойошторола (ҡара: Инцидент в Оцу); ҡан таптары эҙҙәре ҡалған күлдәге Эрмитажда һаҡлана.

Оппозициялағы сәйәсмән, Рәсәй империяһы Дәүләт думаһының 1-се саҡырылыш ағзаһы Обнинский үҙенең «Һуңғы самодержец» тигән антимонархик хеҙмәтендә Николай «бер мәлдә тәхеттән ныҡышмалы рәүештә баш тартҡан», әммә Александр III талабына буйһоноп, «атаһы иҫән саҡта тәхеткә ултырасағы тураһында манифестҡа ҡул ҡуя»{{Sfn|Обнинский|1912}}.

== Тәхеткә ултырыуы һәм хакимлыҡ итә башлауы ==
[[Файл:Николай_II_и_императрица_Александра_Федоровна._1896_г.jpg|слева|мини|247x247пкс|{{Small|Император Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна (1894)}}]]
[[Файл:Император_Николай_II_и_Александра_Фёдоровна._Хромлит.Мешков._1894_г_ГИМ_e1t3.jpg|мини|238x238пкс|Император Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна (1894)]]

=== Тәүге аҙымдары һәм таж кейҙереү тантанаһы ===
Александр III вафатынан һуң бер нисә көн үтеүгә (20.10.1894) (батша хәҙрәттәре манифесы 21 октябрҙә иғлан ителә&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Дата 21 октября (по юлианскому календарю), когда был опубликован манифест от {{сс3|20.10.1894}} года о кончине его родителя и его вступлении на престол (Правительственный вестник, {{сс3|21.10.1894}}, № 229, с. 1), была занесена в месяцеслов как официально отмечаемый день восшествия на престол Николая II.&lt;/ref&gt; тәхеткә ултыра; шул уҡ көндө сановниктар, чиновниктар, һарай эргәһендәгеләр һәм ғәскәр ант килтерә&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|22.10.1894}}, № 230, с. 1.&lt;/ref&gt;), 1894 йылдың 14 ноябрендә Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә Александра Фёдоровна менән никахлаша; баллы ай хәтер кисәләре һәм матәм визиттары атмосфераһында үтә&lt;ref&gt;''Великий князь [[Александр Михайлович (внук Николая I)|Александр Михайлович]]''. Книга воспоминаний. — Париж, 1933. — С. 169—170.&lt;/ref&gt;.

Иң беренсне ҡарарҙары кадрҙар алмаштырыуға бәйле була.

1895 йылдың 27 мартында&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html  о разграничении сфер влияния в области Памиров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709183528/http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html |date=2017-07-09 }}&lt;/ref&gt; Рәсәй һәм Бөйөк Британия араһында Памир өлкәһендә «йоғонто яһау биләмәләрен: Зор-Куль (Виктория) күленән алып көнсығышҡа», Пяндж йылғаһы буйлап билдәләнә; Памир улусы Фирғәнә өлкәһенең Ош өйәҙенә (Рәсәй империяһы); Вахан һырты рус карталарында ''император Николай II һырты'' тигән исем алды. Императорҙың тәүге ҙур халыҡ-ара акты булып, (11.4.1895), рус эске эштәр министрлығы башланғысы менән (Германия һәм Франция менән) Япон империяһына, Ляодун ярымутрауынан баш тартып, Ҡытай менән төҙөлгән Симоносек килешеүен яңынан ҡарау талабы ҡуйыла.

Петербургта 1895 йылғы 17 ғинуар телмәрендә: «Барығыҙ ҙа белеп ҡуйығыҙ, халыҡ мәнфәғәтенә хеҙмәт итеп, мәрхүм атайым нисек һаҡлаған булһа, самодержавие башланғыстарын ҡаты һәм тайпылышһыҙ һаҡлаясаҡмын» ти&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|18.1.1895}}, № 14, с. 1.&lt;/ref&gt;.

1910-сы йылдар башында конституцион-демократик партияһының һул ҡанаты вәкиле В. П. Обнинский был телмәргә шундай баһа бирә{{sfn|Обнинский|1912|с=48, 51}}:
{{начало цитаты}}«Был телмәр Николайға ҡарата һалҡын мөнәсәбәткә, земство эшмәкәрҙәрен берләштереп, алдағы азатлыҡ көрәшенә нигеҙ булып торҙо. &lt;…&gt; Был телмәре уның подданныйҙары алдында ла, барса алдынғы донъя күҙ алдында ла аҫҡа тәгәрәүенә алып килде».{{конец цитаты}}
Тарихсы Сергей Сергеевич Ольденбург та: «Белемле рус йәмғиәте был телмәрҙе үҙҙәренә ҡаршы сығыу тип аңланы &lt;…&gt; Интеллигенция өҫтән конституцион үҙгәрештәр булырына өмөмтөн өҙҙө. Революцион агитация ныҡлап үҫеште»{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=50—51}}. Консерватив даирәләр вәкиле К. П. Победоносцев, был телмәрҙе хуплпһа ла, һағайып ҡабул итә&lt;ref&gt;Цит. по: Письма Победоносцева к Александру III. — {{М.}}, 1926. — Т. II. — С. 355—356.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Портрет_императора_Николая_II._Рис.Н.Я.Яш,_1896г_hole2ZaNVaM.jpg|мини|Император Николай II портреты. Н. Я. Яш һүрәте, 1896 йыл]]
[[Файл:Россия._Император_Николай_II_с_имп.Австро-Венгрии_Францем-Иосифом_I._1897г_30227631_e1st3.jpg|мини|Рәсәй. Император Николай II Австро-Венгрия императоры Франц-Иосиф I менән. 1897 йыл.]]
Император һәм уның хәләленең коронацияһы 1896 йылдың 26 майында ойошторола. Байрам уйланылып еткермәгәнлектән, халыҡ бик күп йыйыла һәм этеш-төртөш арҡаһында , рәсми мәғлүмәт буйынса, 1379 кеше һәләк була, бер нисә йөҙ кеше зәғифләнеп ҡала. Был һәләкәт йәмәғәтселеккә бик ауыр тәьҫир итә (ҡара: ''Катастрофа на Ходынском поле''). Ходынкала булып үткән хәл һәм Ҡыҙыл йәкшәмбе, 1905 йылдың 9 ғинуар ваҡиғалары, менән бәйле, Николай II батшаны радикаль оппозиция «'''Ҡан эскес'''» тип атай&lt;ref name=&quot;Курлов&quot;/&gt;. Шул уҡ йылдың апрелендә Түбәнге Новгородта Бөтә Рәсәй сәнәғәт һәм художество күргәҙмәһе ойошторола. Николай II был күргәҙмәне барып ҡарай.

1896 йыдың апрелендә рәсәй хөкүмәте формаль рәүештә Фердинанд I Кенәздең Болгария Кензәлеген таный. Шулай уҡ 1896 йылда Николай II Европа буйлап ҙур сәфәргә сыға, Франц-Иосиф, герман императоры Вильгельм II, Бөйөк Британия королеваһы Виктория (жена Николай II ҡатыны Александра Фёдоровнаның өләсәһе) осраша; сәфәренең ахырында союздаш Өсөнсө француз революцияһы иленең баш ҡалаһына [[Париж]]ға килә. Сәфәрҙә батшаны сит ил министры иптәше (урынбаҫары) аҙ компетентлы Николай Павлович Шишкин оҙатып йөрөй.

1896 йылдың сентябрендә Бөйөк Британияға килгән ваҡытта 1894—1895 йылдарҙағы әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған геноцид арҡаһында Бөйөк Британия менән Ғосман империяһы араһында мөнәсәбәттәр киҫкен төҫ алған була; һәм шул уҡ ваҡытта Петербург менән Константинополь араһында йылылыҡ урынлаша башлған була: королева Викторияның Балморал һарайында ҡунаҡ булғанда, Николай, Ғосман империяһында реформалар проектын бергә төҙөү буйынса риза һымаҡ булһа ла, инглиз хөкүмәте яһаған ғосман солтаны Абдул-Хәмид II-не тәхетенән ҡолатыу һәм Мысырҙы Англия ҡарамағында ҡалдырыу һәм шуға яуап итеп Ҡара диңгеҙ боғаҙҙар буйынса бер ни тиклем ташламалар алыуға риза булмай{{sfn|Хвостов|1963|с=338}}. Николай Парижға килә, һәм француздар уны Константинополдәге илселәре өсөн Рәсәй һәм Францияның берлектәге инструкцияларын раҫлауға күндерә. Мысыр мәсьәләһе буйынса француздар тәҡдим иткән (шул иҫәптән «Суэцкий каналды нейтралләштереү») һәм Оттоман бурысы Идаралығының вәкәләттәрен киңәйтеү мәсьәләләре буйынса Рәсәй хөкүмәте үҙенең делегатын ебәрергә тейеш булған. Дөйөм алғанда, Төркиә өҫтөнән халыҡ-ара контроль урынлаштырыла, һәм был Рәсәй ниәттәренә ҡаршы килә{{sfn|Хвостов|1963|с=341}}. Батшаның париж килешеүҙәре Сергей Витте, Владимир Николаевич Ламздорф, Төркиәләге илсе Александр Иванович Нелидов, Веналағы илсе Капнист һ. б.яғынан киҫкен ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Николай күпмелер ваҡыт үҙенең ҡарарын яҡлап маташа, әммә Витте дәлилдәре менән ризалаша. Ламздорф йәне көйөп яҙа: «Йәш батша хәҙрәттәе үҙ ҡараштарын бик тиҙ үҙгәртә»{{sfn|Хвостов|1963|с=341—342}}. Тиҙҙән Бельморал килешеүҙәренә кире ҡайталар. Министрҙар ултырышында (23.11.1896) Босфорға Рәсәй десантын хуплайҙар. Уртаса ҡараштар өҫкә ҡалҡып сығыу сәбәпле, десанттан баш тарталар{{sfn|Витте|1923|loc=[http://stepanov01.narod.ru/library/witte/chapt24.htm гл. 24: Проект захвата Босфора. Новая политика на окраинах]}}. Николай II һәм Шишкиндың ашығыс аҙымдарынан һуң, 1896 йылдың аҙағына рус дипломатияһы Лобанов-Ростовский һәм Витте пландарына: Франк-рус союзын нығытыу, айырым мәсьәләләр буйынса Германия менән прагматик хеҙмәттәшлек, Көнсығыш мәсьәләһен &quot;туңдырыу&quot; замораживание (йәғни солтанға ярҙам итеү һәм Англия менән Мысыр пландарына оппозиция) нигеҙләнергә тейеш була. Ғосман империяһында (әрмән халҡының яҙмышын еңеләйтеүмәсьәләләре буйынса ла) реформалар проекты солтанға тапшырылмай ҡала{{sfn|Хвостов|1963|с=344—345}}. 1897 йылдың мартында, Беренсе Грек-төрөк һуғышынан һуң, рәсәй ғәскәрҙәре Критта халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыу операцияһында ҡатнаша.

1897 йыл дауамында Петербургҡа өс дәүләт башлығы: Франц-Иосиф, Вильгельм II, Франция президенты Феликс Фор визит менән килә.

1899 йылдың 3 февраль Манифесы Бөйөк Финляндия кенәзлегендә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/fin1899.html Высочайший манифест] {{сс3|3.2.1899}}&lt;/ref&gt; автономия хоҡуҡтарына ҡул һоноу тип ҡабул ителә һәм халыҡтың ризаһыҙлығына килтерә{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1, гл. 6|с=140—142}}.

=== Мәғприф торошо ===
Рәсәй империяһында 1897 йылдың ғинуарында уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй империяһында йәшәгән халыҡ һаны 125 миллион кеше; шуларҙың 84 миллионы өсөн рус теле туған тел була. 9 йәштән өлкән халыҡтың 27 % (Финляндиянан тыш), 10—19 йәшлек халыҡтың — 34 % грамотаға эйә була. XX быуат башына Рәсәй империяһы халҡы менән башҡа үҫешкән илдәр халҡы араһында грамоталылыҡ кимәле айырмаһы үҙенең максимум күрһәткесенә етә.

Тарихсы Борис Николаевич Миронов билдәләүенсә, 1889 һәм 1913 йылдарға халыҡтың грамотаға эйә өлөшө{{sfn|Миронов|2015|с=491}}:
{| class=&quot;standard&quot; align=center style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;70%&quot;
|+1889 һәм 1913 йй. 9-20 йәштән өлкәнерәк ир-ат/ҡатын-ҡыҙҙар араһында грамоталылыҡ кимәле&lt;br&gt;{{small|''(Рәсәй империяһы өсөн грамоталылыҡ — уҡый белеү, башҡа илдәр өсөн — уҡый һәм яҙа белеү)''}}
|Рәсәй империяһы||Бөйөк Британия||Германия||АҠШ||Австрия||Япония||Франция
|-
|31/13||91/89||97/95||88/85||74/60||97/—||89/81
|-
|54/26||99/99||99/99||93/93||81/75||98/—||95/94
|}
Миронов XIX б. аҙағында халыҡта грамоталылыҡҡа ынтылыш барлыҡҡа килде, тип билдәләй{{sfn|Миронов|2015|с=496}}.
Халыҡтың грамотаһыҙлығы мәсьәләһе П. Н. Игнатьев етәкләгән Халыҡ мәғарифы министрлығы 1906 йылда башланғыс дөйөм белем биреү проектын эшләй. 1908 йылдың 3 майынан мәғариф үҫешенә аҡса бүленә һәм империя территорияһында мәктәптәр асыла. Һөҙөмтәлә синфи йәки милли айырымлыҡтарына ҡарамай, бөтә рәсәй халҡына башланғыс белем биреү билдәләнә{{sfn|Россия 1913 год|1995|с=343}}. 1916 йылда Рәсәй империяһында 140 меңгә яҡын мәктәп була, мәктәп системаһының инфраструктура параметрҙары күрһәткестәре буйынса (мәҫәлән, халыҡ һанына ҡарата  әктәптәр һаны, уларҙың тигеҙ бүленеп ултырыуы, биләмәлә яҡын урынлашыуы, идаралығы һ. б.) ул осорҙағы күпселек дәүләттәрҙән генә түгел, хатта хәҙерге Рәсәй Федерацияһынан да алдараҡ бара{{sfn|Сапрыкин|2009|с=57}}. Хөкүмәт мәғариф сығымдарын алға ынтылышлы арттыра: Рәсәй империяһының Халыҡ мәғарифы министрлығы бюджеты 1901 йылда 33,1 млн һум булһа, 1913 йылда 142,7 млн һум тәшкил итә{{sfn|Россия 1913 год|1995|с=344}}.

Юғары һәм урта белемгә ҡағылып, Николай Рәсәйҙә юғары махсус, бигерәк тә урта техник һәм ауыл хужалығы мәктәптәренә мохтаж тигән: «Был резолюцияны минең күрһәтмәм тип ҡабул итергә». Халыҡ мәғарифы министры Игнатьев П.Н. фекеренсә, бындай талап преподаватель составы дефициты менән тормошҡа ашырыуға аяҡ салыуы мөмкин, тип хафаланып яҙа&lt;ref name=Anf&gt;''[[Анфимов, Андрей Матвеевич|Анфимов А.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2748.html Царствование императора Николая II в цифрах и фактах] // Отечественная история. — 1994. — № 3. — С. 58—76.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Рәсәй империяһы Николай II хакимлығы осоронда тәбиғи фәндәр һәм инженер мәғарифында күренекле уңыштарға өлгәшә, юғары техник, хәрби-инженер һәм коммерция училищеларында студенттар һаны 40-45 меңгә етә, шулай итеп, 1904—1914 йылдарға (АҠШ менән бер рәттән), Германияны уҙып китеп, техник белем өлкәһендә донъя лидерына әйләнә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Макнилл, Уильям (историк)|Макнилл У.]]|заглавие=В погоне за мощью. Технология, вооружённая сила и общество в XI—XX веках|ссылка=http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf|место=М.|издательство=«Территория будущего»|год=2008|страниц=455|страницы=380|isbn=5–91129–004–9}} {{Cite web |url=http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2018-03-07 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082240/http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |dead-url=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924082240/http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Фергюсон, Ниалл|Ferguson N.]]|заглавие=The Pity of War: Explaining World War I|ссылка=https://www.amazon.com/Pity-War-Explaining-World/dp/0465057128#reader_0465057128|место=L.|издательство=Basic Books|год=1998|страниц=563|страницы=263|isbn=0-465-05711-X}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Сапрыкин|2009|с=46}}. Рәсәй инженер училищелары сығарылыш уҡыусылары араһында, һуңыраҡ, революциянан һуң эмиграцияла, Көнбайыш Европала һәм АҠШ-та тотош өлкә һәм технологик мәктәптәр барлыҡҡа килтерҙе (Игорь Иванович Сикорский, Владимир Козьмич Зворыкин, Алексей Евгеньевич Чичибабин, Владимир Николаевич Ипатьев, Степан Прокофьевич Тимошенко, Георгий Александрович Ботезат һ.б.){{sfn|Сапрыкин|2009|с=46}}.

Шулай уҡ Рәсәй, 1907—1916 йылдарҙағы П. Н. Игнатьев реформалары һөҙөмтәһендә, ысынбарлыҡта «өҙлөкһөҙ белем» өлкәһендә пионер булды &lt;ref&gt;{{статья|автор=Данилова Л. Н.|заглавие=История непрерывного педагогического образования в России (конец XIX — начало xx века)|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/v/istoriya-nepreryvnogo-pedagogicheskogo-obrazovaniya-v-rossii-konets-xix-nachalo-xx-veka|издание=Ученые записки ЗабГУ. Сер. педагогические науки|тип=журнал|год=2017|том=12|номер=5|страницы=139|issn=2542-0089}}&lt;/ref&gt;. Күпселек европа илдәрендә шуға оҡшаш реформалар фәҡәт 1950 — 1960-сы йылдарҙа ғына уҙғарылды{{sfn|Сапрыкин|2009|с=25}}.

Рәсәй империяһында юғары белемгә эйә кешеләр һаны өҙлөкһөҙ үҫә барған.
{| class=&quot;wide&quot;
|-
|+ 1899—1903 һәм 1911—1914 йылдарҙа һәр 10000 кешегә юғары уҡыу йорттары студенттары һаны {{sfn|Сапрыкин|2009|с=40}}
|-
! Рәсәй || Англия || Германия || Франция
|-
| 3,5 || 6 || 8 || 9
|-
| 8 || 8 || 11 || 12
|}

Шулай уҡ европа Рәсәйен, көнбайыш европа һәм көньяҡ илдәренән тағы бер нимә: алдынғы урта белем биреү уҡыу йорттарында ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ уҡыусыларҙың тулы тигеҙлеге айыра{{sfn|Сапрыкин|2009|с=21}}. Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарға тәғәйенләнгән урта белем (аҙаҡ - юғары белем) биреү системаһы үҫешкән була. Рәсәй гимназияларында XX быуат башында уҡ малайҙарға ҡарағанда ҡыҙҙар күберәк уҡыған. Ә европа дәүләттәренең күпселегендә (ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында уҡыусылар һанының 20 % тәшкил итә) был тәңгәлдә артта барғандар{{sfn|Сапрыкин|2009|с=39}}. 1917 йылғы революция алдынан яҡшы сифатлы белемгә эйә ҡатын-ҡыҙ сығарылыш уҡыусылары Германия, Франция һәм Англия менән сағыштырғанда, күп була, һәм улар көнбайыш европа университеттапына уҡырға ингән. Мәҫәлән, Швейцария юғары уҡыу йорттарында XIX быуат урталарында швейцар ҡатын-ҡыҙҙарынан күберәк рус ҡыҙҙры уҡыған{{sfn|Сапрыкин|2009|с=39}}.
Шулай уҡ, Рәсәй империяһы түбән ҡатлам халҡының уҡыу мөмкинлектәре индексы күрһәткесе көнбайыш европа күрһәткесенән бер нисә тапҡырға артығыраҡ була&lt;ref&gt;{{книга|автор={{iw|Рингер, Фриц|Ringer F.|de|Fritz K. Ringer}}|заглавие=Education and society in modern Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=GpgOAQAAMAAJ&amp;dq=|издательство=Indiana University Press|год=1979|страниц=370|страницы=280—330|isbn=978-0-253-31929-6}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Иҡтисад сәйәсәте ===
[[Файл:Спуск_на_воду_крейсера_Аврора_11_мая_1900.jpg|мини|250x250пкс|Николай II 1900 йылдың 11 (24) майында крейсер &quot;Аврора&quot;ны һыуға төшөрә]]
[[Файл:Имп.Николай_II_в_сопровож.свиты_и_имп.Александра_Фед._отплывают_на_осмотр_нов.кораблей_1903г.jpg|мини|250x250пкс|Петербург. Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна яңы караптарҙы ҡарарға бара. 1903 йыл]]
Көнбайыш төбәктәрҙә 1863 йылғы Польша ихтилалы өсөн поляк сығышлы ер биләүселәргә индерелгән айырым һалым, 1900 йылдың 12 июнь Указы менән, сәйәси һөргөн һаҡланһа ла, енәйәтселәрҙе Себергә һөрөү юҡҡа сығарыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шиловский М. В.|часть=Роль каторги и ссылки в заселении и освоении Сибири в XIX — начале XX в.|ссылка часть=http://sibistorik.ru/project/kotel/012.html|заглавие=Сибирский плавильный котёл: социально-демографические процессы в Северной Азии XVI — начала XX века. Сборник научных статей|ссылка=http://sibistorik.ru/project/kotel/index.html|ответственный=Отв. ред. Д. Я. Резун|место=Новосибирск|издательство=Сибирский хронограф|год=2004|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-87550-184-7|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Дөйөм оҙонлоғо 1898 йылда 44 мең км, 1913 йылға 70 мең км тәшкил иткән тимер юлдар төҙөлөшө дауам итә. Тимер юлдарының барлыҡ оҙонлоғо буйынса Рәсәй, АҠШ-ҡа ғына етә алмай, европа илдәренең барыһын да уҙып киткән була, әммә һәр йән башына тимер юл менән тәьмин ителеү буйынса АҠШ-тан да, ҙур европа илдәренән дә артта була. Батшалыҡ итә башлағанда тимер юл төҙөү дәррәү барһа (1895—1899 йй. биш йыллыҡта йылына 2751 саҡрым), һуңғараҡ һиҙелерлек әкрен бара: 1907—1912 йй. тотош биш йылға ни бары 2952 саҡрым ғына төҙөлә — был талаптарға тап килмәй — 1902—1912 йй. хәрәкәт тығыҙлығы 36 %-ҡа, ә юл селтәре — 20 %-ҡа ғына артҡан. Сәнәғәт һәм сауҙа вәкилдәре съезы Советының 1913 йылдың 9 май докладында был турала иҫкәртелә: «Эш былай барһа, беҙ бөтә йөктәрҙе лә ташып өлгөрә алмаясаҡбыҙ, һәм ил үтә ауыр көрсөккә төшәсәк». Генерал-инженер Петров баһалауынса, хәлде илдәге иҡтисад мәнфәғәттәренә тап килтерер өсөн, йылына  5000 саҡрым төҙөр кәрәк. Шәхси башланғыстарҙы тотҡарлау кире тәьҫир итә — әүҙем матди мөмкинлектәр табыуға һәм етди аҡса һалыныуға ҡарамаҫтан, яңы тимер юлдар төҙөү буйынса юллауҙар сикһеҙ һаран ҡәнәғәтләндерелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник|ответственный=Ред.-сост.: д-р ист. наук А. М. Анфимов, д-р ист. наук [[Корелин, Авенир Павлович|А. П. Корелин]]; Отв. ред. А. П. Корелин; [[Институт российской истории]], [[Российская академия наук]]|ссылка=http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913.htm|место=СПб.|издательство=Русско-Балтийский информационный центр «БЛИЦ»|год=1995|страниц=415|isbn=5-86789-013-9|ref=}}&lt;/ref&gt;.

=== Көнсығышҡа хәрәкәт һәм рус-япон һуғышы ===
[[Файл:Портрет_императора_Николая_II,_1900г._Рис.Липгарт_Э.К.eeUiv6cJ_1g.jpg|слева|мини|255x255пкс|Император Николай II портреты. Рәссам ''Липгарт Э. К.'', 1900 йыл]]
[[Файл:1903-MilitarySymbol-Russia.png|мини|Николай II осорондағы ополчен билетында девизы һәм монограммаһы менән Ополчен тәреһенең һүрәтләнеше.]]

Һарай яны тарихсыһы С. С. Ольденбург 1895 йылда император Алыҫ Көнсығышта өҫтөнлөк итер өсөн Япония менән бәрелеш булырын — дипломатик һәм хәрби яҡтан әҙер торорға кәрәклеген белгән{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=228}}.

1896 йылдың 22 майында Мәскәүҙә Рәсәй империяһы һәм Ҡытай араһында Японияға ҡаршы хәрби килешеү төҙөлә; Ҡытай Төньяҡ Маньчжурия аша Владивостокка тимер юл төҙөүгә ризалыҡ бирә, уны төҙөү һәм файҙаланыу Рус-Ҡытай банкына тапшырыла. 1896 йылдың 8 сентябрендә ҡытай хөкүмәте һәм Рус-Ҡытай банкы араһында Ҡытай-Көнсығыш (КВЖД) тимер юлын төҙөү буйынса концессион килешеү эшләнә. 1898 йылдың 15 мартында Пекинда Рәсәй һәм Ҡытай араһында, Рәсәйгә [[Порт-Артур]] (Люйшунь) һәм Далянь порттарын һәм уларҙың тирә-яғы территориялары һәм һыу яҫылығы менән 25 йылға ҡортомға алыу тураһында Рус-Ҡытай конвенцияһы төҙөлә; бынан тыш, ҡытай хөкүмәте КВЖД Йәмғиәтенә бер пункттан Дальнийға һәм Порт-Артурға тимер юл тармағы (Көньяҡ Маньчжурия тимер юлы) биргән концессияны таратыуға рөхсәт бирә.

1898 йылдың 12 авгусында Николай II сит ил эштәре министры граф Михаил Николаевич Муравьёвҡа Петербургҡа килгән ситдержавалар вәкилдәренә хөкүмәт мөрәжәғәтен (циркуляр нота) таратырға ҡуша. Николай батша тыныслыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса конференцияға йыйылыу тәҡдим итә&lt;ref&gt;Цит. по: Чаяние мира всего мира // [[Московские церковные ведомости]]. — {{сс3|30.8.1898}}. — № 35. — С. 464.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Оригинал текста ноты на французском языке]] см.: Правительственный вестник, {{сс3|16.8.1898}}, № 178, с. 1 («Le maintien de la paix générale et une réduction possible des armements»).&lt;/ref&gt;. 1899 һәм 1907 йылдарҙа [[Гаага тыныслыҡ конференцияһы]] үтә. Уның айырым ҡарарҙары бөгөнгө көнг тиклем эшләй ([[Гаага]]ла Даими арбитраж суд йәғни Третейский судының айырым палатаһы булдырыла). Гаага тыныслыҡ конференцияһын йыйыу инициативаһы менән сығыш яһағаны һәм уны үткәреүгә индекргән өлөшө өсөн Николай II (һәм билдәле рус дипломаты Мартенс Фёдор Фёдорович) 1901 йылда Нобель премияһы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=2073 The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901—1956]&lt;/ref&gt;. В Секретариате ООН по сей день стоит бюст Николая II и помещено его Обращение к державам мира о созыве первой Гаагской конференции.

Рәсәйҙең Ляодун ярымутрауын ҡортомға алып, Ҡытай-Көнсығыш тимер юлын төҙөүе һәм [[Порт-Артур]]ҙа диңгеҙ базаһына нигеҙ һалыуы, Рәсәйҙең Манчжуриялағы йоғонтоһо Япония мәнфәғәттәренә ҡаршы килә.

1904 йылдың 24 ғинуарында япон илсеһе рус сит ил эштәре министры Владимир Николаевич Ламздорфҡа ике ил араһында һөйләшеүҙәрҙе өҙөү тураһында нота тапшыра. 1904 йылдың 26 ғинуар кисе япон флоты һуғыш иғлан итмәйсә порт-артур эскадраһын һөжүм итә. 1904 йылдың 27 ғинуарында Батша хәҙрәттәре Николай II Манифесы Японияға һуғыш иғлан итә.

Ялу йылғаһындағы, Ляоянь эргәһендәге, Шахэ йылғаһындағы, Сандепу һәм Мукден алыштары; был һуғыштар рус армияһы өсөн уңышһыҙ тамамлана.

1904 йылдың 20 декабрендә [[Порт-Артур]] бирелә. К. Н. Рыдзевский, Александра Богданович көндәлегенә буйынса, Николай II-нең ваҡиғаға битарафлығын һүрәтләй&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;В предисловии к книге А. Богданович историк А. Н. Боханов предупреждает читателей: «конкретные сведения, приводимые автором, требуют критического к себе отношения. Многие из них, основанные на слухах, не были историческими фактами как таковыми, а являлись лишь преломленным в сознании отражением действительных или мнимых событий… Различного рода неточности часто встречаются в книге. Об этом надо помнить и всё принимать безоговорочно на веру не следует».&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Ватанын яратҡан һәр кешене ҡайғыға һалған яңылыҡты батша битараф ҡабул итте, һағыш күләгәһе тойолоп та ҡараманы. Сахаров хәбәрен һөйләргә тотондо, кның көләмәстәре һәм хахылдауҙар туҡтаманы. Сахаров батшаны әүрәтә белә. Ҡыҙғаныс һәм асыу ҡабартырлыҡ түгелме ошо күренеш!»&lt;ref&gt;''Богданович А. В.'' Три последних самодержца. — {{М.}}, 1990. — С. 326.&lt;/ref&gt;{{конец цитаты}}

Юрий Никифорович Данилов бындай хәлдә Николайҙың («таш, боҙ кеүек һалҡын ҡанлылығы»); хәбәрҙәрҙән билдәле булғанса, Порт-Артур бирелер алдынан&lt;ref&gt;''Данилов Ю. Н.'' Мои воспоминания об Императоре Николае II-ом и Вел Князе Михаиле Александровиче.&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Батша поезында күпселек ваҡиғаларҙың мөһимлегенән һәм ауырлығынан хәсрәтләнә ине. Әммә Император Николай II бер үҙе генә тиерлек таш кеүек һалҡын булды. Ул элеккесә, Рәсәй буйлап дөйөм нисә саҡрым үтеүе менән ҡыҙыҡһына, һунар эпизодтарын хәтерләп һөйләп ала, үҙенә осрағандарҙың уңайһыҙланғанын күреп ала һ. б.… 1915 йылда беҙҙең ғәскәрҙәрҙең Галичинанан ауыр сигенгән сағында ла ул шулай һалҡынлыҡ күрһәтте; икенсе йылда, Батшаның йәмәғәт даирәләре менән бәйләнештәре тамам өҙөлгән саҡта, һәм 1917 йылдың март көндәрендә Псковта тәхеттән баш тартҡан көндәрҙә».{{конец цитаты}}

Николай II был ваҡиға тураһында көндәлегенә&lt;ref&gt;{{sfn0|Дневники Николая II}}, [http://www.rus-sky.com/history/library/diaris/1904.htm 1904. Начат в Царском Селе.]&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«21 декабрь. Шишәмбе. Төндә Анатолий Михайлович Стесселдән гарнизондың күп юғалтыуҙары һәм сирләүе һәм снарядтарҙы тулыһынса атып бөтөү сәбәпле, Порт-Артурҙы япондарға биреү тураһындағы тетрәндергес хәбәр алдым! Алдан шулай булыры күҙалланһа ла, ауыр һәм ҡыйын, ләкин армия ҡәлғәне ҡотҡарырына ышанғы килә ине. Һаҡлаусылар барыһы ла ҡаһарман күҙ алдына килтергәнгә ҡарағанда артығын эшләне. Тимәк, Аллаһы тәғәлә ихтыяры менән!»{{конец цитаты}}

[[File:Avrora1905Manila.jpg|thumb|&quot;Аврора&quot; крейсеры һуғыштарҙан һуң Манилалағы рейдта. 1905 й.]]
Порт-Артур ҡәлғәһе еңелгәндән һуң, күп кеше хәрби кампания ыңғай тамамланырына ышанмай. Патриотик кәйеф ярһыу һәм төшөнкөлөк менән алмашына. Был хәл хөкүмәткә ҡаршы агитация һәм тәнҡит үҫешенә килтерә. Император был тик ваҡытлыса ғына уңышһыҙлыҡ тип иҫәпләй. Ул тыныслыҡ теләй, хәрби яҡтан көскә таянған почётлы тыныслыҡ теләй. 1905 йылдың яҙы тамамланыуға хәрби хәлдең үҙгәреүе бик йыраҡ перспективала икәне тойола.

1905 йылдың 15 майында [[Цусима]] диңгеҙ алышында рус флоты тотошо менән тиерлек ҡыйратыла. АҠШ илсеһе Мейер императорға америка президенты Теодор  Рузвельттың тыныслыҡ килешеүе буйынса аралашсы бүлыу теләген еткерә. 1905 йылдың 30 майында Рузвельт тәҡдиме ҡабул ителә. Рус делегацияһын батша вәкиле С. Ю. Витте етәкләй. 1905 йылдың 23 авгусында Портсмут тыныслыҡ килешеүенә рус вәкилдәре С. Ю. Витте һәм Р. Р. Розен ҡул ҡуя. Уның шарты буйынса, Рәсәй Кореяны Япония йоғонтоһо аҫтында тип таный, Японияға Көньяҡ Сахалинды һәм Порт-Артур һәм Дальний ҡалпалары менән Ляодун ярымутрауына хоҡуғын бирә.

1925 йылда америка тикшеренеүсеһе Т. Деннетт, күпселек Япония май һуңына хәлһеҙләнгән була, һәм фәҡәт тыныслыҡ килешеүе генә уны тулыһынса ҡыйратылыуҙан ҡотҡара тип яҙҙы&lt;ref&gt;''{{iw|Деннетт, Тайлер|Dennett T.||Tyler Dennett}}'' Roosevelt and the Russo-Japanese War. — New York, NY, USA, 1925. — P. 297.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Япония һуғышҡа 2 млрд иенға яҡын аҡса түгә, ә дәүләт бурысы 600 млн иендан 2,4 млрд иенға саҡлы үҫә. Процент буйынса ғына япон хөкүмәте 110 млн иен түләгән. Сит илдән алған дүрт займ япон бюджетына ятҡан ҙур йөк була. Япондар Т. Рузвельтҡа башлап үҙҙәре мөрәжәғәт итә.

Рус-япон һуғышында еңелеү (ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр) һәм 1905—1907 йй. революцияны баҫтырыу (Григорий Распутин йоғонтоһо тураһында име-мимештәр таралыуы) идара итеү һәм интеллигент даирәләрендә император абруйының ҡаҡшауына килтерә&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Юғары уҡыу йортон тамамлаған дворян булмағандар рәсәй дворянлыҡ исемен алғанлыҡтан, интеллигенция дворяндарҙың бер өлөшө була.&lt;/ref&gt;.

== 1905—1907 йылдарҙағы Революция ==
[[Файл:Николай_II_-_Государь_в_тужурке_._Серов_В.А..jpg|слева|мини|Николай II портреты. Преображенский полкы офицеры тужуркаһында. Рәссам ''Серов В. А.'', 1900 й. тирәһе]]

=== 1905 йылдың 9 ғинуарында Санкт-Петербургтағы ваҡиғалар ===
Рус-япон һуғышы башланыу менән, Николай II либераль даирәләргә бер ни тиклем юл ҡуя: эске эштәр министры В. К. Плевены эсер боевигы үлтергәндән һуң, ул посҡа либерал тп һаналған Пётр Дмитриевич Святополк-Мирскийҙы тәғәйенләй; Сенатҡа 1904 йылдың 12 декабрь указы менән земстволар хоҡуҡтарын киңәйтеүҙе, эшселәрҙе страховкалау, инородецтарҙы эмансипациялаусы, цензураны бөтөрөү тураһындағы вәғәҙәләрен бирә&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm Именной высочайший указ Правительствующему Сенату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016110634/http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm |date=2007-10-16 }} {{сс3|12.12.1904}} года&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Указ тексын тикшергәндә, ул граф Виттеға&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;{{sfn0|Витте|1923|loc=т. I|с=274}}. Витте говорит, что в кабинете царя также присутствовал великий князь [[Сергей Александрович]]; нельзя исключать, что сказанное было предназначено для его слуха.&lt;/ref&gt;: «Аллаһы тәғәлә тарафынан ышанып тапшырылған халҡыма был зыянлы булғанын беләм, һәм бер ҡасан да, бер осраҡта ла вәкәләтле идаралыҡҡа риза булмаясаҡмын» ти.

=== Санкт-Петербургта 1905 йылғы 9 ғинуар ваҡиғалары ===
[[Файл:Петиция рабочих.jpg|thumb|left|180px|Санкт-Петербург эшселәре һәм халҡының 1905 йылғы 9 ғинуар петицияһы]]
1905 йылдың 9 ғинуарында Петербургта рухани Георгий Аполлонович Гапон инициативаһы менән эшселәрҙең Ҡышҡы һарайға тантаналы атлауы ойошторола. 6—8 ғинуар көндәрендә рухани Гапон һәм бер төркөм эшсе император исеменә Санкт-Петербург эшселәренән һәм халҡынан иҡтисади талаптар менән бер рәттән ҡайһы бер сәйәси талаптар ҙа яҙылған Петиция төҙөй. Петицияның төп талабы чиновниктарҙың бюрократия власын юҡҡа сығарыу һәм Учредительный йыйылыш формаһындағы халыҡ вәкәләтлеген булдырыу тора&lt;ref&gt;[[s:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]&lt;/ref&gt;. Петиция төҙөү һәм уны батшаға тапшырырға тырышыу быға тиклем властар хупларға ынтылмаған күп һанлы забастовкалар эҙемтәһе була. Был күпселеге монархия яҡлы булған (аҡ батшаға ышанған) эшселәрҙе ышанысын бөтөрә һәм радикаль кәйеф үҫеүенә килтерә. Хөкүмәткә петицияның сәйәси эстәлеге билдәле булғас&lt;ref name=LDN&gt;{{статья|автор=Любимов Д. Н.|заглавие=Гапон и 9 января|ссылка=|издание=Вопросы истории|место=М.|год=1965|номер=8—9|страницы=}}&lt;/ref&gt;, эшселәрҙе Ҡышҡы һарайға яҡынайтмау, кәрәк булһа, көс менән туҡтатыу  ҡарары ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Витте С. Ю.|заглавие=Воспоминания. Царствование Николая II|ссылка=http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0050.shtml|место=Берлин|издательство=Слово|год=1922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Спиридович А. И.|заглавие=Записки жандарма|ссылка=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|место=Харьков|издательство=Пролетарий|год=1928|страниц=205}}&lt;/ref&gt;. 6 ғинуар кисе бөйөк кенәз Владимир Александрович командалығында хәрби штаб төҙөлә, һәм баш ҡалаға ғәскәр туплау башлана (Крещение Господне уңайынан тантаналар ваҡытында картечь снарядының осраҡлы атыуы ла етди борсолоуға һалған була). Икенсе көндө хәл асыҡланғас, министрҙар кәңәшмәһендә хәрби хәл иғлан итмәҫкә һәм  Гапонды ҡулға алмаҫҡа ҡарар ителә{{sfn|Кавторин|1992|с=358, 364}}. Әммә 8 ғинуарҙа һарай министры Фредерикс, императорҙың яҡын дуҫы, Царское Селонан килеп эске эштәр министры П. Д. Святополк-Мирскийҙы ҡыҙырта, хәрби хәл иғлан итеү һәм Гапонды ҡулға алыу тураһында Бойороҡ тапшыра. Бынан һуң Святополк-Мирский яңы кәңәшмә йыя, ғәскәрҙәр диспозицияһын раҫлай, Гапон менән аралашыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;{{статья|автор=|заглавие=9-е января. Кн. П. Д. Святополк-Мирский о Гапоне|ссылка=|издание=Русское слово|место=М.|год=1909|номер=269 (24 ноября)|страницы=4}}&lt;/ref&gt;, 8 ғинуар кисе императорға хәбәр итә{{sfn|Кавторин|1992|с=369}}, хәрби хәл иғлан итмәүен үтенә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Святополк-Мирская Е. А.|заглавие=Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 годы|ссылка=|издание=Исторические записки|номер=77|место=М.|год=1965|страницы=273—277}}&lt;/ref&gt;. Совет тарих фәне раҫлауҙарына ҡаршы, Николай II атыу тураһында бойороҡ биргәнме юҡмы, билдәһеҙ, министрҙарҙың батшаға шәхси докладтары протоколланмаған{{sfn|Кавторин|1992|с=369—370}}. Ғәскәргә, демонстранттарҙы Һарай майҙанына индермәүҙән башҡа, өҫтәмә бойороҡтар бирелмәй. Хөкүмәт аппаратының дөйөм йүнәлешен гвардия ғәскәрҙәре һәм Санкт-Петербург хәрби округы штабы начальнигы генерал Николай Фёдорович Мешетич һуңынан: «Атыу тураһында әйткәндә, был ғәскәрҙе йәлеп итеүҙең эҙемтәһе. Уларҙы парадҡа саҡырмағандар ҙа инде?»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Семанов С. Н.|заглавие=«Кровавое воскресенье» как исторический феномен|ссылка=http://russiabgu.narod.ru/pages/themes/txt/semanov_krovavoe.pdf|издание=Вопросы
истории|место=|год=1991|номер=6|страницы=182—188}}&lt;/ref&gt;.

1905 йылдың 9 ғинуарында тәреләр, хоругвялар, иконалар һәм император портреттарын тотҡан күп меңле эшсе колонналары ҡаланың төрлө осонан Ҡышҡы һарайға хәрәкәт итә, колонналарҙың береһе алдынан Гапон килә. Заставаларҙа колонналарҙы ғәскәр ҡаршылай. Халыҡ тулҡынын кавалерия һөжүме тарата алмаған осраҡта, винтовка залптары ишетелә. Эшселәрҙең бер өлөшө батшаға петиция тапшырыу маҡсатында Һарай майҙанына үтеп инә (батша 6 ғинуарҙа кис үк Царское Селоға киткән була), һәм өгөтләү мөрәжәғәттәренән һуң заптар ярҙамында таратылған. Атыуҙар ураһында билдәле булғас, Невский проспектта радикаль лозунгылар аҫтында стихиялы митингтар башлана, ярһыған халыҡ полицейскийҙарҙы туҡмай башлай, полковник Николай Карлович Риман отряды ут асҡандан һуң, халыҡ тарала. Васильевский утрауының 4-се линияһында ҡыҙыл байраҡ эленгән баррикада төҙөлә.

Рәсми докладтарҙа ғәйепле итеп эшселәр күрһәтелә&lt;ref name=Lop&gt;{{статья|заглавие=Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января|ссылка=http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/19050109lopuhin.php|издание=Красная летопись|номер=1|место=Л.|год=1922|страницы=330—338}}&lt;/ref&gt;, и войска вынуждены были произвести по колоннам ружейные залпы&lt;ref name=Lop/&gt;, ҡала үҙәгендә 150 мең кеше була&lt;ref name=LDN/&gt;. Отчётта эшселәр яғынан ғәскәргә ут асыу тураһында ялған хәбәр бар, баҡтиһәң, Нарва ҡвпҡалары янында ике полицейский 93-сө пехота Иркутск полкы залпы ҡорбаны булған&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Начало первой русской революции. Январь-март 1905 года. Документы и материалы|ответственный=Под ред. Н. С. Трусовой|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1955|страниц=960}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=[[s:Доклад комиссии, избранной общим собранием присяжных поверенных 16 января 1905 года по поводу событий 9—11 января|Доклад комиссии присяжных поверенных 16 января 1905 года по поводу событий в Петербурге 9—11 января 1905 г.]]|ссылка=|издание=Красная летопись|место=Л.|год=1922|номер=1|страницы=137—160}}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 9 ғинур көндө 130 кеше һәләк була һәм 299 кеше яралана. 10 ғинуарҙа һәләк булғандарҙы ашығыс рәүештә дөйөм ҡәберлектә ерләйҙәр&lt;ref name=Lop/&gt;. Совет тарихсыһы Владимир Иванович Невский иҫәпләүенсә, үлтерелгәндәр 200, яраланғандар — 800-гә яҡын була&lt;ref&gt;{{статья|автор=Невский В. И.|заглавие=Январские дни в Петербурге 1905 года|ссылка=|издание=Красная Летопись|год=1922|том=1|страницы=}}&lt;/ref&gt;. 9 ғинуар кисе Николай II көндәлегенә түбәндәгене яҙа: «Ауыр көн! Эшселәрҙең Ҡышҡы һарайға барып етергә теләүе арҡаһында Петербургта етди сыуалыштар булды. Ғәскәрҙәр ҡаланың төрлө урындарында атырға тейеш ине, күп кеше вафат булды һәм яраланды. Аллам, ҡалай ҡыйын һәм ауыр!»&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html Дневник Николая Романова.] Запись от {{сс3|9.1.1905}} года. ЦГАОР, ф. 601, оп. 1, д. 248.&lt;/ref&gt;

1905 йылдың 9 ғинуар ваҡиғалары рус тарихында боролошло мәл була һәм 1905—1907 йылдарҙағы Беренсе рус революцияһына алып килтерә. Либераль һәм  революцион оппозиция килеп сыҡҡан хәлдә император Николайҙы ғәйепләй. Полиция эҙәрлекләүенән ҡасып ҡотолған рухани Гапон 1905 йылдың 9 ғинуар кисендә эшселәрҙе ҡораллы ихтилалға һәм династияны ҡолатырға өндәүсе саҡырыу яҙа. «Йыртҡыс-батша, уның ҡаҙна урлаусы чиновниктары һәм рус халҡын талаусылар ҡоралһыҙ туғандарыбыҙҙы, ҡатындарыбыҙҙы һәм балаларыбыҙҙы аңлы рәүештә үлтерергә теләнеләр һәм үлтереүсегә әйләнделәр. Пули царских солдат, убивших за Нарва заставаһында батша портреттарын тотоп барған эшселәргә һәм портреттарға атҡан батша һалдаттары пулялары беҙҙең батшаға ышанысыбыҙҙы үлтерҙе. Халыҡ ҡарғаған батшанан, уның батша йылан тоҡомдарынан, уның министрҙарынан һәм бәхетһеҙ рус ерен талаусыларынан үс алайыҡ, туғандар! Барыһына ла үлем!»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Гапон Г. А.|заглавие=[[s:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|издание=Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год=1905|страницы=14—15}}&lt;/ref&gt; «Освобождение» либераль журналы редакторы Пётр Бернгардович Струве «Халыҡ йәлләде» мәҡәләһендә: «Халыҡ уға килде, халыҡ уны көттө. Батша халҡын ҡаршыланы. Уның ҡайғылы һәм ышаныулы һүҙҙәренә нагайкалар, ҡылыс һәм пулялар менән яуап бирҙе. Петербург урамдарында ҡан ҡойолдо һәм халыҡ менән ошо батша араһындағы бәйләнеш мәңгегә өҙөлдө. Халыҡҡа сығырға теләмәгән һауалы залиммы ул, үҙе көс алған стихияға йөҙгә йөҙ баҫып һөйләшергә өрккән ерәнгес ҡурҡаҡмы — 1905 йылдың 9 май ваҡиғаларынан һуң батша Николай асыҡтан-асыҡ халыҡ дошманы һәм йәлләде булып ҡалды»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Струве П. Б.|заглавие=Палач народа|ссылка=|издание=Освобождение|место=Париж|год=1905|номер=64|страницы=1}}&lt;/ref&gt;. Революцион матбуғатта 9 ғинуар көнө «Ҡанлы йәкшәмбе» тип аталды&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Революционные дни|автор=Ленин В. И.|ссылка=http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/9-26.htm|издание=Вперёд|год={{сс3|18.1.1905}} года|номер=4}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 Краткий курс истории ВКП(б). Глава III. Меньшевики и большевики в период русско-японской войны и первой русской революции (1904—1907 годы).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019050343/http://www.magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |date=2011-10-19 }}&lt;/ref&gt; һәм шулай СССР һәм Рәсәй тарихнамәһенә инде.
{{викитека-текст|ru|Речь императора Николая II к депутации рабочих 19 января 1905 года|Речи императора Николая II к депутации рабочих 19 января 1905 года}}
Николай II-нең трагедияға ҡарашын {{sfn|Кавторин|1992|с=370}} яңы ҡала башлығы Трепов махсус һайлап алған эшселәр делегацияһын ҡабул иткәндә әйтә. Николай делегаттарға «Миңә үҙегеҙҙең нужағыҙ тураһында боласыл өйкөлөш менән килеп белдереүегеҙ — енәйәтсел» ти, һуңынан уларҙы ғәфү итә.

=== Революцияның үҫеше. 17 октябрь Манифесы ===
1905 йылдың 4 февралендә Мәскәү Кремлендә террорист бомбаһынан сиктән тыш уң сәйәси ҡарашы менән ағаһының улына йоғонто яһаусы бөйөк кенәз Сергей Александрович үлә.

Илдә стачкалар дауам итә; империя сиктәрендә лә сыуалыштар башлана: Курляндияла «Лесные братья» немец помещиктарын, Кавказда әрмән-татар һуйышы башлана. Революционерҙар һәм сепаратистар Англия һәм Япониянан аҡса һәм ҡорал ярҙамы ала&lt;ref&gt;[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 Девятьсот пятый год: террор в действии. Куплено на японские деньги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010075202/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 |date=2006-10-10 }}&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Письмо императора Николая II императрице Марии Федоровне.jpg|thumb|200px|Николай II-нең императрица Мария Фёдоровнаға хаты. 14 ғинуар, 1906.]]
флотта һәм төрлө ҡалаларҙа ихтилалдар тоҡана. Мәскәүҙәге декабрь ихтилалы иң ҙуры була. Шуның менән бер рәттән эсер һәм анархист индивидуаль терроры тарала. Революционерҙар меңәрләгән чиновникты, офицерҙы һәм полицейскийҙы үлтерә — 1906 йылда ғына 768 власть вәкилдәре йә агенттары үлтерелә һәм 820 яралана{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=371—372}}. 1905 йылдың икенсе яртыһында сыуалыштар университеттарҙа һәм духовный семинарияларҙа үтә. Оппозицион партиялар матбуғатта самодержавиеға һөжүм итә&lt;ref&gt;[http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/DAYLY.HTM Пресса и государство в России(1906—1917 годы)]&lt;/ref&gt;.
[[File:Молебен в Георг.зале Зимнем дворце по случаю торж.открытия ГосСовета и ГосДумы 27апр1906г o.jpg|thumb|left|Петербург. Дәүләт Советы һәм Дәүләт Думаһы асылыу ыңғайынан Ҡышҡы һарайҙағы ғибәҙәт. 1906 й. 27 апреле]]

1905 йылдың 6 авгусында Дәүләт Думаһы булдырыу тураһында манифест — Дәүләт Думаһы тураһында закон һәм Думаға һайлауҙар тураһында — иғлан ителә. Әммә  революция 6 август акттарын аша атлап үтә: октябрҙә бөтә рәсәй сәйәси стачка башлана, 2 млн атыҡ кеше баш күтәрә. Бик оҙаҡ икеләнгәндән һуң, 1905 йылдың 17 октябрендә Николай Манифесҡа ҡул ҡуя: «1. Халыҡҡа шәхестең, ысынлап тейелмәҫлеген, намыҫ, һүҙ, йыйылыш һәм создарға берләшеү азатлығын  тәьмин иткән ҡаҡшамаҫ гражданлыҡ азатлығы бирергә. &lt;…&gt; 3. Дәүләт Думаһы хупламайса тороп бер закон да көсөнә кермәҫлек итеп, халыҡ һайлап ҡуйған властың ҡанундарға таянып эшләгәнен ысынлап күҙәтеү мөмкинлеген ҡаҡшамаҫ ҡағиҙәгә әйләндерергә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&amp;nd=723101077&amp;prevDoc=723102131 |title=Официальная публикация манифеста |accessdate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&amp;nd=723101077&amp;prevDoc=723102131 |archivedate=2007-10-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&amp;nd=723101077&amp;prevDoc=723102131 |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt;. 1906 йылдың 23 апрелендә Рәсәй империяһының закон сығарыу процесында Думаның яңы ролен иҫәпкә алған Төп дәүләт закондары раҫлана. Либераль йәмәғәтселек фекере буйынса, манифест сикләнмәгән рус монарх власының ахырын белдерә.
Манифестан һуң өс аҙна үтеүгә, терроризм өсөн хөкөм ителгәндәрҙән башҡа, сәйәси тотҡондарға амнистия иғлан ителә; 1906 йылдың 26 апрелендә теләһә ниндәй цензура тыйыла.

Манифест сыҡҡндан һуң, забастовкалар кәмей; ҡораллы көстәр (флоттан тыш) антҡа тоғролоҡ һаҡлай; Николайҙың өнһөҙ хуплауы менән киҫкен уң монархия яҡлы йәмәғәт ойошмаһы — Рус халҡы союзы барлыҡҡа килә.

== Ике революция араһындағы тиҫтә йыл ==

=== Эске һәм тышҡы сәйәсәт ҡаҙыҡтары ===
1907 йылда Бөйөк Британия менән Ҡытайҙа, Афғанстанда һәм Персияла йоғонто өлкәләре яйға һалына — [[Антанта]] тигән атама менән билдәле булған Тройственный килешеүгә (''Triple-Entente'') нигеҙ һалына&lt;ref name=BRE23&gt;{{БРЭ|статья=Антанта|id=695645|автор=[[Серова, Ольга Васильевна|Серова О. В.]]|том=2|страницы=23|ref=}}&lt;/ref&gt;; был осорҙа ике яҡлы хәрби йөкләмәләр Рәсәй һәм Франция араһында була&lt;ref name=BRE23/&gt;&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/frrumil.asp The Franco-Russian Alliance Military Convention — August 18, 1892]&lt;/ref&gt;. 1908 йылдың 27-28 майында британия Короле Эдуард VII батша менән — Ревель (Таллин) гаванендә рейдта осраша; король батшаға британия флоты адмиралы мундирын бүләк итә&lt;ref name=PravV1908a&gt;Правительственный вестник, {{сс3|29.5.1908}}, № 116, с. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PravV1908b&gt;Правительственный вестник, {{сс3|30.5.1908}}, № 117, с. 1.&lt;/ref&gt;. Монархтарҙың Ревелдә күрешеүен [[Берлин]] Германияға ҡаршы коалиция булдырыу тип аңлай&lt;ref&gt;История СССР с древнейших времен до наших дней. — {{М.}}: Наука, 1968. — Т. VI. — С. 480.&lt;/ref&gt; — несмотря на то, что Николай был убеждённым противником сближения с Англией против Германии&lt;ref&gt;История СССР с древнейших времен до наших дней. — {{М.}}: Наука, 1968. — Т. VI. — С. 475.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Nikolay II-1913.jpg|thumb|left|Николай II 1913 йылда]]
Рәсәй һәм Германия араһындағы Потсдам килешеүе (6.8.1911) уларҙың ҡапма-ҡаршы яҡтарҙа тороп ҡалыуын тотҡарлай алмай.

1912 йылда Ҡытайҙан бойондороҡһоҙлоҡ алған [[Монголия]] (Синьхай революцияһы) ысынында Рәсәй протектораты була. 1914 йылдың 4 апрелендә Урянхай крайында тывалар (Енисей губернаһы составында) Рәсәй протектораты аҫтына инә. Тывалағы сәйәси һәм илселек эштәре Иркутск генерал-губернаторына тапшырыла.

1912 йылдың көҙөндә Балҡан союзы һәм Төркиә араһында Беренсе Балҡан һуғышы башлана&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Рәсәй Балкан союзы менән Төркиәне яраштырып берләштереп, үҙ контроле аҫтында йәшәтергә күп дипломатик көсөн түгә. Хөкүмәт башлығы Пётр Аркадьевич Столыпиндың идеяһы тормошҡа ашмай&lt;/ref&gt;.

Балҡан һуғышына бәйле, Австро-Венгрияның Рәсәйгә ҡарата ҡыланышы асыу килтергес була, 1912 йылдың ноябрендә өс рәсәй хәрби округының ғәскәрен саҡырыу тураһында хәбәр ҡуҙғатыла, ләкин премьер-министр императорҙы илде һуғышҡа тарттырмаҫҡа өгөтләй{{sfn|Коковцов|1933|loc=[http://rummuseum.ru/portal/node/3114 гл. V: Собрание, под моим председательством, губернаторов для заслушания сообщений о предвыборном положении. Н.А. Хвостов…]}}.

1913 йылда Романовтар йортоноң 300 йыллығы киң билдәләнә: император ғаиләһе Мәскәүгә, Владимирға, Түбәнге Новгородҡа, шунан Волга буйлап Костромаға бара. Кострома ҡалаһындағы Ипатьев монастырында (14.3.1613) Романовтарҙың беренсе батшаһы — Михаил Фёдорович саҡырылған була; 1914 йылдың ғинуарында Петербургта династияның юбилейы хөрмәтенә төҙөлгән Фёдоровский соборын тантаналы изгеләндереү ойошторола.

[[Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|thumb|left|Династияның беренсе батшаһы Михаил Фёдорович һәм Николай II портреттары менән '''Романовтар йортона 300 йыл''' юбилей 1 һумы. Көмөш, 1913 й.]]
[[Файл:Nicholas on Red Square 1913.jpg|thumb|200px|Николай II Романовтар йортоноң 300 йыллығын билдәләгәндә. 1913 й.]]

=== Николай II һәм Дума ===
Тәүге ике Дәүләт думаһы тормошсан булмай сыға. Улар таратыла.
I Дума тарҡатылғандан һуң, Министрҙар Советы рәйесе итеп Пётр Аркадьевич Столыпин тәғәйенләнә. Столыпиндың аграр сәйәсәте, сыуашлыштарҙы уңышлы баҫтырыуы, II Думалағы сағыу сығыштары өсөн ҡайһы бер уңдар уны кумир итеп күтәрә.
[[Файл:Автограф_Николая_Второго_в_Золотой_книге_почётных_посетителей_Думы_9_февраля_1916_г._Журнал_Нива.jpg|мини|200x200пкс|Дәүләт Думаһын почётлы килеп күреүселәрҙең Алтын китабында Николай II-нең автографы. 9 февраль, 1916 йыл]]

Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт Думаһы, һайлауҙарҙа социал-демократтар һәм эсерҙар ҡатнашҡанлыҡтан, беренсеһенә ҡарағанда ла һулыраҡ булып сыға. Столыпин Думаның составын үҙгәртергә тырыша. Социал-демократтар көс ҡулланып дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү буйынса йәшерен эшмәкәрлек алып барғаны асыла. Ҡаршы тороуҙың эҙемтәһе булып батша хәҙрәттәренең II Думаны тарҡатыу буйынса ҡул ҡуйған 1907 йылдың 3 июнь манифесы барлыҡҡа килә. 1905 йылдың 17 октябрь манифесына ҡапма-ҡаршы торғаны өсөн, совет тарихнамәһендә ул «Өсөнсө июнь түңкәрелеше» тип аталды (Дәүләт Думаһы хупламай тороп бер документ та ҡабул ителергә тейеш булмай!).

Генерал А. А. Мосолов фекеренсә, Николай II Дума ағзаларын халыҡ вәкилдәре итеп түгел, «ғәҙәти интеллигент» тип ҡабул иткән, һәм батшаның крәҫтиән делегацияларына ҡарашы бөтөнләй башҡа булған: «Батша улар менән бик теләп осраша һәм бер ҙә арымай, оҙаҡ итеп, шатланып һәм яғымлы һөйләшә ине»{{sfn|Мосолов|1938|с=108}}.

=== Ер реформаһы ===
1902—1905 йылдарҙа дәүләт кимәлендә яңы аграр закон эшләү менән дәүләт эшмәкәрҙәре лә, Рәсәй ғалимдары ла: Вл. И. Гурко, С. Ю. Витте, И. Л. Горемыкин, А. В. Кривошеин, П. А. Столыпин, Пётр Петрович Мигулин, Николай Николаевич Кутлер һәм А. А. Кауфман шөғөлләнгән. Общинаны тарҡатыу мәсьәләһен тормош үҙе ҡуйған. Революция ҡыҙған осорҙа Н. Н. Кутлер хатта алпауыт ерҙәренең бер өлөшөн тартып алыу проектын тәҡдим итә.

1907 йылдан столыпин аграр реформаһы тормошҡа ашырыла башлай. Реформаның төп йүнәлеше булып элек коллектив милектә булған ауыл общинаһы ерҙәрен милексе крәҫтиәндәргә беркетеү торған. Дәүләт шулай уҡ крәҫтиәндәрҙең алпауыт ерҙәрен һатып алыуына ла киң ярҙам ойошторған (Крәҫтиән ер банкыһы кредиты аша), агроном ярҙамына субсидия бүлгән. Реформаны үткәргәндә аралашҡан баҫыуҙар күренешенә (крәҫтиән бик күп баҫыуҙарҙа ваҡ ер һыҙаттарын эшкәртеүе) ҡаршы көрәшкә ҙур иғтибар ителгән, хужалыҡтың һөҙөмтәлелеген күтәреү маҡсатында крәҫтиәндәргә участканы «бер урындан» (ҡырҡым отруба, утар) бирергә тырышҡандар. Ерҙе файҙаланыу буйынса бик күләмле хеҙмәттәр талап иткән реформа шаҡтай аҡрын йәйелдерелгән. Февраль революцияһына тиклем крәҫтиәндәрҙең шәхси милегендә община ерҙәренең 20 % беркетелгән була; реформаның күҙгә ташланып торған һәм ыңғай һөҙөмтәләре тулы күләмдә беленеп өлгөрмәне.

1913 йылда Рәсәй (висла буйы губерналарын иҫәпкә индермәй) [[арыш]], [[арпа]] һәм [[һоло]] етештереү буйынса донъяла беренсе урында, на третьем  [[бойҙай]] етештереү буйынса ([[Канада]] һәм [[АҠШ]]-тан ҡала) өсөнсө урында, картуф етештереү буйынса ([[Франция]], [[Германия]] һәм Австро-Венгриянан ҡала) дүртенсе урында торған&lt;ref&gt;[http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. Раздел «Экономика».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424093231/http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html |date=2008-04-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй донъяла ауыл хужалығы продукцияһының төп экспортёры була, уға ауыл хужалығы продукцияһын сит илдәргә сығарыу күрһәткесе буйынса бөтә донъя экспортының 2/5 өлөшө тура килгән. Игенселек уңышы инглиз йәки герман уңышынан өс тапҡырға кәмерәк, картуф уңышы — ике тапҡырға кәмерәк булған.

=== Хәрби өлкәлә үҙгәртеп ҡороуҙар ===
[[Файл:Крым._Имп.Николай_II_обходит_строй_выпускников_Севаст.офиц.школы_авиации_1911г_SOSHA.jpg|мини|200x200пкс|Ҡырым. Николай II Севастополь авиация мәктәбе сығарылыш уҡыусылары сафтарын ҡарап үтә. 1911 й.]]
Рәсәйҙә, 1904—1905 йй. рус-япон һуғышында еңелеү һабаҡтарына таянып, үҙәк идаралыҡтағы, ойоштороу, комплектлау системаһында, армияның хәрби әҙерлегендә һәм техник тәьмиәтендә етди етешһеҙлектәрҙе иҫәпкә алып, 1905—1912 йй. хәрби үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә.

Хәрби өлкәлә үҙгәртеп ҡороуҙарҙың беренсе осоронда (1905—1908) юғары хәрби идаралыҡты үҙәктән күсерә (Хәрби министрлыҡтан бойондороҡһоҙ Генераль штабтың Баш идаралығы, Дәүләт оборонаһы советы булдырыла, генерал-инспекторҙар туранан-тура императорға буйһона), действительный хеҙмәт сроктары ҡыҫҡартыла (пехотала һәм ялан артиллерияһында 5 йылдан 3 йылға, башҡа ғәскәри төрҙәрҙә 5 йылдан 4 йылға тиклем, флотта 7 йылдан 5 йылға тиклем), офицер составы йәшәрә; һалдат һәм матростарҙың көнкүреше (ашау-эсеү һәм кейем менән тәьмин итеү) һәм материальное положение офицерҙар һәм оҙайлы хеҙмәт итеүселәрҙең матди хәле яҡшыртыла.

Икенсе осорҙа (1909—1912) юғары идаралыҡ үҙәкләштерелә (Генштабтың Баш идаралығы Хәрби министрлыҡ составына индерелә, Дәүләт оборона советы ябыла, генерал-инспекторҙар хәрби министрға буйһона); хәрби яҡтан көсһөҙ резерв һәм крепостной ғәскәрҙәр иҫәбенә ялан ғәскәрҙәре көсәйтелә (армия корпустары һаны 31-ҙән 37-гә арта), ялан частарында, мобилизация башланғанда икенсе сираттағы частарҙы йәйелдереүгә бирелергә тейешле запас булдырыла (ялан артиллерияһын, инженер һәм тимер юл ғәскәрҙәрен, элемтә частарын индереп), полктарҙа пулемёт командалары һәм корпус авиаотрядтары булдырыла, юнкер училищелары, яңы программалар бирелеп, яңы устав һәм нәсихәттәр индерелеп, хәрби училищелар итеп үҙгәртелә. 1910 йылда Император хәрби-һауа флоты барлыҡҡа килә һәм шул уҡ йылды Ҡырымда Севастополь лётчиктарҙың офицер мәктәбе асыла (киләсәктә — ''Кача'').&lt;ref&gt;[http://авиару.рф/aviamuseum/aviatsiya/nachalo-aviastroeniya-v-rossijskoj-imperii-2/pervye-aviashkoly-rossii/sevastopolskaya-ofitserskaya-shkola-aviatsii/ Севастопольская офицерская школа авиации.]&lt;/ref&gt;

=== [[Беренсе донъя һуғышы]] ===
[[Файл:Nicholas II declaring war on Germany from the balcony of the Winter Palace.jpeg|200px|thumb|20 июль, 1914 й. Николай II Германияға һуғыш иғлан итә.]] 1914 йылдың 19 июлендә [[Германия империяһы]] Рәсәйгә һуғыш иғлан итә: Рәсәй империя һәм династияның һәләкәте менән тамамланған Беренсе донъя һуғышына инә.

Николай II һуғыш алды йылдарында ла, 1914 йылдың 15 июлендә Австро-Венгрия Сербияға һуғыш иғлан итеп, Белградты бомбаға тота башлаған һуғыш башланырға торған һуңғы көндәрҙә лә һуғышты булдырмау маҡсатында күп тырышлыҡ һалып ҡарай. 1914 йылдың 16 июлендә Николай II Вильгельм II-гә «австрия-сербия мәсьәләһен Гаага конференцияһына тапшырыу» тәҡдиме менән телеграмма ебәрә&lt;ref&gt;[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Willy-Nicky_Telegrams The World War I Document Archive]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pal&gt;{{h|М. Палеолог в своей книге}} ''Палеолог М.'' Царская Россия во время мировой войны. — {{М.}}, Международные отношения, 1991. — Гл. XII.&lt;/ref&gt;

Немец хөкүмәте телеграмманы баҫтырыуҙы кәрәк тип тапмай. Сөнки император Вильгельм һуғыш көҫәгән&lt;ref name=Pal/&gt;&lt;ref&gt;''[[Бьюкенен, Джордж Уильям|Бьюкенен Дж.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html Мемуары дипломата.] — {{М.}}: Международные отношения, 1991. — Гл. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Buchanan G.'' [https://archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague My Mission to Russia and other diplomatic memories.] — 1923. — P. 200.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZAB&gt;{{sfn0|История России|2010|с=291}}&lt;/ref&gt;.

Антанта илдәрендә лә, Рәсәйҙә лә оппозицион партиялар (шул иҫәптән социал-демократтар), һуғыш башланғанда, агрессор тип Германияны атай. 1914 йылдың көҙөндә В. И. Ленин Германия үҙенә уңайлы мәлдә һуғыш башланы тип яҙа&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;''Ленин В. И.'' Война и российская социал-демократия // ПСС. — Т. 26:&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Николай II, В. Б. Фредерикс и великий князь Николай Николаевич в Ставке.jpg|thumb|200px|left|Николай II, һарай министры һәм биләмәләр графы Владимир Борисович Фредерикс (үҙәктә) һәм бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич (уңда) Ставкала. Сентябрь, 1914 гй.]]
[[Файл:Kerber Essen.jpg|thumb|200px|Николай II «Рәсәй» крейсеры офицерҙары араһында. 1915 й.]]
[[Файл:Вторая бригада линкоров.jpg|thumb|200px|Балтиҡ диңгеҙе. Рәсәй линкорҙары бригадаһы. 1915 й.]]

1914 йылдың 20 июлендә императорҙың һуғыш тураһында манифесы баҫыла. Шулай уҡ батша хәҙрәттәре указы менән кенәз Кесе Николай Николаевичты Юғары баш командующий, штаб начальнигы итеп генерал Николай Николаевич Янушкевичты тәғәйенләй.

1914 йылдың 26 июленән Дәүләт Советы һәм Дәүләт Думаһы ултырыштары туҡтатыла&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|27.7.1914}}, № 165, стр. 1.&lt;/ref&gt;. 1914 йылдың 26 июлендә Австрия менән һуғыш тураһында манифест сыға.
Шул уҡ көндө Ғали йәнәптәре Дәүләт советы һәм Дума ағзаларын ҡабул итә:&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|27.7.1914}}, № 165, с. 2.&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Германия, һуңғараҡ Австрия Рәсәйгә һуғыш иғлан иттеләр. Беҙҙең илебеҙ буйлап ғәрәсәт һымаҡ ҡалҡҡан Тыуған илгә булған оло һөйөү һәм тәхеткә тоғролоҡ тойғолары күтәрелеше минең һәм һеҙҙең күҙ алдында, һәм беҙгә яуаплылыҡты өҫтөбөҙгә алып, беҙҙең бөйөк Рәсәй-әсәбеҙ Аллаһы Тәғәлә һынау итеп ебәргән һуғышты ахырына еткерер тип ышанайыҡ. &lt;…&gt; Һеҙ барығыҙ ҙа һәм һәр кем үҙ урынында миңә һынау итеп төшөрөлгән бурысты, минән башлап, барыбыҙ ҙа үткәрергә, ахырына еткерергә ярҙам итерегеҙгә ышанам. Рус Ере Аллаһы бөйөк!»{{конец цитаты}}

Яуап телмәре аҙағында Дума рәйесе камергер Михаил Владимирович Родзянко:
{{начало цитаты}} «Фекер, ҡараш һәм инаныстарҙы берләштереп, Рус Ере исеменән Дәүләт Думаһы үҙенең батшаһына тыныс һәм ҡәтғи итеп әйтә: „Бирешмәгеҙ, ғали йәнәптәре, рус халҡы һеҙҙең менән, Аллаһы тәғәләнең мәрхәмәтенә ышанып, дошманды һындырып һәм Тыуған илебеҙ ғорурлығын яҡлап, ул бер ниндәй ҡорбан алдында ла туҡтап ҡалмаҫ“»&lt;ref&gt;Ibid.{{уточнить|указать источник явно, а не ссылаться по английски &quot;там же&quot;}} (редакция текста по указанному источнику).&lt;/ref&gt;.
{{конец цитаты}}

18 августа Галиция алышы башлана — рус ғәскәрҙәренең генерал Николай Иудович Иванов командалыҡ иткән Көньяҡ-Көнбайыш фронты һәм эрцгерцог Фридрихтың дүрт австрия-венгрия армияһын ҡаршы һуғыша. Рус армияһы һөжүм барышында ҙур мөһим стратегик территорияны — Көнсығыш [[Галиция]]ны һәм Буковинаның бер өлөшөн яулай. 26 сентябргә фронт Львовтан көнбайышҡараҡ 120—150 км-ҙа стабилләшә. Көслө австрия ҡлғәһе Перемышль рус армияһы тылында ҡамауҙа ҡала. Галицияны яулау Рәсәй өсөн ҡасандыр тартып алынған тарихи Русь ерен кире ҡайтарыу кеүек була.

Бының менән бер рәттән рус армияһы Көнсығыш Пруссия операцияында тар-мар ителә. Генерал Самсоновтың 2-се армияһы 6 корпусынан 2-һен юғалта — улар ҡамауға һәм әсирлеккә эләгә. Фронт командующийы генерал Жилинский вазифаһынан төшөрөлә. 1-се армия командиры генерал Павел Карлович Ренненкампфтың хәрәкәттәре уңышһыҙ тип табыла, һәм немец фамилиялы командирҙарға ышанмаусанлыҡҡа килтерә.

1914 йылдың 20 октябрендә Рәсәй Ғосман империяһына һуғыш иғлан итә&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|21.10.1914}}, № 249, с. 1 (сохранены некоторые особенности оригинального написания).&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Рәсәй Ҡара диңгеҙ яр буйҙарында ата-бабалар васыят итеп ҡалдырған тарихи бурысын үтәү юлын асасаҡ».{{конец цитаты}}

Батша сентябрҙән ноябргә тиклем арауыҡта Рәсәй Көньяғына һәм Кавказ фронтына бер нисә тапҡыр бара.

Германия командованиеһы 1915 йылға, Көнбайыш фронттан Көнсығыш фронтҡа төп баҫымды күсереп, стратегияһын үҙгәртә. Рәсәйгә хәрби яҡтан еңеп, уны сепарат тыныслыҡ килешеүенә күндереү була маҡсаты. Германия армияһы Көнсығыш Пруссиянан һәм Галициянан эҙмә-эҙлекле ҡеүәтле фланг һөжүмдәре ойоштороп, Рус армияһы оборонаһын йырып, кружить и разгромить в Варшава һикәлтәһендә выступ ҡамарға һәм тар-мар итергә теләй. Шуның һөҙөмтәһендә фронттарҙағы хәл киҫкен ауырлаша (ҡара: Великое отступление 1915 года).

Март аҙағына рус ғәскәрҙәре Буковинаның күп өлөшөн ысҡындыра. 22 мартта ҡамауҙағы Перемышль бирелә, 120 меңдән артыҡ кеше әсирлеккә алына, һәм был рус армияһының 1915 йылдағы һуңғы уңышы була. Июнь башына Перемышль дә ҡулдан ысҡына. Июнь аҙағына [[Львов]] ҡалдырыла. Баҫып алынған ерҙәр юғала, Рәсәй империяһы биләмәләрен дошман яулай башлай. Йәмғиәттә хәлде төҙөтеп булмау үкенесе барлыҡҡа килә.

1915 йылдың башына фронттағы ғәскәрҙәр ҡоралға һәм хәрби припастарға ҡытлыҡ кисерә башлай. Бөтә иҡтисадты һуғыш талаптарына яуап бирерлек итеп үҙгәртеп ҡороу асыҡлана бара. 1915 йылдың 17 авгусында Николай II дүрт: оборона, яғыулыҡ, аҙыҡ-түлек һәм йөк ташыу буйынса Айырым кәңәшмә булдырыу тураһындағы документ раҫлай. Министрҙар еткселегендәге хөкүмәт вәкилдәренән, шәхси сәнәғәтселәрҙән, Дәүләт Думаһы һәм Дәүләт Советы ағзаларынан торған был Айырым кәңәшмәләр хөкүмәт, шәхси сәнәғәт һәм йәмәғәтселектең тырышлыҡтарын хәрби мәнфәғәттәрҙе ҡәнәғәтләндереү маҡсатында берләштерергә тейеш була. Оборона буйынса Айырым кәңәшмә төп роль уйнаған.

Айырым кәңәшмәләр менән бер рәттән 1915 йылда Хәрби-сәнәғәт комитеттары — ярым оппозиция характерындағы буржуазия йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә.

==== Николай II Рус армияһының Юғары баш командующийы вазифаһын үҙ өҫтөнә ала ====
1915 йылдың 5 айында Ставкаға килгән еренән батша Николай II ҡайтып китергә ашыҡмай һәм шуны аңлатып ҡатынына хат яҙа.

Фронтта уышһыҙлыҡтар дауам итә: Варшава, Ковно бирелә, Брест нығытмалары шартлатыла, немецтар Көнбайыш Двинаға яҡынлаша, Рига халҡы эвакуация башлай. Шундай шарттарҙа Николай II үҙе армияны етәкләргә ҡарар итә&lt;ref name=Kers306/&gt;

[[Файл:RussianHighCommand.jpeg|слева|мини|200x200пкс|Николай II һәм фронт командующийҙары Ставка ултырышында.]]
[[Файл:Кинохроника._Редкие_кадры._Император_Николай_II_прибывает_на_своей_машине.webm|мини|200x200пкс|Кинохроника. Император Николай II үҙ машинаһында килеп төшә.]]

Юғары баш командующий ставкаһы штабы начальнигы итеп генерал Михаил Васильевич Алексеев тәғәйенләнә. Николайҙың ҡарарын төрлөсә аңлайҙар: министрҙар был аҙым менән килешмәй, уның ҡарарын Александра Фёдоровна ғына хуплай&lt;ref name=UAI&gt;{{книга|автор=[[Уткин, Анатолий Иванович (историк)|Уткин А. И.]]|заглавие=Первая мировая война|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2001|страниц=592|ссылка=http://militera.lib.ru/h/utkin2/index.html}}&lt;/ref&gt;. Министр Александр Васильевич Кривошеин:
{{начало цитаты}}Рәсәйҙең бынан да ауырыраҡ хәлдәрҙә ҡалған саҡтары булған, әммә бер ваҡытта ла булған хәлде тағы ҡатмарлаштырған ситуация булмағандыр… Беҙ дары мискәһендә ултырабыҙ. Бөтә нәмә күккә осһон өсөн бер осҡон ғына кәрәк… Императорҙың армия менән командалыҡты ҡабул итеүе — осҡон ғына түгел, ә пушка арсеналына ташланған тотош шәм.{{конец цитаты}}

Николай II-нең даими хәрби еңелеүҙәр фонында Юғары баш командующий бурысын үҙ өҫтөнә алыу ҡарары самодержавие өсөн иң һуңғы һәләкәтле аҙымы була. Юғары баш командующий Ставкаһы поезында изоляцияла ултырған Николай II 1915 йылдың көҙөнән бирле ысынында ил менән идара итеүҙә туранан-тура ҡатнашмай, әммә уның абруй менән файҙаланмаған ҡатынының, императрица Александра Фёдоровнаның роле арта&lt;ref name=Kur&gt;''Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Коффер Р., Ригуло П., Фонтен П., Сантамария И., Булук С.''[http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm Парадоксы Октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808120745/http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm |date=2021-08-08 }} // Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии / Пер. под рук. Е. Л. Храмова. — (Три Века Истории). — М., 1999. — Ч. 1: Государство против своего народа. — Гл. 1.&lt;/ref&gt;.

Рус армияһы һалдаттары Николайҙың Юғары баш командующий вазифаһын энтузиазмһыҙ ҡабул итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Поршнева О. С.|заглавие=Крестьяне, рабочие и солдаты России накануне и в годы Первой мировой войны|место=М.|год=2004|страниц=200}}&lt;/ref&gt;. Генералитет һәм офицерҙар, генерал Антон Деникин фекеренсә, батшаның шәхси роле тыштан ғына булырын аңлай, ә Юғарының штаб начальнигы Алексеев булғанын белгәс, тыныслана бирә{{sfn|Деникин|2002|loc=Старая армия и государь|с=34}}. Шул уҡ ваҡытта герман командованиеһы кенәз Николай Николаевичтың Юғары баш командующий вазифаһынан китеүенән — ул ҡәтғи һәм оҫта дошман булғаны өсөн — ҡәнәғәтлек кисерә. Уның байтаҡ ҡына стратегик идеяларын Эрих Людендорф юғары дәрәжәлә ҡыйыу һәм бынамын тигән тип баһалаған&lt;ref name=UAI/&gt;.
[[Файл:Николай 2 в Бендерах.jpg|thumb|200px|left|Император Николай II-нең Бендерыла лазаретҡа килгән мәле. 1916 й.]]

1915 йылдың 28 авгусында Вилен операцияһы башлана, рус оборонаһы емерелә.
Һөҙөмтәлә рус ғәскәрҙәре Вильноны ҡалдырырға һәм барса Көнбайыш фронты линияһы буйлап сигенергә мәжбүр була. 10-сы армия ҡамауға эләгеүҙән ҡотола, немецтарҙың алдынғы частарына контр һөжүм ойошторола һәм улар ҡыҫырыҡлана. Ҡышҡа табан ике яҡ та, сиктән тыш хәлдәре бөтөп, 1917 йылға тиклем дауам иткән позицион һуғышҡа күсә (ҡара: Брусиловский прорыв). 1916 йылдың көҙгө саҡырылышы 13 миллион кешене мылтыҡ менән ҡоралландыра, һәләк булыусылар һаны 2 миллиондан артып китә.

Михаил Константинович Лемке, Ставкаың пресс-бюроһы етәксеһе, батшаның халыҡтың ҡырылыуын иҫ киткес вайымһыҙ ҡабул икәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1916 йылда 5-се армия корпусының ҙур юғалтыуҙары (50 %) хаҡында ишеткәс, батша: «…уның ишеләр генә һәләк булдымы, ҡалғандар бар бит, шулар етер» тигән һүҙҙәр  әйтә{{sfn|Лемке|1920|с=813—814}}{{sfn|Поспеловский|1997|с=245—246}}.

 йылғы  йылғы == Монархияның ҡолатылыуы ==
Сәләмәт ир-аттың күбеһе һуғыш солғанышында булыуы, ат һәм башҡа мал-тыуарҙы, пҙыҡ-түлекте күпләп реквизициялау иҡтисадҡа, бигерәк тә ауыл ерендә, ҙур зыян килтерә. Сәйәсиләштерелгән петроград йәмәғәтселеге мөхитендә власть ғауғалар (айырып әйткәндә, Григорий Ефимович Распутин һәм уның «ҡара көстәре» йоғонтоһо) һәм хыянатта ғәйепләүҙәр менән күҙҙән төшә барған; Николайҙың «самодержавие» идеяһына һүҙе менән ысын күңелдән ышанғанлығы дума ағзаларының әм йәмәғәтселектең либераль һәм һул ынтылыштары менән ҡапма-ҡаршы торған.

Февраль революцияһы башланыуға IV саҡырыдлыш Дәүләт Думаһы батша хөкүмәтенә оппозицияла торған төп үҙәккә әүерелә. Парламент коалицияһы үҙәген Конституцион-демократик партия (кадеттар лидеры Павел Николаевич Милюков) һәм 17 октябрь союзы (октябристапр) тәшкил иткән. Думаның төп талабы — Рәсәйҙә Дума тәғәйенләгән һәм Дума алдында ''яуаплы'' хөкүмәт. Ысынбарлыҡта был дәүләт ҡоролошон самодержавиенан Бөйөк Британиялағы кеүек  конституцион монархия итеп үҙгәртеүгә килтерергә тейеш була.

1916 йыл буйына власть тапҡалыуы дауам итә. Берҙән-бер һайланған орган — Дәүләт думаһы — йылына бер нисә аҙнаға ғына үҙенең ултырыштарына йыйыла, бер эшкинмәгән министр китә, уның урынына шундай уҡ абруйһыҙы килә, йәғни министрҙар бер туҡтауһыҙ алмашынып тора&lt;ref name=Kur/&gt;. 1916 йылда Николай II дүрт Министрҙар советы, дүрт эске эштәр министрын, ҡс сит ил эштәре буйынса министрын, ике хәрби министрҙы һәм өм юстиция министрын алмаштыра.

=== Революция ===
1917 йылғы Февраль революцияһы күмәк халыҡтың стихиялы ынтылышы булараҡ башланһа ла, &quot;үрҙәгеләрҙең&quot; киҫкен сәйәси кризисы, либераль-буржуаз дапрәләрҙең батшаның үҙе генә ҡулында тотҡан сәйәсәте менән ризалашмауы уның уңышына килтергән. Икмәк фетнәләре, һуғышҡа ҡаршы митингтар, демонстрациялар, сәнәғәт предприятиеларындағы стачкаларға ризаһыҙлыҡ белдереүсе күп меңле баш ҡала гарнизоны ҡушыла. 1917 йылдың 27 февралендә дөйөм забастовка ҡораллы ихтилалға әйләнә; ихтилалға ҡушылған ғәскәр ҡаланың мөһим пункттарын, хөкүмәт биналарын баҫып ала. Батша хөкүмәте килеп сыҡҡан хәлде тиҙ арала һәм ҡыйыу хәрәкәт итеп яйға һалырға һәләтһеҙ була. Уға тоғролоҡ һаҡлаған тарҡау һәм аҙ һанлы көстәр баш ҡалала күҙәтелгән анархияны үҙ аллы туҡтата алмай, ихтилалды баҫтырырға фронттан саҡыртылған бер нисә часть, ҡалаға үтеп керә алмай, тотҡарлана.

Николай II үҙе был ваҡытта (22 февралдән бирле) Могилёвта, Юғары баш командующий Ставкаһында була. Унда киткән саҡта эске эштәр министры А. Д. Протопопов баш ҡалалағы хәл контролдә тотола, тип уны ышандыра. Революция тураһында батша 1917 йылдың 25 февраль кисенә ишетә.

Петроградта демонстрацияла ҡатнашыусыларҙы аттырғандан һуң, 1917 йылдың 26 февраль кисендә Министрҙар советы рәйесе кенәз Николай Дмитриевич Голицын Дәүләт думаһы һәм Дәүләт советы эшмәкәрлеген апрелгә тиклем туҡтатып тороу ҡарарын батшаға хәбәр итә. Депутаттар (уң партияларҙы индермәй) эштәрҙе туҡтатып тороу менән ризалашһалар ҙа, шулай ҙа 1917 йылдың 27 февралендә «айырым кәңәшмә» ҡорорға була. Власть органы — Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты («Комитет членов Государственной думы для водворения порядка в столице и для сношения с лицами и учреждениями») төҙөлә, уның рәйесе итеп октябрист Михаил Владимирович Родзянко ҡуйыла&lt;ref&gt;Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия. — {{М.}}: Российская политическая энциклопедия, 2008. — С. 670.&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта икенсе власть үҙәге — эсерҙар һәм меньшевиктар етәкләгән Петроград эшсе депутаттар советы башҡарма комитеты барлыҡҡа килә.

=== Тәхеттән баш тартыу ===
[[Файл:Отречение от престола императора Николая II. 2 марта 1917.jpg|thumb|230px|Император Николай II-нең Тәхеттән баш тартыуы. 1917 йылдың 2 марты. Машина яҙыуы. 35 × 22.
Түбәнге уң мөйөштә ҡәләм менән Николай II ҡултамғаһы: ''Николай'';
түбәнге һул мөйөштә ҡәләм өҫтөнән ҡараға манып Владимир Борисович Фредерикс ҡулы менән ышандырыу яҙылған:
''император һарайы министры генерал-адъютант граф Фредерикс'']]
[[Файл:1917 март Отречение Николая II манифест.jpg|thumb|230px|Тәхеттән баш тартыу тураһында Манифест. Хаҡы 6 тин]]
[[Файл:Pskov asv07-2018 railway station area img04.jpg|thumb|220px|Псков. Вокзал бинаһындағы иҫтәлекле таҡта]]

1917 йылдың 27 февралендә Ставкаға хәрби министр Беляевтан Петроград гарнизонының революция яғына күсеүе һәм батшаға тоғро ғәскәр ебәреүҙе үтенгән  телеграмма килә. Баш ҡала гарнизонының баш күтәреүе батшаның хәлен ныҡ ҡыйынлаштыра, әммә Юғары баш командующий Николай II-нең ҡул аҫтында фронттағы күп миллионлы армияһы бар. Генерал Алексеев, тыныслыҡ урынлаштырыу маҡсатында ғәҙәттән тыш вәкәләткә эйә начальник тәғәйенләп, баш ҡалаға йыйылма отряд ебәрергә тәҡдим итә. Николай II генерал-адъютанты Ивановҡа батша ғаиләһен һаҡларға һәм Петроградта тәртип урынлаштырырға бойороҡ бирә.

Был ваҡытта Петроградта ысынбарлыҡта эшләгән хөкүмәт булмай. Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты, кенәз Н. Д. Голицын хөкүмәтенең эше туҡтатылғанлыҡтан, үҙ белдегенә власҡа килеүен иғлан итә.

1917 йылдың 28 феврале иртән император поездары Могилёв — Орша — Вязьма — Лихославль — Тосно — Гатчина — Царское Село маршруты буйынса 950 саҡрым тәшкил иткән оҙон юлға сыға. 1 март иртәһенә литерлы поездар Бологое аша тик Малая Вишераға ғына барып етә, бында улар Бологоеға кире боролалар, унан 1 марттың кисенә генә Төньяҡ фронттың штабы торған [[Псков]]ҡа килеп етәләр. Был ваҡытҡа Петроградтағы сыуалыштар элекке властың ике үҙәген дә — Министрҙар советын һәм Петроград хәрби округы штабын да — баҫтырып, баш күтәреүселәр еңеүе менән тамамланған була. 1917 йылдың 28 февраль төнөнә ҡарата элек хөкүмәт ултырған Мариин һарайы баҫып алына, ә төшлөккә табан хөкүмәткә тоғролоҡ һаҡлаусы ғәскәрҙең ҡалған өлөшө Адмиралтейство бинаһынан казармаларға таратыла.

Был ситуацияла батша генералитетының ҡарашы, уның революцияны баҫтырыуҙы ойошторорға әҙерлеге алға сыҡҡан. Төп фигура булып фронт һәм флот командующийҙары һәм беренсе сиратта — Юғары баш командующийҙың штаб начальнигы генерал Алексеев торған. Тап Алексеев тимер юлдар министрлығы өҫтөнән контроль ҡуйыуҙан баш тарта, һәм артабан циркуляр телеграмма менән Петроградҡа йүнәлгән бөтә һуғыша алырлыҡ частарҙың хәрәкәтен, Петроградта сыуалыштар кәмеүгә бара һәм боланы баҫыу кәрәклеге юҡ, тип туҡтата. Генерал Иванов та Алексеевтың бойороғон ала.

1917 йылдың 1 мартында кис батша поезы генерал Николай Владимирович Рузский командалыҡ иткән Төньяҡ фронт штабы урынлашҡан [[Псков]]ҡа килеп етә. Генерал Рузский сәйәси ҡараштары буйынса самодержавие монархияһын анахронизм тип һанаған һәм Николай II-не шәхсән яратып еткермәгән.

Был ваҡытҡа хәлдең артабан насарайыуы — Мәскәүҙә һәм Кронштадта сыуалыштар башланғаны, Кронштадттың хәрби губернаторы вице-адмирал Р. Н. Виренды үлтереү хаҡында хәбәрҙәр килә. Батша Ставкала булмағанлыҡтан, Юғары баш командующий бурысы йөкмәтелгән генерал Алексеев Николай II-гә, тәртипһеҙлек армияға ла күсеү ҡурҡынысы бар, «һуғыш Рәсәй өсөн иң ауыр һөҙөмтәләре менән мәсхәрәле тамамланыуы ихтимал», тип телеграмма  һуға. Генерал батшаны тиҙ арала «халыҡты тынысландырыу саралары күрергә һәм илдә нормаль тормошто тергеҙергә саҡыра», һәм, «сыуалыштарҙы көс менән баҫтырыу хәҙерге шарттарҙа, ҡурҡыныс һәм Рәсәйҙе лә, армияны ла һәләкәт алдына ҡуясаҡ» тип иҫкәртә:
&lt;blockquote&gt;«Әлегә Дәүләт думаһы күпмелер тәртип урынлаштырырға маташа, әммә Һеҙҙән, Император ғали йәнәптәре яғынан, дөйөм тыныслыҡ урынлаштырырлыҡ  акт эшләнмәһә, власть иртәгә үк аҡтыҡ элементтар ҡулына күсер һәм Рәсәй революцияның барса ҡот осҡос һынауҙарына дусар ителер. Ғали йәнәптәре, үтенеп һорайым, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыу маҡсатында, хөкүмәт башына Рәсәй ышанған кешене ҡуйығыҙ һәм уға кабинет булдырыу бурысын ҡушығыҙ. &lt;br&gt;Хәҙерге көндә был берҙән-бер ҡотҡарыу юлы. Мыштырларға ярамай һәм быны кисектермәй эшләргә кәрәк. &lt;br&gt;Ғали Йәнәптәренә ҡапма-ҡаршы доклад яһаусылар, аңһыҙ һәм енәйәти рәүештә, Рәсәйҙе һәләкәткә һәм мәсхәрәле хәлгә еткерәләр һәм Һеҙҙең Император хәҙрәттәре династияһын хәүеф аҫтына ҡуялар»&lt;ref name=tel&gt;[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822043244/http://dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm |date=2013-08-22 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Был телеграмманы алғас, Николай II генерал Рузскийҙы саҡырта, һәм ул да Дума алдында яуап биреүсе Хөкүмәт булдырыу кәрәклеген әйтә. Һөйләшеүҙәр төнгә саҡлы һуҙыла. 22:20 сәғәттә Ставкала әҙерләнгән яуаплы хөкүмәт булдырыу тураһындағы фаразланған манифест проекты әҙерләнә һәм генерал Алексеев ҡултамғаһы менән Псковҡа ебәрелә&lt;ref name=KVS&gt;{{sfn0|Кобылин|2005|с=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OSS&gt;{{книга|автор=Ольденбург С. С.|заглавие=Царствование Императора Николая II|ответственный=Предисловие Ю. К. Мейера|ссылка=|место=СПб.|издательство=Петрополь|год=1991|страниц=672|isbn=5-88560-088-0|ref=Ольденбург}}&lt;/ref&gt;. 1917 йылдың 2 мартында төнгө сәғәт 1-ҙә Николай II генерал Ивановҡа бер хәрәкәт тә ҡылмаҫҡа күрһәтмә бирә һәм Рузскийға Алексеев менән Родзянкоға яуаплы хөкүмәт формалаштырыуға риза икәнен еткерергә ҡуша&lt;ref name=tel/&gt;. Шул ваҡытта генерал Рузский Петроградҡа бүленгән ғәскәрҙәрҙең алға барышын туҡтатырға һәм уларҙы фронтҡа ҡайтарырға бойороҡ бирә, телеграф Ставкаға Көнбайыш фронттан ҡуҙғатылған ғәскәрҙе кире оҙатыу тураһында хәбәр итә. Баш ҡалалағы боланы ҡораллы баҫтырыу килеп сыҡмай.

Родзянко Рузский менән батшаның ҡарары буйынса һөйләшкәндә, баш ҡалала хәл шул тиклем радикаль үҙгәрҙе, яуаплы министрлыҡ тәғәйенләү талабы иҫкереүе һәм көн ҡаҙағына «Михаил Александрович регентлығы менән, батшаның улы файҙаһына тәхеттән баш тартыу талабы килеп баҫа» ти.

Генерал Алексеев, үҙ инициативаһынан сығып, ставкала ошо һөйләшеү буйынса алынған телеграмманың ҡыҫҡаса йөкмәткеһен (Төньяҡ фронттан башҡа) бөтә фронт баш командующийҙарына ебәрә һәм тиҙ арала үҙ фекерҙәрен Ставкаға еткереүҙе үтенә: &lt;blockquote&gt;''Хәл башҡа ҡарарға юл ҡуймай… Хәрәкәттәге армияны тарҡалыштан ҡотҡарырға, тышҡы дошман менән көрәште ахырына еткерергә, Рәсәй бойондороҡһоҙлоғон һәм династия яҙмышын ҡотҡарырға кәрәк. Ҡиммәткә төшкән килешеүҙәргә барып булһа ла, шуны беренсе планға ҡуйыу талап ителә. Ҡабатлап әйтәм, һәр бер минутты юғалтыу Рәсәйҙең донъяла дәүләт булып йәшәүе өсөн һәләкәтле тамамланыуы мөмкин. Хәрәкәттәге армияның юғары начальниктары араһында фекер берҙәмлеге урынлаштырырға һәм армияны икеләнеүҙәрҙән һәм бурысҡа хыянат осраҡтарынан ҡотҡарырға кәрәк. Армия бөтә көс менән тышҡы дошман менән көрәшергә тейеш, ә эске эштәр буйынса ҡарарҙар уны түңкәрелештә ҡатнашыу ҡотҡоһонан арындырырға тейеш, ундай ҡарарҙы ауыртыуһыҙ ғына өҫтән хәл итерҙәр. Әгәр ҙә һеҙ был фекер менән риза булһағыҙ, Главкосев аша Батша хәҙрәттәренә үҙегеҙҙең тоғро үтенесегеҙҙе ашығыс ебәрегеҙ. 2 март, 1917 й.''&lt;/blockquote&gt;

Алексеев, Непенин да, А. В. Колчак та туранан-тура Юғары баш командующийына буйһонһа ла, флот командующийҙарына һорау биреп тә тормаған&lt;ref name=&quot;катков гл12&quot; /&gt;{{sfn|Смолин|2012|с=139|name=S139}} &lt;ref name=S139/&gt;.

2 мартта сәғәт 14:00 — 14:30 тирәләрендә фронт командующийҙарынан яуаптар килә башлай. Бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич «тоғролоҡло булараҡ, ант бурысы һәм ант рухы менән, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыр өсөн, батша хәҙрәттәренең тәхеттән баш тартыуын үтенеүен» еткерә; тәхеттән баш тартыуын шулай уҡ генералдар Алексей Ермолаевич Эверт (Көнбайыш фронт), Алексей Алексеевич Брусилов (Көньяҡ-Көнбайыш фронт), Владимир Викторович Сахаров (Румын фронты), Балтиҡ флоты командующийы адмирал Адриан Иванович Непенин (үҙ инициативаһы менән, 2 мартта кис) хуплай.

[[Файл:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|left|200px|Николай Романовтың тәхеттән баш тартҡандан һуң төшөрөлгән фотографияһы, 1917 йыл, Царское Село&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Фотография без точной датировки, получена через Bain News Service и хранится в [[Библиотека Конгресса|Библиотеке Конгресса США]] (George Grantham Bain Collection).&lt;/ref&gt;]]

Бер аҙ уйлағандан һуң, Николай II улы вариҫ-цесаревич файҙаһына тәхеттән баш тартырға риза булыуын белдерә, бөйөк кенәз Михаил Александрович регент итеп тәғәйенләнә. Император менән поезда килгән батша ярандары өсөн батшаның тәхеттән баш тартыуы көтөлмәгән хәл була. Николай комендант Владимир Николаевич Воейковҡа фронт командующийҙарынан килгән телеграммаларын күрһәтеп былай ти: «Мин ни эшләргә тейешмен — мине бөтәһе лә, хатта Николаша ла, һатты» (бөйөк кенәз Николай Николаевич) ти.

Псковҡа килгән Дәүләт думаһы вәкилдәре А. И. Гучков һәм В. В. Шульгинға батша, улын үҙенең эргәһендә ҡалдырыу маҡсатында, туранан-тура улы файҙаһына тәхеттән баш тартасағын белдерә.

Гучков атай кешенең хистәрен ихтирам итеп, уның ҡарарны ҡабул итәсәген әйтә. Император, Дума вәкилдәренең проектын түгел, Ставкала үҙе төҙөгән тәхеттән баш тартыу тексын нигеҙ итеп ала. Ул вариҫ буйынса ла үҙгәрештәр кереткән була; яңы императорҙың ант фразаһы ла шундуҡ килешелә һәм тексҡа индерелә&lt;ref name=Kat/&gt;.

1917 йылдың 2 мартында 23 сәғәт 40 минутта Николай Гучковҡа һәм Шульгинға тәхеттән баш тартыу тураһында манифесты тапшыра: «Заповедуем брату нашему править делами государства в полном и нерушимом единении с представителями народа в законодательных учреждениях, на тех началах, кои будут ими установлены, принеся в том ненарушимую присягу»&lt;ref name=KVS/&gt;&lt;ref name=OSS/&gt;.

Тәхеттән баш тартыу Акты менән бергә Николай II тағы бер нисә документҡа ҡул ҡуя: Министрҙар советы рәйесе итеп Г. Е. Львовты, Юғары баш командующий итеп бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевичты тәғәйенләй.&lt;ref&gt;Д.и.н. [[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 3 мартында иртәнге сәғәт 6-ла Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III улы) менән осраша, һәм элекке императорҙың уның файҙаһына тәхеттән баш тартыуын иғлан итә.

Бөйөк кенәз менән осрашҡанда, Родзянко, әгәр ул тәхеткә ултыра ҡалһа, яңы сыуалыш башланасаҡ һәм монархия мәсьәләһен Учредительный йыйылышҡа тапшырыр кәрәк ти. Александр Фёдорович Керенский уны хуплай. Бөйөк кенәз Михаил, шәхси хәүефһеҙлеге гарантияланмағанлыҡтан, тәхетте ҡабул итергә ризалыҡ бирмәй&lt;ref name=KVS/&gt;&lt;ref name=OSS/&gt;.

1917 йылдың 8 мартында, батшаның Англияға күсенеү планын белгәс, Петросовет башҡарма комитеты, батшаны һәм уның ғаиләһен ҡулға алырға, мөлкәтен конфискацияларға һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарын юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Царское Селоға императрицаны ҡулға алған һәм уларҙы боласы һалдаттарҙан һаҡлаған Петроград округының яңы командиры генерал Л. Г. Корнилов килә&lt;ref name=KVS/&gt;&lt;ref name=OSS/&gt;.

1917 йылдың 8 мартында Николай II ғәскәргә «Һуңғы бойороҡ» менән мәрәжәғәт итергә уйлай. &lt;!--  Генерал Алексеев передал этот приказ в Петроград с некоторыми правками (см. ниже), однако Временное правительство под давлением Петросовета отказалось публиковать его{{sfn|Кобылин|2005|с=334—335}}.

{{начало цитаты}}«В последний раз обращаюсь к Вам, горячо любимые мною войска. После отречения моего за себя и за сына моего от престола Российского, власть передана Временному правительству, по почину Государственной Думы возникшему. Да поможет ему Бог вести Россию по пути славы и благоденствия. Да поможет Бог и Вам, доблестные войска, отстоять Россию от злого врага. В продолжении двух с половиной лет Вы несли ежечасно тяжёлую боевую службу, много пролито крови, много сделано усилий, и уже близок час, когда Россия, связанная со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе, сломит последнее усилие противника. Эта небывалая война должна быть доведена до полной победы.

Кто думает о мире, кто желает его — тот изменник Отечества, его предатель. Знаю, что каждый честный воин так мыслит. Исполняйте же Ваш долг, защищайте доблестную нашу Великую Родину, повинуйтесь Временному правительству, слушайте Ваших начальников, помните, что всякое ослабление порядка службы только на руку врагу.

Твёрдо верю, что не угасла в Ваших сердцах беспредельная любовь к нашей Великой Родине. Да благословит Вас Господь Бог и да ведёт Вас к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий.

8-го марта 1917 г.&lt;br&gt;
Ставка. НИКОЛАЙ.»{{конец цитаты}}

В [[Государственный архив Российской Федерации|Гос. архиве РФ]] имеется несколько другой документ: письмо генерал-квартирмейстера при Верховном главнокомандующем генерал-лейтенанта А. С. Лукомского дежурному генералу при Верховном главнокомандующем с приложением обращения, написанного Николаем II к войскам:
&lt;blockquote&gt;Генерал-квартирмейстеру при Верховном Главнокомандующем 10 марта 1917 года. № 2129. Ставка.
Дежурному генералу при Верховном Главнокомандующем.

По приказанию Начальника Штаба Верховного Главнокомандующего препровождаю при сем собственноручную записку отрекшегося от Престола Императора Николая II Александровича, каковую записку Начальник Штаба приказал подшить к делу Штаба Верховного Главнокомандующего для хранения, как исторический документ.

Приложение: записка.

Генерал-лейтенант Лукомский. Генерального штаба подполковник Барановский.

Приложение:
В последний раз обращаюсь к вам горячо любимые войска. В продолжении двух с половиной лет несли вы ежечасно тяжёлую боевую службу.&lt;br&gt;
К вам, горячо любимые мною войска, обращаюсь с настоятельным призывом отстоять нашу родную землю от злого противника. Россия связана со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе. Нынешняя небывалая война должна быть доведена до полного поражения врагов. Кто думает теперь о мире и желает его, тот изменник своего Отечества — предатель его. Знаю, что каждый честный воин так понимает и так мыслит. Исполняйте ваш долг как до сих пор. Защищайте нашу великую Россию изо всех сил. Слушайте ваших начальников. Всякое ослабление порядка службы (дисциплины) только на руку врагу. Твёрдо верю, что не угасла в ваших сердцах беспредельная любовь к Родине. Да благословит вас Господь Бог на дальнейшие подвиги и да ведёт вас от победы к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий.&lt;ref&gt;[http://statearchive.ru/assets/images/docs/11a/ ГА РФ. Ф. 601. Оп. 1. Д. 2415. Л. 1, 2-2 об.]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;--&gt;

Могилёвтан китер алдынан Ставкалағы Дума вәкиле «һеҙ үҙегеҙҙе ҡулға алынған итеп һанарға тейешһегеҙ» ти.

1917 йылдың 8 мартында Николай көндәлегенә яҙа:
{{начало цитаты}}«Могилёвта һуңғы көн. Сәғәт 10-да армияларға хушлашыу бойороғо яҙҙым. Дежурство йортонда штабтың һәм идаралыҡтарҙың бөтә чиндары менән хушлаштым. Өйҙә конвой һәм Йыйылма полк офицерҙары һәм казактары менән — йөрәгем саҡ өҙөлөп төшмәне! Сәғәт 12-лә мам’а вагонына килдем, әсәй һәм уны оҙатып йөрөүселәр менән иртәнге аш ашаным һәм уның менән сәғәт 4½-кә тиклем ултырҙым. Әсәйем, Сандро, Сергей, Борис һәм Алек менән хушлаштым. Меҫкен Ниловты минең менән ебәрмәнеләр. Сәғәт 4.45 Могилёвтан киттем, хисле кешеләр төркөмө оҙатты. Минең поезымда 4 Дума вәкиле юлдаш! Оршаға һәм Витебскиға киттек. Һауа торошо һыуыҡ һәм елле. Ауыр, һыҙландыра һәм яманһыу».{{конец цитаты}}

1917 йылдың 9 мартында сәғәт 11:30 батша Царское Селоға килә.

== Һөргөн һәм атып үлтерелеүҙәре ==
1917 йылдың 9.3.—1.8. тиклем Николай II, ҡатыны һәм балалары Царское Селоның Александровский һарайында ҡул аҫтында тотолалар.

[[Файл:Romanovs1917.jpg|thumb|left|230px|Николай Романов 1917 йылдың ҡышында ҡыҙҙары Ольга, Анастасия һәм Татьяна менән Тобольскиҙа&lt;ref&gt;Romanov Collection, General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University, [[США]].&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:George V and Nicholas II in Berlin, 1913.jpg|thumb|130px|Император Николай II һәм король Георг V (1913)]]
Март аҙағында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте министры Павел Николаевич Милюков Николай һәм уның ғаиләһен Бөйөк Британияға, на попечение [[Георг V]] ҡарамағына ебәрергә тырыша&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |title=Отречение Николая II |accessdate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |archivedate=2015-03-31 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |date=2015-03-31 }}&lt;/ref&gt;, һәм британия яғынан ризалыҡ бирелгән була; ләкин апрелдә, Англияның үҙендә эске сәйәси хәлдең ҡатмарлашыуы арҡаһында, Дэвид Ллойд Джордж кәңәшенә ҡарамай,&lt;ref&gt;Rose, Kenneth. ''King George V''. London: Weidenfeld and Nicolson, 1983, стр. 210 (ссылка на записи личного секретаря короля Георга лорда Стамфордхама (''Arthur John Bigge'')).&lt;/ref&gt;, король был пландан баш тартырға мәжбүр була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 2006 йылда табылған документтар буйынса&lt;ref&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece British spies in plot to save tsar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012204913/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece |date=2008-10-12 }} [[Times|The Sunday Times]] 15 октября 2006.&lt;/ref&gt;, 1918 йылдың майына тиклем 1-се британия хәрби разведка идаралығының MI подразделениеһы Романовтарҙы ҡотҡарыу операцияһына әҙерлек алып барған, әммә план тормошҡа ашырылмай ҡала&lt;ref&gt;Sinclair, David. ''Two Georges: The Making of the Modern Monarchy''. London, 1988, стр. 149.&lt;/ref&gt;.

Петроградта революцион хәрәкәт һәм анархия көсәйеү сәбәпле, Ваҡытлы хөкүмәт, әсирҙәрҙең ғүмере өсөн хафаланып, уларҙы йырағыраҡҡа — Себергә, [[Тобольск]]иға күсерергә ҡарар итә. Уларға һарайҙан кәрәкле йыһаздар, үҙәренең кейемдәрен, шәхси әйберҙәрен алырға, шулай уҡ хеҙмәтселәргә үҙ теләктәре менән батша ғаиләһенең яңы йәшәү һәм артабанғы хеҙмәт урынына барырға рөхсәт итәләр. Юлға сығыр алдынан Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Александр Фёдорович Керенский һәм элекке императорҙың туғаны — Михаил Александрович килә (Михаил Александрович [[Пермь]]дә һөргөндә була, һәм 1918 йылдың 13 июненә ҡаршы төндә урындағы большевистик властары тарафынан үлтерелә).

[[Файл:Nikolai II karikatura.jpg|thumb|130px|Большевиктарҙың «Батша, поп һәм кулак» агитацион плакаты фрагменты&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;[http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg Царь, поп и кулак. Плакат.] — {{М.}}: Изд-во ВЦИК, 1918. Крәҫтиәндәргә мөрәжәғәт:
{{начало цитаты}}«Кемдәр яңынан алпауыт һәм батша аҫтында ҡалғыһы килә, әйҙә кулак һәм поп менән атлаһын. Кем ерен һәм иркен һаҡларға теләй, шул кулакка һуғыш менән ябырылһын. '''Крәҫтиән иптәштәр!''' Крәҫтиән ярлылары! Үҙ Комитеттарығыҙға ойошоғоҙ. '''Ҡан эскес кулактарҙы төрткөсләп ҡыуығыҙ!'''».{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;]]
1917 йылдың 1 авгусында «Ҡыҙыл Тәренең япон миссияһы» тип яҙылған тимер юл составында император һәм уның ғаиләһе Царское Селонан (Александровская тимер юл станцияһы) Себергә юл тота. 1917 йылдың 4 авгусында состав [[Төмән]]гә килә, артабан әсирҙәрҙе «Русь», «Кормилец» һәм «Төмән» пароходтарында йылға буйлап (6.8.1917) Тобольскиға килтерәләр. «Азатлыҡ йортон» (элекке генерал-губернатор йорто) ремонтлаған ваҡытта Николай ғаиләһе менән бер нисә көн «Русь» пароходында йәшәй. 1917 йылдың 11 авгусында улар йортҡа күсә. Август һуңында йорт алдындағы майҙандың бер өлөшө саф һауала йөрөр өсөн ағас ҡойма менән уратыла. Һаҡсыларҙы һәм оҙатып йөрөүселәрҙең бер өлөшөн ҡаршы яҡта — сауҙагәр Корниловтар йортонда урынлаштыралар&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://www.odin-fakt.ru/iskry/za_khlebom__34_1917/|автор=|заглавие=Тобольск|год=1917|язык=|издание=Искры|тип=|месяц=|число=|том=|номер=34 (3 сентября)|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ғаиләгә урам һәм бульвар аша Благовещение сиркәүенә ғибәҙәт ҡылырға йөрөргә рөхсәт итәләр. Бында һаҡ көн тәртибе Царское Селолағына ҡарағанда еңелерәк була. Ғаилә тыныс һәм һалмаҡ тормош көтә.

1918 йылдың апрель башында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Президиумы, суд башҡарыу маҡсатында, Романовтарҙы Мәскәүгә күсерергә санкция бирә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |title=Тайные силы Екатеринбургского злодеяния |accessdate=2009-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |archivedate=2010-06-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |date=2010-06-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/28sep2007/ostanki.html Останки, найденные на Урале в июле, принадлежат Романовым «с большой степенью вероятности»] [[NEWSru]] 28 сентября 2007.&lt;/ref&gt;. 1918 йылдың апрель аҙағында әсирҙәр Екатеринбургҡа күсерелә, һәм уларҙы тотор өсөн шәхси Ипатьев йорто {{comment|тартып алына|реквизирован}}. Шунда уҡ улар менән биш хемәтләндереүсе: врач Евгений Сергеевич Боткин, лакей Трупп, бүлмә ҡыҙы Анна Степановна Демидова, ашнаҡсылар Харитонов һәм Седнёв йәшәй.

Николай II, Александра Фёдоровна, уларҙы балалары, доктор Боткин һәм өс хеҙмәтсе (ашнаҡсы ярҙамсыһы Седнёвтан башҡа) «Айырым тәғәйенләнештәге йортта» — Екатеринбургта Ипатьевтың айырым торған йортонда 1918 йылдың 16 июленән 17 июленә ҡаршы төндә һалҡын һәм атыу ҡоралы менән үлтерелә&lt;ref&gt;''[[Лавров, Владимир Михайлович|Лавров В. М.]]'' [http://www.ogoniok.com/5054/12/ «Со святыми упокой…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301055546/http://www.ogoniok.com/5054/12/ |date=2017-03-01 }} // [[Огонёк]]. — 2008. — № 28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Дитерихс, Михаил Константинович|Дитерихс М. К.]]'' [http://www.rus-sky.com/history/library/diterihs.htm Убийство Царской Семьи и членов Дома Романовых на Урале.] — 1922.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/exp/index.htm Материалы правительственной Комиссии по изучению вопросов, связанных с исследованием и перезахоронением останков Российского Императора Николая II и членов его семьи.]&lt;/ref&gt;.

== Йәшәү рәүеше, ғәҙәттәре, мауығыуҙары ==
[[Файл:Цесаревич Николай Александрович. Горный пейзаж.jpg|thumb|right|220px|Цесаревич Николай Александрович. Тау пейзажы. 1886 ҡағыҙ, акварель Һүрәттәге ҡултамға: «Ники. 1886. 22 июль» Һүрәт паспартуға йәбештерелгән]]
Николай II ғүмеренең күп өлөшөн ғаиләһе менән Александровский һарайында (Царское Село) йә Петергофта үткәргән. йәй көндәре [[Ҡырым]]да [[Ливадий һарайы]]нда ял иткән. Шулай уҡ йыл һайын «Штандарт» яхтаһында Фин ҡултығы һәм Балтиҡ диңгеҙе буйлап ике аҙна ял иткән. Ҡыҙыҡлы күңел аса торған китаптарҙы ла, күбеһе тарихи темаға бағышланған етди фәнни хеҙмәттәрҙе лә; рус һәм сит ил гәзит-журналдарын уҡыған. Папирос тартҡан.
[[Файл:Nicholas II hunting in Spal.jpeg|thumb|right|220px|1912 йыл. Спалда һунарҙа]]
Фотография төшөрөү менән мауыҡҡан, кинофильмдар ҡарарға яратҡан; уның бөтә балалары ла фотоға төшөргән. 1900-сө йылдарҙа ул саҡта транспорттың яңы төрө — автомобилдәр («батшаның Европалағы иң киң автомобиль паркы барлыҡҡа килә») менән мауыҡҡан{{sfn|Мосолов|1938|с=215}}.

1913 йылда рәсми хөкүмәт матбуғат органы императорҙың көнкүреш һәм ғаилә торошо тураһында: «Батша хәҙрәттәре донъяуи ләззәт табып йәшәүҙе яратмай. Яратҡан күңел асыуы Рус Батшаларының нәҫелдән килгән — һунарға һәүәҫлеге. Батша даими булған урындарҙа ла, һунар өсөн махсуслаштырылған урындарҙа ла —  Спалда, Скерневице эргәһендә, Беловежье пущаһында» һунар итә тип яҙа&lt;ref&gt;Государь император и его августейшая семья // Правительственный вестник. — 1913. — № 58 (13 марта). — С. 3.&lt;/ref&gt;.

Николай 9 йәшенән көндәлек яҙа башлай. Архивта 50 күләмле дәфтәр — 1882—1918 йй. көндәлектәренең төп нөсхәһе һаҡлана; уның бер өлөшө баҫтырылған&lt;ref&gt;{{h|Дневники Николая II}} [http://rus-sky.com/history/library/diaris/1894.htm Дневники Николая II (1894—1916 гг.)]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Дневник Императора Николая II за 1912-1913 годы..jpg|thumb|200px|Император Николай II-нең 1912—1913 йй. көндәлеге]]

=== Етеш тормошо ===
Баһалар буйынса, Николай II-нең милегендә торған активтар хаҡы XXI быуат башына тура килтереп иҫәпләгәндә, 300 млрд АҠШ долларына тигеҙ булыр ине&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-africa-47379458 «Mansa Musa: The richest man who ever lived»], [[BBC]], 11.03.2019&lt;/ref&gt;''Money.com, Celebrity Net Worth'' сығанағы Николай II-не бөтә замандар һәм халыҡтар араһында иң бай кешеләр исемлегендә 7-се урынға ҡуя.
&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/features-47522358 «История самого богатого человека в истории. И это не Джефф Безос»], BBC, 17.03.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;([https://www.bbc.com/news/world-africa-47379458 Mansa Musa — The richest man who ever lived — BBC News]).&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе. Ҡатынының сәйәси йоғонтоһо ==
Цесаревич Николайҙың буласаҡ ҡатыны менән беренсе аңлы осрашыуы 1889 йылдың ғинуарында була (принцесса Алисаның Рәсәйгә икенсе килеүе), шул ваҡыттан уларҙың ғишығы башлана. Шул уҡ йылды Николай атаһынан никахҡа рөхсәт һорай, әммә кире яуап ала&lt;ref&gt;''Позднышев С.'' Распни его. — Париж, 1952. — С. 9.&lt;/ref&gt;. 1890 йылдың авгусында, Алисаның өсөнсө килеүендә, Николайҙың ата-әсәһе уларҙы осраштырмай; шул ук йылды англия королеваһы Викторияның бөйөк кенәз ҡатыны Елизавета Фёдоровнаға яҙған хаты ла кире һөҙөмтә бирә: потенциаль кәләштең өләсәһе никах союзының перспективаларын белергә тырыша{{sfn|Гурко|1927|59—60}}. Шуға ҡарамаҫтан, Александр III-нөң сәләмәтлеге насарайыуы сәбәпле һәм цесаревичтың ныҡышмалы үтенестәре арҡаһында, атаһы уға принцесса Алисаға рәсми тәҡдим яһарға рөхсәт итә, һәм 1894 йылдың 2 апрелендә Николай таһының туғанары оҙатыуында Кобургка юллана. Унда королева Виктория һәм герман императоры Вильгельм II лә килә. 5 апрелдә цесаревич принцесса Алисаға тәҡдим яһай, әммә ҡыҙ дин алмаштырыу мәсьәләһе буйынса икеләнгәнлеген белдерә. Өс көндән, туғандары менән ғаиләлә (королева Виктория, ҡыҙ туғаны Елизавета Фёдоровна) кәңәшләшкәс, принцесса кейәүгә сығырға ризалыҡ бирә. 1894 йылдың 8 апрелендә Кобургта Гессен герцогы Эрнст Людвигтың (Алисаның ағаһы) һәм Эдинбург принцессаһы Виктории-Мелитаның (герцог Альфред Саксен-Кобург-Готскийҙың һәм бөйөк княгиня Мария Александровнаның ҡыҙы) туйында ул кәләш йәрәшә, был турала Рәсәйҙә ябай гәзит яңылығы итеп иғлан бирелә&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|10.4.1894}}, № 79, с. 1.&lt;/ref&gt;. Николай көндәлегенә был турала «Тормошомдағы мөғжизәле һәм онотолмаҫ көн» тип яҙа.

[[Файл:Цесаревич Николай Александрович и принцесса Алиса Гессенская после помолвки.jpg|thumb|left|Цесаревич Николай Александрович һәм принцесса Алиса Гессенская йәрәшелгәндән һуң (Кобург, апрель 1894)]]
1894 йылдың 14 ноябрендә Ҡышҡы һарай сиркәүендә батша улы Николай II бөйөк кенәз ҡыҙы (православие дине йолаһы буйынса исеме шулай ҡушыла) Александра Фёдоровна менән никахлаша (1894 йылдың 21 октябрендә Александр III батша вафат булыуының иртәгәһенә Ливадияла). Йәш кейәү менән кәләш тәүҙә Аничков һарайында императрица Мария Фёдоровна эргәһендә йәшәйҙәр, әммә 1895 йылдың яҙына Царское Селоға, көҙөнә — Ҡышҡы һарайҙағы үҙҙәренең йәшәү урынына күсәләр.

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1991-1101-502, Russische Zarenfamilie bei Bootsausflug.jpg|thumb|right|200px|Батша ғаиләһе фин архипелагында, 1909. Батша Николай II, батшабикә [[Александра Фёдоровна]], бөйөк княгиня Ольга Николаевна һәм бөйөк княгиня Татьяна Николаевна.]]
1896 йылдың июль-сентябрендә, тәхеткә ултырғандан һуң, Николай һәм Александра Фёдоровна ирле-ҡатынлы батшалар сифатында ҙур европа турнеһына сыға һәм  австрия императорына, герман кайзерына, дат һәм британия королеваларына визит яһай. Сәйәхәт Парижға визит һәм императрицаның тыуған илендә, Дармштадтта, ял менән тамамлана.

[[Файл:Family Nicholas II of Russia ca. 1914.jpg|thumb|right|Батша ғаиләһе 1913 йылда]]
Артабанғы йылдарҙа батша ғаиләһендә дүрт ҡыҙ — Ольга Николаевна (3.11.1895), Татьяна Николаевна (29.5.1897), Мария Николаевна (14.6.1899) һәм Анастасия Николаевна (5.6.1901) донъяға килә. Бөйөк кенәз ҡыҙары көндәлектәрҙә һәм хат алышҡанда үҙҙәрен билдәләр өсөн йәш буйынса урынлаштырып, исемдәренең тәүге хәрефтәренән төҙөлгән (Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия) «ОТМА» аббревиатураһын файҙаланған&lt;ref&gt;alexanderpalace.org, ''[http://www.alexanderpalace.org/palace/gds.html The Grand Duchesses — OTMA]''&lt;/ref&gt;.

1904 йылдың 30 июлендә [[Петергоф]]та бишенсе бала һәм берҙән-бер ул — цесаревич Алексей Николаевич тыуа.

Александры Фёдоровнаның Николай II (инглиз телендә) яҙышҡан хаттары һаҡланған; Александра Фёдоровнаның бер хаты ғына юғалған, бөтә хаттарға ла императрица үҙе иҫәп нумеры ҡуйған; Берлинда 1922 йылда баҫылған&lt;ref&gt;Письма Александры Фёдоровны к императору Николаю II / Пер. с англ. [[Набоков, Владимир Дмитриевич|В. Д. Набокова]]. — Берлин: Слово, 1922.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NII&amp;A&gt;{{sfn0|Переписка Николая и Александры Романовых|1926—1927}}.&lt;/ref&gt;.

Хөкүмәт сенаторы Вл. И. Гурко Александраның дәүләт идаралығына ҡыҫылыу сығанаҡтарын 1905 йыл башына, батша айырыуса ауыр сәйәси хәлдә ҡалғанда, — ҡатынына баҫылып сыҡҡан дәүләт акттарын ҡарарға бирә башлаған осорға ҡайтара{{sfn|Гурко|1927|76}}; Гурко: «Батша хәҙрәттәре, тейешле эске ҡеүәте етмәү сәбәпле, ҡайһы берҙә хаким һымаҡ ҡаты ҡуллы була алмаған, ә императрица, киреһенсә, үҙ-үҙенә артыҡ ышаныуға нигеҙләнгән бойороусанлыҡтан туҡылған була»{{sfn|Гурко|1927|41}}.
[[Файл:Письмо в.к. Николая Михайловича вдовствующей императрице Марии Федоровне. 24 декабря 1916.jpg|thumb|200px|{{small|Бөйөк кенәз Николай Михайловичтың тол императрица Мария Фёдоровнаға 1916 йылдың 16 декабрендә яҙған хаты: ''Мәрхүм Григорий Распутин һәм Александра Фёдоровна бер үк икәнен бөтә Рәсәй белә. Беренсеһе үлтерелде, хәҙер икенсеһе лә юҡ булырға тейеш &lt;…&gt;''}}]]

Монапрхияның һуңғы йылдарында императрицаның Рәсәйҙә революцион ситуация үҫешенә йоғонтоһо тураһында А. И. Деникин үҙенең иҫтәлектәрендә яҙа{{sfn|Деникин|2002|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество]|с=16—17}}:
{{начало цитаты}}«Григорий Ефимович Распутиндың йоғонтоһо тураһында төрлө имеш-мимеш фронтҡа үтеп инә ине, һәм цензура был тема буйынса хәрәкәт иткән армияла хеҙмәт иткән һалдат хаттарынан да ҙур материал йыйҙы. Һәм иң тетрәндергес тәьҫир иткәне ҡотолғоһоҙ һүҙ:

— Хыянат.

Был һүҙҙе императрицаға ҡарата ҡулландылар. Армияла, урынды ла, ваҡытты ла һайлап тормайса, ҡысҡырып, йәнәһе, императрица ныҡышмалы рәүештә сепарат тыныслыҡ талап иткәне, уның фельдмаршал Гораций Герберт Китченерҙы һатҡаны, ҡасан барырын, йәнәһе, немецтарға еткергәне һ. б. тураһында һөйләнеләр. Булған хәлдәрҙе хәтерҙән үткәреп, императрицаның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр ғәскәргә нисек тәьҫир иткәнен иҫәпкә алып, был хәл армияның кәйефендә, батшабикә һәм династияға, шулай уҡ революцияға ҡарата ни тиклем ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләйем».
{{конец цитаты}}

Деникин күрһәтеүенсә, генерал Алексеев 1917 йылдың яҙында хыянат тураһындағы һорауға бик теләмәй генә яуап биргән{{sfn|Деникин|2002|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество]|с=17}}:
{{начало цитаты}}— Императрицаның ҡағыҙҙарын барлағанда, улар араһында бөтә фронттың ғәскәрен ентекләп билдәләгән карта табылды, ундай карта ике  экземпляр — минең өсөн һәм батша хәҙрәттәре өсөн төҙөлә ине. Был хәл миңә кире тәьҫир итте. Кем генә уның менән файҙаланмауы мөмкин…{{конец цитаты}}

Деникин, ил менән идара итеүгә императрицаның «тик кире йоғонтоһона» ҡарамаҫтан, уның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр «бер факт менән дә» раҫланманы, ә  аҙаҡтан ғәйепләүҙәр Ваҡытлы хөкүмәттең, эшсе һәм һалдат депутаттары Советы вәкилдәре лә ҡатнашлығында, Ғәҙәттән тыш тикшереү (Муравьёв комиссияһы) тарафынан кире ҡағылды.

== Батшаны белгән замандаштарының шәхсән баһаһы ==
Элекке Министрҙар советы рәйесе граф Сергей Витте 1905 йылдың 17 октябрь Манифесын баҫтырыр алдынан, илдә киҫкен хәлдәр башланып торғанлыҡтан, хәрби диктатура тураһында кәңәшләшкән саҡта, батша үҙен нисек тотҡанын хәтерләй:
{{начало цитаты}}Нишләп батша хәрби диктатура индермәне икән, көсһөҙ кеше булараҡ, ул (әлбиттә, башҡаларҙың) физик көсөнә, йәғни уны яҡлаусы һәм уның ғәмәлдәге һәм шикләнгән дошмандарын ҡырыусы көскә ышана &lt;…&gt;, һәм, әйтер кәрәк, ғәмәлдәге сикләнмәгән крепостной хоҡуҡ режимы дошмандары, уның инаныуы буйынса, асылда уның да дошманы.{{sfn|Витте|1923|loc=т. II|с=27 (орфография источника)}}.{{конец цитаты}}

Генерал Александр Фёдорович Редигер 1905—1909 йылдарҙа (Рәсәй империяһының хәрби министры булараҡ аҙнаһына ике тапҡыр ғали йәнәптәренә шәхси доклад яһаған), үҙенең иҫтәлектәрендә (1917-1918) яҙған:
{{начало цитаты}}Уның хәтере ғәжәйеп шәп ине. Ул Гвардияла хеҙмәт итеүселәрҙе һәм ҡасандыр күргән йөҙҙәрҙе, айырым кешеләрҙең һәм ғәскәри частарҙың хәрби батырлыҡтарын онотмай, сыуалыштар ваҡытында баш күтәргән һәм тоғро ҡалған частарҙы хәтерләй, һәр полктың номерын һәм исемен, һәр дивизияның һәм корпустың составын, күп частарҙың урынын белде… &lt;…&gt; Яҙмышына күп ауыр көндәр төшһә лә, ул бер ваҡытта ла һалҡын ҡанлылығын юғалтманы, һәр ваҡыт тигеҙ, яғымлы һәм һәр саҡ тырыш хеҙмәткәр булып ҡалды. Ул үҙен оптимист тине, һәм ысынлап та, иң ауыр минуттарҙа ла Рәсәйҙең киләсәгенә, ҡөҙрәтенә һәм бөйөклөгөнә ышанды. Һәр саҡ мәрхәмәтле һәм йомшаҡ телле, һоҡландырғыс тәьҫораттар ҡалдыра ине. Лайыҡлы кешенең үтенесе йә үтәрҙәй үтенес булһа, ул бер ваҡыт та баш тартманы&lt;…&gt; Уның хакимлыҡ итеүе уңышһыҙыраҡ булды һәм — үҙенең ғәйебе арҡаһында ла. Уның етешһеҙлектәре барыһына ла күренеп тора һәм улар минең иҫтәлектәрҙә лә күренә. Яҡшы сифаттары уны яҡындан белгән кешеләргә генә билдәле булғанлыҡтан, тиҙ онотола&lt;…&gt; мин һаманға тиклем уны йылы тойғо һәм ысын күңелем менән үкенеп хәтерләйем&lt;ref&gt;''Редигер А. Ф.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/rediger/07.html История моей жизни.] — Гл. 7. — С. 545, 547, 548—549.&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

[[Файл:Nicholas II of Russia reading the St Petersburg News.jpg|thumb|right|Николай «Санкт-Петербургские ведомости» гәзитен уҡый, Царское Село, 1902 йылғы фото]]

Сенатор Владимир Иосифович Гурко эмиграцияла былай тип яҙҙы:
{{начало цитаты}}Үҙе әйтеүе буйынса, Николай II-нең, ысынлап рухи ял тапҡан, күңеленә ятҡан йәмәғәт мөхите — ул гвардия офицерҙары даирәһе. Шуға лә ул бик теләп шәхси составы буйынса үҙенә таныш император гвардия полктары офицерҙарының йыйылыштарына бик теләп йөрөгән һәм хатта таң атҡансы унда ҡала торған булған. &lt;…&gt; Офицер йыйылыштары уны иркен аралашыу, оҙаҡ дауам итеүсе һарай яңы этикетын үтәргә кәрәк түгеллеге менән үҙенә тартҡан &lt;…&gt; үп нимәлә Батша, олоғайғансы, үҙендә балаларса йәм таба белеү һәм һәүәҫлек һаҡлаған{{sfn|Гурко|1927|8—9}}.{{конец цитаты}}

Фрейлина, баронесса София Карловна Буксгевден:{{начало цитаты}}Мөғәмәләһендә ябай, яһалмалыҡ юҡ, Унда тыумыштан һалынған Үҙенең бәҫен оноттормаған ғорурлыҡ бар. Шуның менән бергә, Николай II-нең донъяға ҡарашында боронғо рус дворянына хас еңелсә сентименталлек, саф намыҫ һәм эскерһеҙлек тойомлана … Ул үҙ Бурысына изге итеп ҡараны, кеше йомшаҡлығына мәрәхәмәтле булды һәм ябай кешеләрҙе — бигерәк крәҫтиәндәрҙе яратты. Уның ҡарауы, «аҡса менән бәйле ҡараңғы эштәрҙе» ғәфү итмәне&lt;ref&gt;{{книга|автор=Боханов А. Н.|заглавие=Николай II |место=М.|издательство=Вече|год=2008 |страницы=16|страниц=528|isbn=978-5-9533-2541-7|серия=Императорская Россия в лицах}}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

== Наградалары ==
* Орден Святого Андрея Первозванного (20.05.1868)
* Орден Святого Александра Невского (20.05.1868)
* Орден Белого орла (Российская империя) (20.05.1868)
* Орден Святой Анны 1-й ст. (20.05.1868)
* Орден Святого Станислава (Российская империя) 1 ст. (20.05.1868)
* Орден Святого Владимира 4 ст. (30.08.1890)
* Орден Святого Георгия 4 ст. (25.10.1915)
Рәсәй наградаларынан тыш, Николай II ҡырҡтан артыҡ сит ил ордендары менән бүләкләнгән.

== Николай тәңкәләрҙә һәм почта маркаларында ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:78%&quot; caption=&quot;Монеты и [[почтовые марки]]&quot;&gt;
Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|Алтын 5 һумлыҡ тәңкәлә (1899)
Полтинник 1896 решка.jpg|Көмөш полтинник— илле тинлек (1896)
Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|Көмөш 1 һумда:&lt;br&gt;Романов йортоноң 300 йыллығы (1913)
Rossia 1913 116.jpg|Рәсәй империяһының почта маркаһы (1913)
RU079 10.jpg|Рәсәй Федерацияһы почта маркаһы (2010)
Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Екатеринбургта атып үлтерелеүҙәренә 80 йыл тулыуға бағышланған Рәсәй почта маркаһы, 1998, 3 һум {{ЦФА/Sc|446|6460}}
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.nlr.ru/res/refer/romanov/article.php?num=271 Биография на сайте «Дом Романовых 1613—1917 гг.»]
* [http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403062743/http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html |date=2015-04-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20110818102005/http://blogs.mail.ru/mail/lubosivl/236d6fb22a08fb73.html Семья Николая II (галерея фото)]
* [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1002207494 Персоны / Николай II (Николай Александрович Романов) последний российский Император (21.10.1894-02.03. 1917)]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. РГАКФД — [[Российский государственный архив кинофотодокументов]]
* [https://web.archive.org/web/20180720190149/https://sosnitsky.livejournal.com/221835.html Николай II и Вильгельм II]
* [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/articles/ekaterinodar-tri-chasa-v-ekaterinodare-vizit-imperatora-nikolaya-ii/ Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II]
* [http://epoha-nikolaya-2.ru/ Российская империя в эпоху правления Императора Николая II (интернет-проект)]
{{ВС}}

[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Яңынан ерләнгәндәр]]
[[Категория:Рус православ изгеләре]]
[[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се класлы Ҡалҡыусы ҡояш ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Соломон ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]]
[[Категория:I дәрәжә Кенәз Даниил I ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Савва ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]]
[[Категория:Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Алтын йөн ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Италия Тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Маврикий һәм Лазарь орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Стефан король венгр орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Вюртемберг тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Людвиг Гессенский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ ыласын ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡара бөркөт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Данеброг орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Фил ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Король Викториан орденының Ҙур Тәреһе рыцарҙары]]
[[Категория:Мунса орденының Ҙур тәреһе Рыцарҙары]]
[[Категория:Подвязка ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV класлы Изге Георгий ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1918 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1868 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>auxueyvyonar599358c1j22gxk0ls0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагиев Дмитрий Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182938</id>
    <revision>
      <id>1307571</id>
      <parentid>1303337</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56354" sha1="0i3u0n479r1qq0lklil3rp4oj2301hq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нагиев Дмитрий  Владимирович''' ([[4 апрель]] [[1967 йыл]]) — [[Рәсәй]] шоумены, [[театр]] һәм [[Кинематограф|кино]] актёры, теле - һәм радиотапшырыуҙар алып барыусы.

== Сығышы ==
{{Внешнее изображение|image1=[https://images1.graziamagazine.ru/upload/img_cache/697/6975b9d04f9b9ea7064653816374a468_fitted_740x1500.jpg Владимир Николаевич, Кирилл, Евгений и Дмитрий Нагиевы]|image2=[https://svpressa.ru/p/persons/471/xl-001.jpg Нагиев в детстве с мамой и братом]}}Атаһы яғынан олатаһы — Николай (Гулам) Нагиев,  [[Беренсе донъя һуғышы]]нан  һуң ата-әсәһе менән [[Иран]]дан  [[Ашхабад]]ҡа ҡаса&lt;ref&gt;Газета по-киевски: «Этот наглый Нагиев».&amp;nbsp;Официальный сайт Дмитрия Нагиева.&lt;/ref&gt;. Юлда аслыҡтан ата-әсәһе вафат була, малай [[Төркмәнстан|төркмән]] балалар йортона эләгә, унда уны алып килеүселәр хөрмәтенә  Нагиев фамилияһы бирелә, шулай уҡ яңы  Николай исемен ала&lt;ref name=&quot;Мусульманская фамилия&quot;&gt;{{Cite news|title=Внук падишаха|author=Жаркова Н.|url=http://www.ruscourier.ru/archive/2872|publisher=Газета «Русский курьер»|date=2235|accessdate=2008-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922232716/http://www.ruscourier.ru/archive/2872|archivedate=2013-09-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922232716/http://www.ruscourier.ru/archive/2872 |date=2013-09-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;/&gt;. Төркмән һәм ғәрәп телен белгән, тик урыҫса һөйләшкән, Дмитрий Нагиевҡа 9 йәш булғанда гангренанан вафат була&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;/&gt;. Атаһы яғынан өләсәһе — Гертруда Цопке,  [[Ҙур театр]] кордебалетында балерина булып эшләгән, туйҙан һуң Ашхабад ҡалаһына күсә. Яртылаш немец сығышлы, яртылаш — латыш&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.freecity.lv/persona/17619/ Дмитрий Нагиев: «Да, моя бабушка Гертруда была наполовину латышка»] // ''FreeCity''.''lv''&lt;/ref&gt;.  Уның ата-бабалары   Лейе  фамилия менән латыштар һәм Цопке фамилиялы немецтар; иренең үлеменән һуң Ленинградҡа күсенеп килә&lt;ref name=&quot;Мусульманская фамилия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot; /&gt;.

Атаһы — Владимир Николаевич Нагиев, Ашхабад ҡалаһында йәшәп, 17-йәшкә тиклем  Ҡыҙыл Армия театрында уйнай, әммә уны театр юғары уҡыу йортона ҡабул итмәйҙәр. Артабан Ленинград оптика-механика заводында эшләй. [[Ленинград]]та беренсе ҡатыны Людмила Захаровна менән таныша. Айырылышҡандан һуң  әсәһе менән бергә  Ярославль проспектына күсенә.&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;/&gt;.

Әсәһе яғынан олатаһы — Петроград КПСС район комитетының беренсе секретары&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;&gt;[http://www.kinofilms.com.ua/star/458_Dmitriy_Nagiev/ Дмитрий Нагиев на kinofilms.com.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429063932/http://www.kinofilms.com.ua/star/458_Dmitriy_Nagiev/ |date=2011-04-29 }}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында  Нева пятачогында һуғышта ҡатнаша, яралана: пуля йөрәгенән  3-4 сантиметр алыҫлыҡҡа инә һәм арҡаһынан сыға, шунан һуң ул фронтҡа кире бара. Дмитрий үҙ программаларында  йыш ҡына уның әйтемдәренән өҙөк алып, Захар олатаһын телгә ала (йәки үҙенеке тип иҫәпләп)&lt;ref&gt;[http://tomsk.fm/watch/319009 Сводки с личного фронта: Дмитрий Нагиев о деде-ветеране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101102508/http://tomsk.fm/watch/319009 |date=2016-11-01 }} // ''Tomsk''.''fm''&lt;/ref&gt;. Әсәһе яғынан өләсәһе — Людмила Ивановна,  Киров театрында йырлаған&lt;ref name=&quot;Эпизод второй&quot;&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=storylove&amp;rid=66 Эпизод второй | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007050653/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=storylove&amp;rid=66 |date=2016-10-07 }}&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Нагиева Людмила Захаровна (1938 — 30 октябрь 2015) — филолог&lt;ref&gt;[https://life.ru/t/шоу/345994 У Дмитрия Нагиева умерла мама — «Life.ru» — информационный портал]&lt;/ref&gt;, уҡытыусы, хәрби элемтә академияһында сит телдәр кафедраһы доценты (Санкт-Петербург)&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;&gt;{{Cite news|title=Иранские корни Нагиева|author=|publisher=Нагиев.Ру|url=http://nagiev.ru/iranskie-korni-dmitriya-nagieva|date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141013041826/http://nagiev.ru/iranskie-korni-dmitriya-nagieva |date=2014-10-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;/&gt;.

Ҡустыһы — Нагиев Евгений (1 июль 1971)&lt;ref&gt;[http://my.mail.ru/mail/evgeniy391971/ Евгений Нагиев — Санкт-Петербург, Россия, 45 years on My World@Mail.Ru]&lt;/ref&gt;, эшҡыуар, автомойка  һәм мини-отель селтәре хужаһы Ярышыу менән мауыға. [[Санкт-Петербург]]та РОВД-ла  милицияла хеҙмәт иткән. Эштән киткәндән һуң, «Художестволы» кинотеатрында ҙур төнгө дискотекала һаҡ начальнигы булып эшләй.  Бодибилдинг буйынса инструктор булып эшләй, өлкән ағайы менән күнекмәләр үткәрә, «Крот» сериалында төшә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Эпизод второй&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Кысю&quot;&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=15 Нагиев предпочел &quot;Кысю &quot; Виктюку | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101041458/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=15 |date=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.starhit.ru/novosti/u-dmitriya-nagieva-obnarujilsya-maloizvestnyiy-brat-114378/ У Дмитрия Нагиева обнаружился малоизвестный брат | StarHit.ru]&lt;/ref&gt;.

Инәһе — Надежда Захаровна, Сандлер хорында йырлай&lt;ref name=&quot;Эпизод второй&quot;/&gt;.

Үҙе Дмитрий Нагиев үҙен «урыҫ православие кешеһе» тип һанай&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;/&gt;.

== Биографияһы ==
Дмитрий Владимирович Нагиев  1967 йылдың 4 апрелендә [[Ленинград]]та тыуа. Йәш сағында  Виктор Горлов  һәм Аркадий Ротенбер етәкселегендә самбо һәм [[дзюдо]] (спорт мастеры)&lt;ref name=&quot;Кысю&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esquire.ru/hero/8602-nagiev/|title=Дмитрий Нагиев: «Возраст научил меня ждать»|publisher=[[Esquire]]}}&lt;/ref&gt;, спорт гимнастикаһы  менән шөғөлләнә, 1980 йылда СССР-ҙың юниорҙар араһында чемпион исемен яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vz.ua/shou_biz/intervyu/dmitrii_nagiev_krome_litsedeistva_ya_ni_cherta_bolshe_ne_umeyu|title=Дмитрий Нагиев: «Кроме лицедейства я ни черта больше не умею»}}&lt;/ref&gt;.

[[Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты|Ленинград электротехник институты]]ның автоматика һәм иҫәпләп сығарыусы техника факультетында уҡый. Уҡыу ваҡытында эшләй,  һуңғараҡ  фарцовка менән шөғөлләнә башлай. Хоҡуҡ һаҡлау органдары валюта менән ҡулға алғас, ул енәйәти эҙәрлекләүҙән ҡасып, Совет Армияһы сафына хеҙмәткә китә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mignews.com.ua/avtor/intervyu/572231.html|title=Дмитрий Нагиев: Я вернулся из армии с отбитыми почками и рассыпающимися зубами|date=2011-11-12|work=MigNews|accessdate=2018-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180519215853/http://mignews.com.ua/avtor/intervyu/572231.html |date=2018-05-19 }}&lt;/ref&gt;. Спортсы булараҡ спорт ротаһына ебәрелә, әммә унда  самбо секцияһы булмай, шуға күрә  Нагиев Вологда янына һауаға ҡаршы оборона ғәскәрҙәренә хеҙмәт итергә китә. 

Армиянан һуң Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;vdud&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7tKb5u52nSE|title=Нагиев — пенсии, Голос, стихотворение в Кремле / вДудь|work=[[YouTube]]|date=2018-09-18|accessdate=2018-10-21}}&lt;/ref&gt;. Сергей Петровтың актёрҙар оҫтаханаһында Игорь Лифанов һәм Алексей Климушкин менән бергә шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Кысю&quot;/&gt;. 1990 йылдың сентябрендә Нагиевтың сығарылыш репетицияһы ваҡытында өйәнәк була, «ашығыс ярҙам» машинаһы уны ашығыс рәүештә дауаханаға алып килә, унда табиптар бит нервыһы фалижы диагнозын ҡуя; дауаланыр өсөн ярты йыл кәрәк була, ләкин Нагиевтың «фирмалы» күҙе ғүмерлеккә ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=02hGtoA0ajo|title=Осторожно, Нагиев! Документальный фильм|work=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;.

1991 йылда [[Майндағы Франкфурт]] ҡалаһында «Ваҡыт»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=1229|author=Александр Павлов|title=Интервью актёра Дмитрия Нагиева. «Кыся» вновь едет в Германию|publisher=[[Московский комсомолец|МК]] в [[Германия|Германии]]|date=2011-02-04}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; театрында  эшләй, һуңынан «Модерн» радиоһында Сергей Рост, Аркадий Арнаутский һәм Алла Селищева (Алиса Шер) менән бергә алып барыусы була, дүрт тапҡыр илдең иң яҡшы радио алып барыусыһы тип таныла. [[1993 йыл]]дан [[2001 йыл]]ға тиклем  «Модерн» радиоһында Бетховен музыкаһына «Радиорулетка» программаһында йырҙар һәм монологтар башҡара. Төнгө клубтарҙа дискотека һәм матурлыҡ конкурстарын  алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/style/2007/12/a_2431202.shtml|title=Красивый выбор России. Победительницей конкурса «Мисс Россия-2007» стала Ксения Сухинова из Тюмени|date=2007-12-15}}&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]дан [[2004 йыл]]ға тиклем радио буйынса коллегаһы Сергей Рост  менән дуэтта эшләй: бергә «Осторожно, модерн!», «Полный модерн!», «Осторожно, модерн! 2» юмористик  телесериалдарында бергә төшәләр, СТС һәм ТНТ-ла  «Однажды вечером» ток-шоу программаһын бергә алып баралар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sobaka.ru/city/cinema/31280/#pr|title=Дмитрий Нагиев: «Я патриот, далёкий от пьяных криков „Россия, вперёд!“»|date=2014-12-01}}&lt;/ref&gt;, 2000 йылдар башында КВН-дың ҡайһы бер командалары өсөн шаяртыуҙар яҙалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=pressa01&amp;rid=667|title=Дмитрий Нагиев: Своих женщин не считаю|date=2001-02-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911191623/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=pressa01&amp;rid=667 |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;. 1997 йылда улар шулай уҡ  Александр Невзоровтың «Чистилище» фильмында төшәләр,  унда Нагиев кинола үҙенең беренсе төп ролен  — чечен ялан командиры Исрапилов Дукуза ролен башҡара.

Рост киткәндән һуң «Осторожно, Задов!» һәм  «Zадов in Rеалити» спинн-оффтарҙа төшөүен дауам итә. [[2000 йыл]]дан [[2008 йыл]]ға тиклем «Каменская»  детектив телесериалында төшә&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. [[2012 йыл]]дан  [[2016 йыл]]ға тиклем  «Кухня» сериалында «Клод Моне» рестораны хужаһы  ролен башҡара. [[2013 йыл]]дан  2016 йылға тиклем «Два отца и два сына» сериалында төшә. 2014 йылдан «Физрук» телесериалында  төп ролде уйнай. 

«Телекомпакт», «Время деньги» программаларын, «Окно» ток-шоуын, «ТНТ» телеканалында «Дом» проектының финал шоуын алып бара(2003)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xIQ1Wnfc8U4|title=Телепроект «Дом». Финал|work=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;.  2005 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем  Нагиев  «[[Беренсе канал]]да» алып барыусы була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://utro.ru/articles/2005/07/14/458401.shtml|title=Нагиев уходит на 1 канал, а «Вы — очевидец» — в небытие}}&lt;/ref&gt;. 2005—2014 йылдарҙа  «Ҙур уҙыштар» спорт-күңел асыу шоуын алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/10/06/190829-dmitriy-nagiev-ya-ne-byidlo.html|title=Дмитрий Нагиев: «Я не быдло». Нагиев опять на виду. Он перешёл на Первый канал и ведёт программу «Большие гонки»}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдан 2014 йылға һәм [[2021 йыл]]дан музыкаль шоу «Ике йондоҙ» шоуын алып бара. 2012 йылдың октябренән  «Тауыш» проектын,  2014 йылдың  —  «Тауыш. Балалар» проектын,  [[2018 йыл]]дың сентябренән  «Тауыш. 60+» проектын алып бара. Шулай уҡ  2011 йылда   Наталья Андрейченко һәм Степан Ургант менән берлектә «Борос» телеканалында «Мама в законе» реалити-шоуын алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eg.ru/culture/28451/|title=Эрнст запретил баннеры с Нагиевым|work=[[Экспресс-газета]]}}&lt;/ref&gt;.

2004 йылда «Русский_Размер» төркөмө һәм Профессор Лебединский менән «Я ее хой» йырын башҡара (O-Zone төркөмөнөң «Tei Dragostea Din»  йырына пародия)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vm.ru/news/15956-tv-fakt|title=ТВ ФАКТ. Дмитрий Нагиев окучил румынский рэп|publisher=[[Вечерняя Москва]]|date=2004-10-21}}&lt;/ref&gt;. «Русский размер» һәм Сергей Рогожин менән бергә «Моя Баттерфляй» йырын яҙҙыра.

2010 һәм 2011 йылдарҙа элекке ҡатыны Алиса Шер менән «[[:ru:Питер_FM_(радиостанция)|Питер FM]]» радиостанцияһы премияһын тапшырыу тантанаһын үткәрә. 2012 йылдан 2016 йылға тиклем  Иван Ургант менән дуэтта йыл һайын уҙғарыла торған «Алтын граммофон» тантанаһының даими алып барыусыһы була. Вадим Галыгинды алмаштырып, 2012 йылдың 20 декабренән «Шутки Русского радио» программаһының яңы тауышына әйләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rusradio.ru/news/radio/dmitrii-nagiev-na-russkom-radio|title=Дмитрий Нагиев на «Русском Радио»}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдан Рәсәй «МТС» мобиль элемтә операторының реклама кампанияһында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sostav.ru/publication/nagiev-prochital-pushkina-dlya-mts-6122.html|title=Нагиев прочитал Пушкина для МТС|date=2013-10-15}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылда  мирамистин дарыу препаратын рекламалауҙа төшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://re-port.ru/press/dmitrii_nagiev_i_miramistin_na_strazhe_zdorovja_rossijan/|title=Дмитрий Нагиев и Мирамистин на страже здоровья россиян|date=2014-08-10}}&lt;/ref&gt;.  2015 йылда Санкт-Петербургта «Евразия» ресторандар селтәрен рекламалай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2923789|title=Силиконовая фемина. Сексизм как двигатель торговли|date=2016-03-07}}&lt;/ref&gt;.

Юғары КВН лигаһында жюриҙа ҡатнаша.

2018 йылда 20 йыл эсендә тәүге тапҡыр драма ролен — Сарик Андреасяндың «Непрощенный» картинаһында Виталий Калоевты уйнай:&lt;blockquote&gt;«Сценарийҙы алғас, Сарикҡа минең беренсе һорауым: „Ә һин бының мин булыуыма ышанаһыңмы?“ Клише һәм амплуа йәбешә,  һәм алдан күрә белмәгән йәки бик ҡыйыу булмаған режиссерҙар комедиялы артисты  саҡырырға ҡурҡа»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sobaka.ru/city/cinema/77099|title=Фильм «Непрощенный»: как Дмитрий Нагиев вернулся к драматическим ролям}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;2021 йылдың мартында Okko интернет-платформаһында Сарик Андреасяндың  «[[:ru:Чикатило_(сериал)|Чикатило]]&lt;nowiki/&gt;» сериалының премьераһы үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20210318/nagiev-1601844843.html|title=Дмитрий Нагиев рассказал, каково ему было играть маньяка Чикатило|date=20210318T2138}}&lt;/ref&gt;, унда төп ролде — Андрей Чикатилоны Нагиев башҡара.  Декабрҙә төп ролдә Дмитрий Нагиев менән Петр Бусловтың «БуМЕРанг» криминаль комедияһы Рәсәй прокатына сыға&lt;ref&gt;[https://www.intermedia.ru/news/357423 «Бумеранг» Петра Буслова выйдет в прокат осенью]&lt;/ref&gt; ә 2022 йылдың ғинуар башында — романтик «Свингер» комедияһы&lt;ref&gt;[https://kino.mail.ru/cinema/movies/931474_svingeri/ Свингеры, дата выхода]&lt;/ref&gt;. 

Май аҙағында  прокатҡа  Егор Кончаловскийҙың «Мой папа — вождь» ғаилә комедияһы сығасаҡ, унда төп ролдә Дмитрий — диңгеҙҙә юғалған, әммә 10 йылдан һуң көтмәгәндә тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан алыҫҡа йөҙөүсе капитан. Дөрөҫ, хәҙер ул — африка ҡәбиләһе башлығы һәм үҙен тейешенсә тота. Картинала шулай уҡ Мария Миронова, Федор Добронравов һәм Максим Лагашкин уйнай&lt;ref&gt;[https://www.film.ru/movies/moy-papa-vozhd Дата выхода фильма]&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Ҡатыны (1986 йылдан 2010 йылға тиклем) — Алла Анатольевна Нагиева  (ҡыҙ фамилияһы Щелищевы)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fb2.booksgid.com/content/59/alisa-sher-ya-byla-zhenoy-nagieva/1.html|title=Чтение книги (Я была женой Нагиева). Алиса Шер. Страница #1|accessdate=2016-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161101041401/http://fb2.booksgid.com/content/59/alisa-sher-ya-byla-zhenoy-nagieva/1.html|archivedate=2016-11-01}}&lt;/ref&gt; (18 июнь 1966), Алиса Шер псевдонимы аҫтында билдәле. Радио һәм телевидение алып барыусыһы, яҙыусы, журналист&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gaganews.com.ua/Artist/Biography/496|title=Дмитрий Нагиев {{!}} биография|accessdate=2016-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161103215259/http://gaganews.com.ua/Artist/Biography/496|archivedate=2016-11-03}}&lt;/ref&gt;.

Улы Кирилл Нагиев (31 август 1989), театр һәм кино актеры, телетапшырыуҙар алып барыусы&lt;ref name=&quot;afisha.mail.ru&quot;&gt;[https://afisha.mail.ru/tvshow/articles/46889/?from=mr_news Сын Дмитрия Нагиева стал телеведущим — Афиша Mail.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203030112/https://afisha.mail.ru/tvshow/articles/46889/?from=mr_news |date=2016-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

Өлкән апаһы һәм уның ире менәниткә тәғәйенләнгән аттар һатып алып   Санкт-Петербург янында ат аҙбары тоталар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/nagiev-eto-moya-rabota-dokumentalnyy-film|title=Нагиев — это моя работа}}&lt;/ref&gt;.

Петербург «Зениты» көйәрмәне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fc-zenit.ru/news/novosti/9283-dmitriy-nagiev-v-yunosti-sidel-na-33-m-sektore-i-dralsya-na-vokzale/|title=Дмитрий Нагиев: В юности сидел на 33-м секторе и дрался на вокзале|date=2010-08-31|publisher=Официальный сайт ФК «Зенит»|accessdate=2016-06-04}}&lt;/ref&gt;.

«Forbes» журналы буйынса Рәсәйҙә иң күп тәьмин ителгән актёр булды. Бер йылда уның килеме 3,2 миллион доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/kultura/3476552|title=Дмитрий Нагиев возглавил рейтинг самых обеспеченных российских актёров по версии Forbes|date=2016-07-22}}&lt;/ref&gt;.

Үҙен «енси революция етәксеһе» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://obzor-gazet.ru/2018/06/dmitriy-nagiev-nazval-sebya-vozhdem-seksualnoy-revolyutsii/|title=Дмитрий Нагиев назвал себя «вождем сексуальной революции» {{!}} Обзор Газет|publisher=obzor-gazet.ru|accessdate=2018-06-14}}&lt;/ref&gt;.

== Ижтимағи ҡарашы ==
Дмитрий Нагиев — «Дмитрий Нагиевтың „Анна“ хәйриә фонды» идараһы рәйесе&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дмитрий Нагиев: На день рождения подарки не заказываю|author=Надежда ШУЛЬГА|first=|last=|url=https://www.kp.ru/daily/26214.2/3098031/|work=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2014-04-02|accessdate=2018-10-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;fondanna.org&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]да [[Санкт-Петербург]] губернаторына дәғүә иткән кандидат Анатолий Собчактың һайлау алды штабының йәштәр бүлексәһен етәкләй, уның һәм Санкт-Петербург хөкүмәте рәйесенең беренсе урынбаҫары Владимир Путин менән бергә ҡала буйлап йөрөп, халыҡҡа тәмәке, ҡарабойҙай, быҡтырылған ит һәм башҡа аҙыҡ-түлек тарата&lt;ref name=&quot;vdud&quot;/&gt;.

Нагиевтың Юрий Дудюға интервьюла әйтелгән фекеренсә, Рәсәйҙә власть вәкилдәренең идара итеү срогы сикләнергә тейеш: «Нисә тапҡыр власҡа йөрөй алаһың, яҙылған ваҡыт бар. Асыҡланыуынса, бер һүҙ &quot;подряд“ — һәм мәғәнәһе үҙгәрә. Бына мин үҙең теләгәнсә хакимлыҡҡа йөрөргә кәрәк тип һанамайым.»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-gazeta.ru/news/395782|title=«Масляков стоял белый!»: Нагиев рассказал Дудю, как из эфира КВН вырезали стихотворение о Путине|work=[[Бизнес Online]]}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Нагиев үҙенең телмәрендә “Берлинға” һәм “Ҡабатлай алабыҙ” лозунгыларын файҙаланып, Рәсәйҙе Бөйөк Ватан һуғышына йәлеп итергә тәҡдим иткән замандаштарын ғәйепләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/society/20180919/1528865704.html|title=Нагиев в резкой форме высказался о любителях лозунга «На Берлин»|work=[[Россия сегодня]]}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Театр ===

* «Милашка» — «Тутси» фильмы мотивтары буйынса мюзикл,  Лев Рахлин ҡуйған — ''төп роль''&lt;ref&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=milashka&amp;rid=37 Дмитрий Нагиев стал милашкой тутси. Противный | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416192302/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=milashka&amp;rid=37 |date=2017-04-16 }}&lt;/ref&gt;
* «Кыся» (режиссеры Лев Рахлин) — '' төп роль — бесәй Мартын,шулай уҡ  Кыся''&lt;ref&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=12 Дмитрий нагиев в роли кота — секс-террориста. | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101041644/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=12 |date=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.teatr.ru/th/perf-info.asp?perf=13611 КЫСЯ — Информация о спектакле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101102510/http://www.teatr.ru/th/perf-info.asp?perf=13611 |date=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;
* «Эротикон» (режиссеры Лев Рахлин) — ''6 персонаж''&lt;ref&gt;[http://www.bileter.ru/afisha/show/spektakl_erotikon_dk_imlensoveta.html Спектакль «Эротикон»]&lt;/ref&gt;
* «Территория» (сюжет — Чечня һуғышы) (режиссеры Рахлин) — ''төп роль''&lt;ref&gt;[http://www.bileter.ru/afisha/show/7630_spektakl_territoriya_dk_immgorkogo.html Спектакль «Территория»]&lt;/ref&gt;

=== Фильмографияһы ===
{{ВФильмеВерх|ру}}
{{ВФильме|1990|[[Палач (фильм, 1990)|Палач]]|бармен|5=ру}}
{{ВФильме|1992|[[Дитя (фильм, 1992)|Дитя]]|эпизод|5=ру}}
{{ВмтФильме|1992|[[Рэкет (фильм, 1992)|Рэкет]]|камерала тотҡон (2 серия)|5=ру}}
{{ВФильме|1995|[[Экспресс до Пекина]] / ''Bullet to Beijing''|чечен террорсыһы|5=ру}}
{{ВСериале|1996|1998|[[Осторожно, модерн!]]|төрлө ролдәр|6=ру}}
{{ВвФильме|1997|[[Чистилище (фильм, 1997)|Чистилище]]|Дукуз Исрапилов, чечен ялан командиры|5=ру}}
{{ВФильме|1998|[[Бобака Саскервилей]]|Саскервиль|5=ру}}
{{ВФильме|2000|[[Дом Надежды]]|Марио, Рәсәйгә кәләше артынан килгән итальян|5=ру}}
{{ВСериале|2000|2011|[[Каменская (телесериал)|Каменская]]|Михаил Лесников|6=ру}}
{{ВСериале|2001|2004|[[Осторожно, модерн! 2]]|прапорщик Задов / Пашка Задов / Зина Тракторенко / Степан Сморковичев һ.б.|6=ру}}
{{ВСериале|2001|2002|[[Крот (телесериал)|Крот]]|Вахтанг Маргеладзе, криминал авторитет|6=ру}}
{{ВСериале|2002||{{abbr|Убойная сила|Убойная сила 3, 6 серия «Китайский квартал»|Убойная сила (телесериал)}}|Марат, криминал авторитет|6=ру}}
{{ВСериале|2002||[[Камера, мотор! (телесериал)|Камера, мотор!]]|режиссёр|6=ру}}
{{ВСериале|2002||[[Крот 2]]|Вахтанг Маргеладзе, криминал авторитет|6=ру}}
{{ВтФильме|2003|[[Русский спецназ (фильм)|Русский спецназ]]|Омар, «Великий джихад» халыҡ-ара төркөмө башлығы |5=ру}}
{{ВФильме|2003|[[Игра без правил (фильм, 2003)|Игра без правил]]|Виктор Цикалов, төнгө клуб директоры|5=ру}}
{{ВФильме|2003|С ног на голову|Ильин, продюсер|5=ру}}
{{ВСериале|2004||[[Спецназ по-русски 2]]|Омар,  «Великий джихад» халыҡ-ара төркөмө башлығы |6=ру}}
{{ВСериале|2004||{{abbr|Ералаш|выпуск № 177 «Тяжёлый рок — урок»|1}}|рок-музыка уҡытыусыһы|6=ру}}
{{ВСериале|2004|2006|[[Осторожно, Задов!]]|прапорщик Задов / сын Пашка / мент Эдик һ.б.|6=ру}}
{{ВФильме|2005|[[Али-Баба и сорок разбойников (фильм, 2005)|Али-Баба и сорок разбойников]]|Хасан, юлбаҫарҙар атаманы|5=ру}}
{{ВСериале|2005||[[Мастер и Маргарита (телесериал)|Мастер и Маргарита]]|[[Иуда Искариот|Иуда из Кириафа]] / [[барон Майгель]]|6=ру}}
{{ВСериале|2005||[[Охота на изюбря (телесериал)|Охота на изюбря]]|Моцарт, Ахтарск ҡалаһының криминал авторитеты |6=ру}}
{{ВСериале|2005||{{abbr|Бальзаковский возраст, или Все мужики сво…|серия № 10 «В постели со звездой»|1}}|Гурий Васильевич Дрымов, билдәле режиссёр|6=ру}}
{{ВФильме|2005|[[Новогодний киллер (фильм)|Новогодний киллер]]|киллер Скрипач / уның ҡустыһы-һыңары Писюков|5=ру}}
{{ВФильме|2005|[[Первый скорый]]|дворник / официант ҡатын / кассир ҡатын / вокзал начальнигы / носильщик|5=ру}}
{{ВФильме|2006|[[Слабости сильной женщины]]|Стас|5=ру}}
{{ВСериале|2006||[[Сонька — Золотая Ручка (телесериал)|Сонька — Золотая ручка]]|Сахалин каторгаһы коменданты Солодов|6=ру}}
{{ВФильме|2006|[[Первый дома]]хеҙмәтсе / ҡарт / үҫмер / хужабикә / алкаш|5=ру}}
{{ВСериале|2007||[[На пути к сердцу (телесериал)|На пути к сердцу]]|Александр Некрасов, йөрәк ауырыулы клоун|6=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Парадокс (фильм, 2007)|Парадокс]]|директор НИИЧМО|5=ру}}
{{ВСериале|2007||[[Савва Морозов (телесериал)|Савва Морозов]]|Красин|6=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Скалолазка и Последний из Седьмой колыбели]]|полковник Бейкер|5=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Роковое сходство (фильм)|Роковое сходство]]|Виктор Рыков, музыкаль продюсер|5=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Нулевой километр (фильм, 2007)|Нулевой километр]]|Сергей Борисович (Носатый), криминал эшҡыуар|5=ру}}
{{ВФильме|2008|[[Возвращение мушкетёров, или Сокровища кардинала Мазарини]]|Леон дю Валлон, капитан, улы [[Портос]]а|5=ру}}
{{ВФильме|2008|[[Самый лучший фильм]]|прапорщик|5=ру}}
{{ВСериале|2008||{{abbr|Счастливы вместе|серия «Аццкий отжиг»|Счастливы вместе (телесериал)}}|иблис|6=ру}}
{{ВСериале|2008||[[ГИБДД и т. д.]]|Илья, автомобилдәрҙе алып ҡасыусы|6=ру}}
{{ВСериале|2008||[[Женская лига]]|[[камео]]|6=ру}}
{{ВФильме|2009|[[ЛОпуХИ: Эпизод первый]]|[[Делон, Ален|Ален Делон]] ҡушаматлы француз|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Самый лучший фильм 2]]|[[Малахов, Геннадий Петрович|Геннадий Малахов]] / Афанасий Узда, целитель-отшельник / Шпайзман, ювелир-оценщик|5=ру}}
{{ВСериале|2009||[[Катя: Военная история]]|Григорий, староста|6=ру}}
{{ВСериале|2009||[[Город соблазнов]]|Лаврентий Павлович «Доберман»|6=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Последний вагон]]|төшкән|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Если бы да кабы]]|Бедо|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Савва Морозов (фильм)|Савва Морозов]]|[[Красин, Леонид Борисович|Леонид Красин]]|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Русский крест (фильм)|Русский крест]]|Яковлев, капитан [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]]|5=ру}}
{{ВдФильме|2009|[[Чистосердечное признание (телепередача)|Чистосердечное признание. Игорь Старыгин]]||5=ру}}
{{ВФильме|2010|[[Муж моей вдовы]]|Альберт Кастанди|5=ру}}
{{ВФильме|2010|[[Робинзонка]]|Павел|5=ру}}
{{ВСериале|2010||[[Застывшие депеши (телесериал)|Застывшие депеши]]|майор Александр Петрович Громов (Инженер)|6=ру}}
{{ВСериале|2010||[[Столица греха]]|Роман Петрович («Ромео»), продюсер, модель агентлығы хужаһы|6=ру}}
{{ВФильме|2011|[[Два пистолета. Неуловимый Бриллиант]]|Бриллиант ҡушаматлы башкиҫәр|5=ру}}
{{ВСериале|2011||[[Бежать (телесериал)|Бежать]]|Илья Викторович Мохов, прокуратураның өлкән следователе |6=ру}}
{{ВСериале|2011||[[Правила маскарада]]|Игорь Викторович Дружинин|6=ру}}
{{ВмтФильме|2011|[[Маяковский. Два дня]]|[[Давид Бурлюк]], Рәсәй шағиры һәм рәссамы|5=ру}}
{{ВСериале|2011||[[Пилот международных авиалиний]]|Емельян Стрешнёв, наркоконтроль хеҙмәте майоры|6=ру}}
{{ВСериале|2012|2016|[[Кухня (телесериал)|Кухня]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], «Claude Monet» рестораны хужаһы|6=ру}}
{{ВФильме|2012|[[Мужчина с гарантией]]|Владимир Николаевич Лапутёв,  Ирины Соболева конкуренты|5=ру}}
{{ВдФильме|2012|[[Осторожно, Нагиев!]]|үҙ үҙе ролендә|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Что творят мужчины!]]|конкурс ойоштороусыһы|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Курьер из «Рая»]]|Игорь Борисович Орловский, аферист|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Полярный рейс]]|Юрий Николаевич, баш табип|5=ру}}
{{ВСериале|2013|2016|[[Два отца и два сына]]|Павел Михайлович Гуров, актёр|6=ру}}
{{ВСериале|2014||[[Контуженый]]|Тарас Михайлович Тотовец, Катяның атаһы|6=ру}}
{{ВФильме|2014|[[Территория Джа]]|һөйләшеүсе|5=ру}}
{{ВСериале|2014|2017|[[Физрук]]|Олег Евгеньевич Фомин («Фома»)|6=ру}}
{{ВФильме|2014|[[Кухня в Париже]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], «Claude Monet» һәм  «Avrora» ресторандары хужаһы|5=ру}}
{{ВдФильме|2014|[[Люди Пятницы. Дмитрий Нагиев]]|үҙ-үҙе ролендә|5=ру}}
{{ВдФильме|2014|Голос Нагиева&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/peredacha/rus_sensations/m19400/o298097/ Новые русские сенсации, СБ 20:00|Передачи телекомпании НТВ]&lt;/ref&gt;|үҙ-үҙе ролендә|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Клетка (фильм, 2015)|Клетка]]|Мозер, ростовщик|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Гороскоп на удачу]]|астролог|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Одной левой]]|Максим, скульптор|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Охота на бизонов]]||5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Самый лучший день]]|Петя Васютин, ДПС хеҙмәткәре|5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Всё о мужчинах]]|таксист|5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Как ангел]]||5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Чародеи (в производстве) ]]|директор НИИЧМО|5=ру}}
{{ВФильме|2017|[[Кухня. Последняя битва]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], донъя кулинария чемпионатын алып барыусыһы|5=ру}}
{{ВФильме|2017|[[Ёлки новые]]|Юрий Семёнович Внуков|5=ру}}
{{ВФильме|2017|[[Очередная комедия про неудачника]]| Универ уҡытыусыһы|5=ру}}
{{ВФильме|2018|[[Непрощённый (фильм, 2018)|Непрощённый]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/culture/20160801/1473324477.html Нагиев сыграет роль Калоева, потерявшего семью в авиакатастрофе.]&lt;/ref&gt;|[[Калоев, Виталий Константинович|Виталий Калоев]]|5=ру}}
{{ВФильме|2018|[[Ёлки последние]]|Юрий Семёнович Внуков|5=ру}}
{{ВФильме|2019|[[Бабушка лёгкого поведения 2. Престарелые мстители]]|олигарх Бородин|5=ру}}
{{ВСериале|2019||[[Кухня. Война за отель]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], «Казино Сочи» хужаһы|6=ру}}
{{ВСериале|2019||[[СеняФедя]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]]|6=ру}}
{{ВФильме|2019|[[Девушки бывают разные]]|Хуан|5=ру}}
{{ВФильме|2020|[[Спасите Колю]]|Михаил Иванович Матушкин|5=ру}}
{{ВФильме|2020|[[Гудбай, Америка! (фильм)|Гудбай, Америка!]]|Георгий|5=ру}}
{{ВСериале|2020||[[Кухня. Война за отель|Кухня. Война за отель-2]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]],  «Казино Сочи» хужаһы|6=ру}}
{{ВСериале|2020||[[Нагиев на карантине]]|үҙ үҙе ролендә |6=ру}}
{{ВФильме|2021|[[Не лечи меня (фильм)|Не лечи меня]]|чиновник|5=ру}}
{{ВФильме|2021|[[Прабабушка легкого поведения. Начало]]|Николай Александрович Нипель|5=ру}}
{{ВСериале|2021||[[Нагиев на каникулах]]|үҙ үҙе ролендә|6=ру}}
{{ВСериале|2021||[[Чикатило (сериал)|Чикатило]]|[[Чикатило, Андрей Романович|Андрей Чикатило]]|6=ру}}
{{ВСериале|2021||[[В активном поиске (сериал)|В активном поиске]]|Андрей|6=ру}}
{{ВФильме|2021|[[БУМЕРанг]]|Эдик|5=ру}}
{{ВФильме|2021|[[Внутри Лапенко или «Убийство в гнезде Фазана»]]|N әфәнде|5=ру}}
{{ВФильме|2022|[[Свингеры (фильм, 2022)|Свингеры]]|Игорь|5=ру}}
{{ВФильме|2022|[[Папы (фильм)|Папы]]|Доктор Волков|5=ру}}
{{ВФильме|2022|[[Мой папа — вождь]]|Володя|5=ру}}
{{ВФильме|2023|[[12 стульев (фильм, 2023)|12 стульев]]|[[Остап Бендер]]|5=ру}}
{{ВФильмеНиз|ру}}

==== Клиптарҙа төшөүе ====

* Елена Вилючинская менән «Твой поезд ушёл» (1998)&lt;ref&gt;Елена Вилючинская «Твой поезд ушел» — YouTube&lt;/ref&gt;
* «Русский Размер» төркөмө менән «Родина»   (2006)
* Елена Васильева менән «Метель»  (2007)&lt;ref&gt;Лена Васильева «Метель» — YouTube&lt;/ref&gt;
* Арина һәм «Размер Project» төркөмө менән «My Moscow Love»  (2012)&lt;ref&gt;Размер _project — My Moscow Love — YouTube&lt;/ref&gt;
* Полина Гагарина менән «Любовь тебя найдёт»  (2015)&lt;ref&gt;Полина Гагарина — Любовь тебя найдет (OST «Одной левой») — YouTube&lt;/ref&gt;

=== Радио һәм телевидение ===
{| class=&quot;collapsible collapsed&quot; width=&quot;60%&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;LightGrey&quot; |'''Телепрограммалар, премиялар, фестивалдәр'''
|-
|1995—2002 — «Телекомпакт» (Бишенсе  канал)
|-
|1996—1998 — «Осторожно, модерн!» — төрлө ролдәр  (Сергей Рост менән, Алтынсы канал, СТС)
|-
|1997—2002 — «Однажды вечером» ( Сергей Рост менән, СТС (1997—1999), ТНТ)
|-
|1999—2000 — «Полный модерн!» — мент Рылов һ.б. ( Сергей Рост менән, [[«Россия-1»|РТР]])
|-
|2001 — «Коллекция приключений» (Алтынсы канал)
|-
|2001—2004 — «Осторожно, модерн! 2» — Прапорщик Задов / Пашка Задов / Танька Задова / Зина Тракторенко / Степан Сморковичев һ.б. (Сергей Рост менән, СТС)
|-
|2002—2005 — «Окна» (СТС (2002), ТНТ)
|-
|2003 — «Бремя денег» (ТНТ)
|-
|2003 — «Дом» (финал сығарылыш, ТНТ)
|-
|2003 — «Поколение СТС»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dotsmedia.ru/news/2003/ctctv/12/15dec_grandioznpremieri.html|work=Dotsmedia|title=Грандиозные новогодние премьеры на СТС|date=2003-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041105032837/http://dotsmedia.ru/news/2003/ctctv/12/15dec_grandioznpremieri.html|archivedate=2004-11-05|accessdate=2018-11-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041105032837/http://dotsmedia.ru/news/2003/ctctv/12/15dec_grandioznpremieri.html |date=2004-11-05 }}&lt;/ref&gt; (СТС)
|-
|2004 — «Дом-2» ( Ксения Собчак менән, ТНТ)
|-
|2004—2006 — «Осторожно, Задов!» — Прапорщик Задов / сын Пашка / мент Эдик и др. (СТС)
|-
|2005 — «В субботу вечером» (СТС)
|-
|2005—2014 — «Большие гонки» ([[Беренсе канал]])
|-
|2006 — «Кинонаграды MTV Россия» ([[Милла Йовович|Мила Йовович]] менән, MTV Россия)
|-
|2006 — «Выпускной бал в Кремле» (Яна Чурикова менән, [[Беренсе канал]])
|-
|2006 — «Кто хочет стать миллионером?» — уйын ҡатнашыусыһы  ( 2009 йылға тиклем)
|-
|2006—2007 — «Zadov In ReaLити» — Прапорщик Задов / Алик Ге / мент Эдик / Зинаида / улы Пашка (РЕН ТВ)
|-
|2006—2007 — «Большой спор» ([[Беренсе канал]])
|-
|2006 — хәҙерге ваҡыт — «Новогодняя ночь на Первом канале» ([[Беренсе канал]])
|-
|2007 — «Властелин горы» (тау саңғыһы спорт-күңел асыу шоуы, [[Беренсе канал]]) — шоуҙың комментаторы һәм дикторы
|-
|2009 — «Битва экстрасенсов» украин телеканалында СТБ (саҡырылған билдәлелек)
|-
|2010 — «Минута славы» (новогодний гала-концерт,  [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоров]] менән, [[Беренсе канал]])
|-
|2011 — «Золотой орёл» (Марина Александрова менән, [[«Россия-1»|Рәсәй-1]])
|-
|
|-
|2011 — Мама в законе (Наталья Андрейченко һәм Степан Ургант менән, Борос телеканалы)
|-
|2011 — хәҙерге ваҡыт — КВН (жюри ағзаһы,  «СТЭМ со Звездой» конкурсында  «Парапапарам» командаһы менән ҡатнаша)
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — «Две звезды» (Нонна Гришаева менән бергә, һуңғараҡ — Анастасия Заворотнюк менән бергә,  2021 йылдан  Жанна Бадоева менән бергә, [[Беренсе канал]])
|-
|2012 — «Без башни» (СТС, жюри ағзаһы)
|-
|2012 — «Каникулы в Мексике» (йомғаҡлау сығарылыштарын алып барыусы,  Диана Макиева менән, MTV Россия)
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — Беренсе каналда  «Тауыш» проекты 
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — «Золотой граммофон» (Иван Ургант менән, [[Беренсе  канал]])
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — «Голос. На самой высокой ноте» ([[Беренсе канал]])
|-
|2013 — «Супердискотека 90-х» (Дана Борисова менән парҙа)
|-
|2013 — Armenia Music Awards 2013 (Лусине Товмасян менән, Әрмәнстан 1)
|-
|2014 —хәҙерге ваҡыт — «Голос. Дети» (с [[Водянова Наталья Михайловна|Наталья Водянов]]&lt;nowiki/&gt;а менән (1 сезон), Анастасия Чеважевская менән (2 сезон), Валерия Ланская (3 сезон), Светлана Зейналов (4 сезон), Агатой Муцениеце (5 сезон) ([[Беренсе канал|Первый канал]], Карусель)
|-
|2014 — настоящее время — «Голос. Дети. На самой высокой ноте» ([[Беренсе канал]])
|-
|2014 — ТЭФИ-2014 (с Ларисой Вербицк, [[«Россия-1»|Россия-1]])
|-
|2014 — Международный музыкальный фестиваль «Белые ночи Санкт-Петербурга» ([[Беренсе канал|Первый канал]])
|-
|2015 — Юбилейный концерт оркестра «Фонограф» (Юрий Николаев [[Беренсе  канал]])
|-
|2015 — «Большая кухня» (Дмитрий Кожома менән, СТС)
|-
|2016 — хәҙерге ваҡыт  «Премия Муз-ТВ 2016. Энергия Будущего»
|-
|2016 — «Высшая лига. Премия Нового радио» ([[НТВ]])
|-
|2017 — «#первые50».  «Фонограф» оркестры һәм Сергей Жилиндың юбилей концерты  ([[Беренсе канал]])
|-
|2017 — «Победитель» ([[Беренсе канал]])
|-
|2017—2018 — «Национальная телевизионная премия „Дай пять!“» (Юлия Топольницкая менән, СТС)
|-
|2017 — «Новый год, дети и все-все-все!» (СТС)
|-
|2018 — хәҙерге ваҡыт — «Голос. 60+» ([[Беренсе канал]])
|-
|2018 — настоящее время — «Голос. 60+. На самой высокой ноте» ([[Беренсе канал]])
|}

==== Радио ====

* «Радиорулетка» (Аркадий Арнаутский менән бергә, 1993—1998, «Модерн»; 2000, «Петербург-Ностальжи»)
* Марафон «104 часа» («Модерн», 1997)
* Шутки на «Питер FM» (2011)
* Шутки на «Русском радио» (2012 йылдаг)

=== Йәнһүрәттәр тауышландырыу ===

* Снежная королева (мультфильм, 2012) ({{lang-ba|ҡар королеваһы}}) — тәрбиәсе
* Три богатыря. Ход конём ({{lang-ba|Өс баһадир}}) — имән
* Смешарики. Легенда о золотом драконе ({{lang-ba|Алтын аждаһа тураһында легенда}}) — Дизель
* Синдбад. Пираты семи штормов ({{lang-ba|Синдбад. Ете шторм пираттары}}) — Антиох

=== Дискографияһы ===

* 1998 — «Полёт в никуда» ([[Самохина, Анна Владленовна|Анна Самохина]] һәм  «Трубный зов» төркөмө менән)
* 2006 — «Серебро» («Размер Project» төркөмө менән)

== Бүләктәре ==
[[Файл:Star_of_Dmitry_Nagiyev_on_walk_of_Actor's_Fame_of_Vyborg.jpg|справа|мини|Выборгта Актёрлыҡ даны аллеяһында Дмитрий Нагиевтың йондоҙо]]

* «Гәлсәр сығанаҡ» (Ессентуки) беренсе асыҡ киножанрҙар фестивале — «Иң яҡшы ир-егет роле» призы («[[:ru:Непрощённый_(фильм,_2018)|Непрощённый]]&lt;nowiki/&gt;» фильмында  Виталий Калоев роле өсөн)&lt;ref&gt;[http://kinoistochnik.ru/news Награды Первого фестиваля популярных киножанров «Хрустальный Источникъ»]// Сайт кинофестиваля «Хрустальный источникъ»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/culture/20180728/1525532419.html|title=Гран-при фестиваля «Хрустальный источникъ» получил фильм «Жги!»|date=2018-06-28|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2018-07-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.nagiev.ru/ Сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405044025/http://www.nagiev.ru/ |date=2013-04-05 }}.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]]
[[Категория:Фильмография к доработке]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1967 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]</text>
      <sha1>0i3u0n479r1qq0lklil3rp4oj2301hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кувакин Валерий Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183504</id>
    <revision>
      <id>1307557</id>
      <parentid>1307287</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18433" sha1="0mhf7wn65do1tu3tg2bbfcxwhkj5kt9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кувакин Валерий Александрович''' ([[8 май]] [[1939 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] философия тарихсыһы, философия тарихы, аксиология һәм фәлсәфәүи антропология буйынса белгес.  [[Фән докторы|Философия фәндәре докторы]], Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.

== Биографияһы ==
Валерий Александрович Кувакин  1939 йылдың 8 майында [[Мәскәү]]ҙә тыуа. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның философия факультетын тамамлай. [[1970 йыл]]да  «Христианский_экзистенциализм Н. Бердяева и современность» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;Кувакин, В. А. [https://search.rsl.ru/ru/record/01007420740 Христианский экзистенциализм Н. Бердяева и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220105/http://h/ |date=2021-06-02 }} : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата философских наук. (622) / Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. Философ. фак. - Москва : [б. и.], 1970. - 20 с.&lt;/ref&gt; һәм шул уҡ йылда   Мәскәү дәүләт университетының философия факультетында эшләй башлай. Докторлыҡ диссертацияһы  —«Религиозный идеализм в России эпохи империализма» ([[1980]]). [[1984 йыл]]дан — профессор. 

1986—1992 йылдарҙа&lt;ref&gt;Другой период (1985—1992) указан на сайте философского факультета МГУ, см. {{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/|title=Кафедра истории русской философии|author=|date=|work=|publisher=// [[Философский факультет МГУ]]|accessdate=2014-04-27|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011230501/http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/|archivedate=2014-10-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107001540/http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt; —  СССР  халыҡтары философияһы тарихы / Ил философияһы тарихы / Рус философияһы тарихы кафедраһы мөдире&lt;ref name=&quot;bio1&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Алексеев, Пётр Васильевич|Алексеев П. В.]]|часть=Кувакин, Валерий Александрович|ссылка часть=http://hum.offlink.ru/prof/prof1/|заглавие=Философы России XIX-XX столетий. Биографии, идеи, труды|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=4-е изд., перераб. и доп|место=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]]|год=2002|том=|страницы=505–506|столбцы=|страниц=1152|серия=|isbn=5-8291-0148-3|тираж=|ref=Алексеев}}&lt;/ref&gt;.

1985—1993 йылдарҙа  — “Вестник МГУ. Серия 7. Философия” журналының баш мөхәрриренең беренсе урынбаҫары (1989 йылдан) .

Россия гуманистик йәмғиәтенә  нигеҙ һалыусы  (1995) һәм маҡтаулы президенты (2012). 

1996—2012 йылдарҙа — «Здравый смысл. Журнал скептиков, оптимистов и гуманистов» журналына нигеҙ һалыусы  һәм баш мөхәррире.

1998 йылдан – фәнни тикшеренеүҙәрҙең фальсификацияларына һәм ялған фәнгә ҡаршы көрәш буйынса РФА комиссияһының  беренсе һәм икенсе составы ағзаһы&lt;ref&gt;» Состав Комиссии РАН по борьбе с лженаукой Комиссия по борьбе с лженаукой.&amp;nbsp;klnran.ru.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 25 февраля 2020.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Архивировано 2&amp;nbsp;июня 2019&amp;nbsp;года&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2006 йылдан — «Фәнде яҡлауга» ялған фәнгә ҡаршы көрәш буйынса РФА комиссияһы  бюллетененың редколлегия ағзаһы.

2005 йылдан — «Рәсәй гуманистик йәмғиәте» фәнни-мәғлүмәти һәм белем биреү порталы мөхәррире.

Сит ил ғалимдары монографияларының баш һүҙҙәрен төҙөүсе, мөхәррирләүсе һәм авторы: Лолер Дж. Коэффициент интеллекта, наследственность и расизм (М., 1982); Парсонс Г. Человек в современном мире (М., 1985); Куртц П. Запретный плод: Этика гуманизма (М., 1999, 2002); Куртц П. Искушение потусторонним (М., 1999); Куртц П. Мужество стать: Добродетели гуманизма (М., 2000); Куртц П. Новый скептицизм: Исследование и надежное знание. М., 2005, 2007); Куртц П. Утверждения (М. 2005); Куртц П. Что такое светский гуманизм? (М. 2008).

АҠШ-та нәшер ителгән «A History of Russian Philosophy: From the Tenth through the Twentieth Centuries» (История русской философии XI—XX вв.), Buffalo: Prometheus Books, 1993. ике  томлыҡтың мөхәррире, төҙөүсеһе һәм авторҙарының береһе  

Халыҡ-ара гуманистик һәм этик союз ағзаһы, Экзистенциаль психология һәм тормош ижады институтының ғилми советы ағзаһы&lt;ref&gt;Институт экзистенциальной психологии и жизнетворчества / Об институте.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 12 октября 2011.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Архивировано 17&amp;nbsp;сентября 2011&amp;nbsp;года&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

39 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләгән.

70-се һәм 80-се йылдарҙа марксизм һәм дини экзистенциализм буйынса бер нисә хезмәт баҫтыра. 90 -сы йылдар башынан алып фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары  этика, мәҙәниәт, психология һәм антропология өлкәһенә ҡарай&lt;ref name=&quot;bio1&quot;/&gt;. Һуңғы  эштәре кешенең интеллектуаль һәм мәғлүмәти хәүефһеҙлеге проблемаларына арналған.

== Төп эштәре ==

=== Китаптары ===

; урыҫ телендә

* Критика экзистенциализма Бердяева. — М.: Изд-во МГУ, 1976.
* Марксистская философская мысль в США: 70-е годы XX века. — М.: Изд-во МГУ, 1980.
* [https://web.archive.org/web/20140316225859/http://www.humanism.ru/religioznaya-filosofiya-v-rossii/ Религиозная философия в России: Начало XX века]. — М.: «Мысль», 1980.
* Философия Вл. Соловьёва. — М.: «Знание», 1988.
* Что такое философия? — М.: Изд-во МГУ, 1989.
* Мировоззрение В. И. Ленина: Формирование и основные черты. — М.: Изд-во МГУ, 1990.
* Личная метафизика надежды и удивления: Записки о неизвестности, человеческом и нечеловеческом, о вероятной и невероятной России. — М.: Коффи, 1993.
* Твой рай и ад. Человечность и бесчеловечность человека: Философия, психология и стиль мышления гуманизма. — СПб.: «Алетейя». — М.: «Логос», 1998.
* Мыслители России. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2006.
* [http://rgo-kolomna.narod.ru/Bazaznaniy.htm Человечность человека: Основы современного гуманизма.] Учебное пособие для вузов. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2005. (в соавторстве)
* [https://web.archive.org/web/20101122154148/http://www.humanism.ru/neizvestnost/ Неизвестность]. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика». Институт компьютерных технологий, 2006. (в соавторстве)
* Стать собой. — М.: «Смысл», 2010.
* Личность и Просвещение. От постмодернизма к неомодернизму. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2010.
* «Непостижимое» Семёна Франка и другие эссе о неизвестности. — М.: URSS, 2014.
* Не дай себя обмануть: Введение в теорию практического мышления. — М. МедиаМир, 2015.
* [http://humanism.ru/images/stories/pdf/undiscovered-dostoyevsky.pdf Голый изнутри. Неразгаданный Фёдор Достоевский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240607054448/http://humanism.ru/images/stories/pdf/undiscovered-dostoyevsky.pdf |date=2024-06-07 }}. — М.: Издатель Воробьев А. В., 2017.

; башҡа телдәрҙә

* A History of Russian Philosophy: From the Tenth through the Twentieth Centuries. In Two Vols. Buffalo: Prometheus Books, 1994. (В соавторстве.)
* In Search of Our Humanity. (USA) Amherst: Prometheus Books, 2003.

=== Мәҡәләләре ===

; урыҫ телендә

* О сущности моделирования. // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1976. — № 2.
* [https://web.archive.org/web/20140106194112/http://new.philos.msu.ru/vestnik/archive/1988/no21988/ Ленинская трактовка марксизма как развивающегося учения. Статья первая] // Вестник Московского университета. — Сер. 7. Философия. — 1988. — № 2. — С. 3
* В. Розанов: «Моя душа сплетена из грязи, нежности и грусти». // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1989. — № 2.
* И жертвы, и дети, и свободные существа. // Вестник высшей школы. — 1989. — № 10.
* Опровержения и предположения Льва Шестова. // Философские науки. — 1990. — № 2, 3.
* Возможно ли демократическое понимание марксизма? // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1992. — № 3.
* Российское гуманистическое общество. // Здравый смысл. — 2000. — № 16.
* ''Кувакин В. А., [[Гинзбург Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' Международное гуманистическое движение и «Гуманистический манифест 2000». // Современный гуманизм: Материалы и исследования. — М. Рос. гуманист. об-во, 2000.
* Современный гуманизм. // Высшее образование в России. — 2002. — № 4.
* Человек в мире действительностей. // Вестник Московского университета. Серия 7, Философия. — 2005. — № 3.
* [http://psylib.org.ua/books/_kuvak01.htm Возвращение себя: к психологии внутриличностных отношений.] // Экзистенциальная традиция: философия, психология, психотерапия. — Вып. 1/2006 (8).
* [http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9760715b-082d-46f3-9e5f-2766c67fbeac КБЛ: 15 лет противодействия лженаучному и паранормальному шарлатанству.] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2013. — № 13.
* [https://docviewer.yandex.ru/view/7562521/?page=7&amp;*=BSHWZ52d6NpvmBkzYFsQMAOWF3R7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vYzhHZ2swYTdqZHdpTk5zQ1hRTWl2OFVyajFlZkN5dzMwRjlBL3hrcGN5Yz0iLCJ0aXRsZSI6IlBpVl8wMS0wMi0yMDE2LnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiI3NTYyNTIxIiwidHMiOjE1ODI2MjEwNDIzNDMsInl1IjoiNDA2MTg2NTUxMTQ5MzU4MTY2NSJ9&amp;lang=ru Пространство и время в полутенях неизвестности.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Пространство и время. — 2016. — № 1, 2.
* [http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=0a11b5c1-ad3a-4c39-88d8-80949659d2d1 Возможна ли наука о лженауке?] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2016. — № 18.
* Лженаука: сущность и существование. / Лженаука в современном обществе. Теоретико-методологические подходы и стратегии противодействия. — М., 2016.
* Феерический скепсис Федора Достоевского. // Вестник Русской христианской гуманитарной академии 2016. — Том 16. — № 2.
* [http://klnran.ru/wp-content/uploads/2019/08/BVZN-22.pdf Лженаука и внутренний аудит.] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2019. — № 22.

2020 йыл башына авторҙың хеҙмәттәренең тулы исемлеге  23 монография  (улар араһында 3 авторҙашлыҡта) һәм 200-ҙән ашыу ғилми һәм фәнни-публицистик мәҡәләләр. В.А.Кувакин шулай уҡ Рәсәй гуманистик йәмғиәт тарафынан баҫтырып сығарылған 12 монографияның мөхәррире булып тора.  

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20100304095725/http://philos.msu.ru/fac/history/fmu/kuvakin.html Биография на сайте философского факультета МГУ]
* [http://www.humanism.ru/ Сайт Российского гуманистического общества]
* [https://web.archive.org/web/20220121041929/http://www.humanism.al.ru/ Сайт Санкт-Петербургского отделения РГО]
* [https://web.archive.org/web/20220331224743/http://humanism.al.ru/ru/magazine.phtml Статьи журнала «Здравый смысл»]
* [http://razumru.ru/humanism/journal.htm Ежеквартальник «Здравый смысл. Журнал скептиков, оптимистов и гуманистов»] — на сайте РГО
* [http://razumru.ru/humanism/symposium/title.htm В защиту разума:] Против агрессии шарлатанства и паранормальных верований в российскую культуру начала XXI века. — Материалы международного симпозиума «Наука, антинаука и паранормальные верования». — Москва, 3 — 5 октября 2001 г. Сост. и ред. проф. В. А. Кувакин. — Библиотека журнала «Здравый смысл». — М.: Российское гуманистическое общество, 2003. — 246 с. ISBN 5-87387-004-7
* ''Чернега О., Кувакин В., Петрова Т.'' [http://www.radiomayak.ru/tvp.html?id=14842 «Основы православной культуры — в школы»]{{Недоступная ссылка|accessdate=Октябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}}  (недоступная ссылка с 11-05-2013 [3302 дня]) — Аудиозапись дискуссии на радио «Маяк»
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй философтары]]
[[Категория:СССР философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Философия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1939 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>0mhf7wn65do1tu3tg2bbfcxwhkj5kt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лена ҡаялары милли паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193827</id>
    <revision>
      <id>1307564</id>
      <parentid>1266040</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14136" sha1="7fzphzu42j8r4ag19bc0jfwdbia60je" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                = Лена ҡаялары
  |Национальное название  = sah/Өлүөнэ турууктара
 |Изображение             = Ленские столбы 2015 (070).JPG
  |Подпись изображения    = Лена ҡаяларына йылғанан күренеш, 2015 йыл
 |Координаты              = 61.1069/127.3617
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Саха Республикаһы
   |Район                 = Алдан районы/Олёкмай районы/Хангалас улусы
 |Позиционная карта       = Россия Якутия
 |Ближайший город         = [[Покровск (Якутия)|Покровск]]
 |Площадь                 = 12179,41 км²
 |Дата основания          = 16.08.1994
 |Посещаемость            = 
 |Год посещаемости        = 
 |Управляющая организация = Лена ҡаялары милли паркы федераль дәүләт бюджет учреждениеһы
 |Сайт                    = https://lena-pillars.ru/
 |Вставка                 = {{ЮНЕСКО
  |Официальное название   = Lena Pillars Nature Park
  |Название               = Лена ҡаялары милли паркы
  |Тип                    = Тәбиғәт
  |Критерии               = viii
  |ID                     = 1299
  |Регион                 = Азия һәм Океания
  |Включение              = 2012
  |Расширения             = 
  |В опасности            = 
}}
}}
[[Файл:RUSMARKA-1912.jpg|мини|Рәсәй Почта блогы, 2015 йыл {{CPA|1912}}]]

'''Лена ҡаялары милли паркы''' ({{lang-ru|Национальный парк «Ле́нские столбы́»}}), ([[саха теле|яҡут]]. Өлүөнэ турууктара) — [[Саха Республикаһы]]нда, [[Лена]] йылғаһы ярындағы геологик формация һәм [[милли парк]]. Хангалас улусында, Покровск ҡалаһынан 104 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Лена ҡаялары (бағаналары) — вертикаль оҙонса һуҙылған тау тоҡомдары комплексы, улар йылға яры буйлап урынлашҡан, тәрән үҙән булып, Лена яны яҫы таулығын киҫеп үтә.

2012 йылдан [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] объекты, 2018 йылдың 6 авгусынан Лена ҡаялары Рәсәйҙә милли парк статусы ала.

== Формалашыуы ==
Ҡаялы ҡатламдары кембрий [[эзбизташ]]тарынан тора, бейеклеге йылға кимәленән 220 м тиклем етә (абсолют нөктәһе — 321 м тиклем)&lt;ref&gt;[https://www.nkj.ru/archive/articles/4459/?phrase_id=3327327 ''А. Колесов''. Ленские столбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402122940/https://www.nkj.ru/archive/articles/4459/?phrase_id=3327327 |date=2015-04-02 }} // «Наука и жизнь», № 7, 2002 г.&lt;/ref&gt;. Тектоник яҡтан Себер платформаһы сиктәрендә ята. Был [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]на әүерелгән тау тоҡомдарының формалаштырыуы, ғәҙәттә, иртә кембрийҙа — 560—540 миллион йыл элек башлана. Лена ҡаяларының [[рельеф формаһы]] булараҡ формалашыуы күпкә һуңыраҡ, яҡынса 400 мең йыл элек, йәғни сағыштырмаса яңы геологик осорға ҡарай.

Себер платформаһы яйлап күтәрелә бара, һөҙөмтәлә тәрән йылға үҙәндәре барлыҡҡа килә. Был карст процестарының әүҙемләшеүенә килтерә, улар эрозияға бирелеп, карбонатлы тау тоҡомдарҙан торған ҡаяларҙың ғәжәйеп һәм төрлө формаларын барлыҡҡа килтерә&lt;ref&gt;[http://st-yak.narod.ru/index6-22-1.html ''В. В. Спектор, О. Н. Толстихин''. Ленские столбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131021848/http://st-yak.narod.ru/index6-22-1.html |date=2016-01-31 }} // Наука и техника в Якутии&lt;/ref&gt;.

Декабрист А. А. Бестужев-Марлинский ҡаялар тураһында һоҡланып һөйләй:
&lt;blockquote&gt;«Ниндәйҙер изге тынлыҡ… һәм йән ҡырағай, ләкин бөйөк тәбиғәт менән ҡушыла»&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://old.ysu.ru/?news=1734 |deadlink = yes |archive-url = |archive-date = |title = ЛЕНСКИЕ СТОЛБЫ — ПРИРОДНЫЙ ПАМЯТНИК МИРОВОГО ЗНАЧЕНИЯ (по материалам доклада Н. Г. Соломонова)}} // Сайт Якутского государственного университета им. М. К. Аммосова&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Милли парк ==
Лена ҡаялары тәбиғәт паркы Саха Республикаһы (Яҡутстан) Президентының 1994 йылдың 16 авгусындағы 837-се указы һәм 1995 йылдың 10 февралендәге Хөкүмәт указы нигеҙендә ойошторола һәм өлкә тәбиғәтте һаҡлау министрлығына буйһона. Парк майҙаны 1353 мең гектар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.lenskiestolby.ru/posts/view.aspx?id=329 |deadlink = yes |title = Положение ГБУ РС (Я) ПП «Ленские Столбы» |access-date = 2018-05-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180514141509/http://www.lenskiestolby.ru/posts/view.aspx?id=329 |archive-date = 2018-05-14}}&lt;/ref&gt;, парк ике филиалдан тора — «Ҡаялар» һәм «Син». Парктың төп бурысы — экологик туризмды үҫтереү&lt;ref name=&quot;офиц&quot;&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.lenskiestolby.ru/about.htm |deadlink = yes |title = Национальный природный парк «Ленские столбы» |archive-url = https://web.archive.org/web/20090504081052/http://www.lenskiestolby.ru/about.htm |archive-date = 2009-05-04 }} // lenskiestolby.ru&lt;/ref&gt;.

Киң билдәле ҡаяларҙан тыш, парк биләмәһендә Диринг-Юрях йылғаһы тамағында боронғо кешенең туҡталыу урыны, ҡом-тукуландар кеүек иҫтәлекле объекттар бар. Ҡаҙыныу эштәре барышында таш эш ҡоралдары (диринг мәҙәниәте) һәм һуң [[неолит]] дәүере ҡәберҙәре (ымыяхтах мәҙәниәте, б.э.т. II мең йыллыҡ) табыла. Уникаль туңлыҡ экосистемалары бар. Паркта боронғо фауна вәкилдәренең: [[Мамонттар|мамонт]] (''Mammulhus primigenius Blum''), [[бизон]] (''Bison priscus Boj''), йөнлө [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]]дарҙың (''Coelodonta antiguibatis Blum'') һ. б. ҡаҙылма ҡалдыҡтары табылған&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.nhpfund.ru/nominations/lena_pillars.html |deadlink = yes |title = Ленские Столбы |archive-url = https://web.archive.org/web/20120219030639/http://www.nhpfund.ru/nominations/lena_pillars.html |archive-date = 2012-02-19 }} // Сайт Фонда «Охрана природного наследия»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.lenskiestolby.ru/diring-uriah.htm |deadlink = yes |title = Национальный природный парк «Ленские столбы». Диринг-Юрях |access-date = 2009-06-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090504065609/http://www.lenskiestolby.ru/diring-uriah.htm |archive-date = 2009-05-04}} // lenskiestolby.ru&lt;/ref&gt;.

Лена ҡаялары [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә 2012 йылдың 22 июленән 2012 йылдың 6 июленә тиклем [[Санкт-Петербург]]та үткән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитетының 36-сы сессияһы барышында индерелә&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |date = |url = http://www.unesco.org/new/ru/media-services/single-view/news/twenty_six_new_sites_inscribed_on_unesco_world_heritage_list_this_year/ |title = 26 новых объектов включены в Список Всемирного наследия ЮНЕСКО в этом году |publisher = // unesco.org |access-date = 2012-07-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/69jDmrQE3?url=http://www.unesco.org/new/ru/media-services/single-view/news/twenty_six_new_sites_inscribed_on_unesco_world_heritage_list_this_year/ |archive-date = 2012-08-07 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://www.nhpfund.ru/nominations/lena_pillars.html |deadlink = yes |title = Номинация объекта Всемирного наследия ЮНЕСКО «Природный парк „Ленские столбы“» |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20120219030639/http://www.nhpfund.ru/nominations/lena_pillars.html |archive-date = 2012-02-19 }} // nhpfund.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://whc.unesco.org/en/news/509/ |title = World Heritage Committee to meet in Seville to review state of conservation of 178 sites and add new sites on List |author = UNESCO World Heritage Centre |publisher = UNESCO World Heritage Centre |lang = en |access-date = 2019-04-12 |archive-date = 2019-04-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190412192623/http://whc.unesco.org/en/news/509/ |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Паркта көпшәле үҫемлектәрҙең 470 төрө бар, шуларҙың 21-е Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. [[Мүктәр]]ҙең 202, лишайниктарҙың 83 һәм [[бәшмәктәр]]ҙең 76 төрө асыҡланған. Паркта [[һөтимәрҙәр]]ҙең 42 төрө бар. [[Айыу һымаҡтар|Айыу]], [[һеләүһен]], [[бүре]], [[төлкө]], [[йәтсә]], [[ҡоралай]], [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]], [[тейен]], һ.б. киң таралған. Милли паркта 152 төр ҡош оя ҡора. Йылғаларҙа 21 төр балыҡ йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = https://naturerussia.travel/oopt/natsionalnyy-park-lenskie-stolby/ |title = Национальный парк «Ленские столбы» |website = naturerussia.travel |access-date = 2022-04-28 |archive-date = 2021-08-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210827103638/https://naturerussia.travel/oopt/natsionalnyy-park-lenskie-stolby/ |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Ленские столбы 2015 (064).JPG
Файл:Ленские столбы 2015 (072).JPG
Файл:Ленские столбы 2015 (076).JPG
Файл:Lena Pillars 20050716 13.JPG
Файл:Ленские столбы 2015 (121).JPG
Файл:Ленские столбы 2015 (138).JPG
Файл:Lone-maiden-formation.jpg|Тәбиғәт паркы районында Лена йылғаһы күренеше
Файл:Sentinel-2B Lena Pillars 2016 perspective 1.png|Перспектив күренеш, ЦМР Aster DEM һәм Sentinel-2B спутник һүрәтенән моделләнә.
Файл:Sentinel-2B Lena Pillars 2016 perspective 2.png|Перспектив күренеш, ЦМР Aster DEM һәм Sentinel-2B спутник һүрәтенән моделләнә.
Файл:Sentinel-2B Lena Pillars 2016 perspective 3.png|Перспектив күренеш, ЦМР Aster DEM һәм Sentinel-2B спутник һүрәтенән моделләнә.
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Родственные проекты}}
* [http://www.lenskiestolby.ru/ Национальный природный парк «Ленские столбы»]{{ref-ru}}
* [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5067/ Nature Park «Lena Pillars»] — UNESCO World Heritage Centre
* {{cite web |author = |lang = ru |title = Ленские столбы |url = http://www.national-geographic.ru/ngm/200703/article_102/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110509073908/http://www.national-geographic.ru/ngm/200703/article_102/ |archive-date = 2011-05-09 |deadlink = yes }} — [[National Geographic (журнал)|National Geographic]] Россия
* [https://loveopium.ru/priroda/lenskie-stolby.html Ленские столбы. Фоторепортаж]
* [https://web.archive.org/web/20160313093235/http://yakutiaphoto.com/?tag=lenskie-stolby Ленские столбы. Фотоархив]{{ref-ru}}{{ref-en}}

{{Алыҫ Көнсығыш ҡурсаулыҡтары}}
{{Рәсәйҙә Бөтә донъя мираҫы}}

[[Категория:Рәсәйҙең милли парктары]]
[[Категория:Саха Республикаһының һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:Саха Республикаһы иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Саха Республикаһы географияһы]]</text>
      <sha1>7fzphzu42j8r4ag19bc0jfwdbia60je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Околиште (археологик ҡомартҡы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199561</id>
    <revision>
      <id>1307575</id>
      <parentid>1283397</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8682" sha1="dnv9dw0lbv8m75ws9lxxn5lptdzkdir" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Неолит]] осорона ҡараған '''Околиште''' урыны [[Босния һәм Герцеговина|Босния һәм Герцеговинаның]] [[Високо]] муниципалитетында урынлашҡан. Ул Босния һәм Герцеговинаның [[милли ҡомартҡыһы]] тип иғлан ителгән.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2855|title=Arheološko područje Okolište|work=kons.gov.ba|access-date=13 September 2016}}&lt;/ref&gt; Был [[Бутмир мәҙәниәте]]нең иң ҙур урыны. Ҡаҙыныуҙар торама тарихында кәмендә туғыҙ осорҙо асыҡлаған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Marc|first1=Vander Linden|last2=Pandžić|first2=Ivana|last3=Orton|first3=David|title=New radiocarbon dates for the Neolithic periodin Bosnia &amp; Herzegovina|url=http://www.anubih.ba/godisnjak/god43/Godisnjak43-full.pdf|journal=Godišnjak|volume=43|pages=7–11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319213423/http://www.anubih.ba/godisnjak/god43/Godisnjak43-full.pdf |date=2020-03-19 }}&lt;/ref&gt;

== Урынлашыуы ==
[[Високо уйһыулығы]] [[Сараево]]нан төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уйһыулыҡты [[Босна (йылға)|Босна йылғаһы]] киҫеп үтә, һәм ул диңгеҙ кимәленән 400–410 м бейеклектә ята. Уйһыулыҡты бейеклеге 1000 метрға тиклем еткән [[Миоцен]] тауҙары уратып алған. Високо уйһыулығында тикшеренеүҙәр һәм алдағы ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә [[Урта неолит|Урта]] һәм [[Һуңғы неолит]] осорҙарына ҡараған яҡынса 15 урын билдәле.

== Тикшеренеүҙәр ==
Високо уйһыулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Околиште урынында ялан эштәре 2002 йылдан 2008 йылға тиклем бер нисә кампания дауамында алып барылған. Яҡынса 7 гектар майҙанды биләүе арҡаһында был торама Високо уйһыулығында үҙәк урын тип һанала, бында [[Донье Моштре]] һәм [[Арнаутовичи]] кеүек башҡа неолит урындары ла бар.

Околиште неолит торамаһы Радиновичи һәм Околиште ауылдары араһында, Високонан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Босна (йылға)|Босна]] һәм [[Неретва]] йылғалары үҙәндәрендә [[Бутмир мәҙәниәте]]нә ҡараған бөтәһе 36 урын бар. Сараево уйһыулығындағы иң ҙур торама [[Бутмир]]ҙа урынлашҡан, ә Високо уйһыулығындағы иң ҙуры – Околиштела, уның майҙаны 7-5 гектар тәшкил итә.

Високо уйһыулығы, күрше Какань менән бергә, Үҙәк Боснияның неолит торамаларының төп төбәге булған. Был биләмәлә беҙҙең эраға тиклем яҡынса 5200 йылға йәки унан да алдараҡ осорға ҡараған торамаларҙың һаны һәм дөйөм майҙаны һиҙелерлек артҡан.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hofmann|first=Robert|chapter=The Bosnian Evidence: The New Late Neolithic and Early Copper-Age Chronology and Changing Settlement Patterns|chapter-url=https://www.academia.edu/15143358|editor=S. Hansen, P. Raczky, A. Anders, A. Reingruber|title=Neolithic and Copper Age Between Carpathians and the Aegean Sea. Chronologies and Technologies from the 6th to the 4th Millenium BCE. International Workshop Budapest 2012|oclc=921884142|language=en}}&lt;/ref&gt;

Тикшеренеүҙәр [[Франкфурт]]тағы [[Германия археология институты]]ның Рим-Герман комиссияһы, [[Бамберг университеты]] һәм [[Киль университеты|Киль университеты]], шулай уҡ Високо ҡала музейы менән хеҙмәттәшлектә алып барылған. Геомагнит разведкаһы күп һанлы һаҡлағыс соҡорҙарҙы асыҡ күрһәтә һәм 54 йорттоң аныҡ күренеп торған структураһын асыҡлай. Уларҙың оҙонлоғо 12-нән 13 метрға тиклем, ә киңлеге 6-нан 8 метрға тиклем үҙгәрә. Айырым йорттар эсендә ентекле үлсәүҙәр стеналарҙы, күп бүлмәле бүленештәрҙе һәм һәр йортта икешәр мейесте асыҡлаған, был күбеһенсә Обре II неолит торамаһында билдәле булған объекттар менән тап килә.

Ҡаҙыныуҙар барышында бөтәһе 7 йорт табылған. Бер нисә йорт эсендә мейес ҡалдыҡтары, яңғыҙ усаҡтар, күп һанлы оҫтаханалар, биҙәүестәр һәм [[таш ҡоралдар]] эшләү өсөн оҫтаханалар, шулай уҡ төрлө соҡорҙар булған. Табылған археологик материалдың күпселеген керамика тәшкил итә. Биҙәктәре һәм формалары буйынса керамик һауыттар Бутмир II фазаһына һәм Бутмир III-нөң түбәнге фазаһына ([[Хвар-Лисичичи]]) ҡарай, был беҙҙең эраға тиклем 4800 һәм 4700 йылдарға тура килә.

Ҡаҙыныуҙар һәм геомагнит тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре Околиштелағы йорттар һанын һәм халыҡ һанын баһаларға мөмкинлек бирә.&lt;ref&gt;Müller 2006; Hofmann et al. 2007, 195–200&lt;/ref&gt; Тораманың иртә фазаһында бер үк ваҡытта 200 йорт булған тип фаразлана. Һәр хужалыҡта яҡынса биш кеше йәшәгән тип иҫәпләгәндә, халыҡ һанын яҡынса 1000 кеше тип баһаларға мөмкин. Високо уйһыулығында яҡынса 3500 кеше йәшәгән булыуы ихтимал, был халыҡ тығыҙлығының бер кв. км-ға 32 кешегә тиң булыуын аңлата.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WLDDDQAAQBAJ&amp;q=okoli%C5%A1te|title=Eurasia at the Dawn of History: Urbanization and Social Change|last1=Fernández-Götz|first1=Manuel|last2=Krausse|first2=Dirk|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107147409|pages=114|language=en}}&lt;/ref&gt;

Һуңғы неолит осоронда Високо уйһыулығында һәм уның тирә-яғында аҙыҡ-түлек етештереү ауыл хужалығы һәм малсылыҡтың берләшмәһенә нигеҙләнгән, ә һунарсылыҡ әҙерәк әһәмиәткә эйә булған. Високо уйһыулығындағы неолит халҡы өсөн һыйыр малы ҙур әһәмиәткә эйә булған. Околиштелағы ауыл хужалығы [[эммер]] һәм [[бер орлоҡло бойҙай|бер орлоҡло бойҙай]] өҫтөнлөк иткән иген культураларын үҫтереүгә, шулай уҡ [[арпа]], [[тары]] һәм яланғас бойҙай үҫтереүгә нигеҙләнгән.

1 км алыҫлыҡта икенсе археологик урын – Донье Моштре урынлашҡан, унда неолит мәҙәниәтенән тыш, [[Вучедол мәҙәниәте]] осорона ҡараған [[Халколит|энеолит]] артефакттары ла бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бутмир мәҙәниәте]]
[[Категория:Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡылары]]</text>
      <sha1>dnv9dw0lbv8m75ws9lxxn5lptdzkdir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201600</id>
    <revision>
      <id>1307560</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg</comment>
      <origin>1307560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="hht9alc80p1u2ohxlp66i6d6wr605ye" xml:space="preserve">Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg</text>
      <sha1>hht9alc80p1u2ohxlp66i6d6wr605ye</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>