Зега

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Зега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29142</id>
    <revision>
      <id>1307602</id>
      <parentid>679320</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Seega.png]] → [[File:DEU Seega (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1307602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5068" sha1="qtyki42kdea0xgqpyt8d97dnz3muc72" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Зега 
 |төп исеме                                         = Seega 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Seega (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Гюнтер Зетцепфандт  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 9,01  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 175  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 423 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6567 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 066 
 |Commons-тағы категория                     =  Seega 
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Зега''' ({{lang-de|Seega}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 423 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 9,01 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>qtyki42kdea0xgqpyt8d97dnz3muc72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Непал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64998</id>
    <revision>
      <id>1307601</id>
      <parentid>1291476</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alofi Niue</username>
        <id>49221</id>
      </contributor>
      <comment>Official name change in 2020, as per https://unterm.un.org/unterm2/en/view/3922e336-a0f8-4780-b597-d9485555160e</comment>
      <origin>1307601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34625" sha1="q0ll8loe0onmewgh97h3pn8eo0ugbh2" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Непал
 |Оригиналь исеме   = नेपाल
Nepāl
 |Эйәлек килеш       = Непал
 |Флаг                    = Flag of Nepal.svg
 |Герб                    =
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Әсә һәм Тыуған батшалыҡтан ҡәҙерле
 |Гимн исеме          = 
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Республика]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 28|lat_min = 4|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 84|lon_min = 17|lon_sec = 0
  |region                 = NP
  |CoordScale             = 4000000
 |Картала                = Nepal in its region.svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = [[Непали теле|непали]]
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = [[1768]]
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Катманду]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Президент]]
 |Етәкселәр            = [[Рам Баран Ядав]] &lt;br&gt; [[Пармананд Джа]] &lt;br&gt; [[Сушил Койрала]]
 |Территория буйынса урыны     = 94
 |Территория              = 140 800
 |% һыу өҫтө            = 2,8
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 40
  |Халыҡ              = {{падение}}26 620 809
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2011
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 199
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0.553
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 144
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = [[Непал рупияһы|рупий]]
 |Домен           = [[.np]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 977
 |Сәғәт бүлкәте            = {{рост}} 0.553
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Непа́л''' ({{lang-ne|नेपाल}} {{IPA|[neˈpaːl]}}) — Көньяҡ Азияла Һималайҙағы дәүләт. [[Һиндостан]] һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] менән сиктәш. Баш ҡалаһы — [[Катманду]] ҡалаһы.

== Этимологияһы ==
«Непал» топонимының килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Уларҙың береһе буйынса, ул [[санскрит]] нигеҙҙәренән — ''нип'' («тау итәгендә») һәм ''алай'' («торлаҡ», «кеше йәшәгән урын») килеп сыҡҡан, йәғни, «тау итәгендә йәшәү» — был атама илдең географик шарттарына тап килә. Икенсе версия буйынса, «Непал» һүҙе тибет &quot;''ниампал''&quot;дан («изге ер») килеп сыға, был 2500 йылдан ашыу элек Непалда [[Будда]] тип танылған Сиддхартха Гаутаманың тыуыуы менән бәйле булыуы ихтимал{{sfn|Поспелов|2002|с=287}}.

== География ==
 [[Файл:Nepal topo en.jpg|left|thumb|200px|Непалдың топографик картаһы]]
[[Файл:Un-nepal.png|thumb|left|200px|Непал картаһы]]
Непал Республикаһы [[Азия]]ла төньяҡ киңлектең 26° һәм 30° көнсығыш оҙонлоҡтоң 80° һәм 88° урынлашҡан.

Непал донъяның иң күп халыҡлы ике иле — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Һиндостан]] араһында урынлашҡан.

Төньяҡта [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]-ҙың автоном районы − [[Тибет автоном районы|Тибет]], көньяҡ сиге көнбайыштан көнсығышҡа тиклем Һиндостандың [[Уттаранчал]], [[Уттар-Прадеш]], [[Биһар]], [[Көнбайыш Бенгал]] һәм [[Сикким]] менән сиктәш.

Төньяҡтан Непалды 8000 метрҙын бейегерәк булған бер нисә түбәһе булған Ҙур Һималай һырты уратып алған. Улар араһында иң билдәлеһе, Ер шарында иң бейек тау − [[Эверест]] (8848 м).

Непалда иң түбән урын диңгеҙ кимәленән 70 м бейеклектә урынлашҡан. Илдең 40 % территорияһы 3000 метрҙан бейегерәк кимәлдә урынлашҡан. Шулай итеп, Непал донъялағы иң таулы ил.

=== Непалдың рельефы ===
{{main|Рельеф Непала}}
[[Файл:Everest kalapatthar crop.jpg|мини|200px|Сагарматха (Эверест) — Непалда һәм донъяла иң бейек тау]]
Илдең етенән алты өлөшөн [[Гималай тауҙары|Гималай]] тау системаһы һырттары биләй.

Көньяҡ сик буйлап диңгеҙ кимәленән 200—250 м бейеклектә тар (20 — 40 км) һыҙат булып терай һуҙыла.

Төньяҡтан терай Сивалик тип аталған соҡорло убалы һырт менән ябылған. Был Гималай тауҙары итәге (диңгеҙ кимәленән 500—700 м бейеклектә), Гималай тау системаһының түбәнге баҫҡысы.

Артабан төньяҡта Гималай тауҙарының урта һикәлтәһе — Махабхарат тау һырты, йәки бейеклеге 3000 метрға һәм киңлеге 16 км-ға еткән Бәләкәй Гималай тауҙары урынлашҡан.

Махабхарат һәм Төп Гималай һырты араһында — түбән урын — эске урта өлкә (Мидленд, йәки Пахар-Кханда) урынлашҡан. Киңлеге яҡынса 25 км, бейеклеге — 600—2000 м.

Илдә 1300-ҙән ашыу тау түбәһе ҡар менән ҡапланған. Бында донъяла бейеклеге 8 000 метрҙан ашыу булған 14 түбәнән 8-е урынлашҡан. Улар араһында Непалдың иң бейек нөктәһе — Ҡытай сигендәге Сагарматха тауы.

Непалда бик йыш [[ер тетрәү]]ҙәр була. Емергес ер тетрәүҙәрҙең һуңғы серияһы 2015 йылда була һәм меңдәрсә ҡорбандарға килтерә.

Непалдың көнсығыш өлөшөндәге Төп Гималай һыртының ҡырласы Ҡытай менән дәүләт сиге булып тора.

=== Тәбиғәт зоналары ===
Непал территорияһы үҙенең тәбиғи-географик үҙенсәлектәре буйынса Гималай тау системаһы буйлап көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған бейеклек бүлкәттәренә бүленә.

* [[Көньяҡ тропик]] билбау [[диңгеҙ кимәле]]нән 1900 м бейеклеккә тиклем (Терей, Сивалик һәм Махабхарата битләүҙәренең аҫҡы өлөшө). Июлдә уртаса температура +27.. +30 °C, ғинуарҙа +15… +17 °C. Йәй — йыш ташҡын, ҡышын — [[ҡоролоҡ]] була. Терай элек тропик [[джунгли]]ҙар менән ҡапланған булған, әммә күп [[урман]]дар юҡҡа сыҡҡан, беҙҙең көндәрҙә уларҙы [[баҫыу]]ҙар менән алмаштырған. Джунгли Сивалик тауы итәктәрендә һәм битләүҙәрендә, айырыуса уның көнсығыш өлөшөндә һаҡланған.
* Субтропик тау билбауы (1200—1900 м). Япраҡлы урмандар ([[имән]], каштан, [[саған]], көньяҡ ағасы, йыла, шулай уҡ [[магнолия]], [[рододендрон]], камфара һәм лавр ағастары, баньян, тау бамбугы, орхидеялар) менән ҡапланған.
* Таулы урта билбау (1900—2800 м). Япраҡлы урмандар.
* Уртаса һалҡын билбау (3000—4000 м). Ылыҫлылар (көмөш шыршы, зәңгәр ҡарағай, [[ҡарағас]], ағас һымаҡ [[артыш]], гималай эрбете, юғарыраҡта — [[аҡ шыршы]]) япраҡлы ағастарҙы яйлап ҡыҫырыҡлап сығара.
* Альп туғайҙары (4000—5200 м).
* Боҙ зонаһы (5200 м бейеклектә).

=== Милли парктар ===
{{Смотри также| Дикая природа Непала}}

== Халыҡ һаны ==
{{Wikidata/Population}}
[[Файл:Nepal_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Непалда халыҡтың йәш-енес пирамидаһы]]

* Халыҡ һаны — 30 430 267 (2014 йыл)
* Йыллыҡ үҫеш — 1,4 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 2,5 тыуған)
* Уртаса ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр — 64,6 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 67 йәш
* [[ВИЧ-инфекция|ВИЧ]] менән зарарланыу — 0,5 % (2007 йыл баһаһы)
* Ҡала халҡы — 17 %
* [[Уҡый-яҙа белеү|Грамоталылыҡ]] кимәле — 62,7 % ир-ат, 34,9 % ҡатын-ҡыҙ (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса)

Мәҙәни һәм этник йәһәттән Непал — йөҙгә яҡын [[милләт]] һәм каста ҡатнашмаһы. Теге йәки был кастаға ҡарау ҡабул ителгән [[йола]]ға бәйле. Непал халҡы етмеш төрлө телдә һәм [[диалект]]тарҙа һөйләшә.

Непалдар&lt;ref&gt;Значение слова «Непальцы» в Большой советской энциклопедии&lt;/ref&gt;:

# Непалдың бөтә граждандарының исеме.
# Непал халыҡтары араһында таралған үҙбилдәләнеш

=== Этнография ===
[[Файл:Nepal ethnic groups.png|мини|204x204пкс|Непалда этник төркөмдәр картаһы]]
Непал халыҡтары башлыса ҡытай-тибет (тибет-бирма төркөмө) һәм [[һинд-европа телдәре|һинд-европа тел ғаиләләре]] телдәрен йөрөтөүсе булып тора.

Күп кенә милләттәр ҡасаҡтар, яулап алыусылар йәки күскенселәр булып тора. Мәҫәлән, бахун халҡы 1300 йылдар тирәһендә [[мосолмандар]]ҙың баҫып инеүенән көньяҡтан Непалға ҡаса, ә шерп халҡы яҡынса 500 йыл элек [[монголдар]]ҙан төньяҡтан ҡаса.

Ҡайһы бер этник төркөмдәрҙең, мәҫәлән, ''невари'' йәки ''тхару''лар, килеп сығышы аныҡ билдәле түгел.

Непалдың иң ҙур халыҡтары тураһындағы мәғлүмәттәр түбәндәге таблицала тупланған:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Непалдың иң эре этник төркөмдәре һәм касталары'''
|-style=&quot;background:#efefef;&quot;
!Халыҡ
!Халыҡ һанына ҡарата процент
!Төп йәшәү мөхите
!тел төркөмө
|-
|Непалдар
|46 %
|бөтә территорияла
|һинд-европалылар
|-
|{{Iw|Чхетри|||Chhetri}}
|12,8 %
|бөтә территорияла
|һинд-европалылар, тибет-бирманлылар
|-
|Таулы бахунлылар
|12,7 %
|бөтә территорияла
|һинд-европалылар
|-
|Магарҙар
|7,1 %
|урта көнбайыш тауҙар
|тибет-бирманлылар
|-
|Тхару
|6,8 %
|көнбайыш терайҙар
|һинд-европалылар
|-
|Тамангтар
|5,6 %
|Катманду үҙәне һәм үҙәк тауҙар
|тибет-бирманлылар
|-
|Неварҙар
|5,5 %
|Катманду үҙәне
|тибет-бирманлылар
|}

Бынан тыш, гурунг, шерп, лимбу һәм раи кеүек халыҡтарҙы ла телгә алырға кәрәк.

Халыҡтың 49 проценты өсөн (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) туған теле — [[непал теле]]. Башҡа киң таралған телдәр — майтхили (12,4 %), бходжпури (7,6 %), тхару (5,9 %), таманг (5,2 %), невари (3,6 %) һәм магары (3,4 %).

=== Дин ===

=== Касталар ===

=== Административ бүленеше ===
2018 йылдан алып Непал 7 провинция һәм 77 райондан тора.
[[Файл:Provinces of Nepal 2015.png|right|350px|thumb|Непал провинциялары]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:800px; height:200px;&quot;
|+ Непалдың провинциялары
|-
! №
! Провинциялар
! Адм. үҙәк
! Территория (км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Халҡы
|-
! 1
|1-се провинция||Биратнагар
|25 905||4 534 943
|-
!2
|2-се провинция||Джанакпур
|9 661||5 404 145
|-
!3
|3-сө провинция||Хетауда
|20 300||5 529 452
|-
!4
|Гандаки Прадеш||Покхара
|21 504||2 413 907
|-
!5
|5-се провинция ||Бутавал
|22 288||4 891 025
|-
!6
|Карнали Прадеш ||Бирендранагар
|27 984||1 168 515
|-
!7
|Судурпаштин-Прадеш ||Дхангадхи
|19 539||2 552 517
|-
|}

=== Ҡалалары ===

== Тарихы ==

=== Боронғо осор ===

=== Непал короллеге ===

=== Монархияның ҡолауы ===

=== Республика осоро ===

== Дәүләт төҙөлөшө ==

=== Закондар сығарыу власы ===

==== Президент һәм вице-президент ====

==== Хөкүмәт ====

=== Суд власы ===

=== Тышҡы сәйәсәт ===

== Иҡтисады ==
Непал — донъялағы иң ярлы һәм үҫешмәгән илдәрҙең береһе. Йән башына [[эске тулайым продукт]] (2009 йылда) — 1,2 мең доллар ([[Халыҡ-ара валюта фонды]] версияһы буйынса, донъяла 159-сы урын). Эшһеҙлек кимәле — 46 % (2008 йылда).

[[Иҡтисад]]тың төп тармағы — [[ауыл хужалығы]] (эшселәрҙең 76 проценты, тулайым продукттың 35 проценты) — [[дөгө]], [[Кукуруз (ырыу)|кукуруз]], [[Иген культуралары|иген]], шәкәр ҡамышы, джут, тамыраҙыҡтар етештерелә. Буйволдар ит һәм һөт өсөн үрсетелә.

[[Сәнәғәт]] (хеҙмәткәрҙәрҙең 6 проценты, ЭТП-ның 16 проценты) — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү (джут, шәкәр, [[Тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]], иген), келәм, [[кирбес]] етештереү.

Хеҙмәтләндереү өлкәһе — хеҙмәткәрҙәрҙең 18 проценты, ЭТП-ның 49 проценты.

[[Валюта]] керемдәренең төп сығанағы — сит ил [[туризм]]ы.

=== Тышҡы сауҙа ===
Тышҡы сауҙа тулыһынса тиерлек Һиндостанға йүнәлтелгән. Бынан тыш, Катмандуның [[Нью-Дели]]ға бәйлелеге арта ғына барған: әгәр 2005 йылда Һиндостанға Непал [[экспорт]]ының 53,7 % һәм Гималай иле импортының 47,7 % тура килһә, 2011 йылда был күрһәткестәр ярашлы рәүештә 66,4 % һәм 65,2 % тәшкил итә&lt;ref&gt;Лунев С. И. Значение форматов РИК, БРИК и БРИКС для Индии // Китай в мировой и региональной политике. История и современность. — 2012. — Т. 17. — № 17. — С. 114&lt;/ref&gt;. Экспорт (804 миллион доллар (2017 йылда)) — текстиль һәм туҡыу тауарҙары, шул иҫәптән [[кейем]] — 317 миллион доллар, [[аҙыҡ-түлек]], шул иҫәптән емеш-еләк һуттары — 138 миллион доллар, ауыл хужалығы сеймалы ([[сәй]], [[сәтләүек]], тәмләткестәр) — 95 млн доллар, металдан изделиелар — яҡынса 70 млн доллар.

Төп һатып алыусылар — Һиндостан (54 %), [[Америка Ҡушма Штаттары]] (11 %), Төркиә (6,7 %), [[Германия]] (4,1 %).

Импорт (9,56 миллиард доллар (2017)) — нефть продукттары, сәнәғәт тауарҙары, машиналар һәм ҡорамалдар, транспорт саралары, металл ярым фабрикаттары, [[алтын]], [[электроника]], медикаменттар.

Төп тәьмин итеүселәр — Һиндостан (63 %), Ҡытай (12 %), Германия (2 %).

=== Транспорт ===
[[Файл:Yak Nepal.jpg|thumb|Непалдың таулы райондарында йорт хайуандары транспорт сифатында ҡулланыла]]
Непал донъялағы эре транспорт юлдарынан ярайһы уҡ алыҫ. Шул уҡ ваҡытта ил эсендә [[авиация]] бәйләнеше ярайһы үҫешкән: 47 [[аэропорт]] бар, шуларҙың 11-е — бетон япмалы&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot;&gt;{{cite web |title=World Factbook: Nepal |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html#People |accessdate=2012-07-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html#People |date=2010-12-29 }}&lt;/ref&gt;, осоштар йышлығы ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндерә. Илдең төньяғының өстән ике өлөшө таулы ерҙәр, шуға күрә юлдар төҙөү һәм уларҙы төҙөкләндереү бында ҡыйынлыҡтар менән бара һәм ҙур сығымдар талап итә. 2007 йылда асфальт юлдарҙың оҙонлоғо 10 142 км тәшкил итә, япмаһыҙ юлдар — 7140 км&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot; /&gt;. 2018 йылда илдең көньяғында дөйөм оҙонлоғо 34 км тәшкил иткән ике тимер юл линияһы була&lt;ref&gt;[http://www.dorw.gov.np/ Department of Railways&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Непал халҡының өстән бер өлөшө, әгәр йәйәү сыҡһалар, оло юлдан ике сәғәтлек арала йәшәй. Яңыраҡ бөтә административ үҙәктәр илдең баш ҡалаһы [[Катманду]] менән тоташтырыла. 2009 йылда юлдарҙың 60 проценты тиерлек ауыл-ара һәм ямғырҙар миҙгелендә кеше үтмәҫлек булып һаналған&lt;ref&gt;{{cite web |title=Connecting Nepal's Rural Poor to Markets |url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2009/12/17/connecting-nepals-rural-poor-to-markets |accessdate=2013-02-04}}&lt;/ref&gt;. Катмандуның диңгеҙ менән бәйләнеше [[Һиндостан]]дың [[Калькутта]] порты аша үтә. Юлдарҙың насар торошо непал халҡына баҙарға, [[мәктәп]]тәргә һәм [[дауахана]]ларға йөрөүҙе ҡыйынлаштыра&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Nepal: Economy |work=MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562648_3/Nepal.html |accessdate=23 September 2005 |page=3 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028104223/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562648_3/Nepal.html |archivedate=28 October 2009 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028104223/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562648_3/Nepal.html |date=28 October 2009 }}&lt;/ref&gt;.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
«Nepal Television» дәүләт телерадиокомпанияһы шул уҡ исемле телеканалды үҙ эсенә ала, «Radio Nepal» дәүләт радиокомпанияһына шул уҡ исемле радиостанция инә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Авторское право в Непале

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Литература ==
{{Refbegin|30em}}
* {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Современный Непал: Справочник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Отв. ред. [[Редько, Илья Борисович|И. Б. Редько]]; [[Институт народов Азии АН СССР]] |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год=1967 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=280 |серия= |isbn= |тираж=8400 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Кононов, Юрий Вячеславович|Кононов Ю. В.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Страна субтропиков и заснеженных гор: Путешествие по Непалу |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1985 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=144 |серия= |isbn= |тираж=70000 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Манвелов, Владимир Иванович|Манвелов В. И.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=В стране заоблачных вершин |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001087010 |викитека= |ответственный=Послесл. [[Редько, Илья Борисович|И. Б. Редько]] |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год=1982 |страниц=176, [4] |серия=Рассказы о странах Востока |тираж=30000 |ref= }}
** {{книга |автор=[[Манвелов, Владимир Иванович|Манвелов В. И.]] |заглавие=В стране заоблачных вершин |ссылка= |ответственный=Послесл. [[Редько, Илья Борисович|И. Б. Редько]]; [[Институт востоковедения АН СССР]] |издание=2-е изд., доп |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год=1986 |страниц=240, [16] |серия=Рассказы о странах Востока |тираж=30000 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=Отв. ред. [[Агеева, Руфь Александровна|Р. А. Агеева]] |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}
* {{книга |заглавие=Ancient and Medieval Nepal |ссылка=https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah |год=1992 |издательство=Manohar Publications |место=New Delhi |isbn=978-81-85425-69-6 |ref=Shaha |язык=und |автор=Shaha, Rishikesh}}
* {{книга |заглавие=The Brick and the Bull: An account of Handigaun, the Ancient Capital of Nepal |год=2002 |издательство=Himal Books |isbn=978-99933-43-52-3 |ref=Tiwari |язык=en |автор=Tiwari, Sudarshan Raj}}
* {{cite web |title=India Nepal Open Border |work=Nepal Democracy |url=http://www.nepaldemocracy.org/documents/treaties_agreements/nep_india_open_border.htm |accessdate=2005-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051018202001/http://www.nepaldemocracy.org/documents/treaties_agreements/nep_india_open_border.htm |archivedate=2005-10-18 |deadlink=yes }}
* {{cite web |title=Football at the heart of the Himalaya |publisher=[[FIFA]] |url=https://www.fifa.com/en/regulations/magazine/index/0,1569,102162,00.html?articleid=102162 |accessdate=2005-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050909093135/http://www.fifa.com/en/regulations/magazine/index/0%2C1569%2C102162%2C00.html?articleid=102162 |archivedate=2005-09-09 }} 
* {{cite web |title=Nepal: Information Portal |work=Explore Nepal |url=http://www.explorenepal.com |accessdate=2007-09-01 }}
* {{cite news |title=The Best Memoir You Never Heard Of: &quot;Shadow Over Shangri-La&quot; |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/11/12/RVGJ6M4RGA1.DTL |first=Cynthia |last=Haven |date=2010-08-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810084842/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/11/12/RVGJ6M4RGA1.DTL |date=2007-08-10 }}
* {{cite web |title=Nepal: A state under siege |work=The South Asian: Featured Articles |url=http://www.thesouthasian.org/archives/000155.html |accessdate=2005-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041231180826/http://www.thesouthasian.org/archives/000155.html |archivedate=2004-12-31 }} 
* {{cite web |title=Nepal: Basic Fact Sheet |work=Nepal homepage |url=http://www.nepalhomepage.com/general/glance.html |accessdate=2005-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050524001847/http://www.nepalhomepage.com/general/glance.html |archivedate=2005-05-24 }} 
* {{cite news |title=Jailed ex-PM in Nepal court plea |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4194160.stm |accessdate=2005-09-29 |date=2005-08-29 |first=Sushil |last=Sharma }}
* {{cite web |title=Nepal's new emblem |work=Citizen Journalism Nepal |url=http://www.cjnepal.org/story/547/nepals-new-emblem |accessdate=2007-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070209095759/http://www.cjnepal.org/story/547/nepals-new-emblem |archivedate=2007-02-09 }} 
* {{книга |заглавие=Patan Museum: The Transformation of a Royal Palace in Nepal |ссылка=https://archive.org/details/patanmuseumtrans0000hagm |место=London |издательство=Serindia |год=2003 |isbn=978-0-906026-58-8 |ref=Hagmuller |язык=en |автор=Hagmuller, Gotz}}
* {{книга |заглавие=A people war: Images of the Nepal conflict 1996–2006 |место=Kathmandu |издательство=nepa-laya |год=2006 |ref=Dixit |язык=en |автор=Dixit, Kunda}}
* {{книга |заглавие=So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas |место=New York |издательство=Vintage |год=1995 |isbn=978-0-679-74363-7 |ref=Crossette |язык=en |автор=Crossette, Barbara}}
* {{книга |заглавие=People of Nepal |издательство=Department of Publicity, Ministry of Information and Broadcasting, Government of Nepal |год=1967 |isbn=978-99933-0-418-0 |язык=und |автор=Bista, Dor Bahadur}}
* {{книга |заглавие=A History of Nepal |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=2005 |isbn=978-0-521-80470-7 |ref=Whelpton |язык=und |автор=Whelpton, John}}
* Michael Hutt, ed., ''Himalayan 'people’s war' : Nepal’s Maoist rebellion'', London: C. Hurst, 2004
* {{книга |заглавие=The Snow Leopard |издательство=Penguin |год=1993 |isbn=978-0-00-272025-0 |ref=Matthiessen |язык=und |автор=Matthiessen, Peter}}
* {{книга |заглавие=Storms of Silence |издательство=Mountaineers Books |год=1997 |isbn=978-0-89886-512-7 |ref=Simpson |язык=und |автор=Simpson, Joe}}
* {{книга |заглавие=Arresting God in Kathmandu |издательство={{Нп3|Mariner Books}} |год=2001 |isbn=978-0-618-04371-2 |ref=Upadhyay |язык=und |автор=Upadhyay, Samrat}}
* {{книга |заглавие=The King of Nepal |год=2001 |isbn=978-0-615-11928-1 |издательство=Indiana Creative Arts |место=Indianapolis, IN |язык=und |автор=Joseph R. Pietri}}
* {{книга |заглавие=Annapurna |издательство={{Нп3|Globe Pequot Press|The Lyons Press|en|Globe Pequot Press}} |год=1951 |isbn=978-1-55821-549-8 |ref=Herzog |язык=und |автор=Herzog, Maurice}}
* {{книга |заглавие=The Waiting Land: A Spell in Nepal |издательство=Transatlantic Arts |год=1968 |isbn=978-0-7195-1745-7 |ref=Murphy |язык=und |автор=Murphy, Dervla}}
* {{книга |заглавие=Modern Nepal: A Political History |издательство=Manohar Publishers and Distributors |год=2001 |isbn=978-81-7304-403-8 |язык=und |автор={{Нп3|Rishikesh Shaha}}}}
* {{книга |заглавие=A Glimpse of Eternal Snows: a family's journey of love and loss in Nepal |издательство=Bradt Travel Guides, UK |год=2012 |страницы=390 |isbn=978-1-84162-435-8 |язык=en |автор={{Нп3|Jane Wilson-Howarth}}}}
* [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=406 Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal. — International Centre for Integrated Mountain Development, Kathmandu, March 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901073151/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=406 |date=2011-09-01 }}
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Проект = Непал
}}
* {{Official website|http://www.nepal.gov.np|Правительства Непала}}
* [http://www.conflictologist.org/main/vojni-i-konflikty-na-indostane.htm#nepal Материалы по новейшей истории Непала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090916/http://www.conflictologist.org/main/vojni-i-konflikty-na-indostane.htm#nepal |date=2014-04-07 }}
* [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=406 Glacial Lakes and Glacial Lake Outburst Floods in Nepal. — International Centre for Integrated Mountain Development, Kathmandu, March 2011]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901073151/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=406 |date=2011-09-01 }}
* [http://www.welcomenepal.com/ Official Site of Nepal Tourism Board]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910113144/http://www.welcomenepal.com/ |date=2019-09-10 }}
* [https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12511455 Nepal] from the [[BBC News]]
* [https://web.archive.org/web/20090518023657/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nepal.htm Nepal] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Asia/Nepal}}
* [https://www.britannica.com/place/Nepal Nepal] ''Encyclopædia Britannica'' entry
* {{wikiatlas|Nepal}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NP Key Development Forecasts for Nepal] from International Futures

{{Библиоинформация}}

{{Азия илдәре}}

[[Категория:Непал| ]]
[[Категория:Федератив дәүләттәр]]
[[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>q0ll8loe0onmewgh97h3pn8eo0ugbh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67779</id>
    <revision>
      <id>1307580</id>
      <parentid>1307558</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1307580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36994" sha1="p2mi30so5k088bxlvhcz8kktghqzn88" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''20 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 293-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 294-се). Йыл аҙағына тиклем 72 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя статистика көнө. [[БМО]]-ның статистика комиссияһы ҡарарына ярашлы, 2010 йылдан башлап 5 йылға бер тапҡыр билдәләнә: 2010, 2015, 2020, 2025, 2030 һәм артабан.
* {{Ер}} [[Ер]]: Кредит союздары көнө.
* Остеопороз менән көрәш көнө.
* Ялҡауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәштәргә ышаныу көнө. 
** Рухи яҡтан көслөләр көнө.
* {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ҡатын-ҡыҙҙар]] көнө.
* {{Гватемала}} [[Гватемала]]: Революция көнө.
* {{Кения}} [[Кения]]: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ҡыш]]ҡа {{comment|һаҡламдарҙы|запастарҙы}} тулыландырыу көнө.
* {{Флагификация|Чехия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Ямайка}} [[Ямайка]]: Батырҙар көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Авиадиспетчерҙар көнө.
** Ашнаҡсылар (коктар) көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Йәмәғәт мәғлүмәт саралары көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби элемтәселәр көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Энергетика|Энергетиктар]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1852 йыл]]: [[Оттава]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1911 йыл]]: [[Руаль Амундсен]] экспедицияһы [[Көньяҡ полюс]]ҡа юллана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тотошлай коллективлаштырыу иғлан ителә.
* [[1930 йыл]]: [[Хакас Республикаһы|Хакас]] автономиялы өлкәһе ойошторола.
* [[1944 йыл]]: [[Совет Армияһы]] һәм [[Югославия|югослав]] партизандары [[Белград]]ты азат итә.
* [[1953 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] Рей Брэдбериҙың «Фаренгейт буйынса 451 градус» антиутопияһы баҫылып сыға.
* [[1958 йыл]]: [[Таиланд]]та хәрби түңкәрелеш.
* [[1970 йыл]]: СССР-ҙа беренсе тапҡыр «Спортлото» уйнатыла.
* [[1973 йыл]]: [[Сидней]] опера театры асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҫылғужа]] ([[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы]]; (1945—25.02.2005), яҙыусы. 1984—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Яҙыусылар союзының әҙәби  консультанты һәм яуаплы секретары, 1990—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] директоры. 
* [[Илибаева Мария Каликаевна]] (1950), [[Мари Иле Республикаһы]]ның ветеран [[Журналистика|журналисы]], яҙыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]] [[Туҡтай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәҙиев Ринат Рауил улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-зоотехник, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан малсылыҡ продукттарын етештереү һәм яңынан эшкәртеү технологиялары факультеты деканы, 2010—2011 йылдарҙа фән һәм инновацион эштәр буйынса проректор; 2012 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү (2005) хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Тәтер-Арыҫлан]] ауылынан.
* [[Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы]] (1965), [[Дипломатия|дипломат]]. 2020 йылдан [[Габон |Габон Республикаһында]] [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* [[Кривошеев Андрей Николаевич]] (1970), [[спорт]]сы, тренер. [[Конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса [[СССР]] (1991), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]  (1992) һәм [[Рәсәй]]ҙең (1993—1998) йыйылма командалары ағзаһы. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 24-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе  директоры, бер үк ваҡытта 2010 йылдан конькиҙа шыуыу спорты буйынса Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының өлкән тренеры. [[Олимпия уйындары]]ында ҡатнашыусы (1998). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абдрахманов Ғәлимхан Абдрахман улы]] (1921—12.01.2000), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3-сө Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яуыш]] ауылынан. 
* [[Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы]] (1921—31.12.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиуллин Ким Ниғмәй улы]] (1931—3.02.2019), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Яңауыл районы|Яңауыл]] колхоз-совхоз производство идаралығы начальнигы, 1964 йылдан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]], 1984 йылдан — [[Миәкә районы|Миәкә]] район комитеттарының беренсе секретары, 1988—1992 йылдарҙа — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Хеҙмәт һәм социаль мәсьәләләр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллеге министры. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Ҡалтасы районының почётлы гражданы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Рәжәп]] ауылынан.   
* [[Үҙәнбаева Лена Шакир ҡыҙы]] (1936), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 2-се төҙөлөш идаралығының элекке буяусыһы, бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе.  
* [[Сәлихова Сәғирә Әхмәт ҡыҙы]] (1946—20.05.2010), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], профсоюз һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1967—1971 йылдарҙа [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ-дың]] [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] комитетының икенсе секретары; 1973 йылдан ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәтсәндәре профсоюзының район комитеты рәйесе; 1979 йылдан [[Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауыл советы]] башҡарма комитеты секретары, 1982 йылдан — рәйесе; 1985 йылдан район советы башҡарма комитеты иҡтисадсыһы, 1992 йылдан — район хакимиәтенең иҡтисад бүлеге начальнигы, 1994—2001 йылдарҙа — баш белгес. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. 
* [[Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы]] (1951), [[спорт]]сы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1978), республика категорияһындағы судья (1987). Спорт йөрөшө буйынса СССР кубогын яулаусы (1981), ветерандар араһында [[Ер|донъя]] (1991—1994) һәм [[Европа]] (1992, 1994—1995) чемпионы, Бөтә донъя уйындарында өс тапҡыр еңеүсе (1994; 2011). 
* [[Йосопов Таһир Әбдрәким улы]] (1951), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 2001—2011 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] «Рощинский» совхозының берекмә директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005), райондың почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]] Перелюбский районы Харитоновка ауылынан.  
* [[Антонов Вячеслав Викторович]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] Информатика, математика һәм робототехника институтының автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рационализаторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Николаевский Борис Иванович]] (1887—22.02.1966), [[сәйәсмән]], эмигрант-[[тарих]]сы. Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] (1892—1936), дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең һәм [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостан автономиялы республикаһына]] нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1917—1918 йылдарҙа [[Башҡорт хөкүмәте|Башҡорт мәркәз шураһы]] рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәлмәтов Харис Сәлих улы]] (1897—27.11.1937), дәүләт хеҙмәткәре. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы.   1922 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] Баш суды судьяһы, 1924—1929 йылдарҙа — рәйесе; 1927 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы; 1936 йылдан [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Физкультура һәм спорт эштәре комитеты рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (1917—20.09.1993), сик һаҡсыһы. 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы]] ауылынан. 
* [[Ғарданов Хәләф Шакир улы]] (1932—2008), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], [[Журналистика|журналист]]. 1976—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1989—1993 йылдарҙа хәҙерге Ҡазан дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2004 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1970). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк]] ауылынан.
* [[Шәмсетдинов Амур Әбүлхәйер улы]] (1932—16.06.1996), механизатор. 1958—1992 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы механизаторы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры, коммунистик хеҙмәт ударнигы (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)|Первомайский]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы]] (1937), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[энергетика|энергетик]]. 1975—2002 йылдарҙа [[Өфө]] яны ([[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы) ТЭЦ-ының баш инженеры, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994).
* [[Жирнов Борис Семёнович]] (1942), ғалим-инженер-технолог. 1965 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан [[Химик технология|химик-технологик]] процестар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2000), [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2004). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының Алексеевский ауылынан.
* [[Әхмәтшин Динер Йыһанша улы]] (1952). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Бүздәк районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡсурин Мәхмүт Абдулла улы]] (1923—2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] тармағы һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1985 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы тимер-бетон заводының директор урынбаҫары һәм трестың партком секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Малахов Михаил Андреевич]] (1923—6.11.1988), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, айырым сапер батальонының сапёр-разведчигы, гвардия [[ефрейтор]]ы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Болотин (Ауырғазы районы)|Болотин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Биғолов Миңлеғол Солтан улы]] (1928—6.01.1973), төҙөүсе, йәмәғәтсе. 1947 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресы ташсыһы, 1958 йылдан комплекслы бригада етәксеһе. [[СССР]]-ҙың етенсе саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] (1966—1970), [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XXII съезы делегаты (1961). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан.
* [[Ишбирҙина Гөлсирә Хәлиҙәр ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1967—2006 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире. 2002—2004 йылдарҙа ауылдың ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]] ауылынан. 
* [[Хазиев Валерий Семёнович]] (1948), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 2005—2008 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] проректоры. Философия фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның Ирсу ауылынан.
* [[Зиннуров Рәфис Миңлейәр улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1976 йылдан [[Өфө]]ләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының 1-се төҙөлөш идаралығы монтажсыһы, 1995—2016 йылдарҙа — прорабы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Миңеште]] ауылынан.
* [[Нагаев Роберт Тимербай улы]] (1953), [[иҡтисад]]сы-ғалим, комсомол, [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. [[Ҡазан]] ҡалаһы хакимиәте Ер ресурстары буйынса комитетының элекке рәйесе, 2009 йылдан «Саулык» дарыуханалар селтәре етәксеһе. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессоры. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы [[Исмәғил (Ауырғазы районы)|Исмәғил]] ауылынан.
* [[Йоносов Мирсәйет Ғүмәр улы]] (1963), [[Журналистика|журналист]], комсомол органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары, 1986 йылдан [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] һәм [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] балалар һәм үҫмерҙәр республика гәзите хеҙмәткәре, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары, 1998 йылдан — баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2008) һәм мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Әбеш]] ауылынан.
* [[Хөрмәтуллин Әнәс Флүс улы]] (1963), слесарь. 1988 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының слесарь-ремонтсыһы, 1996 йылдан — ҡаҙан таҙартыусы; 2002 йылдан [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһы үҙәк ҡаҙанлығының ҡаҙан таҙартыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре (2018). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының [[Аҡтаныш районы]] [[Меңнәр (Татарстан)|Меңнәр]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мостай Кәрим]] (1919—21.09.2005), шағир, драматург, тәнҡитсе, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1992). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951–1962 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы рәйесе, 1962—1989 йылдарҙа [[РСФСР]] Яҙыусылар союзы идараһы секретары. РСФСР-ҙың IV–XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979). [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). [[ЮНЕСКО]] ҡарамағындағы [[Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1978). Ленин премияһы (1984), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1972), РСФСР‑ҙың [[К. С. Станиславский]] исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡорт АССР-ының [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1967), [[М. А. Шолохов]] исемендәге премия (1999) лауреаты. 
* [[Фәрит Суфияров]] (1939), уҡытыусы, шағир, 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1992 йылдан Яңауыл яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ғәли Соҡорой (1997), Фатих Кәрим (2005), Әнғәм Атнабаев исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Быков Владимир Викторович]] (1949—14.01.2018), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]] һәм тренеры. 1966—1979 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. Башҡорт АССР-ында беренсе [[СССР]]-ҙың спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1978).
* [[Вәхитов Малик Шакир улы]] (1949), ғалим-зооинженер, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1984—2003 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозы директоры, 2003 йылдан — [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районы, 2006—2015 йылдарҙа — Мәләүез районы хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2014) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сәйет (Мәләүез районы)|Сәйет]] ауылынан. 
* [[Кашаев Венер Нәбиулла улы]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1995–2005 йылдарҙа [[Бөрө]] автотранспорт предприятиеһының баш инженеры, директоры, 2005 йылдан — [[Дүртөйлө]] автотранспорт предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре, Почётлы автотранспортсы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан.
* [[Мартыненко Василий Борисович]] (1974), ғалим-геоботаник. 2015 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты]] директоры вазифаһын башҡарыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән Бөрө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1616 йыл]]: Томас Бартолин, [[Дания]] анатомы, лимфа системаһын асыусы.
* [[1632 йыл]]: Кристофер Рен, [[Англия]] математигы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1854 йыл]]: Артюр Рембо, [[Франция]] шағиры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1894 йыл]]: [[Александр III]], [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1895 йыл]]: [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[башҡорт]] шағиры, мәғрифәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1964 йыл]]: [[Герберт Гувер]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] 31-се Президенты.
* [[1982 йыл]]: Идрис Туҡтар, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан.
* [[1987 йыл]]: Андрей Колмогоров, СССР математигы.
* [[1994 йыл]]: Сергей Бондарчук, СССР актёры, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1952), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980).
* [[2001 йыл]]: [[Арыҫланов Мөхәмәт Нуриәхмәт улы|Мөхәмәт Арыҫланов]], театр рәссамы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1980) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1968) халыҡ рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1973).
* [[2011 йыл]]: Муаммар Каддафи, [[Ливия]] башлығы.
* [[2020 йыл]]: Дягилев Анатолий Иванович, Башҡортостандың Архитектура-төҙөлөш дәүләт күҙәтеүе инспекцияһының элекке етәксеһе.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К20]]
[[Категория:20 октябрь]]</text>
      <sha1>p2mi30so5k088bxlvhcz8kktghqzn88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67794</id>
    <revision>
      <id>1307582</id>
      <parentid>1257130</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28715" sha1="4ht2dk1ger6ftgjb5fp0lnfidt6l5hd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Дағстан Республикаһы]] мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Милли бейеү көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолеты тәүге осош яһай.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[рус теле|рус]] [[СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, журналист, яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.2.2011), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[сәнәғәт]] ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Металлургия|металлург]], йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, агроном, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1985 йылдан [[КПСС]]-тың [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт һәм матбуғат ветераны. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (21 октябрь [[1941 йыл]] — 22 февраль [[2011 йыл]] — химик-технолог, техник фәндәр докторы ([[1998]]), профессор ([[2003]]). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы ([[2001]])
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның   атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
* [[Бибисара Азаматова]] (1949), хеҙмәт ветераны, инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]] аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>4ht2dk1ger6ftgjb5fp0lnfidt6l5hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307583</id>
      <parentid>1307582</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T15:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30058" sha1="p4nots096tsz734s97te91si3jrsthb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Дағстан Республикаһы]] мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Милли бейеү көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолеты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[рус теле|рус]] [[СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, журналист, яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.2.2011), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[сәнәғәт]] ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Металлургия|металлург]], йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, агроном, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1985 йылдан [[КПСС]]-тың [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт һәм матбуғат ветераны. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның   атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949), хеҙмәт ветераны, инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]] аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>p4nots096tsz734s97te91si3jrsthb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307587</id>
      <parentid>1307583</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1307587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30485" sha1="1k4nd441dqtnk81qar8m5x5d4d7xalo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{Comment|Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар көнө|День деловых женщин}}. 
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Башҡорт бейеүе көнө]].
* {{Флагификация|Дагестан}}: [[Дағстан мәҙәниәте һәм телдәре көнө|Республика мәҙәниәте һәм телдәре көнө]].
* [[Тверь өлкәһе]]: [[Герб]] һәм [[флаг]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолеты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[рус теле|рус]] [[СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, журналист, яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.2.2011), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[сәнәғәт]] ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Металлургия|металлург]], йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, агроном, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1985 йылдан [[КПСС]]-тың [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт һәм матбуғат ветераны. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949—10.10.2020), инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>1k4nd441dqtnk81qar8m5x5d4d7xalo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307588</id>
      <parentid>1307587</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30479" sha1="a6btf3enta31qf0imcmbia1jh9c1gbk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{Comment|Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар көнө|День деловых женщин}}. 
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Башҡорт бейеүе |Башҡорт бейеүе көнө]].
* {{Флагификация|Дагестан}}: Республика мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* [[Тверь өлкәһе]]: [[Герб]] һәм [[флаг]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолёты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[рус теле|рус]] [[СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, журналист, яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.2.2011), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[сәнәғәт]] ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Металлургия|металлург]], йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, агроном, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1985 йылдан [[КПСС]]-тың [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт һәм матбуғат ветераны. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949—10.10.2020), инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>a6btf3enta31qf0imcmbia1jh9c1gbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307589</id>
      <parentid>1307588</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30735" sha1="58dfytk1n7jdvhlr31s8vukx0mxxjsr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{Comment|Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар көнө|День деловых женщин}}. 
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Башҡорт бейеүе |Башҡорт бейеүе көнө]].
* {{Флагификация|Дагестан}}: Республика мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* [[Тверь өлкәһе]]: [[Герб]] һәм [[флаг]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] күп профилле һөнәри колледжы эшләй башлай.
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолёты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[рус теле|рус]] [[СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, журналист, яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.2.2011), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[сәнәғәт]] ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Металлургия|металлург]], йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, агроном, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1985 йылдан [[КПСС]]-тың [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт һәм матбуғат ветераны. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949—10.10.2020), инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>58dfytk1n7jdvhlr31s8vukx0mxxjsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307591</id>
      <parentid>1307589</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30926" sha1="s8gi9zuhtn52vq4q8jmcrgaruxe5p86" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{Comment|Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар көнө|День деловых женщин}}. 
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Башҡорт бейеүе |Башҡорт бейеүе көнө]].
* {{Флагификация|Дагестан}}: Республика мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* [[Тверь өлкәһе]]: [[Герб]] һәм [[флаг]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] күп профилле һөнәри колледжы эшләй башлай.
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолёты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.02.2011), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). 
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[Тау эше|тау]] [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[Металлургия|металлург]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), агроном, [[иҡтисад]]сы-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1985 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагог]], мәғариф һәм матбуғат хеҙмәткәре. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949—10.10.2020), инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>s8gi9zuhtn52vq4q8jmcrgaruxe5p86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307592</id>
      <parentid>1307591</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31278" sha1="es2tdbrym66rtwwvpdfx7szpbcrgr6x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{Comment|Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар көнө|День деловых женщин}}. 
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Башҡорт бейеүе |Башҡорт бейеүе көнө]].
* {{Флагификация|Дагестан}}: Республика мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* [[Тверь өлкәһе]]: [[Герб]] һәм [[флаг]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] күп профилле һөнәри колледжы эшләй башлай.
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолёты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.02.2011), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). 
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[Тау эше|тау]] [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[Металлургия|металлург]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Зөбәйеров Зөлфәр Абдулла улы]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. [[Баймаҡ]] ҡалаһы балалар ижады үҙәгенең элекке өҫтәмә белем биреү педагогы. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), агроном, [[иҡтисад]]сы-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1985 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), педагог, мәғариф һәм матбуғат хеҙмәткәре. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949—10.10.2020), инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>es2tdbrym66rtwwvpdfx7szpbcrgr6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307593</id>
      <parentid>1307592</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31778" sha1="5dzrz7b0nm8blqg4jnc464nhu0vfjkn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{Comment|Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар көнө|День деловых женщин}}. 
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Башҡорт бейеүе |Башҡорт бейеүе көнө]].
* {{Флагификация|Дагестан}}: Республика мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* [[Тверь өлкәһе]]: [[Герб]] һәм [[флаг]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] күп профилле һөнәри колледжы эшләй башлай.
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолёты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.02.2011), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). 
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[Тау эше|тау]] [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[Металлургия|металлург]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Зөбәйеров Зөлфәр Абдулла улы]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. [[Баймаҡ]] ҡалаһы балалар ижады үҙәгенең элекке өҫтәмә белем биреү педагогы. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), агроном, [[иҡтисад]]сы-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1985 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), педагог, мәғариф һәм матбуғат хеҙмәткәре. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   
* [[Әбдрәхимов Харис Зәбих улы]] (1961), мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Филология|филолог]]-ғалим. Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берекмәһе директоры. Филология фәндәре кандидаты. Бшҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949—10.10.2020), инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>5dzrz7b0nm8blqg4jnc464nhu0vfjkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307595</id>
      <parentid>1307593</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32150" sha1="rs8rkrazfsga9hav093syyxjy3ug2ie" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''21 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 294-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Организмға йод етмәүҙе иҫкәртеү көнө.
** Аҡыл көнө.
** Цемент көнө.
** Лабиринт көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Бөйөк Британия}} [[Бөйөк Британия]]: Алма көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{Comment|Эшлекле ҡатын-ҡыҙҙар көнө|День деловых женщин}}. 
* {{Судан}} [[Судан]]: Революция көнө. 
* {{Флагификация|Таиланд}}: Ағастарға һөйөү көнө.
** Теш гигиенаһы көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Башҡорт бейеүе |Башҡорт бейеүе көнө]].
* {{Флагификация|Дагестан}}: Республика мәҙәниәте һәм телдәре көнө.
* [[Тверь өлкәһе]]: [[Герб]] һәм [[флаг]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Египет}}: Хәрби диңгеҙ көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Шәфҡәт туташтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1520 йыл]]: [[Фернан Магеллан]] [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* [[1721 йыл]]: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә [[Рәсәй империяһы|империя]] итеп иғлан ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] күп профилле һөнәри колледжы эшләй башлай.
* [[1879 йыл]]: [[Томас Эдисон]] үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* [[1899 йыл]]: [[Владивосток]]та Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* [[1915 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Париж]] араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* [[1917 йыл]]: [[Петроград]] гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* [[1923 йыл]]: [[Мюнхен]]да донъялағы беренсе [[планетарий]] асыла.
* [[1936 йыл]]: [[Ленинград]]та троллейбус йөрөй башлай.
* [[1948 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атом ҡоралын юҡ итеү тәҡдимен кире ҡаға.
* [[1966 йыл]]: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолёты тәүге осош яһай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бикбулатов Ғәлимнур Хөснийәр улы]] (1925—16.12.1996), диктор, [[театр]] актёры. 1947—1993 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1957—1997 йылдарҙа Борай, Баймаҡ колхоз-совхоз театрҙары һәм хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Янағош]] ауылынан.
* [[Яруллин Айҙар Флүр улы]] (1960), тренер. 2011 йылдан «Уфимец» олимпия резервы [[спорт]] мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 464-се Уҡыу күнекмәләр үҙәге (1986—2011), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] үҫмерҙәр йыйылма командаһы (1993—1998), Рәсәй ир-егеттәр йыйылма командаһы (1999 йылдан) тренеры. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1983) һәм 1-се халыҡ ара категориялы судья (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Губаха ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимов Александр Анатольевич]] (1960), тренер, йәмәғәтсе. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Спорт буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы «Физкультура һәм сәләмәтлек» кесе предприятиеһы директоры, 1995 йылдан — «Ирбис» спорт клубы президенты, 2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы начальнигы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).  
* [[Сафиуллин Руслан Ильяс улы]] (1970), [[фән|ғалим]]-уролог. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2010). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. 
* [[Буренин Алексей Александрович]] (1985), [[спорт]]сы, йәмәғәтсе. [[Парашют спорты]] буйынса 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Парашют спорты федерацияһы рәйесе урынбаҫары. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2008). Парашют спорты буйынса һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. «Рәсәй өмөтө» премияһы лауреаты. 
* [[Меркулов Артём Александрович]] (1990), спортсы, [[дзюдо]]ист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Һуҡырлыҡ|Һуҡырҙар]] һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса төрлө кимәл чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Турганов Борис Александрович]] (1901—7.05.1980), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорттар|Башҡорт]] шағирҙары әҫәрҙәрен [[рус теле]]нә тәржемә итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Яковлев Борис Григорьевич]] (1931—17.03.2011), СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы һәм публицист. Филология фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]]ның [[Урғыш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]] (1941—22.02.2011), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1966 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—1995 йылдарҙа [[технология]] факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2001). 
* [[Әлимов Викторий (Виктор) Ришат улы]] (1946—19.07.2012), фоторәссам. 1992 йылдан [[Рәсәй]] һәм Башҡортостандың Фоторәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (1951), [[Тау эше|тау]] [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[Металлургия|металлург]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2009). Рәсәйҙең (2007) һәм Башҡортостандың  (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. 
* [[Зөбәйеров Зөлфәр Абдулла улы]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. [[Баймаҡ]] ҡалаһы балалар ижады үҙәгенең элекке өҫтәмә белем биреү педагогы. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
* [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] (1951), агроном, [[иҡтисад]]сы-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1985 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Илеш районы|Илеш район]] комитеты секретары, 1987 йылдан — беренсе секретары; 1991—1995 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Секретариаты етәксеһе; 1998 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры;  2008—2016 йылдарҙа «Башҡорт» ғилми-производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1985). 
* [[Раҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы]] (1961), педагог, мәғариф һәм матбуғат хеҙмәткәре. [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] баш мөхәрриренең элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.   
* [[Әбдрәхимов Харис Зәбих улы]] (1961), мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Филология|филолог]]-ғалим. Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берекмәһе директоры. Филология фәндәре кандидаты. Бшҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.  
* [[Ишмакова Гүзәлиә Сәлимйән ҡыҙы]] (1966), мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ]] ҡала мәҙәниәт һарайының үҙешмәкәр сәнғәт коллективы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы]] (1912—18.06.1984), беренсе [[башҡорт]] профессиональ [[бейеү]]сеһе, [[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]н ойоштороусы һәм 1939—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) уның художество етәксеһе. 1972—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарының художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]-ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1967).
* [[Старцев Александр Петрович]] (1922—9.04.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист-тоҫҡаусы, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрө районы]]ның [[Старцин]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Педчик Александр Юрьевич]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе. «30-сы төҙөлөш идаралығы» федераль дәүләт унитар предприятиеһының баш инженеры. Халыҡ-ара экология һәм кеше эшмәкәрлеге именлеге академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы]] ([[Рәшиҙә Бик]]; 1952), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад итеүсе балалар [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
* [[Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зеленин Дмитрий Константинович]] (1878—31.08.1954), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың фольклорсы-[[фән|ғалимы]], диалектолог, [[этнография|этнограф]]. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), [[Болгария]] Фәндәр Академияһы академигы (1946), [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] докторы (1917), [[этнография]] докторы (1935). Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). [[Башҡорттар]] этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]] Завьялов районының Люк ауылынан. 
* [[Мусин Хәниф Муса улы]] (1893—21.10.1993), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[театр]] актёры. 1933 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1943 йылдан Дүртөйлө колхоз-совхоз театры, 1949 йылдан Борай халыҡ театры актёры; 1951—1959 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949). Сығышы менән ошо райондың [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Мөнир Муса улы]] (1938—31.05.2013), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]], урындағы башҡарма һәм [[КПСС|партия]] органдары  хеҙмәткәре. 1966 йылдан Дүртөйлө районы «Рассвет» колхозының баш агрономы, 1969 йылдан [[Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Таймырҙа ауыл советы]] рәйесе, «Маяҡ» колхозы парторгы, 1988—2008 йылдарҙа «Игенсе» колхозы  парторгы, [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1983). Сығышы менән [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Ганабина Любовь Васильевна]] (1953), юрист, адвокат. Башҡортостан адвокаттар коллегияһының [[Күмертау]] филиалы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Позднов Виктор Андреевич]] (1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
* [[Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы]] (1944), ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Ҡаңны-Төркәй]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бибисара Азаматова]] (1949—10.10.2020), инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. 1980–1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры. Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ индустирияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ауылынан.
* [[Трошина Наталия Борисовна]] (1949), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1980—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833 йыл]]: Альфред Бернхард Нобель, [[Швеция]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]]н булдырыусы.
* [[1896 йыл]]: Евгений Шварц, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899 йыл]]: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм [[Педагогика|педагог]], СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* [[1903 йыл]]: Михаил Куприя́нов, СССР [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1923 йыл]]: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928 йыл]]: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* [[1930 йыл]]: Иван Сила́ев, СССР һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәйҙең]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* [[1942 йыл]]: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* [[1945 йыл]]: [[Михалков Никита Сергеевич|Никита Михалков]], СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* [[1949 йыл]]: Биньямин Нетаньяху, [[Израиль]] премьер-министры.
* [[1950 йыл]]: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:21 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Горацио Нельсон, [[Англия]] адмиралы.
* [[1976 йыл]]: [[Садиҡ Сайранов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1978 йыл]]: Анаста́с Микоя́н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943).
* [[1979 йыл]]: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* [[2007 йыл]]: [[Нәзиф Бәхтизин]], [[Башҡортостан]]дың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1964—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] ректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К21]]
[[Категория:21 октябрь]]</text>
      <sha1>rs8rkrazfsga9hav093syyxjy3ug2ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68944</id>
    <revision>
      <id>1307600</id>
      <parentid>1295987</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T22:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anonimowl</username>
        <id>25096</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дискографияһы */</comment>
      <origin>1307600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26852" sha1="00as81pb39q0xw0z95oogk9t1i5t07f" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  =  Низаметдинов&lt;br&gt; Салауат Әхмәҙи улы
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = NizametdinovS.jpg
 |ширина               = 180 px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = композитор
 |дата рождения        = 03.03.1957
 |место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылы 
 |гражданство          = {{USSR}} → {{Россия}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 29.7.2013
 |место смерти         = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = Разида Низаметдинова&lt;ref name=&quot;КП-2011&quot;&gt;[http://www.ufa.kp.ru/daily/25637/802100/ Деревенский роман. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2011, 13 февраль]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;
 |дети                 = Улы Даурен, ҡыҙы Ләйсән&lt;ref name=&quot;КП-2007&quot;&gt;[http://www.ufa.kp.ru/daily/23860.5/204462/ Три жены и музы Салавата Низаметдинова. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2007, 26 февраль]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;
 |награды и премии     = [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1988)
|сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{фамилиялаш|Низаметдинов}}
'''Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы''' ([[3 март]] [[1957 йыл]] — [[29 июль]] [[2013 йыл]]) — композитор. [[1983 йыл]]дан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1988) лауреаты.

== Биографияһы ==
Салауат Әхмәҙи улы Низаметдинов 1957 йылдың 3 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;ref&gt;[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ҡасабаһында һигеҙ балалы шахтер ғаиләһендә тыуған.

Ете йәшенән ([[1964 йыл]]) [[Өфө]]ләге һуҡыр балалар интернат-мәктәбендә уҡый башлай, хорҙа йырлай, бик теләп баянда, домрала, кларнет һәм торбала уйнарға өйрәнә. Ун бер йәшендә 1-се балалар музыка мәктәбенә ҡабул ителә. Бында һуҡыр баянсы һәм композитор Николай Инякин ([[1974 йыл]]да трагик рәүештә һәләк була) класында шөғөлләнә. Аҙаҡтан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡый һәм был йылдарҙа әҙәбиәт, философия һәм музыкаль фәндәрҙе әүҙем үҙләштерә, ижад эшенә лә ныҡлап ылыға. Һөҙөмтәлә өс прелюдия, Н. Инякин иҫтәлегенә баян өсөн поэма, өс романс яҙа.

[[1979 йыл]]да [[Прага]] ҡалаһында уҙғарылған Һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурсында ''Александр Блок'' әҫәрҙәренә ижад ителгән романстары менән өсөнсө бүләккә лайыҡ була, ә инде ошо уҡ бәйгенең 1988 йылда үткәнендә ''Ника Турбина'' шиғырҙарына яҙылған «Ҡаралама» ([[рус теле|русса]] «Черновик») вокаль циклы менән икенсе урынды яулай. [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н (һуңынан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]) диплом эше — [[башҡорт теле]]ндә биш өлөштән торған «Салауат менән һөйләшеү» исемле вокаль симфония яҙып тамамлай. 1988 йылда йәш композиторҙың был әҫәре [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалына лайыҡ була.

Сәнғәт институтынан һуң Гнесиндар исемендәге [[Мәскәү]] дәүләт музыка-педагогия институтының (бөгөн Рәсәй музыка академияһы) аспирантураһын тамамлай. Бында профессор Г. И. Литинский етәкселегендә төрлө жанрҙа музыка ижад итеү серҙәренә өйрәнә, аҙаҡтан яратҡан уҡытыусыһына &quot;До-минор ҡыллы квартеты&quot;н бағышлай.

[[1983 йыл]]да Салауат Низаметдинов СССР Композиторҙар союзына ҡабул ителә. [[2006 йыл]]да «Memento» операһы менән «Филантроп» халыҡ-ара конкурсында беренсе урынды яулай. [[2007 йыл]]да Салауат Әхмәҙи улы Рәсәй Композиторҙар союзының [[Дмитрий Шостакович]] исемендәге премияһына лайыҡ була.

[[1989 йыл]]да кинорежиссёр Ренат Нуруллин тәҡдиме менән [[Ғәзим Шафиҡов]] сценарийы буйынса башҡорт яҙыусыһы [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға арнап төшөрөлгән «Һәҙиә» исемле әҙәби-публицистик фильмға үҙенсәлекле музыка һәм йырҙар яҙа&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]&lt;/ref&gt;.

Ижады яғынан күп яҡлы композитор булыуға ҡарамаҫтан, Салауат Низаметдинов операны яҡыныраҡ итте. Маэстроның үҙе әйтеүенсә, ''опера өҫтөндә эшләү ҙур хеҙмәт, ваҡыт һәм көс талап итә, әммә һәр секунд һиңә шатлыҡ һәм ҡәнәғәтлек килтерә''. «Яҡшы шиғыр ишетһәм, моң үҙенән-үҙе яңғырай» тигән композитор. Уның [[Мостай Кәрим]] әҫәрҙәре нигеҙендә яҙылған «Ҡара һыуҙар», «Ай тотолған төндә», шулай уҡ «Memento» һәм «Нәҡи» исемле опералары [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә, «Мөхәббәт йондоҙо» рок-операһы [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] сәхнәһендә ҡуйылды. Дөйөм алғанда, сәнғәт әһеленең ижад диапазоны бер үк ваҡытта опера һәм симфонияларҙы, хор әҫәрҙәрен һәм романстарҙы, драма спектаклдәренә музыканы һәм эстрада йырҙарын үҙ эсенә ала.

Композиторҙың төрлө әҙиптәр һүҙҙәренә яҙылған 200-ҙән ашыу йыры бар. Был йәһәттән Салауат Низаметдиновтың билдәле шағир [[Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы|Зөһрә Ҡотлогилдина]] менән сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылған ныҡлы ижади дуҫлығы тураһында айырым иғтибарға лайыҡ. Был ике талант эйәһенең тәүге яңғырауҙан уҡ халыҡ һөйөүен яулаған йырҙары телевизор һәм радионан даими яңғырап тора. Уларҙы [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы [[Әлфиә Юлсурина]] бик илһамланып башҡара, [[Башҡортостан]]дың һәм [[Татарстан]]дың күп йырсылары үҙҙәренең даими репертуарына индергән. [[Рәсәй]]ҙә билдәле йырсы [[Земфира]] (Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова — [[Өфө]]лә тыуған йырсы, музыкант, композитор һәм йырҙар авторы) башҡарыуында «Ҡайҙа» («Күҙ нурым») йыры шулай уҡ күп тыңлаусыларҙың һөйөүен яуланы.

2006—2010 йылдарҙа Салауат Низаметдинов [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Композиторҙар союзын етәкләне.

Маэстро 2013 йылдың 29 июлендә көтмәгәндә (тромб ысҡыныуынан-?) вафат була&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/565634/ Ушел из жизни композитор Салават Низаметдинов]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Өфө]] ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән. [[2016 йыл]]дың сентябрендә унда Разида Низаметдинова эскизы буйынса эшләнгән ҡәбер ташы ҡуйылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/900710-v-ufe-ustanovlen-nadgrobnyy-pamyatnik-kompozitoru-salavatu-nizametdinovu/ В Уфе установлен надгробный памятник композитору Салавату Низаметдинову. {{Башинформ}}, 2016, 26 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографияһы ==
* Ашығамын (1993)
* Тормошом тулҡындарында

== Матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре ==
* Исповедь. Информационно-публицистический еженедельник «Истоки». №№ 37—39&lt;ref&gt;[http://istoki-rb.ru/test.php?article=4314 Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
* 1-се ҡатыны — Лариса (ҡыҙ фамилияһы Иванова), һөнәре — юрист. Бергә биш йыл йәшәйҙәр. Улдары — Альберт, ҡыҙҙары — Юля&lt;ref name=&quot;КП-2007&quot; /&gt;.
* 2-се ҡатыны — Әлфиә (ҡыҙ фамилияһы Мәсәлимова), һөнәре вокал буйынса уҡытыусы. Бергә алты йыл йәшәйҙәр. Балалары юҡ&lt;ref name=&quot;КП-2007&quot; /&gt;.
* 3-сө ҡатыны — Разида Низаметдинова, Учалы районы Миндәк ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;КП-2011&quot; /&gt;. Һөнәре — бейеүсе. Бергә ун өс йыл йәшәйҙәр. Ике балалары бар: улдары Даурен, ҡыҙҙары Ләйсән&lt;ref name=&quot;КП-2007&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурстары (Прага ҡалаһы, 1979, 1988 йылдар) лауреаты.
* [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалы (1988).
* [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1988).
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003).
* [[Рәсәй]] Композиторҙар союзының Дмитрий Шостакович исемендәге премияһы лауреаты.

== Уның тураһында ==
* Романов В. Салават Низаметдинов - композитор, писавший музыку сердцем (К 60-летию со дня рождения). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/966808--salavat-nizametdinov-kompozitor-pisavshiy-muzyku-serdtsem-k-60-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/ Салават Низаметдинов - композитор, писавший музыку сердцем (К 60-летию со дня рождения). {{Башинформ}}, 2017, 3 март]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Аралбаева Л. Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжына башҡорт композиторы Салауат Низаметдиновтың исеме бирелде. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 18 декабрь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/685331/ Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжына башҡорт композиторы Салауат Низаметдиновтың исеме бирелде. {{Башинформ}}, 2014, 18 декабрь]{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Аралбаева Л. Салават Низаметдинов творил и видел сердцем. Общественная электрогазета. 2014, 8 май&lt;ref&gt;[http://i-gazeta.com/news/region102/31780.html Салават Низаметдинов творил и видел сердцем. Общественная электрогазета. 2014, 8 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122181810/http://i-gazeta.com/news/region102/31780.html |date=2017-01-22 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.  
* [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Юҡ, өҙөлмәне моң. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2014, 7 март&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} Юҡ, өҙөлмәне моң. {{БГ}}, 2014, 7 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Композитор Салауат Низаметдиновтың хәтирәләр китабын һуҡырҙар уҡый аласаҡ. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 11 февраль&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/606934/ Композитор Салауат Низаметдиновтың хәтирәләр китабын һуҡырҙар уҡый аласаҡ {{Башинформ}}, 2014, 11 февраль]{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Киян М. Ильдар Абдразаков нашел любовь в театре, а Салават Низаметдинов — в деревне. «Комсомольская правда» — Уфа. 2011, 13 февраль]&lt;ref name=&quot;КП-2011&quot; /&gt;{{ref-ru}}
* [http://www.ufa.kp.ru/daily/23860.5/204462/ Три жены и музы Салавата Низаметдинова. «Комсомольская правда» — Уфа. 2007, 26 февраль]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}

== Хәтер ==
* [[2023 йыл]]дың [[19 октябрь|19 октябрендә]] Өфөнөң [[Ленин урамы (Өфө)|Ленин урамындағы]] 1997—2003 йылдарҙа композитор ғаиләһе менән йәшәгән 162-се йортҡа Салауат Низаметдинов хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылды&lt;ref&gt;[https://bash.bashinform.ru/news/culture/2023-10-20/f-l-bild-le-kompozitor-salauat-nizametdinov-a-memorial-ta-tatash-asyldy-3486449 «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 20 октябрь 2023 йыл]{{V|21|10|2023}}&lt;/ref&gt;. 
*  [[2017 йыл]]дың [[10 март]]ында Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжынжа Салауат Низаметдинов исемендәге музей асылды. Экспозиция композиторҙың тормошона һәм ижадына арналған. Бында уның китаптары, ноталары, һирәк фотографиялары, бүләктәре һәм шәхси әйберҙәре урын алған. Музейға күп экспонаттарҙы композиторҙың тол ҡатыны Разида Низаметдинова бүләк иткән, тантанала ул үҙе лә ҡатнашты&lt;ref name=&quot;БИ-1003&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/969612-v-bashkirii-v-pamyat-o-salavate-nizametdinove-otkryt-muzey-i-prokhodit-konkurs-vokalistov/ В Башкирии в память о Салавате Низаметдинове открыт музей и проходит конкурс вокалистов. {{Башинформ}}, 2017, 10 март]{{ref-ru}}{{V|15|03|2017}}&lt;/ref&gt;. Композиторҙың юбилейы айҡанлы Учалыла шулай уҡ вокалсылар конкурсы үткәрелде. Республика ҡала һәм райондарынан йыйылған 35 бәйгесе өс йәш төркөмөндә ике номинация буйынса ярышты&lt;ref name=&quot;БИ-1003&quot; /&gt;.
* 2017 йылдың [[3 март]]ында Республика һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновҡа мемориаль мөйөш асылды&lt;ref name=&quot;БИ-2017&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/966984/ Республика һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновҡа мемориаль мөйөш асылды. {{Башинформ}}, 2017, 3 март]{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БГ&quot;&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} Ҡәҙимова Л. Композитор иҫтәлегенә. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }}{{V|10|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Интернетта һәм Республика һуҡырҙар китапханаһы сайтында «Салауат Низаметдинов иҫтәлегенә» тигән мемориаль виртуаль китап күргәҙмәһе бар&lt;ref name=&quot;БИ-2017&quot; /&gt;.
* [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡортостандың һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновты хөрмәтләп иҫкә алалар. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 29 июль.&lt;ref name=&quot;БГ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/752029/ Башҡортостандың һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновты хөрмәтләп иҫкә алалар. {{Башинформ}}, 2015, 29 июль]{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;
* Нәбиева Ғ. Зөһрә Рәхмәтуллина: «Салауат Низаметдинов тормош һәм мөхәббәт йырсыһы ине». «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 4 март&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/705799/ Зөһрә Рәхмәтуллина: «Салауат Низаметдинов тормош һәм мөхәббәт йырсыһы ине». {{Башинформ}}, 2015, 4 март]{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[2014 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабренән]] ''Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжы'' Салауат Низаметдинов исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[http://www.npa.bashkortostan.ru/?show=1&amp;seed=9428 Постановление Правительства Республики Башкортостан от 12 декабря 2014 года № 583 «О присвоении государственному бюджетному образовательному учреждению среднего профессионального образования культуры и искусства Республики Башкортостан Учалинский колледж искусств и культуры имени композитора Салавата Ахмадеевича Низаметдинова». Официальный интернет-портал правовой информации Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808094043/http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&amp;seed=9428 |date=2016-08-08 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Хормушко Е. А музыка его звучит! Учалинская газета, 2014, 9 апрель&lt;ref&gt;[http://www.uchalinka.ru/news/culture/a_muzyka_ego_zvuchit/ А музыка его звучит! Учалинская газета, 2014, 9 апрель]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[2013 йыл]]да Брайль шрифтында һәм тауышлы форматта Салауат Низаметдиновтың Виктория Симонова менән бергә яҙылған «Салауат. Асыҡтан-асыҡ һөйләү» исемле хәтирәләр китабы сыҡты&lt;ref name=&quot;БИ-2017&quot; /&gt;.
* [[2012 йыл]]да Республика һуҡырҙар китапханаһы үҙенең элекке уҡыусыһының 55 йәшлек юбилейы уңайынан «Һынмаған нота» күрһәткесен нәшер итте&lt;ref name=&quot;БИ-2017&quot; /&gt;.
* [[2007 йыл]]да композиторҙың 50 йәшлек юбилейына «Маэстро-50» тип исемләнгән тулы текслы электрон биобиблиографик күрһәткес донъя күрҙе&lt;ref name=&quot;БИ-2017&quot; /&gt;.
* [[2003 йыл]]да Республика һуҡырҙар китапханаһы Салауат Низаметдинов ижадына арналған «Күтәрелеш» тигән тәүге электрон китап баҫтырып сығарҙы&lt;ref name=&quot;БИ-2017&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|88068}}{{V|2|03|2021}}   

[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Һуҡыр ижадсылар]]
[[Категория:Һуҡыр музыканттар]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>00as81pb39q0xw0z95oogk9t1i5t07f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69864</id>
    <revision>
      <id>1307590</id>
      <parentid>1061493</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5450" sha1="l9vccclakqgbghcvme7k7mspltxkxpz" xml:space="preserve">{{Ук}}

{{фамилиялаш|Абдрахманов}}

'''Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы''' ([[21 октябрь]] [[1951 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Ильяс Әхмәт улы Абдрахманов 1951 йылдың 21 октябрендә [[БАССР]]-ҙың [[Учалы районы]] Бәләкәй Учалы ҡасабаһында (хәҙер [[Учалы]] ҡалаһы) тыуған.

1969 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]нда эшләгән: 1976 йылдан — цех начачальнигы, 1977 йылдан — лаборатория начальнигы, 1993 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1998 йылдан — генераль директор. 2010—2011 йылдарҙа «УГМК‑Холдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең (Учалы) коммерция директоры урынбаҫары. Уның етәкселегендә Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын комплекслы үҙләштереүҙең берләштерелгән технологиялары индерелә. Бер уйлап табыу авторы.
 
2002 йылда Халыҡ‑ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институттың [[Белорет]]тағы филиалын, 2004 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н тамамлаған.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы (1999)
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2002)
* Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған металлургы (2007)
* [[Салауат Юлаев ордены]] (2008)
* Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы.

== Хеҙмәттәре ==
* Учалинский горно-обогатительный комбинат на рубеже XXI века. — Уфа, 2000 (авторҙ.).

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/214-abdrakhmanov-ilyas-khm-t-uly Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406010510/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/214-abdrakhmanov-ilyas-khm-t-uly |date=2016-04-06 }}{{V|19|07|2017}}


&lt;!-- [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған металлургтары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған металлургтары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса уйлап табыусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] --&gt;</text>
      <sha1>l9vccclakqgbghcvme7k7mspltxkxpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шота Руставели</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110362</id>
    <revision>
      <id>1307603</id>
      <parentid>1303363</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T10:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DerFuchs</username>
        <id>4898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1307603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13990" sha1="2e3fgy04q4zpf6qpjezay110jiy75lj" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Шота Руставели
 |Төп исеме       = შოთა რუსთაველი
 |Рәсеме          = Shota Rustaveli fresco in the Monastery of the Cross in Jerusalem.jpg
 |Киңлек              = 250px
 |Рәсем аңлатмаһы = Иерусалимда табылған боронғо фрескала Шота Руставелиҙың һүрәтләнеше
 |Тыуыу датаһы        = 1172 йыл тирәһе
 |Тыуған урыны       = Месхети, көньяҡ Грузия 
 |Вафат булыу датаһы          = ок. 1216 йыл тирәһе
 |Вафат булған урыны          = Иерусалим
 |Эшмәкәрлек төрө     = Грузин дәүләт эшмәкәре һәм шағиры 
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = грузин теле 
 |Викикитапхана             = 
}}
'''Шóта Руставе́ли''' ({{lang-ka|შოთა რუსთაველი}}, 1172—1216 йылдар тирәһе) — XII быуатта йәшәгән һәм ижад иткән грузин дәүләт эшмәкәре һәм шағиры, «[[Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр]]» (тәржемәһенең варианты — «Ҡаплан тиреһе ябынған баһадир») хрестоматиялы эпик поэманың авторы.

== Биографияһы ==

[[Файл:Shota Rustaveli. Le Caucase pittoresque dessine d'apres nature par le prince Gregoire Gagarine. 1847.jpg|thumb|right|«Шота Руставели», Flerier, Париж, 1852 йыл]]
Шағир тураһында биографик мәғлүмәт үтә ярлы. «Руставели» ҡушаматын уға, күрәһең, тыуған ауылы Руставиға бәйләп биргәндәрҙер. Ул заманда Рустави тип аталған географик пункттар берәү генә булмаған &lt;ref name=krugosvet&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/e/ee/1011266.htm Яндекс.Словари&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, шағир күренекле заттан һәм Рустави майоратының хужаһы булған.

Руставели шәхесенә ҡарата мәғлүмәтте уның поэмаһына яҙылған инеш һүҙҙән белеп була, әҫәр батшабикә Тамараны маҡтауға бағышланған тип билдәләнә. «[[Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр]]»ҙың һуңғы юлдарында шағир үҙен месхетинлы йәки месх &lt;!-- Ахалцих өлкәһе кешеһе тип атаған --&gt;&lt;ref name=ESBE&gt;[http://www.rulex.ru/01170446.htm Руставели Шота&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Грецияла уҡыған, артабан Тамараның, Грузия батшабикәһенең, дәүләт ҡаҙнаһын һаҡлаусыһы булған (1190 йылда уның ҡултамғаһы һалынған акт табылған). Был Грузияның сәйәси ҡеүәте һәм йәш батшабикәнең тантаналы һарайында урта быуаттарға хас рыцарҙарға оҡшарға тырышыу билдәләре менән айырылып торған лирик шиғриәттең үҫешкән дәүере булған.

Ҡайһы бер тарихи мәғлүмәтте Иерусалимдағы Тәре монастырындағы Синодиктан (вафат булғандарҙы иҫкә алыу китабынан) алырға мөмкин. XIII быуатҡа ҡараған яҙмала Шотаның исеме һәм батша һарайындағы вазифаһы иҫкә алынған. Монастырь эсендә (XIII быуаттың беренсе яртыһына ҡараған) аҡһөйәктәр кейемендәге вельможаның фреска портреты бар, ә яҙыуҙа шулай уҡ «Руставели» исемләнә. Шунан сығып, Руставели монастырға күп ярҙам иткән сановник булған тигән һығымтаға килеп була&lt;ref name=krugosvet/&gt;.

Гомер поэмалары һәм Платон фәлсәфәһе, дини тәғлимәт, пиитика нигеҙҙәре һәм риторика, фарсы әҙәбиәте һәм ғәрәп әҙәбиәте менән таныш Руставели үҙен әҙәби эшмәкәрлеккә бағышлаған һәм грузин яҙмаһының биҙәге һәм ғорурлығы булған «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге  баһадир» поэмаһын яҙған. Ҡайһы бер легендаларға ҡарағанда, үҙенең хакимәһенә өмөтһөҙ ғашиҡ булған ғалим монастырь (келья)  хөжрәһендә ғүмерен тамамлаған. XVIII быуаттағы грузин митрополиты Тимофей Иерусалимда, грузин батшалары төҙөгән Изге Тәре  сиркәүендә, Руставелиҙың ҡәберен һәм аскет ҡәһәрмандың сәстән, кәзә йөнөнән ҡапсыҡ кеүек итеп тегелгән оҙон шырау ҡара күлдәктә (власяница) төшкән портретын күргән. Икенсе фараз буйынса, хакимәгә ғашиҡ Руставели Нина исемле башҡа бер ҡыҙға өйләнгән, шағирҙың туйы үтеүгә «идеаль табыныу бикәһе» уға еңелгән шаһтың әҙәби бүләген грузин теленә тәржемә итергә бойорған. Йөкләмәне бик сифатлы башҡарыуына ҡарамаҫтан, шағир бүләктән баш тартҡан. Был ваҡиғанан һуң бер аҙна үтеүгә уның башы сабып үлтерелгән кәүҙәһе табылған, тиелә. Бөгөнгө көнгә саҡлы Руставели һәм уның Тамара батшабикә менән үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бағышланған бик күп легендалар килеп еткән.

Риүәйәт буйынса, батшабикә тере саҡта шағирҙы ҡурсалаған католикос Иоанн, һуңынан, Руставелиҙы эҙәрлекләй башлаған. Факттарға нигеҙләнмәгән риүәйәттәргә ярашлы, шағир Иерусалимда һуңғы көндәрен уҙғарған һәм шунда ерләнгән дә&lt;ref name=krugosvet/&gt;.

XVIII быуатта ла әле патриарх Антоний I күмәк халыҡ алдында 1712 йылда Вахтанг VI батша баҫтырып сығарған «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың бер нисә экземплярын яндырған.

== Тәржемәләре ==
«Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың тулы тәржемәләре немец (Leist, «Der Mann im Tigerfelle», Лейпциг, 1880), француз («La peau de léopard», 1885), инглиз, ғәрәп, әрмән, осетин, испан, итальян, украин («Витязь в тигровій шкурі», 1937, Микола Бажан), ҡытай, курд, фарсы, япон, сыуаш (2008, Юхма Мишша тәржемәһендә), иврит, һинд һ.б. телдәрендә баҫылып сыҡҡан. Поляк телендә ике тулы текст — 1960 йылда Николай Алексеевич Заболоцкий рус теленән тәржемә иткәндең поляк теленә ауҙарылған варианты һәм Вахтанг VI батшаның грузин оригиналы  редакцияһынан 1976 йылда Ежи Загорскийҙың тәржемәһе.

Поэманың рус теленә 5 тулы шиғри тәржемәһе (Константин Дмитриевич Бальмонт, 1933; Пантелеймон Антонович Петренко, 1937; Георгий Константинович Цагарели, 1937; Шалва Исакович Нуцубидзе, 1937; Николай Заболоцкий, 1957) һәм тиҫтәләгән баҫмалары бар. Шулай уҡ  С. Г. Иорданишвилиҙың машинала баҫылып башта ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡылған һәм 1966 йылда ғына баҫтырып сығарылған юллап эшләнгән тәржемәһе булған (атап әйткәндә, Н. Заболоцкий ошо юллап эшләнгән тәржемәгә мөрәжәғәт иткән дә инде), 2015 йылда, ентекле комментарийҙар һәм оҙатыу мәҡәләләре менән, яңынан баҫылған.

XX быуаттың 30-сы йылдарынан башлап 80-се йылдары дауамында поэманан өҙөктәр йыш ҡына тәржемә ителгән һәм СССР халыҡтары һәм социалистик лагерға ҡараған илдәрҙең телдәрендә күп тапҡырҙар баҫылып сыҡҡан.

== Хәтер ==
[[Файл:Rustaveli monument National Library of Georgia.jpg|thumb|200px|Грузия Милли парламент китапханаһы бинаһы алдында Шота Руставелиға һәйкәл]]
* Шота Руставели исеме Грузин дәүләт академия театрына, Тбилисиҙағы театр институтына, Грузия Милли фәндәр академияһының грузин әҙәбиәте ғилми-тикшеренеү институтына бирелгән. СССР дәүерендә Руставели исеме Батуми дәүләт педагогия институтына бирелгәйне.
* '''Руставели исеме менән аталған:'''
** Тбилисиҙың Руставели (төп) проспекты, Тбилиси аэропорты һәм Тбилисиҙағы метро станцияһы;
** [[Ереван]] үҙәгендәге урам, шулай уҡ Грузияның һәм элекке Советтар Союзының күп ҡалаларындағы күп урамдар. Мәҫәлән, [[Киев]]тың, [[Бишкәк]]тең, [[Ташкент]]тың, [[Харьков]]тың, [[Львов]]тың үҙәк урамдары, [[Санкт-Петербург]]тағы, [[Мәскәү]]ҙәге, Владикавказдағы, [[Омск]]иҙағы, [[Өфө]]ләге, [[Силәбе]]ләге, [[Тула]]лағы, [[Дондағы Ростов]]тағы, Карагандалағы һәм Сумылағы Шота Руставели урамдары;
** Иерусалимда Изге Тәре Монастыры урынлашҡан урам;
** Кавказдың Безенгий диуарының бер түбәһе — Шота Руставели пигы (тау сусағы).
* СССР-ҙа Руставелиға бағышланған почта маркалары сығарыла торғайны.

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=150 heights=150&gt;
Файл:1938 CPA 587.jpg|&lt;small&gt;СССР почта маркаһы, &lt;br /&gt; [[1938 год]]&lt;/small&gt;
Файл:1966 CPA 3396.jpg|&lt;small&gt;«[[Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр]]» поэмаһына иллюстрация: С. Кобуладзеның шул уҡ исемле һүрәте буйынса, 1935—1937.&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1956 CPA 1970 stamp (Shota Rustaveli and Episode from The Knight in the Panther's Skin).jpg|&lt;small&gt;СССР почта маркаһы, &lt;br /&gt; [[1956 йыл]]&lt;/small&gt;
Файл:1966 CPA 3397.jpg|&lt;small&gt;Шота Руставелиҙың 800 йыллығына бағышланған почта блогы (СССР)&lt;/small&gt;
Файл:1966 CPA 3395.jpg|&lt;small&gt;Шағирҙың 800 йыллығына бағышланған СССР почта маркаһы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Викиөҙөмтә = Шота Руставели
|Викикитапхана = Шота Руставели
}}
* {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/RUSTAWELI/}}
* [http://www.piratyy.h14.ru/jer/kresta.html Иерусалим. Монастырь Креста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718223226/http://www.piratyy.h14.ru/jer/kresta.html |date=2018-07-18 }}
* [http://look-israel.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=46 Монастырь Креста, репортаж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218103326/http://look-israel.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=46 |date=2010-12-18 }}

{{Библиомәғлүмәт}}

{{DEFAULTSORT:Руставели, Шота}}
[[Категория:Грузияның дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:XII быуаттағы грузин шағирҙары]]
[[Категория:XIII быуаттағы грузин шағирҙары]]</text>
      <sha1>2e3fgy04q4zpf6qpjezay110jiy75lj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыков Алексей Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131708</id>
    <revision>
      <id>1307585</id>
      <parentid>1296094</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27684" sha1="8k28ol356sbkf6zi3h2huxp10m1w548" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Алексей Иванович Рыков''' (13 (25) февраль, [[Һарытау]]) — 15 март 1938, [[Мәскәү]]) — Рәсәй революционеры, совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, РСФСР-ҙың беренсе Эске эштәр халыҡ комиссары (1917), СССР-ҙың почталар һәм телеграф халыҡ комиссары (1931—1936), СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы (1924—1930) һәм бер үк ваҡытта [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]] (1924—1929) рәйесе, РСФСР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (1918—1921, 1923) һәм СССР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (1923—1924) рәйесе, Политбюро ағзаһы (1922—1930).

== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ==
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, уның атаһы, Иван Ильич Рыков, [[Вятка губернаһы]]ның Яран өйәҙе Кукарка ауылынан күсеп килгән була, игенселек менән, һуңынан Һарытауҙа сауҙа менән шөғөлләнә. 1889 йылда Мервҡа аҡса эшләргә китеүенән атаһы кире ҡайтмай, холеранан үлеп ҡала, ғаиләлә 6 кеше ҡала (ике никахтан).

Бала сағынан Рыков нужаны күп күрә. Үгәй әсәһе үҙенең балаларын ғына ашатып-эсерергә форсат таба. Рыковтың өлкән апаһы Клавдия Ивановна уны үҙенә ала һәм 1892 йылда Һарытау 1-се гимназияһына уҡырға инергә ярҙам итә. Әҙерәк ҙурайғас, Рыков үҙе лә шәхси дәрестәр биреп, аҡса эшләй. Иң яратҡан дәрестәре математика, физика һәм тәбиғәт фәндәре була.

15 йәшендә, 4-се класта уҡыған саҡта, Рыков сиркәүгә йөрөүҙән баш тарта.

== Революцион эшмәкәрлеге ==
Гимназияла уҡыған саҡта уҡ Рыков революцион идеялар менән мауыға башлай, шуның арҡала полиция менән күңелһеҙлеккә осрай. Сығарылыш экзамендары алдында уның фатирында легаль булмаған әҙәбиәт табыла. Был йылдарҙа уға ҙур йоғонтоно социалист-революционерҙар партияһы лидеры Н. И. Ракитников яһай. Шулай уҡ элекке народоволец Валериан Балмашев менән таныша һәм крәҫтиән хәрәкәтен өйрәнә башлай.
[[Файл:Rykov_Alexei.jpg|слева|мини|А. Рыков, 1905 йыл.]]
Рыковтың революцион ҡараштары арҡаһында уның аттестатына тәртибе өсөн «дүртле» ҡуйыла һәм Рыков алдында баш ҡала университеттары ишектәре ябыла. 1900 йылда ул Ҡаҙан университетының юридик факультетына уҡырға инә.

Шул уҡ йылда 19 йәшлек студент Рыков урындағы РСДРП (Ҡаҙан социал-демократик төркөмө) комитеты составына инә&lt;ref&gt;из предисловия к «Избранные произведения», М.: Экономика, 1990&lt;/ref&gt;). Ҡаҙанда ул эшселәр түңәрәтәре менән етәкселек итә, бер үк ваҡытта студент комитетында эшләй. 1901 йылдың мартында эшсе һәм студент социал-демократик ойошмалары тар-мар ителә. 9 ай Ҡаҙан төрмәһендә үткәргәндән һуң рыков полиция күҙәтеүе аҫтына Һарытауға ебәрелә.

[[Һарытау]]ҙа Рыков социал-демократтарҙың һәм социал-революционерҙарҙың дөйөм ойошмаһын ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә эсер партияһы формалашҡандан һуң, был ойошма тарала. 1902 йылдың 1 майында Рыков Һарытауҙа Беренсе Май демонстрацияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Демонстрацияны полиция көстәре һәм ҡара груһсылар (черносотенцы) ҡыуып ебәрә. Туҡмалған Рыков көскә ҡасып өлгөрә.

Күпмелер ваҡыт үткәс, Ҡаҙан эше менән бәйле, полиция департаментынан Рыковты Архангельск губернаһына һөрөү тураһында хөкөм ҡарары килә. Алексей йәшерен йәшәй башлай.

Партия эшен [[Һарытау]], [[Ҡазан]], [[Ярославль]], [[Түбәнге Новгород]], [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург|Петербург]] ҡалаларында алып бара. Күп тапҡыр ҡулға алына. Л. Троцкийҙың мәғлүмәттәре буйынса, Рыков күпселек комитеты бюроһы составына инә&lt;ref&gt;http://lib.ru/TROCKIJ/stalin3.txt_Piece100.02&lt;/ref&gt;. 1905—1907 йылдарҙа — РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы , [[1907 йыл|1907]]—[[1912 йыл|1912]] — РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. [[1910 йыл|1910]]—[[1911 йыл]]дарҙа — [[Франция]]ла эмиграцияла. 1911 йылдың авгусында Рәсәйҙә ҡайта, уны бында рус Ойоштороу комиссияһын булдырыу буйынса сит ил ойоштороу комиссияһы ебәрә&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich Орджоникидзе, Григорий (Серго) Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. мәскәүҙә ҡулға алына һәм Архангельск губернаһы ебәрә. 1912 йылда амнистия буйынса азат ителә. Ноябрҙә ҡабаттан ҡулға алына һәм Нарым крайына һөрөлә, 1915 йылда ҡаса, әммә тотола һәм һөргөн урынына ҡайтарыла&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;И. Е. Горелов [А. И. Рыков] // Историки отвечают на вопросы. — С. 95—106.&lt;/ref&gt;.

== Ленин үлгәнгә тиклем дәүләт эшмәкәрлеге ==
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң азат ителә. Шул йылдың апрелендә үк Мәскәүгә килеп етә, май айында Мәскәү Эшсе депутаттар Советының президиумы ағзаһя һәм рәйесе уррынбаҫары итеп һайлана. 1917 йылдың авгусында партияның Үҙәк Комитетына һайлана. Сентябрҙән Петроградта була, Петроград Советы президиумына һайлана. Октябрҙә [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Советтарҙың Икенсе съезының]] делегаты була, бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының ағзалығына кандидат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;m3&quot;&gt;Политические деятели России 1917. биографический словарь. — Москва, 1993.&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 26 октябренән (8 ноябренән) — беренсе совет хөкүмәтенең эске эштәр наркомы. 10 ноябрҙә милицияны ойоштороу тураһында ҡарарға ҡул ҡуйыла (2010 йылға тиклем был дата Милиция көнө тип билдәләнде). Был вазифала 16 ноябргә тиклем була (9 көн), бөтә һул көстәр ҡатнашлығында коалицион хөкүмәт төҙөү яҡлы булараҡ халыҡ комиссарҙары Советынан һәм Үҙәк Комитеттан сыға һәм Моссоветҡа эшкә күсә. 29 ноябрҙә Үҙәк Комитетынан сығыуы тураһындағы үҙенең ғаризаһын кире ҡайтара. Ойоштороу йыйылышы депутаты.

[[1918 йыл]]дың апрелендә — [[1921 йыл]]дың майында — РСФСР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советының рәйесе һәм бер үк ваҡытта Халыҡ комиссарҙары Советының (май 1921—1923) һәм хеҙмәт һәм оборона советының рәйесе урынбаҫары һәм (1921 май — июль 1923). [[1919 йыл|1919]]—[[1920 йыл|1920 й]]ылдарҙа — Ҡыҙыл армияны һәм флотты тәьмин итеү буйынса Хеҙмәт һәм оборона Советының ғәҙәттән тыш вәкиле (чусоснабарм). 1918 йылда Ҡыҙыл террор үткәреүгә ҡаршы сығыш яһай. 1917—1918 һәм 1920—1934 йылдарҙа — большевиктар партияһының Үҙәк Комитеты ағзаһы, 1934 йылдан ҡулға алынғанға тиклем — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат.

1920 йылдың 5 апреленән 1924 йылдың [[23 май|23 м]]айына тиклем — Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһының (Оргбюро) ағзаһы, [[1922 йыл]]дың 3 апреленән — член Үҙәк Комитеттың Политбюроһы ағзаһы. 1923 йылдың 6 июленән СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе һәм Совнаркомдың һәм СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе урынбаҫары. Лениндың ҡаты ауырыуы сәбәпле Рыков йыш ҡына хөкүмәттең бөтә эшмәкәрлеге менән етәкселек итә.

== СССР хөкүмәтенең Рәйесе ==

1924 йылдың 2 февралендә Рыков СССР-ҙың Совнаркомы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта 1924 йылдың февраленән 1929 йылдың майына тиклем РСФСР-ҙың Совнаркомы рәйесе һәм 1926 йылдың ғинуарынан — СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе. Лениндың вафатынан һуң Сталинға Троцкийға, һуңыраҡ — Зиновьев менән Каменевҡа ҡаршы бик әүҙем ярҙам итә.&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Рыков: «Мин үҙемдең телмәремде, партияға һәм советтарға ҡаршы ғәмәлдәре өсөн оппозиция яҡлыларҙы төрмәгә ултыртҡан революционерҙарҙан үҙемде айырмайым, тип башларға тейешмен. ''(Көслө, оҙайлы алҡыштар. „Ура“ ҡысҡырыуҙар. Делегаты торалар).'' Тауыш. Ленин Үҙәк Комитеты йәшәһен! Ура! ''(Алҡыштар)''»&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=a204f754-c313-4d86-960d-7ed6305d354d Культ власти (опыт социально-психологической интерпретации] [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Л. А. Радзиховский]&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;1920 йылдар аҙағында союз бюджетын ҡараған саҡта милли республикаларҙың бюджеты РСФСР-ҙың бюджетынан күпкә артыҡ булыуына ҡаршы була, ҡалған халыҡтар «рус мужигы иҫәбенә йәшәйҙәр, тип иҫәпләй.» Уның был сығышы бөйөк державасылыҡ шовинизмы тип баһалана, Батша Рәсәйенең бәләкәй халыҡтарға ҡарата мөнәсәбәтен ул түбәндәгесә һүрәтләй: «…Колониаль сәйәсәт, мәҫәлән,Бөйөк Британияла, метрополияның колониялар иҫәбенә үҫешеүенән ғибәрәт, ә беҙҙә — колониялар монополия иҫәбенә»&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA) Вдовин А. И.]'' [http://www.hrono.ru/statii/2010/vdovin201003.php Чему учат у соседей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205143609/http://www.hrono.ru/statii/2010/vdovin201003.php |date=2017-12-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[1928 йыл|1928]]—[[1929 йыл]]дарҙа НЭП-ты төрөүгә, индустриализация һәм коллективизацияны тиҙләтеүгә ҡаршы сығыш яһай, ВКП(б)-ла был сығыштар «уң тайпылыш» тип иғлан ителә. 1929 йылдың 9 февралендә Н. И. Бухарин, А. И. Рыков һәм М. П. Томский ВКП(б Үҙәк Комитетының Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комитетының берләштерелгән ултырышына ғариза юллайҙар&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/29645 Из заявления Н. И. Бухарина, А. И. Рыкова и М. П. Томского Объединенному заседанию Политбюро ЦК ВКП(б) и Президиума ЦКК. 9 февраля 1929 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604133849/http://istmat.info/node/29645 |date=2013-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

1929 йылда Үҙәк Комитетының апрель Пленумы һәм Үҙәк Контроль Комитеты уң тайпылышты ғәйепләгән резолюция ҡабул ителә, уның лидерҙары итеп Рыков менән [[Бухарин Николай Иванович|Н. И. Бухари]]н һәм М. П. Томский иғлан ителә. Пленумдан һуң улар үҙ сәйәси йоғонтоһон юғалталар. Шул уҡ йылдың ноябрендә Рыков үҙ «хаталарын» таный һәм «партияның генераль линияһынан бөтә тайпылыштарға, бигерәк тә, уң тайпылышына, ҡаршы аяуһыҙ көрәш» алып барасағын белдерә&lt;ref&gt;''Роговин В. З.'' [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/volume2/xii.html Власть и оппозиции. Глава XII]&lt;/ref&gt;.

Ауылда раскулачивание буйынса массауи сараларҙы үткәреү өсөн нигеҙ буласаҡ 1930 йылдың 1 февралендәге «Тотош коллективлаштырыу райондарҙа ауыл хужалығын социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы көсәйтеү һәм кулактар менән көрәш буйынса саралар тураһында» Ҡарарына, М. И. Калинин һәм А. С. Енукидзе менән бер рәттән, Рыков та ҡул ҡуя. .

Рыков — ВКП(б)-ның XVI съезынан һуң «уң тайпылыш» лидерҙарынан Политбюрола ҡалған берҙән-бер кеше була.

== Ғүмеренең һуңғы йылдары ==
[[Файл:RykovBucharin.JPG|справа|мини|200x200пкс|Рыков һәм [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] Өсөнсө Мәскәү процесында]]
Эшмәкәрлеге өсөн Рыковты Сталин бер нисә тапҡыр тәнҡитләй.

[[1930 йыл]]дың [[19 декабрь|19 декабрендә]] СССР-ҙың Совнарком рәйеслегенән төшөрөлә, [[1930 йыл]]дың 30 декабрендә Политбюро составынан сығарыла. [[1931 йыл]]дың 30 ғинуарынан — СССР-ҙың телеграф һәм почта комиссары ([[1932 йыл]]дың 17 ғинуарында Элемтә наркоматы тип үҙгәртелә). Михаил Смиртюков хәтерләй: «Телеграф һәм почта комиссары итеп тәғәйенләнгәндән һуң мин уның телмәрен тыңланым… Ике сәғәт тотлоҡмай һөйләне. Бөтә сығышын мин инде иҫләмәйем, әммә башлыса үҙенең хаталары, дөрөҫ булмаған сәйәси ҡараштары тураһында һөйләгәне һәм тәүбә итеүе иҫтә ҡалған»&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1752477?themeID=1215 Ъ-Власть — «Ленин боролся с дефицитом времени изо всех сил»]&lt;/ref&gt;.

ВКП(б)-ның XVII съезында Сталин тураһында сығышынан: «Ул беҙҙең еңеүҙәрҙең ойоштороусыһы һәм юлбашсыбыҙ булараҡ тәүге осорҙа уҡ үҙен бик көслө итеп күрһәтте». [[1934 йыл]]да ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп күсерелә. [[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә нарком вазифаһынан бушатыла.
[[Файл:Приговор_Бухарину_1937.JPG|мини|Бухарин-Рыков-Ягода эше буйынса приговор, [[1938 йыл|1938]]]]
[[1937 йыл]]ғы февраль пленумында партиянан сығарыла һәм [[1937 йыл]]дың 27 февралендә ҡулға алына. Лубянка төрмәһендә тотола. Һорау алыуҙарҙа үҙен ғәйепле итеп таный. Төп ғәйепләнеүселәрҙең береһе булараҡ асыҡ процесҡа (Өсөнсө Мәскәү процесы) «Уң троцкист советтарға ҡаршы блогы» эше буйынса йәлеп ителә. Һуңғы һүҙендә: «Кем әле фашланмаған һәм ҡоралһыҙланмаған, уларҙың быны кисектермәҫтән һәм асыҡтан-асыҡ эшләүен теләйем… хөкүмәткә контрреволюцион ойошманың ҡалдыҡтарын фашларға һәм юҡ итергә ярҙам итер өсөн», тип белдерә. [[1938 йыл]]дың 13 мартында үлем язаһына хөкөм ителә һәм [[15 март]]та Коммунар полигонында атып үлтерелә. [[1957 йыл]]да Рыковты реабилитациялау буйынса ғариза бирелә, ләкин ул кире ҡағыла. Рыков тулыһынса СССР-ҙың Хәрби прокуратура тарафынан [[1988 йыл]]да аҡлана. Шул уҡ йылда КПСС сафында тергеҙелә.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Маршак Нина Семеновна (Рыкова) ([[1884 йыл|1884]], [[Дондағы Ростов]] — [[1938 йыл|1938]]), драматург Михаил Шатровтың (Маршак) инәһе, Рыковҡа тиклем, һуңынан [[Коммунистик интернационал|Коминтерн]] эшмәкәре булған Иосиф Пятницкийға (Таршис), кейәүгә сыға. СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау наркоматының балалар һаулығын һаҡлау идаралығы начальнигы булып эшләй. 1937 йылдың 7 июлендә ҡулға алына. 1938 йылдың 22 авгусында атып үлтерелә. 1957 йылда, үлгәндән һуң, аҡлана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d28/f438.htm#n1 Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131211136/http://lists.memo.ru/d28/f438.htm#n1 |date=2011-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙы — Наталья Алексеевна Перли-Рыкова ([[22 август]] [[1916 йыл|1916]] — [[9 ғинуар]] [[2010 йыл|2010]]), [[1939 йыл|1939]], [[1946 йыл|1946]] , [[1950 йыл]]дарҙа ОСО (махсус кәңәшмә органы) тарафынан хөкөм ителә. Лагерҙарҙа һәм һөргөндә18 йыл ғүмерен үткәрә, һөргөндә һөргөнгә ебәрелгән эстон В. Перлиға кейәүгә сыға, Перли 1961 йылда вафат була. [[1956 йыл]]да аҡлана. Балалары булмай&lt;ref&gt;''Зенькович Н.'' Самые секретные родственники. — С. 338.&lt;/ref&gt;. Наталья Алексеевна кәүҙәһе Дон зыяратында ерләнә.

Хәҙерге ваҡытта алыҫ туғандары [[Калининград]] һәм [[Бишкәк]] ҡалаларында йәшәй.

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (23.2.1928) — РККА-ның 10 йыллығы айҡанлы ил оборонаһының юғары етәксеһе һәм [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияның]] пролетариат дошмандарына ҡаршы ҡаты көрәшендә рухландырыусы булараҡ&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/RRR/00275.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]&lt;/ref&gt;

== Рыков хөрмәтенә аталған ==
* А. И. Рыков хөрмәтенә [[Донецк]] өлкәһенең Енакиево ҡалаһы Рыково тип атала (1928—1935).
* «Урал-Волга» заводының Царицын ҡасабаһы Рыков исемен йөрөтә (1925), артабан Сталинград ҡалаһының Рыков районы (1930—1935)
* Мәскәүҙә дүрт Истомин(1-4) исемен йөрөткән урамдар Рыков урамдары тип үҙгәртелә (1928), 1937—1938 йылдарҙа элекке исеменә ҡайтарылалар, артабан 1-4 Һигеҙенсе Март урамдары.
* Авиаконструктор А. С. Яковлевтың беренсе самолеттары А. И. Рыков хөрмәтенә АИР тип исемләнгән була (1937 йылға тиклем).
* Утыҙ градуслы араҡыныхалыҡ «рыковка» тип йөрөтә&lt;ref&gt;[http://wemontreal.com/политика/о-чем-не-пишут-российские-газеты/рыков-и-рыковка/ Рыков и рыковка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211234521/http://wemontreal.com/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BE-%D1%87%D0%B5%D0%BC-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B8%D1%88%D1%83%D1%82-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B/%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B8-%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0/ |date=2014-02-11 }}&lt;/ref&gt;. Рыков ҡулға алынғандан һуң элекке исемен ҡулланыу хәүефле була, һәм халыҡ уны «мерзавчик» тип йөрөтә башлай. Хәҙерге көнгә тиклем бәләкәй һыйҙырышлы шешәне шулай тип йөрөтәләр.
* 1927—1937 йылдарҙа Малокон ярымутрауында .Свердловск ГЭС (1927—1964) Рыков исемен йөрөтә.
* А. И . Рыков [[Ҡаҙағстан]]дағы Семей ҡалаһы (Семипалатинск) Рыков тип үҙгәртелә.
* Уның хөрмәтенә Көнбайыш-Себер крайында сәнәғәт предприятиелары, тирмәндәр, заводтар; Балтика һәм Төньяҡ флоттарында эскадра миноносецтары Рыков исемен йөрөтә (1927—1937).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Рыков А. И.'' Избранные произведения. — М.: Экономика, 1990. — ISBN 5-282-00797-5
* ''Шелестов Д.'' Время Алексея Рыкова. — М.: Прогресс, 1990. — ISBN 5-01-001936-1
* ''Сенин А. С.'' А. И. Рыков. Страницы жизни.- М.: Изд-во Моск. открытого ун-та: АО «Росвузнаука», 1993. — 239 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.peoples.ru/state/politics/rykov/ Алексей Рыков на peoples.ru]
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_r/rykov_ai.php А.] [http://www.hrono.ru/biograf/bio_r/rykov_ai.php И. Рыков. Биографии на Хроносе]

[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:25 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1881 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Һарытауҙа тыуғандар]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]</text>
      <sha1>8k28ol356sbkf6zi3h2huxp10m1w548</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плачковица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133434</id>
    <revision>
      <id>1307579</id>
      <parentid>874936</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3588" sha1="1mt57bt1kh8ae3z8p45bhiq8u4uiifb" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Хребет|Название=Плачковица|Страна=Республика Македония|Длина=34|Высочайшая вершина=Лисец|Высота=1754}}

'''Плачковица''' — [[Тау һырты|тау һырты]], [[Төньяҡ Македония|Төньяҡ Македония Республикаһы]]ның көнсығыш өлөшөндә ята. Радовиш һәм Виница&lt;ref&gt;http://www.geody.com/geospot.php?world=terra&amp;map=col&amp;ufi=-91988&amp;alc=plA {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224115812/http://www.geody.com/geospot.php?world=terra&amp;map=col&amp;ufi=-91988&amp;alc=plA |date=2019-02-24 }}&lt;/ref&gt;. ҡалалары араһында урынлашҡан.

Һырттың иң юғары сусағы — Лисец тауы (1754 м). Төп һырт оҙонлоғо 34 км, Зрновска йылғаһы үҙәне тауҙы икегә: көнсығыш һәм көнбайышҡа бүлә. Туртел түбәһе — тауҙың көнбайыш өлөшөндә иң бейек түбә (1689 м). Тауҙың башҡа эре түбәләре: Чупино Брдо (1725 м), Бел Камен (1707 м) һәм Ҡара Тәпә (1625 м).

Төньяҡ Македония Республикаһының был өлөшөндә, иң ҡатмарлы түбә булараҡ&lt;ref name=&quot;stip.gov.mk&quot;&gt;[http://www.stip.gov.mk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=352:2009-12-18-09-55-08&amp;catid=48:2009-12-18-09-24-17&amp;Itemid=67&amp;lang=mk Плачковица]&lt;/ref&gt;, Лисец урындағы альпинистар араһында иң популяр маршрут булып тора. Хатта июндә лә тау түбәһе йыш ҡына ҡар менән ҡаплаған була. Тау сусағы районында ике тау өйө бар: Штипка яғынан Вртешка һәм Радовиш яғынан Джумай.

Тауҙарҙа бер нисә мәмерйә бар, шуларҙың бишеһе инеү өсөн уңайлы. Иң эреһе булған Ҙур мәмерйәнең оҙонлоғо 600 метрға етә.

Плачковица һырты, нигеҙҙә, граниттан, кристаллик сланец, [[гнейс]]тарҙан һәм мәрмәрҙән тора. Тауҙар бик күп тәрән йылға үҙәндәре менән йырғыланып бөткән. Төньяҡ битләүҙәрендәге йылғалар тәрәнерәк, уларҙа тупһалар ҙа, шарлауыҡтар ҙа күберәк.

Плачковица тауҙарында бер ни тиклем Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо һиҙелгән уртаса континенталь климат. Уртаса йыллыҡ температура 10-12 °C тирәһе. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм түбәнге өлөшөндә 500 мм-ҙан башлана һәм юғарыға күтәрелә бара 800 мм-ға тиклем етә.

Плачковица тауҙарында беренсе македон астрономик обсерваторияһын төҙөү ҙә пландарҙа бар. Ул Штип&lt;ref&gt;[http://tvm.mk/vesti/makedonija/8046-astronomska-opservatorija-plackovica Прва македонска астрономска опсерваторија на Плачковица]&lt;/ref&gt; ҡалаһы университеты идараһында булырға тейеш.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}</text>
      <sha1>1mt57bt1kh8ae3z8p45bhiq8u4uiifb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рубин (конструкторлыҡ бюроһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134868</id>
    <revision>
      <id>1307584</id>
      <parentid>1303472</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T15:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10879" sha1="c25v280oosofwhtjmnplq9orp8d7jx6" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы''' — дизель-электр һәм атом [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты кәмәләре]] проектлау өлкәһендә төп [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй]] предприятиеларының береһе. [[1926 йыл]]да Балтик суднолар эшләү заводы составындағы подразделение итеп нигеҙләнә. (Балтик заводында 4-се Техбюроның берҙән-бер начальнигы [[1926]]—[[1930]] йылдарҙа Б. М. Малинин була). [[1938 йыл]]да ЦКБ-18 предприятиеһы (ЦКБ МТ «Рубин», йәғни «Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы) булараҡ формалаштырыла һәм, уставҡа эйә булып, үҙ аллы айырым проект ойошмаһы юридик статусын ала (ЦКБ-18-ҙең беренсе начальнигы — Г. В. Орлов). Нәҡ [[1938 йыл]]дың [[1 апрель|1 апрелендә]] яңы ЦКБ-18 үҙ аллы ойошмаһының (ЦКБ МТ «Рубин») донъяға килеүе рәсмиләштерелә. Ул дизель-электр һыу аҫты кәмәләрен проектлауҙың тулы циклын башҡара һәм үҙ проекттарын Советтар Сюзының төрлө заводтарында тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. 1938 йылға тиклем Император Рәсәйендә лә, Советтар Союзында ла һыу аҫты кәмәләре буйынса юридик яҡтан үҙ аллы проект ойошмаһы булмай.

== Төп эшмәкәрлек төрҙәре ==

* Диңгеҙ техникаһын булдырыу өлкәһендә ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре;
* боҙға ҡаршы торорлоҡ диңгеҙ стационар платформалары проекттарын әҙерләү;
* континенталь шельфтағы углеводород ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн кәрәкле техник саралар проекттарын әҙерләү;
* проект документацияһы сығарыу.

== Һыу аҫты кәмәләре проекттары эшләнмәләре ==

=== Икенсе донъя һуғышы осороноң совет һыу аҫты кәмәләре ===

* «Декабрист» тибындағы һыу аҫты кәмәләре
* «Ленинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре
* «Малютка» тибындағы һыу аҫты кәмәләре
* «Правда» тибындағы һыу аҫты кәмәләре
* «Щука» тибындағы һыу аҫты кәмәләре
* «Сталинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре
* «Крейсерская» тибындағы һыу аҫты кәмәләре.

=== Дизель-электр һыу аҫты кәмәләре ===

* проект 611 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре
* проект 613 — уртаса һыу аҫты кәмәләре
* проект 615 — бәләкәй һыу аҫты кәмәләре
* проект 633 — уртаса һыу аҫты кәмәләре
* проект 641 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре
* проект 636 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре
* проект 651 — ҡанатлы ракеталар ҡуйылған дизель һыу аҫты кәмәләре
* проект 677 — 4-се быуын күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре, 877 һәм 636 проекттарын үҫтереп.
* проект 877 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре
* Итальяндар менән уртаҡ S1000 проекты.

=== Атом һыу аҫты кәмәләре ===

* 658 проекты — беренсе совет ПЛАРБ-тары
* 659 проекты — беренсе совет ПЛАРК-тары
* 667А «Навага» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-27 ракеталы
* 667Б «Мурена» проекты — 2-се быуын РПКСН, 12 дана Р-29 ракеталы
* 667БД «Мурена-М» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Д ракеталы
* 667БДР «Кальмар» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Р ракеталы
* 667БДРМ «Дельфин» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29РМ ракеталы, һуңынан — Р-29РМУ2
* 675 проекты — 1-се быуын ПЛАРК, 659 проектын үҫтереп
* 685, К-278 «Комсомолец» проекты — 3-сө быуын ПЛАТ, сумыу тәрәнлеге буйынса рекордсы
* 941 «Акула» проекты — 3-сө быуын ТРПКСН, 20 дана Р-39 (Д-19 комплексы) ракеталы
* 949 «Гранит» проекты һәм 949А «Антей» проекты — 3-сө быуын ПЛАРК, 24 дана П-700 Гранит ракеталы
* 955 «Борей» проекты.

== Бюро етәкселеге ==

* Орлов Григорий Варфоломеевич: [[1938 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы
* Апухтин Пётр Акимович: [[1940 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы
* Меркурьев Алексей Иванович: [[1943 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы
* Антипин Алексей Александрович: [[1945 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор
* Полушкин Фёдор Фёдорович: [[1949 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор
* Егоров Сергей Алексеевич: [[1950 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор
* Пустынцев Павел Петрович: [[1951 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор
* Спасский Игорь Дмитриевич: [[1974 йыл]]дан — ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор, [[1983 йыл]]дан — генераль конструктор
* Здорнов Владимир Анатольевич: [[2007 йыл]]дан — генераль директор, генераль конструктор, [[2004 йыл]]дан — генераль конструктор
* Дьячков Андрей Аркадьевич: [[2009 йыл]]дан — генераль директор
* Вильнит Игорь Владимирович: [[2012 йыл]]дан — генераль директор, [[2014 йыл]]дан — генераль конструктор, генераль директор, [[2016 йыл]]дан — генераль директор.

== Һыу аҫты кәмәләрендәге һәләкәттәр ==
Һәләкәткә дусар булған атом һыу аҫты кәмәләре:

* К-219 — 06.10.1986, Атлантик океан (Бермуд утрауҙары төбәге), флот составына 08.02.1972 ингән
* К-278 «Комсомолец» — 07.04.1989, Норвег диңгеҙе, (73°43′17″ с. ш. 13°15′51″ в. д.), флот составына 28.12.1983 ингән
* К-141 «Курск» — 12.08.2000, Баренц диңгеҙе, Североморскиҙан 137 километрҙа, флотҡа 30.12.1994 тапшырылған&lt;ref&gt;[http://nvo.ng.ru/wars/2001-05-11/1_submarines.html «Истинные причины гибели субмарин замалчиваются», nvo.ng.ru, 11.05.2001]&lt;/ref&gt;

== Үҙәк конструкторлыҡ бюроһының башҡа эшләнмәләре ==
[[Файл:Remote-controlled UUV &quot;Talisman&quot; by &quot;Rubin&quot; during the &quot;Armiya 2021&quot; exhibition.jpg|thumb|Һыу аҫты тикшеренеү пилотһыҙ аппарат &quot;Рубин&quot;]]

* Беренсе, икенсе һәм өсөнсө быуын атом һыу аҫты кәмәләрен утилләштереү өсөн конструкторлыҡ-технологик документация&lt;ref&gt;[http://www.ckb-rubin.ru/rus/project/submarine/utilapl/index.htm Утилизация атомных подводных лодок, ckb-rubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710073139/http://www.ckb-rubin.ru/rus/project/submarine/utilapl/index.htm |date=2008-07-10 }}&lt;/ref&gt;.
* ПТВ-2000 — трамвай
* Сокол электропоезы
* «Нептун» (19730 «Ихтиандр» проекты) һәм «Садко» экскурсия һыу аҫты кәмәләре
* Һаҡ ҡоролмалары комплексының С-1 суднолар үткәргес ҡоролмаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* http://www.ckb-rubin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408231402/http://www.ckb-rubin.ru/ |date=2007-04-08 }}
* http://forums.corsairs-harbour.ru/showthread.php?t=1307 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123072000/http://forums.corsairs-harbour.ru/showthread.php?t=1307 |date=2012-11-23 }}
* https://web.archive.org/web/20160304203335/http://flotprom.ru/forum/index.php?PAGE_NAME=read&amp;FID=54&amp;TID=2800
* http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/strunnikov_v_t/page2.html
* http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/ruberovskiy_k_i/ruberovskiy.html
* http://hobbyport.ru/ships/minoga.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405180238/http://www.hobbyport.ru/ships/minoga.htm |date=2018-04-05 }}
* http://gazetam.ru/no190301/st01.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526112321/http://gazetam.ru/no190301/st01.htm |date=2018-05-26 }}
* http://oosif.ru/oao-ckb-mt-rubin1
* http://militera.lib.ru/bio/stvolinsky_ua/13.html
* http://rufor.org/showthread.php?t=13283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000205/http://rufor.org/showthread.php?t=13283 |date=2016-03-05 }}
* http://www.leanok.ru/2015/07/deschimag.html

[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Санкт-Петербург предприятиелары]]</text>
      <sha1>c25v280oosofwhtjmnplq9orp8d7jx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гәрәев Заһит Хажи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140167</id>
    <revision>
      <id>1307586</id>
      <parentid>1123957</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XLM1981</username>
        <id>49218</id>
      </contributor>
      <comment>Төп герой милләте асыҡланған, архив документына һылтанма яһалған</comment>
      <origin>1307586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="plknvn2kt69q49nu4mig8stf3hod2m4" xml:space="preserve">{{Хәрби эшмәкәр
| имя                  =Гәрәев Заһит Хажи улы
| изображение          = 
| ширина               = 150px
| дата рождения = 1896
| место рождения =  {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Бәләбәй өйәҙе]], [[Үрге Аташ]] ауылы
| дата смерти = билдәһеҙ
| место смерти = билдәһеҙ
 |принадлежность = {{Флагификация|Российская империя}}
 |годы службы    = 
 |звание         = 
 |род войск      = 
 |командовал     = 
 |часть          = 
 |сражения       = [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]]
 |награды        = {{Орден Красного Знамени}}
 |викисклад      =
 |связи          = 
 |в отставке     = 
}}
{{фамилиялаш|Гәрәев}}
'''Гәрәев Заһит Хажи улы''' ([[1896]] — ?) — хәрби эшмәкәр. Хәрби фәндәр кандидаты (1943).

== Биографияһы ==
[[Файл:Лист анкеты Наркомнаца, собственноручно заполненный Загитом Гареевым. Источник фото ГАРФ. Ф.Р-1318. Оп.21. Д.380. Л.232.jpg|мини|Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатынан (Наркомнац) анкета бланкыһы, Заһит Ғареев үҙ ​​ҡулы менән тултырған. Фото сығанағы: Рәсәй Федерацияһының Дәүләт архивы (ГАРФ). Ф. Р-1318, Оп. 21, Д. 380, Л. 232.]]
Гәрәев Заһит Хажи улы 1896 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Саҡмағош районы}}) [[Үрге Аташ]] ауылында тыуған. Милләте татар.&lt;ref&gt;https://dzen.ru/a/atcRRdgCpHkQwhlL&lt;/ref&gt;

[[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, поручик званиеһын ала. 1918 йылдан [[Ҡыҙыл Армия]] сафында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;САВО&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://voenspez.ru/index.php?topic=22589.10;wap2|title=Гареев Загид Хаджеевич|lang=|publisher=Объединённая Среднеазиатских национальностей военная школа (г. Ташкент)|accessdate=2018-09-11}}&lt;/ref&gt;.

1919—1920 йылдарҙа [[Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы]]ның штаб начальнигы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Ҡоролтай&quot;/&gt;.

1921—1922 йылдарҙа [[Наркомнац|РСФСР-ҙың Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты]]нда [[Башҡортостан АССР-ы]]ның вәкиле&lt;ref name=&quot;Ҡоролтай&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=2017-06-09|url=http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/06/09/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4/|title=Курултай утвердил список ста личностей, стоявших у истоков образования Республики Башкортостан|lang=|publisher=[[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Всемирный курултай башкир]]|accessdate=2018-09-11}}&lt;/ref&gt;.

1922 йылда РККА-ның Хәрби академияһын тамамлай.

1922—1932 йылдарҙа Төркөстан фронты (1926 йылдың июненән — Урта Азия хәрби округы) составында хеҙмәт итә. [[Ташкент]] ҡалаһында Урта Азия милләттәренең берләштерелгән хәрби мәктәбендә батальон командиры була&lt;ref name=&quot;САВО&quot;/&gt;.

1932 йыл башланғанда [[Мәскәү]] ҡалаһында хеҙмәт итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

== Бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1921)
* Үзбәк ССР-ының Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (6 ноябрь 1930)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Хәрби фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>plknvn2kt69q49nu4mig8stf3hod2m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пермякова Любовь Петровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159301</id>
    <revision>
      <id>1307578</id>
      <parentid>1284314</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8191" sha1="mux6c01b43yqf6rzottpzdiv75y4osh" xml:space="preserve">{{Спортсмен
|имя = Любовь Пермякова
|пол = ҡатын-ҡыҙ
|полное имя = Любовь Петровна Пермякова
|дата рождения = 8.10.1978
|место рождения = {{МестоРождения|Конаково}}, [[Тверь өлкәһе]], [[РСФСР]], [[СССР]]
|гражданство = {{Флагификация|Россия}}
|рост = 
|вес = 
|позиция = 
|нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское
|клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}}
|национальная сборная = {{спортивная карьера|2007—н.в.|{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}}
| медали = 
{{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{ряд|{{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}}|{{Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры}}}}
}}
'''Любовь Петровна Пермякова,''' ҡыҙ фамилияһы '''Эннер''' ([[8 октябрь]] [[1978 йыл]])&lt;ref&gt;[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ултырып  волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;,  2017&lt;ref&gt;[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм 2019 йылда Европа чемпионы,  Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм  Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорты мастеры&lt;ref&gt;[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Любовь Петровна Пермякова 1978 йылдың 8 октябрендә [[Тверь өлкәһе]] Конаково ҡалаһында тыуған. Ҡаланың 3-сө  урта мәктәбендә белем ала, волейбол менән 1996 йылдан юғары уҡыу йортонда  шөғөлләнә. Балаһы тыуғандан һуң, 2006 йылда карьераһын яңырта.  2007 йылда Европа чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында  уйнай, әлеге ваҡытта Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://tverisport.ru/news/konakovskaya-volejbolistka-stala-chempionkoj-mira/ 39-летняя Любовь Пермякова добилась исторического успеха в составе сборной России по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылда һәм 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе&lt;ref&gt;[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙал яулай&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/athletes/lyubov-permyakova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.

2018 йылда инвалидтарҙы «Мне бы в небо»  проекты социаль-психологик реабилитациялау сиктәрендә  парашют менән һикерә&lt;ref&gt;[https://radio1.news/article/mne-by-v-nebo.-pod-ruzoj-organizovali-pryzhki-s-parashyutom-dlya-invalidov-20725 «Мне бы в небо». Под Рузой организовали прыжки с парашютом для инвалидов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412123351/https://radio1.news/article/mne-by-v-nebo.-pod-ruzoj-organizovali-pryzhki-s-parashyutom-dlya-invalidov-20725 |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1978 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Спортсылар]]</text>
      <sha1>mux6c01b43yqf6rzottpzdiv75y4osh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пугачёва Алла Борисовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162019</id>
    <revision>
      <id>1307581</id>
      <parentid>1178780</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35823" sha1="8prj068ju84fctdu6xlbnh6vud4v0ta" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алла Борисовна''' '''Пугачева''' (беренсе никахында— '''{{Comment|Орбакене|С 1969 по 1973 год}}'''; [[15 апрель]] [[1949 йыл|1949]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — СССР һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, йырҙар композиторы, эстрада режиссёры, продюсер, киноактриса һәм телевидение алып барыусыһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты (1995){{Переход|#Награды и звания|1}}. II, III һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры.

Уның репертуарына [[Урыҫ теле|рус]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]], [[иврит]], [[Фин теле|фин]], ҡаҙаҡ, [[Украин теле|украин]] телдәрендә 500-ҙән ашыу йыр ингән, ә дискографияһында 20-нән ашыу пластинка, CD һәм DVD иҫәпләнә. Рәсәй һәм элекке СССР дәүләттәренән тыш, йырсының альбомдары [[Япония]], Корея, [[Швеция]], [[Финляндия]], [[Германия]], [[Польша]], [[Чехословакия]] һәм [[Болгария]]ла{{Переход|#Дискография|1}} сыға. Дискыларының дөйөм тиражы {{Num|250|млн}} дананан ашыу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Britannica-link|482973|Alla Borisovna Pugacheva (Russian singer)|2012-08-28}}&lt;/ref&gt;.

Алла Пугачева карьераһы Бөтә Союз һәм Көнсығыш, Төньяҡ Европа илдәре сәхнәләрендә халыҡ-ара уңыш ҡаҙана. Хәҙер «примадонна», «сәхнә королеваһы», «Рәсәйҙең баш йырсыһы» тип йөрөтөлә. 1976 йылдан 1990 йылдар башына тиклем Бөтә союз музыкаль хит-парадтары һөҙөмтәләре буйынса һәр саҡ «йыл йырсыһы» тип таныла{{Переход|#Награды и звания|1}}.

2010 йылда гастроль эшмәкәрлеген туҡтата, әммә ижад эшмәкәрлеген әүҙем дауам итә: йыш ҡына концерттарҙа һәм телевизион тапшырыуҙарҙа ҡатнаша, шулай уҡ яңы йырҙарын даими сығара.{{Переход|#2011 — по настоящее время: «Жизнь после шоу»|1}}. Максим Галкинда кейәүҙә. Ике ҡыҙы, улы һәм ейәндәре-ейәнсәре бар{{Переход|#Мужья и дети|1}}.

== Биографияһы ==
Ата-әсәһе: Одегова Зинаида Архиповна (1922—1986) һәм Пугачев Борис Михайлович (1918—1982) 1946 йылда таныша, икеһе лә — фронтовик. 1946 йылда өйләнешәләр, 1947 йылда улдары Геннадий тыуа, әммә ул сирле була һәм бер нисә айҙан вафат була. 1949 йылдың 15 апрелендә ҡыҙҙары тыуа. Уны [[Мәскәү Художество театры|МХАТ]] артисы Алла Тарасова хөрмәтенә атайҙар. 1950 йылдың 7 апрелендә өсөнсө балалары — улдары Евгений тыуа (1950—2011).

=== 1949—1964: бала сағы ===
{{Внешнее изображение|image1=[http://fan-club-alla.ru/wp-content/uploads/2017/08/3LdJtLJ9vUs.jpg Зинаида Архиповна Одегова в молодости]|image2=[http://fan-club-alla.ru/wp-content/uploads/2017/08/original1.jpg Алла с братом Евгением и мамой Зинаидой Архиповной]|image3=[http://fan-club-alla.ru/wp-content/uploads/2016/02/4WkNwdHig-U.jpg Алла с братом Евгением в детстве]|image4=[http://fan-club-alla.ru/wp-content/uploads/2015/05/sZ4de.jpg Алла с братом Евгением в детстве]|image5=[http://fan-club-alla.ru/wp-content/uploads/2010/04/Untitled-1па.jpg Алла в детстве]|image6=[http://fan-club-alla.ru/wp-content/uploads/2010/04/74522-2-f.jpg Алла с братом Евгением в детстве]|image7=[http://fan-club-alla.ru/wp-content/uploads/2010/06/rv3og4wyVH4.jpg Алла в школе]}}Алла Пугачева 1949 йылдың 15 апрелендә Мәскәүҙә тыуа. Бала сағы Зонточная тыҡырығында Крәҫтиән заставаһында үтә.

1954 йылда, 5 йәшендә, ата-әсәһе уны М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһы ҡарамағындағы 31-се музыка мәктәбенә бирә. Шул уҡ йылда Алла беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Ул Союздар йортоноң колонналар залында үткән ҙур йыйылма концертта ҡатнашаҙур концерт залдары йыйылма ҡатнашты союздар Йортонда Союзы.

Биш йәшенән алып йәйгелеккә ҡыҙҙы Клязма һыуһаҡлағысы ярында урынлашҡан Новоалександрово ауылына дачаға ебәрәләр. Унда трофей «Циммерман» пианиноһын алып баралар һәм әсәһе Алланы көнөнә 3-әр сәғәт уйнарға мәжбүр итә&lt;ref&gt;[http://www.gorod.lv/novosti/3870-dvadtsat_muzhchin_allyi_pugachevoy_prodolzhenie Двадцать мужчин Аллы Пугачёвой. Продолжение]&lt;/ref&gt;.

1956 йылда Мәскәүҙең Таганка районындағы Лавров тыҡырығында урынлашҡан 496-сы мәктәпкә беренсе класҡа бара. Үҙенең интервьюларында, мәктәптә отличница булдым, тип белдерһә лә, уның аттестатында өслө һәм дүртлеләр ҙә була (географиянан, химиянан, сит телдәрҙән, һыҙманан, физик тәрбиәнән).

Һуғыштан һуңғы урам мөхитендә үҫә. Ҡайһы бер биографтар билдәләүенсә, был уның характерына йоғонто яһай. Синыфташтары, мәктәп йылдарында уның мәктәптә тәртибе буйынса проблемалары булды, тип хәтерләй. Үҙһүҙлелеге һәм урамда ла, мәктәптә лә үҙен яҡлай алыуы өсөн уға Фельдфебель ҡушаматы тағыла. 14 йәшендә тарта башлай.&lt;ref name=&quot;kurenie&quot;&gt;https://www.kp.ru/daily/26390.3/3266484/&lt;/ref&gt;

1964 йылда фортепиано класы буйынса музыка мәктәбен һәм урта мәктәптең 8-се класын тамамлағас, М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһына (хәҙер М М. Ипполитов-Иванов исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институты) уҡырға инә, унда Михаил Шуфутинский менән бер курста уҡый&lt;ref&gt;[https://teleprogramma.pro/news/166020/ Михаил Шуфутинский рассказал, что его связывает с Аллой Пугачёвой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701132829/https://teleprogramma.pro/news/166020/ |date=2019-07-01 }}&lt;/ref&gt;.

=== 1965—1976: &quot;Робот&quot;тан «Арлекино»ға тиклем: ижад юлының башы. ===

==== 1965—1968: музыка училищеһында уҡыу. Беренсе сығыш һәм йыр яҙҙырыу ====
1965 йылдың ноябрендә, училищеның икенсе курс студенткаһы булараҡ, Мосэстрадала А. Ливщиц һәм А. Левенбуктың «Пиф-Паф, или Сатирические выстрелы по промахам» йыйылма эстрада программаһы составында тәүге гастроленә сыға. [[Киров өлкәһе|Киров]], Пермь, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]] һәм [[Омск өлкәһе|Омск өлкәләрендә]] сығыш яһай. Гастролдән ҡайтҡас, 1965 йылдың декабрендә Бөтә Союз радиоһының «Хәйерле иртә»&quot; программаһы өсөн «Робот» йырын яҙҙыра.

1966 йыл башында йырсыны аҙ билдәле композитор Владимир Шаинский эҙләп таба. Ул бер нисә йыр яҙҙырырға тәҡдим итә: «Как бы мне влюбиться», «Не спорь со мной», «Дрозды». Тиҙҙән «Как бы мне влюбиться», «Не спорь со мной» йырҙары Бөтә Союз радиоһы үткәргән «Ай йыры» конкурсында еңеүсе була.

1967 йылдың 9 майында тәүге тапҡыр телевидениела сығыш яһай. Балаларҙың «Будильник» телевизион тапшырыуының байрам тура эфирында «Иду из кино» йырын башҡара.

1967 йылдың авгусында «Юность» радиостанцияһының агитбригадаһы ҡатнашыусыһы була һәм Төмән өлкәһе буйлап [[Иртыш]] һәм [[Обь]] йылғалары буйлап гастролгә сыға. Агитбригада составында геолог-нефтселәр, геофизиктар, быраулаусылар, төҙөүселәр һәм Төньяҡ Ҡотоп болансылары алдында сығыш яһап, 3 йыр башҡара: «Король, цветочница и шут» (Владимир Шаинский), «Просто очень люблю» (Карина Филиппова), «Единственный вальс» (үҙенең йыры).

1968 йыл башында йырсы радиостанция агитбригадаһы составында Поляр түңәрәк аръяғына юллана. Гастролдәр Ямалда, [[Төмән]]дә, [[Салехард]]та һәм башҡа ҡалаларҙа үтә. Ҙур булмаған тәнәфестәр менән 1968 йылдың мартына тиклем гастролдәрҙә йөрөй.

Оҙайлы гастролдәр, училищела оҙаҡ булмау уның уҡыуына йоғонто яһай. Һөҙөмтәлә 1968 йылдың майында Алланы сығарылыш имтихандарына индермәйҙән һәм ул диплом алмай. Училище етәксеклеге ҡарары менән уны Мәскәүҙең 621-се мәктәбенә музыка һәм йыр уҡытыусыһы итеп стажировкаға ебәрәләр. Ул 1968 йылдың сентябренән 1969 йылдың ғинуарына тиклем ярты йыл уҡытыусы булып эшләй. Ахырҙа, 1969 йылдың майында дәүләт имтихандарын тапшыра һәм училищены «Хор дирижеры», «Дөйөм белем биреү мәктәбендә йыр уҡытыусыһы», «Балалар музыка мәктәбенең сольфеджио уҡытыусыһы» квалификациялары алып тамамлай.

Бер нисә ай Мәскәүҙең Ташкент урамындағы 621-се мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләп ала.

==== 1969—1974: профессиональ карьераһының башы ====
1969 йылдың апрелендә Алла Цирк һәм эстрада сәнғәте дәүләт училищеһына (ГУЦЭИ) солист һәм концертмейстер булып урынлаша. Бында цирк артисы-клоун, буласаҡ ире Миколас Орбакас менән таныша. 1969 йылдың йәйендә ГУЦЭИ студенттары, шул иҫәптән Орбакас менән Рәсәйҙең урта һыҙаты өлкәләре буйлап «Бумажный кораблик» йыйылма эстрада программаһы составында гастролдәргә сыға{{Sfn|Раззаков|2003}}. Буласаҡ ире Миколас Орбакастан тыш, бригадала булып Олег Непомнящий (һуңынан Пугачеваның беренсе администраторы һәм [[Киркоров Филипп Бедросович|Киркоров]]тың беренсе директоры), актёр Юрий Чернов, номерҙарының береһе Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән иллюзионист Сос Петросян, һуңынан ул етәкләгән Екатеринбург циркы етәксеһе булып киткән Анатолий Марчевский була.

1969 йылдың 8 октябрендә Миколас Орбакасҡа кейәүгә сыға. Никахта ул рәсми рәүештә Орбакен фамилияһын йөрөтә, әммә концерттарҙа Пугачева фамилияһы менән сығыш яһай.

1969 йылдың октябрендә ГУЦЭИ-ҙан китә һәм Липецк филармонияһында Валерий Приказчиков етәкселегендәге «Новый электрон» ВИА-һы солисы булып урынлаша. [[Липецк]] һәм [[Липецк өлкәһе]]ндәге концерттарҙан тыш, ансамбль составында Архангель өлкәһенең Төньяҡ Ҡотобоноң, Коми Республикаһының һәм Карелияның бик күп бәләкәй ҡалалары, ҡасабалары һәм ауылдары буйлап гастролдәрҙә була{{Sfn|Раззаков|2003|с=15—16}}.

1970 йылдың авгусында Липецк филармонияһынан һәм ВИА-нан китә һәм ул ваҡытта ире Миколас Орбакас эшләгән Мсәкәү өлкә филармонияһына Росконцертҡа солист булып урынлаша. Ире менән бергә филармонияның йыйылма концерттарында [[Себер]] һәм Алыҫ Көнсығыш буйлап сығыш яһай, ә Яңы йыл байрамдарында Мәскәү янының балалар баҡсалары иртәлектәрендә уйнайҙар. Йөклөлөк ваҡытында 7 айға тиклем эшләй, бары тик 1971 йылдың мартында ғына филармониянан китә һәм декретялына сыға{{Sfn|Раззаков|2003|с=16—17}}.

1971 йылдың 25 майында Пугачева менән Орбакастың ҡыҙы — Кристина Эдмундовна Орбакайте тыуа{{Sfn|Раззаков|2003|с=17}}.

Бала тапҡандан һуң йырсы бер ни тиклем ваҡыт иренең тыуған яғында — Литвала, Паланга ҡалаһында йәшәй. Декрет ялында ярты йыл ғына була һәм 1971 йылдың ноябрендә Геннадий Пузырев етәкселегендәге «Москвичи» ВИА-һында эшләй башлай&lt;ref name=&quot;ВИА «Москвичи»&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sssrviapesni.info/moskvichi.html|title=ВИА «Москвичи»|publisher=[http://www.sssrviapesni.info/ Вокально-инструментальные ансамбли СССР]|lang=ru|accessdate=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Неверные друзья Валерия Ободзинского&quot;&gt;{{cite web|url=http://art.specialradio.ru/?id=205|title=Неверные друзья Валерия Ободзинского. Часть 1. ВИА «Москвичи»|author=Валерий Колпаков|date=2006-02-20|publisher=[http://www.specialradio.ru/ Специальное интернет-радио — SpecialRadio]|lang=ru|accessdate=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.. Әммә 1972 йылдың ғинуарында, ике ай ғына эшләгәс, Олег Лундстрем (Росконцерт) етәкселегендәге Дәүләт эстрада-джаз оркестрына китә. Оркестр составында СССР-ҙың күп ҡалалары буйлап гастролдәрҙә була, ә 1972 йылдың сентябендә беренсе тапҡыр сил илгә гастролгә сыға: [[Варшава]]ла «{{Тәржемәһеҙ 5|Jazz Jamboree|Jazz Jamboree|pl|Jazz Jamboree}}» джаз фестивалендә һәм Польша ҡалалары буйлап концерттарҙа ҡатнаша{{sfn|Раззаков|2003|с = 19—20}}. 1972 йылдың октябрендә [[Санкт-Петербург|Ленинград]]тағы гастролдәрендә йырҙар яҙыусы шағир Илья Резник менән таныша. Шағир уға «Посидим, поокаем» йырын тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{публикация|статья|автор=Илья Резник|заглавие=Диалог длиною в семнадцать лет|ссылка=|язык=ru|вид=|издание=[[Советская женщина (журнал)|Советская женщина]]|год=1989|месяц=|день=|номер=6|страницы=28—29}}&lt;/ref&gt;.

1973 йылдың майында Лундстремдың оркестрынан китеп, ҡабат Мәскәү өлкә филармонияһы солисы булып урынлаша{{sfn|Раззаков|2003|с= 21}}. Унда балалар өсөн йырҙар башҡара һәм «Дважды два — четыре» аудиоспектакленә йырҙар яҙҙыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pugacheva-disc.ru/displayimage.php?album=search&amp;cat=0&amp;pos=0|title=З. Топелиус. Дважды два — четыре|publisher=[http://www.pugacheva-disc.ru/ Алла Пугачёва / Дискография]|accessdate=2015-07-04}}&lt;/ref&gt;.

1973 йылдың ноябрендә Миколас Орбакас менән айырылыша һәм Росконцерттан да, Мәскәү өлкә филармонияһынан да китә. Ҡабаттан Москонцертҡа урынлашып, Виталий Кретюк етәкселегендәге яңыртылған составтағы «Москвичи» ВИА-һына урынлаша{{sfn|Раззаков|2003|с= 21}}. Ансамбле составында Мәскәүҙә һәм СССР-ҙың башҡа ҡалаларында сығыш яһай. 1974 йылдың 14 майында Мәскәүҙең Тимер юлсылар мәҙәниәт йортонда ансамблдең «Һин, мин һәм йыр» концерт программаһының премьераһы була. Уның ҡуйыусы, режиссёры — Наум Брод, ә солистары А. Пугачева һәм Юлий Слободкин була. Улар, күбеһенсә, дуэтта йырлай, Алла бер нисә яңғыҙ номер башҡара{{sfn|Раззаков|2003|с= 21—23}}&lt;ref name=&quot;ВИА «Москвичи»&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{публикация|статья |автор= Т. Бутковская|заглавие=Это нежаркое эстрадное лето|ссылка=|язык=ru|вид=|издание=Музыкальная жизнь]]|год= 1974|месяц=|день=|номер=20—21|страницы=28—29}}&lt;/ref&gt;.

1974 йылдың октябрендә V Бөтә Союз эстрада артистары конкурсында ҡатнаша, «Посидим, поокаем» һәм «Ермолова с Чистых прудов» йырҙары менән сығыш яһай. Сығыш һөҙөмтәләре буйынса йырсыға призлы урын биреүҙән баш тарталар, әммә жри ағзалары Иосиф Кобзон, Гелена Великанова и Константин Орбелян йәш солистың ижадына иғтибар итә һәм башҡа баһалама ағзаларына йоғонто яһап, йырсыға Шайген Айрумян, Борис Лехтлаан, Сергей Мороз менән бергә өсөнсө урын бирәләр. Шулай итеп ул конкурс лауреаты була. Беренсе премиға Валерий Чемоданов менән Ренат Ибраһимов лайыҡ була{{sfn|Раззаков|2003|с= 23—25}}&lt;ref&gt;{{публикация|статья |автор= |заглавие=Пятый Всесоюзный |ссылка= |язык= ru |вид= |издание=Музыкальная жизнь |год=1975 |месяц= |день= |номер=2 |страницы=19—21}}&lt;/ref&gt;.

==== 1975—1976: «Веселые ребята» ВИА-һы һәм «Арлекино» ====
[[Файл:Алла_Пугачева_и_группа_&quot;Веселые_ребята&quot;2.jpg|альт=|мини|Алла Пугачева «Веселые ребята» ВИА-һы составында. [[Ярославль]] өлкә филармонияһындағы сығыш. 1975 йылдың ноябре]]
Бөтә Союз эстрада артистарының V конкурсында ҡатнашҡандан һуң йырсыға «Веселые ребята» ВИА-һы етәксеһе Павел Слободкин ансамбль солисы булырға тәҡдим итә. 1974 йылдың ноябрендә ул «Москвичи» ансамбленән китә «Веселые ребятала» эшләй башлай. Тәүҙә Слободкин уны бэк-вокалға ҡуя. Әммә тиҙҙән уға ике бүлектә лә икешәр яңғыҙ йыр башҡарыу бурысы йөкмәтелә (беренсе бүлектең аҙағында һәм икенсеһенең башында).

1975 йыл башында уны Болгарияла үткән «Алтын Орфей» XI халыҡ-ара конкурсына СССР-ҙан вәкил итеп һайлайҙар. Алла Пугачева кандидатураһын Мәҙәниәт министрлығына Константин Орбелян тәҡдим итә, сөнки Алла Бөтә Союз конкурсы лауреаты булып тора. 1975 йылдың мартында ул конкурсҡа әҙерләнә башлай — болгар авторы һәм башҡарыусыһы Эмил Димитровтың «Арлекино»һын һайлай. Павел Слободкин көйҙө эшкәртә һәм яңы аранжировка эшләй, Борис Баркас русса текст яҙа, ә йырсы ҡушымта һуңында үҙенең билдәле көлөүен өҫтәй. 1975 йылдың майында ул йырҙы концерттарҙа башҡара башлай.

1975 йылдың 2 июнендә «Алтын Орфей»ға юллана. 4 июндә яңы болгарт йырҙары конкурсында «Я вновь хочу увидеть Ленинград» йыры менән ҡатнаша, ә 5 июндә — халыҡ-ара конкурста «Ты снишься мне» һәм «Арлекино» йырын башҡара. «Арлекино» болгар тамашасыһының һушын ала, уға йырҙы «бисҡа» ҡабатларға тура килә. Тауыш биреү йомғаҡтары буйынса жюри йырсыға төп приз — алтын Орфей статуэткаһы рәүешендәге гран-при тапшыра. 1975 йылдың 4 июлендә фестивалде СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы күрһәтә, ә инде 20 июлдә релиз уның яңғыҙ релиз-миньоны сыға — &quot;Арлекино&quot;ны ул берҙән-бер башҡарыусы булараҡ күрһәтелә. Миньонға «Арлекино», «Посидим, поокаем» һәм «Ты снишься мне» кеүек популяр йырҙар инә. Пластинканың дөйөм тиражы 14 миллион экземпляр тәшкил итә. Шул ваҡыттан ул Советтар Союзында бик тиҙ популярлыҡ яулай башлай, ә «Арлекино» йыры уның визит карточкаһына әйләнә.
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-R0428-0022,_Berlin,_Palast_der_Republik,_Ala_Pugatschowa.jpg|мини|Алла Пугачева [[Берлин]]да Германия Демократик Республикаһы һарайы асылыу уңайынан концертта ҡатнаша. 1976 йылдың 28 апреле]]

=== 1977—1978: &quot;Арлекино&quot;нан һуң: Соло карьераһының башы. Уңышы ===
1976 йылдың декабрендә һә 1977 йылдың ғинуарында [[Харьков]]та уның беренсе яңғыҙ гастролдәре үтә. Унда ул урындағы Александр Авилов етәкселегендәге '''«Ритм» ансамюле''' менән таныша һәм улар менән бергә сығыш яһай. Гастролдәре тамамланғас ул ансамблгә даими хеҙмәттәшлек тәҡдим итә. Харьковтың «Ритм» ВИА-һы йырсыға 1980 йылға тиклем аккомпаниатор коллективы була&lt;ref name=&quot;Алла Пугачёва: нелегальная гастроль&quot;&gt;{{cite web|url=http://sobesednik.ru/showbiz/sobes_7_10_pugacheva|title=Алла Пугачёва: нелегальная гастроль|author=Пустовойтов С.|date=2010-03-02|publisher=[http://sobesednik.ru/ Собеседник.ru]|lang=ru|accessdate=2014-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223003735/http://sobesednik.ru/showbiz/sobes_7_10_pugacheva|archivedate=2014-12-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223003735/http://sobesednik.ru/showbiz/sobes_7_10_pugacheva |date=2014-12-23 }}&lt;/ref&gt;.

1977 йылдың ҡышында Лужникиҙа отчет концерты үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса Москонцерттың хужсоветынан [[СССР]]-ҙа һәм унан ситтә концерттар ҡуйыуға рөхсәт ала. 1977 йылдың башында ул айырым яңғыҙ башҡарыусы була&lt;ref name=&quot;Алла Пугачёва: нелегальная гастроль&quot; /&gt; һәм йыл дауамында илдең ҙур ҡалаларында — [[Мәскәү]]ҙә, [[Ташкент]]та, [[Ленинград]]та, [[Таллин]]да, [[Рига]]ла һәм башҡаларҙа концерттар ҡуя.

1977 йылдың йәйендә «Мосфильм» киностудияһында был запущен в производство музыкальный фильм-мелодрама «Женщина, которая поёт» музыкаль фильм-мелодрамаһы төшөрөлә башлай, унда төп ролде — Анна Стрельцованы йырсы үҙе башҡара. Фильм өсөн модельер Вячеслав Зайцев йырсыға махсус күлдәк-балахон тегә. Ул төп геройға төрлө — комик, трагик һ.б. образдарға инергәярҙам итеп, «Алла Пугачёва» театрын барлыҡҡа килтерә. Алла балахонды үҙендә ҡалдыра һәм концерттарында шундай күлдәк-балахондар уның сәхнә образының мөһим детале булып тора һәм визит карточкаһына әүерелә.

«Женщина, которая поёт» фильмын төшөргәндә фильмдың композиторы Александр Зацепин менән низағ килеп тыуа. Баштан уҡ фильмдың фон музыкаһын Александр яҙырға тейеш була, әммә процесс барышында Алла композиторҙы алдан иҫкәртмәйенсә, картинаға &quot;Борис Горбонос псевдонимы менән үҙенең йырҙарын индерә. Шул арҡала Зацепин фильмдың композиторы булыуҙын баш тарта, шул уҡ ваҡытта фильмда үҙенең йырҙарын ҡалдырырға рөхсәт итә. Һөҙөмтәлә барлыҡ фон музыкаһын Алла Пугачева үҙе яҙа.
[[Файл:Alla Pugachova as Boris Gorbonos.jpg|thumb|Алла Пугачёва Борис Горбонос образында — карьераһы башында үҙенең йырҙарына көйҙәрҙе шул образда яҙа]]
1978 йылдың майында уның студияла яҙылған беренсе — «Зеркало души» соло альбомы сыға. Уға 16 йыр, нигеҙҙә 1975—1977 йылдарҙа Александр Зацепин яҙған йырҙар, шулай уҡ йырсының Борис Горбунов псевдонимы аҫтындағы өс йыры һәм Борис Рычков менән Марк Минковтың берәр йыры инә. 1970 йылдар һуңында альбом СССР-ҙа тң күп һатылған альбом була, уның инглиз, француз, испан телендәге йырҙар исемлеге менән экспорт варианты, бынан тыш, ул Болгарияла һәм Чехословакияла сығарыла.

1978 йылда Алла Пугачева гастролдәрҙә әүҙем йөрөй, СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә концерттар ҡуя. Ошо йылдың йәйендә ул — Москонцерттан, «Ритм» ВИА-һы Харьков филармонияһынан китә. Росконцертколлектив ойошторола һәм йырсы унда 1988 йылға тиклем эшләй. Уның концерт директоры буласаҡ өсөнсө ире Евгений Болдин була.

1978 йылдың авгусында Польшаның Сопот ҡалаһына «Интервидение-78» II халыҡ-ара йыр конкурсында ҡатнаша һәм «Сонет Шекспира», «Всё могут короли» йырҙарын башҡара. Һөҙөмтәлә фестивалдә еңеү һәм поляк халҡының һөйөүен яулай. «Всё могут короли» йырын башҡарған өсөн уға «Янтарный соловей» гран-приһын һәм «Янтарный соловей» и аҡсалата 20000 злата бирәләр. Аҡсаларҙы ул «Балаларҙың халыҡ-ара сәләмәтлек үҙәген» төҙөүгә тапшыра.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:«Овация» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Фильмография к доработке]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Изге Месроп Маштоц ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Меццо-сопрано]]
[[Категория:СССР педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса продюсерҙар]]
[[Категория:XXI быуат актрисалары]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:СССР актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса пианистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>8prj068ju84fctdu6xlbnh6vud4v0ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуғайбәков Измаил Әхмәтмөхтәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184372</id>
    <revision>
      <id>1307594</id>
      <parentid>1184843</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XLM1981</username>
        <id>49218</id>
      </contributor>
      <comment>Персонаждың этник сығышы күрһәтелгән, архив документына һылтанма яһалған</comment>
      <origin>1307594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28518" sha1="nw1z5m3z4x8zydhn9k4dm3uqpalmx7q" xml:space="preserve">{{ФШ|Нуғайбәков }}
{{Хәрби эшмәкәр|изображение=Нагайбаков Измаил Ахметович.jpg|ширина=|принадлежность={{Флагификация|Российская империя}} &lt;br&gt; {{флагификация|Российская республика}} &lt;br&gt; {{Флагификация|РСФСР|1918}} &lt;br&gt; {{флагификация|Азербайджан|1918}} &lt;br&gt;{{флагификация|Азербайджанская ССР|1920}}&lt;br&gt; {{Флагификация|РСФСР|1918}} &lt;br&gt; {{Флагификация|СССР}}|годы службы={{Флаг|Российская империя}}1914—1917&lt;br&gt;{{Флаг|СССР|армия}} 1918—1919&lt;br&gt;{{флаг|Азербайджан|1918}} 1920&lt;br&gt; {{Флаг|СССР|армия}} 1920—1938, 1940—1954|звание=[[генерал-лейтенант танковых войск]]&lt;br&gt; {{СССР, Генерал-лейтенант}}|род войск=[[танк ғәскәрҙәре]]|командовал=|часть=[[4-се гвардия танк корпусы|4-се гвардия :Кантемир танк корпусы]]|сражения=[[Беренсе донъя һуғышы]],&lt;br&gt; [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы |Граждандар һуғышы]],&lt;br&gt; [[Бөйөк  Ватан һуғышы]]|награды={{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}}{{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}}{{Орден Красного Знамени}} 
{{!}}-
{{!}}{{Орден Красного Знамени}}{{!!}} {{Орден Суворова 2 степени}}{{!!}}{{Орден Кутузова 2 степени}} {{!!}}{{Орден Кутузова 2 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Отечественной войны I степени}}{{!!}}{{Медаль «XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии»}}{{!!}}{{Медаль За оборону Сталинграда}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль За освобождение Варшавы}}{{!!}}{{Медаль За освобождение Праги}}{{!!}}{{Медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}{{!!}}{{Медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»}}
{{!}}-
{{!}}{{Гвардейский знак|тип=нагрудный}}
{{!}}}
'''Рәсәй империяһы''':
{{{!}}
{{!}} {{Георгиевский крест с лавровой ветвью}}
{{!}}}
'''Башҡа илдәр''':
{{{!}}
{{!}} {{Орден Крест Грюнвальда 3 степени}}{{!!}}{{Медаль За Варшаву. 1939—1945}}{{!!}} {{Медаль За Одру, Нису и Балтику}} 
{{!}}}|связи=|в отставке=|место смерти=[[Курск]], СССР|дата смерти=15.02.1959 й.|место рождения=[[Шадринск]], [[Пермь губернаһы]]  [[Рәсәй Империяһы]]|дата рождения=20.09.1896}}

[[Файл:В_штабе_4-го_гвардейского_танкового_корпуса.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/%D0%92_%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5_4-%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0.jpg/300px-%D0%92_%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5_4-%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0.jpg|мини|300x300пкс| Штаб 4-се гвардия танк корпусы. Штаб начальнигы гвардия генерал-майор И танк ғәскәрҙәреА. Нагайбаков хәл итте гвардия корпусы командиры генерал-лейтенант П. П. Полубояров.]]
'''Измаил Әхмәт (Әхмәтмөхтәр) улы Нуғайбәков''' ([[20 сентябрь]] [[1896 йыл]] — [[15 февраль]] [[1959 йыл]]) — совет хәрби хеҙмәткәре, танк ғәскәрҙәре генерал лейтенанты
[[Файл:Учетная карточка генерал-лейтенанта И.А. Нагайбакова.jpg|мини|Генерал-лейтенант И.А. Нағайбәков. Сығанаҡ: Оборона министрлығының Үҙәк архивы (ЦА МО). Сит ил наградаларының карточка индексы. 022-се һанлы йәшник. 5374-55-се документ.]]

== Биография ==
Милләте татар. 1896 йылдың 20 сентябрендә Шадринск ҡалаһында (Пермь губернаһы Шадринск районы) — хәҙер Ҡурған өлкәһенең төбәк юрисдикцияһындағы ҡала — Башҡорт-Мещеряк ғәскәрендә хеҙмәт итеү аша нәҫелдән дворянлыҡ яулаған ғаиләлә [[:ru:Нагайбаков,_Измаил_Ахметович|тыуа]]&lt;ref&gt;https://milliard.tatar/news/kak-tatarskii-general-tankist-nagaibakov-prosel-cerez-gornila-dvux-mirovyx-voin-7803&lt;/ref&gt;. Армиянан суд буйынса бушатылған штабс-капитан Нуғайбәков Әхмәтмөхтәр Шаһингәрәй улының (1854—?) улы. 1899 йылда коллеж асессор Нуғайбәков Әхмәтмөхтәр Шаһингәрәй улы Тобольск округы полиция идаралығының исправнигы булды .&lt;ref&gt;[http://виктор-белов.рф/wp-content/uploads/2016/09/3_Glava_7_Kurmakey_Nagaybakov_i_ego_rod.pdf Курмакей Нагайбаков и линия его рода.]&lt;/ref&gt; Ә.Ш.Нуғайбәковтың ғаиләһендә ундан артыҡ кеше булған.

Ташкент кадет корпусы (1914), Констанин Артиллерия училищеһын ([[Санкт-Петербург|Петроградта]], 1915) тамамлай. 1915 йылда — Император рус армияһының офицеры . 1915—1916 йылдарҙа запастағы атлы-артиллерия дивизионы прапорщигы булып килә , 1916 йылда фронтҡа ебәрелгән , 26-сы атлы-артиллерия батарея Йыйылма кавалерия дивизияһында подпоручик артабан поручик булып хеҙмәт итә 1917 йылдың 13 һәм 15 (28) июлендә булған [[Збруч]] йылғаһы янындағы Гусятин һәм Швайковец торлоҡ пункттары эргәһендә үткән яуҙар өсөн поручик Нуғайбәков Лавр ботаҡлы [[Георгий тәреһе|Георгий тәреһе орденының 4-се дәрәжәһе]]&lt;ref&gt;С июня 1917 года Георгиевскими (солдатскими) крестами награждались офицеры по решению солдатских собраний, в этом случае на ленте ордена укреплялась лавровая ветвь.&lt;/ref&gt; менән бүләкләнде. Батарея командиры итеп һалдаттар Нуғайбәковты һайлай. 1917 йылдың аҙағында Нуғайбәков хеҙмәт иткән [[Могилёв-Подольский|(Могилев-Подольский]] эргәһендә торған) артдивизион, тарҡатылған. Офицер Ҡыҙыл гвардияһының мосолмандар полкы формалаштырылғанын белеп Петроградҡа китә . 1918 йылдың башында Төнъяҡ Кавказға киткән икмәк һатып алыу өсөн делегацияһын һаҡлаусылар полкының наряды составында . Нуғайбәков [[Владикавказ|Владикавказға эләккән,]] бында ул иген һатып алыу делегацияһының бухгалтер вазифаһын башҡара. Ике ай үткәс, В. Н. Марцинкевич етәкселегендәге Интернациональ атлы отрядының өлкән адъютанты (һуңынан — штаб начальнигы урынбаҫары),1918-1919 йй башында Терек өлкәһендә 9-сы армияһы составында Иреклеләр әрмеһенә ҡаршы яуҙарҙа ҡатнаша.

Был ваҡытта ул үҙенең буласаҡ ҡатыны менән таныша. Муротандова Антонина Васильевна, ҡыҙ Хәрби-Грузин юлы подрядчигының ҡыҙы. 1918 йылдың сентябрендә улар никахҡа инә. Ирекле әрменең Владикавказға инеүе менән Ҡыҙыл әрменең күп подразделенялары тар-мар ителде Нуғайбәков ҡатынын [[Тбилиси|Тифлисҡа эвакуацияландыра, унан һуң отряды сигенеүе менән үҙе лә Тифлисҡа барып эләгә]] . Һуңынан ҡатынының туғандары янына Сухумиға күсә. Бында Нуғайбаков 1919 йылдың аҙағына тиклем бухгалтер булып эшләй. 1920 йылдың ғинуарында улар Баҡыға китте. [[Баҡы]] юлында Поти ҡалаһында Грузин демократик республикаһының , контрразведкаһы тарафынан ҡулға алына. , Контрразведка Нуғайбәковтән, элекке офицеры булараҡ, Грузия әрмеһенә инеүен талап итте. Ул Баҡыға килгәс Әзербайжан әрмеһенә инеүен белдерҙе. (Әзербайжан Грузияның союздашы ине). , 1920 йылдың ғинуарынан алып 20 апрелгә тиклем тиклем ӘДР армияһында артиллерия батареяһының офицеры булып хеҙмәт итә (уның һүҙе буйынса Ҡыҙыл армияның ӘДР-ға ҡаршы хәрәкәттәренә тиклем бер аҙна ҡалғас ул Әзербайжан әрмеһенән китә). Совет ғәскәрҙәре Баҡыны баҫып алыу көнөнән (1920 йылдың 28 апрелендә) Нуғайбәков Әзербайжан Ҡыҙыл Әрмеһе Айырым атлы-тау батарея командирының хужалыҡ буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнде.

1 сентябрь 1920 йыл — взвод командиры, 1920 й. 2 декабренән Ташкент юғары хәрби команда составын камиллаштырыу мәктәбенең батарея командиры ярҙамсыһы. Урта Азиялағы баҫмасыларҙы баҫтырыуында ҡатнаша. 1921 йылдың ғинуарынан — Төркөстан артиллерия курстарының ([[Фәрғәнә|Фергана]]). батарея командиры 1921 й авгусынан ошо курстарҙың батарея командиры в. 1921 йылдың авгусынан башлап шунда уҡ дивизион командирының вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыһы. 29-сы Мосолман пехота командирҙарының курстары начальнигы (Ташкент). 1922 йылдың июленән хәрби уҡыу йорттарының Баш идаралығы ҡарамағында була.

1922 йылдың авгусынан Ленин исемендәге 23-сө Ташкент пехота мәктәбендә уҡыта.

1923 йылда . [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ына күсерелә]]. 1923 йылдың ғинуарынан — Әзербайжан еңел артиллерия дивизияының дивизионы командиры. 1923 йылдың февраленән — шул уҡ дивизияның батарея командиры. 1924 йылдың май айынан — Әзербайжан артиллерия дивизияһы мәктәбенең начальнигы. 1924 йылдың ноябренән алып — Әзербайжан дивизияһының артиллерия полкы мәктәбенең начальнигы . 1925 йылдың май айынан сентябргә тиклем — Әзербайжан дивизияһының артиллерия полкы командирының вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыһы. 1925 йылдың ноябренән — Әзербайжан дивизияһының артиллерия полкының штаб начальнигы.

1926 йылдың авгусында Фрунзе исемендәге ЭКҠӘ [[М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия|Хәрби академияһына]] (Мәскәү) уҡырға инә. Уны 1929 йылдың июлендә тамамлаған.

1929 йылда июленән — 5-се айырым артиллерия бригадаһының штаб начальнигы (Полоцк).

1931 йылдың майынан — Томск артиллерия мәктәбенең уҡытыу бүлеге начальнигы . 1931 йылдың 1 октябренән алып — Томск артиллерия мәктәбенең штаб начальнигы.

Оборона буйынса Халыҡ комиссариаты 380 һанлы Приказы менән 1935 йылдың 10 февралендә 218 -се уҡсылар полкы командиры итеп тәғәйелнә([[Татарск]]).

Оборона буйынса Халыҡ комиссариаты 485 һанлы Приказы менән 1937 йылдың 29 ғинуарында 85 -се уҡсылар дивизияһының штаб начальнигы итеп тәғәйелнә ([[Силәбе]]).

Оборона буйынса Халыҡ комиссариаты 00506 һанлы приказы менән 1938 й 2 ноябренән хәрби хеҙмәттән азатлана.

1938 йылдың 14 ноябрҙә совет иленә ҡаршы троцкист ойошмаһында (58 ст., 2-се п., 7, 8, 11) ҡатнашыу буйынса ғәйепләнә һәм ҡулға алына. 1939 йылдың 25 ғинуарында Нуағайбәков үҙен ғәйепле тип таный, Урал хәрби округы хәрби прокурорының өлкән ярҙамсыһы Бохановский 1939 йылдың 21 декабрендә Бохановский эште туҡтатты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/nagajbakov-izmail-ahmedovich/|title=Нагайбаков Измаил Ахмедович.|access-date=2021-01-12|archive-date=2019-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429082137/http://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/nagajbakov-izmail-ahmedovich/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һәм Нуғайбәковты азатлау өсөн документтарҙы айырым бүлеккә ебәрҙе.

1940 йылдың февралендә Ҡыҙыл армияһында тергеҙелде. ОХК 0451 приказы менән 1940 йылдың 4 февралендә уны Фрунзе ис. Хәрби академияһы Дөйөм тактика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнгән. Фрунзе М. В. 1940 йылдың сентябрендә 04011 приказы менән Ҡазан пехота училищеһы начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнде 01020 Приказы менән 1941 йылдың 14 апреленән Ҡазан танк училищеһы начальнигының урынбаҫары булды.

[[1942 йыл|1942 йылдан ВКП (б)]] ағзаһы[[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|,]]

1942 йылдың майында Ғәмәлдәге армияға 148-се танк бригадаһының командирының урынбаҫары сифатына ебәрелә.1942 йылдың 13 июлдә яралана.

1942 йылдың 5 октябренән ОХК 06333 һанлы приказы менән Нуғайбәков 17 -се танк корпусының штаб начальнигы булып китте. Ул вазифала һуғыштың аҙағына тиклем буласаҡ. 1943 йылдың 3 ғинуарында Урта Дон яҡтарында немец-фашист илбаҫарҙарынан ҡаршы ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн корпус почетлы 4-се гвардия танк корпусы исемен ала , һуңынан почетлы исеменә «Кантемировский» исеме менән лайыҡ була. Нуғгайбәковтың корпусы сос [[Брянск фронты|Брянск]], Воронеж, Көньяҡ-Көнбайыш һәм [[1-се Украин фронты|1-се Украина]] фронттары составында. контрһөжүмендәрендә ҡатнаша. [[Сталинград алышы|Сталинград]], Курск янындағы һуғыштарҙа булһа, Житомир-Бердичев, Проскуровский-Черновцы, Львов-Сандомирский, Карпат-Дуклинский, Висла-Одерский, Түбәнге-Силезский һәм Үрге-Силезский, Берлин һәм Прага операцияһында ҡатнаша. Мул уңыш өсөн Нуғайбәковкә Ленин һәм Ҡыҙыл байраҡ ордены менән наградланған . 1944 йылдың 2 авгусында танк ғәскәрҙәренәң генерал-майор званиеһы бирелгән (СССР халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары № 1024 02.08.1944 й.).

1945 йылдың июнендә корпус . 4-се. гвардия Каниемировка дивизияһында үҙгәртелә 1945 йылдың сентябрь айында дивизия Наро-Фоминск (Мәскәү өлкәһе) ҡалаһына күсерелә. Танк ғәскәренең гвардия генерал-майор Нуғайбәков 1946 йылдың 17 апреленә тиклем дивизияның штаб начальнигы булып ҡала.

СССР Ҡораллы көстәре Министры 1946 й 17 апрель 0032 һанлы приказы менән Германияны оккупациялау Совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң 1 -се гвардия танк армияһының (1946 йылдың сентябренән алып — 1-се гвардия механизацияланған армия)штаб начальнигы итеп тәғәйенләнгән

1945 йылдың 27 июнендә танк ғәскәрҙәренең генерал-лейтенант исеме бирелде (СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары № 1511 . 27.06.1945).

1950 йылдың 9 февралендә ҠКМ 0247 приказы менән Ф. М. Толбухин ис. СССР Ҡораллы көстәренең. Юғары үҙе йөрөгән артиллерия офицерҙары мәктәбенең начальнигы булып китә ([[Ломоносов (ҡала)|Ломоносов]] Ленинград өлкәһе).

1954 йылдың 29 апрелендә баш кадрҙар идаралығы ҡарамағында. Ҡытайҙа Совет хәрби кәңәшсеһе булып хеҙмәт иткән.

СССР Оборона Министрлығы № 05010 приказы буйынса 1954 йылдың октябрендә Нуғайбәков 60б статьяһы буйынса (ауырыу сәбәпле), хәрби кейемде погондарҙа айырма билдәләүҙәре менән ҡуша кейеү хоҡуҡы менән отставкаға ебәрелде.

Измаил Әхмәтмөхтәр улы Нуғайбәков [[1959 йыл|1959 йылдың 15 февралендә вафат булды]].[[Курск өлкәһе|Курск өлкәһенең]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tankfront.ru/ussr/persons/gen-tv/NagaybakovIA.html|title=Нагайбаков Измаил Ахметович.|access-date=2018-05-05|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035139/http://tankfront.ru/ussr/persons/gen-tv/NagaybakovIA.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Курск ҡалаһында Никитин зыяратында ерләнгән.

== Наградалар ==
* [[Георгий тәреһе]] Лавр ботағын менән iv дәрәжә № 832906, һуғыш өсөн 13 (26) 1917 йылдың июль һәм 15 (28) 1917 йылдың июль Швайковец урын һәм районындағы ауыл. Гусятина. Йыйылма кавалерия дивизияһы бойороғо № 158 баш 17 (30) 1917 йылдың август.
* [[Ленин ордены|Ленин Ордены]], 1945 йыл 21 февралдә.
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ Ордены]] дүрт: 1943 йылдың 23 апрелендә&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|21138327}}&lt;/ref&gt;, 1944 йылдың ноябрендә 3&lt;ref&gt;За выслугу лет в РККА&lt;/ref&gt;, 1945 йылдың 14 апрелендә&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|21463453}}&lt;/ref&gt;, 1950 йылдың 15 ноябрендә.
* [[Суворов ордены|Суворов Ордены]] II дәрәжә, 1945 йылдың 31 майында&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46776989}}&lt;/ref&gt;).
* [[Кутузов ордены|Кутузов Ордены]] II дәрәжә, ике тапҡыр: 1944 йылдың 3 июнендә&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|19002213}}&lt;/ref&gt;, 1945 йылдың 14 апрелендә&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|21463543}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46776417}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ватан һуғышы ордены]] I дәрәжә, 1943 йылдың мартында 13&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|11650703}}&lt;/ref&gt;.
* Миҙал, шул иҫәптән
** [[«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы|«Юбилей миҙалдары XX йылда эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы»]], 1938 йыл.
** [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|Миҙалдар «за победу над германией в великой отечественной войне 1941—1945 гг.»]], 1945 йылдың 10 сентябрендә&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1534752805}}&lt;/ref&gt;.
** [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы|Миҙал «сталинградты обороналаған Өсөн»]]
** [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы|Миҙал «варшава ҡалаһын азат итеү өсөн»]]
** [[«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы|Өсөн «миҙалы азат Прага»]]
** Юбилей миҙалдары «Совет Армияһы һәм Флотының 30 йыл»
** «Юбилей миҙалдары, СССР ҡораллы көстәре 40 йыл»
* &quot;Грюнвальд Тәреһе&quot;Ордены Iii дәрәжә, 1946 йылдың 24 апрелендә&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2018-05-05|accessdate=2018-05-06|archiveurl=no}}&lt;/ref&gt;
* Өсөн «Миҙалы 1939—1945 Варшава»
* Өсөн «миҙалы Түшәгендә, ниса һәм Балтика»

* Полковник (НКО Приказ № 24.01.1936 00716 от)
* Генерал-майор танк ғәскәрҙәре (ссср халыҡ комиссарҙары советы ҡарары № 1024 02.08.1944 от)
* Генерал-лейтенант танк ғәскәрҙәре (ссср халыҡ комиссарҙары советы ҡарары № 1511 баш 27.06.1945).

* Татар энциклопедияһы. 6 4 т. т. (М.-П). Казань, 2008.
* ''Анатолий Утверждение''. [http://kikonline.ru/newspaper_post/perspektivyi-zhizni-generala-nagaybak/ Генерал тормош перспективалары Нагайбаков]{{Недоступная ссылка|accessdate=Май 2019|fix-attempted=InternetArchiveBot}}. — Курган һәм курганец. — № 65. — 16.06.2014.

* Страница в «Открытом списке»
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ҡазан]]
[[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Ташкент]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Курскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1959 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]]
[[Категория:III дәрәжә Грюнвальд Тәреһе ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Совет гвардияһы]]
[[Категория:«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Генерал-лейтенанттар (СССР)]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>nw1z5m3z4x8zydhn9k4dm3uqpalmx7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Химик тигеҙләмә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185583</id>
    <revision>
      <id>1307597</id>
      <parentid>1287931</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T20:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261020sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1307597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20563" sha1="ta7ixms9bn19qcnrcglucwv125t34sk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Химик тигеҙләмә (химик тигеҙләмә реакцияһы)''' — ул химик формулалар, һан коэффициенттары, математик символдар менән химик реакцияның шартлы яҙмаһы. Матдәләрҙең массаһы һаҡланыу законы нигеҙендә химик реакцияларҙың тигеҙләмәләрен төҙөйҙәр&lt;ref name=&quot;goldbook&quot;&gt;{{GoldBookRef|file=C01034|title=chemical reaction equation}}&lt;/ref&gt;.

Беренсе химик тигеҙләмәне Жан Бегин 1615 йылда төҙөй&lt;ref&gt;{{cite journal |author= Crosland, M.P. |year= 1959 |title= The use of diagrams as chemical 'equations' in the lectures of William Cullen and Joseph Black |url= https://archive.org/details/annals-of-science_1959-06_15_2/page/75 |journal= Annals of Science |volume= 15 |issue= 2 |pages= 75–90 |doi=10.1080/00033795900200088}}&lt;/ref&gt;.

Химик реакция тигеҙләмәһе реагент һәм матдәләрҙең сифат (йәғни ''ниндәй матдәләрҙең реакцияға инеүе'') һәм миҡдары (йәғни ''был матдәләрҙең ҡалдыҡһыҙ ниндәй масса нисбәтендә реакцияға инеүе'') тураһында мәғлүмәт бирә&lt;ref&gt;{{китап |автор= Г. Е. Рудзитис, Ф. Г. Фельдман|заглавие=«Химия /Органик булмаған химия» Урта мәктәптең 8-се класы өсөн. Башҡортса 2-се баҫмаһы |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1994 й |страницы=160}}&lt;/ref&gt;. Уны төҙөү стоихиометрия закондарына, иң элек, химик реакцияларҙа матдәләр массаһы һаҡланыу законына нигеҙләнә. Тигеҙләмәләрҙән тыш химик реакцияларҙың тулы һәм ҡыҫҡа схемалары — реагенттар һәм матдәләр тәбиғәте, йәғни химик реакция тураһында сифат мәғлүмәтен биреүсе шартлы яҙмалар ҡулланыла.
[[Файл:Hydrogen_and_oxygen_react_to_form_water.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Hydrogen_and_oxygen_react_to_form_water.png/265px-Hydrogen_and_oxygen_react_to_form_water.png|мини|265x265пкс|&lt;center&gt;&lt;big&gt;2 O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 H → 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;&lt;big&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;/big&gt;]]

== Тарихы ==
[[Файл:Tyrocinium_Chymicum.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Tyrocinium_Chymicum.jpg/220px-Tyrocinium_Chymicum.jpg|справа|мини|366x366пкс|  Chymicum Tyrocinium титул бите]]
Башта химик тигеҙләмәләр тураһында бер ниндәй ҙә күҙаллауҙар булмай, химик закондарҙың төп закондары әлегә билдәле булмай, ләкин химия үҫешенең [[Алхимия|алхимик]] осоронда уҡ [[Химик элементтар исемлеге|химик элементтар]]ҙы символдар менән билдәләй башлайҙар.

Химияның артабанғы үҫеше менән химик элементтарҙың символикаһы, химик формулаларҙы ҡулланып математик яҙма тураһында фекерҙәр үҙгәрә. Химик тигеҙләмәләрҙе беренсе булып 1615 йылда химия буйынса тәүге дәреслектәрҙең ''Tyrocinium Chymicum'' (''«Начала химии»'') береһендә Жан Бегин (Jean Beguin) тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The use of diagrams as chemical 'equations' in the lectures of [[Каллен, Уильям|William Cullen]] and [[Блэк, Джозеф|Joseph Black]]|издание={{Нп3|Annals of Science}}|том=15|номер=2|страницы=75—90|doi=10.1080/00033795900200088|язык=en|тип=journal|автор=Crosland, M.P.|год=1959}}&lt;/ref&gt;.

XIX быуаттың аҙағы XVIII башы — стехиометрия закондарының формалашыу осоро. Был тикшеренеүҙәрҙең башында немец ғалимы И. У. Рихтер тора. Студент йылдарында уҡытыусы, философ [[И. Кант]]&lt;nowiki/&gt;тың тәбиғи фәндәрҙең айырым өлкәләрендә математика кеүек үк ысын фән булыуы тураһындағы һүҙҙәре уға ныҡ тәьҫир итә. Рихтер диссертацияһын математиканы химияла ҡулланыуға арнай. Рихтер химик реакцияларҙың тәүге миҡдар тигеҙләмәләрен индерә, стехиометрия терминын ҡуллана башлай&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/chemistry/text/3511127 Большая российская энциклопедия/ Рихтер Иеремия Вениамин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006120114/https://bigenc.ru/chemistry/text/3511127 |date=2022-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Төҙөү ҡағиҙәләре ==
Химик реакция тигеҙләмәләрен төҙөү өсөн, реагент продукттарҙың һәм реакция продукттарының формулаларын белеүҙән тыш, коэффициенттарҙы дөрөҫ һайларға кәрәк. Быны ҡатмарлы булмаған ҡағиҙә ҡулланып эшләргә мөмкин&lt;ref&gt;Химические уравнения / Габриелян О. С. Химия. 8 класс. — М. Дрофа, 2013. — 288 с. (С. 160)&lt;/ref&gt;.
Тигеҙләмәнең һул яғына реакцияға ингән матдәләрҙең формулаларын яҙалар, уларҙы «плюс» билдәһе менән берләштерәләр. Тигеҙләмәнең уң яғына реакция һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙең формулаларын яҙалар, улай уҡ «плюс» билдәһе менән берләштерәләр.. Тигеҙләмәнең яҡтары араһында тигеҙлек билдәһе йәки уҡ ҡуйыла. Шунан ''коэффициент табыла'' — формула алдында торған һан. Бер элементлы атомдарҙың һаны һул яҡта ла уң яҡта ла бер тигеҙ булырға тейеш.

Реакцияларҙың төрлө типтарын билдәләү өсөн түбәндәге символдар файҙаланыла :

* «&lt;math&gt;=&lt;/math&gt;» стехиометрик нисбәт күҙәтелгән осраҡта ҡулланыла.
* «&lt;math&gt;\rightarrow&lt;/math&gt;» тура реакцияны билдәләү өсөн ҡулланыла.
* «&lt;math&gt;\rightleftarrows&lt;/math&gt;» ике йүнәлештә барған реакцияны күрһәтеү өсөн ҡулланыла.
* «&lt;math&gt;\rightleftharpoons&lt;/math&gt;» химик тигеҙләнеште билдәләү өсөн ҡулланыла.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Suggested Modifications of the Sign of Equality for Use in Chemical Notation|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-royal-society-of-edinburgh/article/suggested-modifications-of-the-sign-of-equality-for-use-in-chemical-notation/E518AD9B6CFE331A3E6E3030D672E488|издание=Proceedings of the Royal Society of Edinburgh|том=24|страницы=85—87|doi=10.1017/S0370164600007720|язык=en|тип=journal|автор=Marshall, Hugh|год=1902}}&lt;/ref&gt;.

Масса һаҡланыу законы һәр элементтың реакция алдынан матдә миҡдары реакциянан һуң һәр элементтың матдә күләменә тигеҙ тип белдерә. Шулай итеп, химик тигеҙләмәнең һул һәм уң яҡтарында элемент атомдары бер үк һанда булырға тейеш. Химик тигеҙләмә электронейтраль булырға, йәғни тигеҙләмәнең һул һәм уң яҡтарындағы зарядтарҙың суммаһы нулгә тигеҙ булырға тейеш.

Химик реакцияла йәҙрә реакцияһы булмағанлыҡтан, химик элементтар реакция аша үҙгәрешһеҙ үтә. Шулай итеп, химик тигеҙләмәнең һәр өлөшө ниндәй ҙә булһа элементтың (йәки нуклидтың, төрлө изотоптар иҫәпкә алынһа) бер үк һандағы атомдарын күрһәтергә тейеш. Зарядты һаҡлау законында әйтелгәнсә, дөйөм электр заряды өсөн дә шундай уҡ хәл. Был талаптарҙы ҡәнәғәтләндергән тигеҙләмә баланслы тигеҙләмә тип атала. Баланслы тигеҙләмәләр, ҡағиҙә булараҡ, натураль һандың иң түбән коэффициенттары менән яҙыла. Ләкин ҡайһы берҙә, әгәр ул башҡа таҡмаҡтарҙы ябайлаштырһа, фракциялы коэффициент ҡабул итеү отошло булырға мөмкин.

=== Символдар =/→/⇄/⇌ ===
* &lt;math&gt;\xrightarrow{t}&lt;/math&gt; йылытыу кәрәк тигәнде аңлата
* &lt;math&gt;\xrightarrow{\text{эл.ток}}&lt;/math&gt; тимәк, реакцияла электр тогы ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта реагенттар теләһә ниндәй агрегат хәлдә булыуы мөмкин . Ә бына &lt;math&gt;\xrightarrow{\text{электролиз}}&lt;/math&gt; электр тогының иретмә аша үтеүен аңлата
* &lt;math&gt;\xrightarrow{\text{кат.}}&lt;/math&gt; ҡайһы бер махсус билдәләнмәгән катализатор реакцияһында ҡулланыуҙы билдәләй. Әгәр ҙә аныҡ катализатор күрһәтергә кәрәк, уның урынына «кат.» химик формулала яҙыла.
* &lt;math&gt;\xrightarrow{p}&lt;/math&gt; баҫым кәрәкте аңлата
* &lt;math&gt;\xrightarrow{hv}&lt;/math&gt; яҡтылыҡ кванты кәрәк
* &lt;math&gt;\xrightarrow{\text{сплавление}}&lt;/math&gt; бөтә реагенттар ҡаты агрегат хәлдә булыуҙы күрһәтә, һәм улар араһында һыу юҡ
* Төрлө яҙыуҙар өтөр аша һанала. Мәҫәлән тигеҙләмәлә &lt;chem&gt;6CO2{} + 6H2O-&gt;[hv, \text{хлорофилл}] C6H12O6{}+6O2&lt;/chem&gt; яҙыу &lt;chem&gt;-&gt;[\text{хлорофилл}] &lt;/chem&gt; реакция барышы мөхитен аңлата

&lt;math&gt;\textrm{N}_2+3\textrm{H}_2 \stackrel{\textrm{Fe, t, p}}{\rightleftarrows} 2\textrm{NH}_3+Q&lt;/math&gt; +Q — йылылыҡ бүленеп сыға тигәнде аңлата, ә &lt;math&gt;\textrm{N}_2+\textrm{O}_2 \stackrel{\textrm{t}}{\rightleftarrows} 2\textrm{NO}-Q&lt;/math&gt; −Q яҙыу йылылыҡ йотоу тигәнде аңлата. Бындай тигеҙмәләләр термохимик тигеҙмәләләр тип атала. Әгәр аҙағында +Q тора икән, тимәк, реакция экзотермик, ә әгәр −Q — эндотермик.

 
&lt;math&gt;\textrm{FeO}+\textrm{H}_2\textrm{O} \ne&lt;/math&gt; тимәк, реакция бармай. ≠ тамғаны ҡалдырып, тигеҙләмәнең уң яғын яҙып була, мәҫәлән:

&lt;math&gt;\textrm{NaCl+KOH} \ne \textrm{NaOH+KCl}&lt;/math&gt;

=== Коэффициенттар ===
Ҡағиҙә булараҡ, химик тигеҙләмәләр иң бәләкәй бөтөн һандар коэффициенттары менән яҙыла. Химик формула алдынан коэффициент булмаһа, ул бергә тигеҙ тип фараз ителә. Матди балансты тикшереү, йәғни һул һәм уң яҡтағы [[атом]]&lt;nowiki/&gt;дар һаны түбәндәгесә булырға мөмкин: иң ҡатмарлы химик формула алдына 1 коэффициент ҡуйыла.

Артабан формула алдына коэффициенттар шулай итеп ҡуйыла, һәр элементтың атомдар һаны тигеҙләмәнең уң яғында ла һәм һул яғында ла тигеҙ ҡуйыла. Әгәр коэффициенттарҙың береһе — кәсер икән, бөтә коэффициенттарҙы кәсер коэффициенты уртаҡ бүленеүсе алдында торған һанға ҡабатларға кәрәк.

Әгәр формула алдында коэффициент 1 икән, уны төшөрөп ҡалдыралар.

Химик тигеҙләмәләге атомдар һанын тигеҙләүҙең бер ысулы — коэффициенттарҙы һайлау.

Метан яныу химик реакцияһында коэффициенттарҙың урынлашыуы:

: 1CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; &lt;math&gt;\rightarrow&lt;/math&gt; CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
: 

Һул һәм уң яҡтағы углерод атомдарының һаны бер төрлө. Тигеҙләшергә тейешле киләһе элемент — водород. Һул яҡтан 4 водород атомы, уң яҡтан — 2, водород атомдары һанын тигеҙләү өсөн һыу алдына 2 коэффициент ҡуйырға кәрәк, һөҙөмтәлә:

: 1CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; &lt;math&gt;\rightarrow&lt;/math&gt; CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

Коэффициенттарҙың ниндәй ҙә булһа химик тигеҙләмәлә урынлашыуын тикшереү кислород атомдарының һанын иҫәпләү юлы менән эшләнә, әгәр һул һәм уң өлөштәрҙә кислород атомдарының һаны бер төрлө булһа, коэффициент дөрөҫ ҡуйылған:

: 1CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; &lt;math&gt;\rightarrow&lt;/math&gt; CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

CH4 һәм CO2 молекулалары алдынан 1 коэффициент төшөрөлә.

: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; &lt;math&gt;\rightarrow&lt;/math&gt; CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
Химик тигеҙләмә стоихиометрик коэффициенттарға яраҡлы ҡиммәттәр биреү юлы менән тигеҙләнә. Ябай тигеҙләмәләрҙе тикшереү, йәғни һынау һәм хата юлы менән тигеҙләргә мөмкин. Икенсе ысул һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаһын сисеүҙе күҙҙә тота.

Ҡатмарлыраҡ осраҡтар өсөн һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһын төҙөү ярҙамында реакцияларҙы тигеҙләүҙең математик ысулы һәм Гарсиа ысулы (Гаусстың математик ысулы аналогы) ҡулланыла&lt;ref&gt;[https://www.e-osnova.ru/PDF/osnova_6_0_1.pdf Мастерская педагога /«Учись уравнивать уравнения химических реакции. Нетрадиционный метод Гарсиа», стр.10 ]&lt;/ref&gt;.

=== Окисланыу-ҡайтарыу реакциялары ===
Окисландырыу-ҡайтарыу реакциялары — ул атом-окисландырыусы һәм атом-ҡайтарыусы реакцияларҙы тәшкил иткән атомдарҙың окисланыу хәле үҙгәргәндә барлыҡҡа килгән ҡапма-ҡаршы химик реакциялар, улар электрондарҙы окисланыусы атом менән атомдың кәмеүе араһында яңынан бүлеү юлы менән тормошҡа ашырыла. Һәр окисланыу-ҡайтарыу реакцияһы бер үк ваҡытта һәм бер-береһенән айырылмайынса барған ике ҡапма-ҡаршы әүерелеү — окисланыу һәм тергеҙеү берҙәмлегенән тора.

Окисландырыу-ҡайтарыу реакцияһы тигеҙләмәһен төҙөгәндә ҡайтарыусыны, окисландырыусыны һәм бирелгән һәм ҡабул ителгән электрондар һанын билдәләргә кәрәк. Ғәҙәттә, коэффициенттарҙы электрон баланс ысулын йәки электрон-ион баланс ысулын (ҡайһы берҙә һуңғыһын ярым реакция ысулы тип атайҙар) файҙаланып һайлайҙар.

=== Ионлы тигеҙләмәләр яҙмаһы ===
Ионлы тигеҙләмәләр — ул химик тигеҙләмәләр, уларҙа электролиттар диссоциациялы иондар рәүешендә яҙылған. Ионлы тигеҙләмәләр алмаштырыу реакцияларын һәм һыу эретмәләрендә алмашыныу реакцияларын яҙып алыу өсөн файҙаланыла. Миҫал, алмашыу реакцияһы, кальций хлориды һәм көмөш нитратының көмөш хлориды ултырмаһын барлыҡҡа килтереп тәьҫир итешеүе:

:: CaCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(ж) + 2AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(ж) &lt;math&gt;\rightarrow&lt;/math&gt; Ca(NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(ж) + 2AgCl(тв)
:: 

тулы ионлы тигеҙләмәләр:

:: Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; + 2Cl&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; + 2Ag&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + 2NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; &lt;math&gt;\rightarrow&lt;/math&gt; Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; + 2NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; + 2AgCl(тв)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Химик реакциялар;
* Стехиометрия;
* Термохимик тигеҙләмәләр

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''М. Левицкий'' Химик тел // Химия һәм тормош. — 2000. -№ 1. — С 50-52.
* ''Кудрявцев А. А.'' Химик тигеҙләмәләрен төҙөү — 4 баҫмаһы, и до, с 1968—359
* ''Г. Д. С И. В. Берг Аверко Зороацкая Громаков-Тадеуша Антоновича И. Н.'' Химик тигеҙләмәләрен таратыу ысулы коэффициенты — Ҡазан: изд-во Ҡазан ун-шул, 1959.- С. 148
* ''А. И. Леенсон'' Чёт или нечёт — М.: Химия, 1987. — 176 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/STEHIOMETRIYA.html Энциклопедия Кругосвет/ «Стехоиометрия» Илья Леенсон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005033236/https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/STEHIOMETRIYA.html |date=2022-10-05 }}
* [https://www.e-osnova.ru/PDF/osnova_6_0_1.pdf Мастерская педагога /«Учись уравнивать уравнения химических реакции. Нетрадиционный метод Гарсиа», стр.10]
* {{китап |автор= Г. Е. Рудзитис, Ф. Г. Фельдман|заглавие=«Химия /Органик булмаған химия» Урта мәктәптең 8-се класы өсөн. Башҡортса 2-се баҫмаһы |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1994 й |страницы=160}}
[[Категория:Дөйөм химия]]
[[Категория:Химия закондары һәм тигеҙләмәләре]]
[[Категория:Стехиометрия]]</text>
      <sha1>ta7ixms9bn19qcnrcglucwv125t34sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>AY YOLA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199452</id>
    <revision>
      <id>1307598</id>
      <parentid>1301306</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T21:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artur1wp</username>
        <id>49219</id>
      </contributor>
      <comment>Жанрҙар</comment>
      <origin>1307598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12130" sha1="nfdu6uvsjaeho7rhb2ooc2vxzzmiqkh" xml:space="preserve">{{Көй-моң коллективы|Название=AY YOLA|Описание_фото=&lt;!-- Өфөнән этно-поп триоһы--&gt;|Годы=[[2024]] — хәҙерге|Город=[[Өфө]]|Язык=[[башҡорт теле]]|Жанры=[[Фолк-поп]], [[Трэп]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rateyourmusic.com/artist/ay-yola|title=AY YOLA|website=Rate Your Music|access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt; [[Башҡорт эстрадаһы|Баш-поп]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sobkor02.ru/news/stadium/66677/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411152531/https://sobkor02.ru/news/stadium/66677/|title=«Салават Юлаев» не смог переиграть Владимира Галкина|author=Олег Чернов|website=СобкорУфа|date=2026-03-24|archive-date=2026-04-11|access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;|Состав=Адель Шәйхетдинова&lt;br&gt;Руслан Шәйхетдинов &lt;br&gt; Ринат Рамазанов|Другие проекты=Musume проекты &lt;br&gt; «Арғымаҡ» төркөмө|Откуда={{флагификация|Башҡортостан}}}}

'''AY YOLA''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] музыкаль триоһы, этно-электроника һәм синтвейв стилендә традицион башҡорт мотивтарын һәм ҡоралдарын ҡулланып музыка башҡара. Төркөм 2025 йыл башында «Һомай» йырының вируслы популярлығы арҡаһында киң танылыу яулай&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-02-16/bashkirskiy-albom-na-osnove-eposa-ural-batyr-vyhodit-na-rossiyskom-leyble-4123946|title=Башкирский альбом на основе эпоса «Урал-батыр» выходит на российском лейбле|author=Лейла Аралбаева|website=ИА «Башинформ»|date=2025-02-16|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shonkar.com/articles/culture/2025-03-25/omay-yyry-t-rl-ild-r-populyarly-yaulay-4172256|title=«Һомай» йыры төрлө илдәрҙә популярлыҡ яулай}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Афиша&quot;&gt;{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/infoporn/29093-novaya-pyyala-kak-vse-soshli-s-uma-po-pesne-bashkirskoy-folk-gruppy-ay-yola/|title=Новая «Пыяла»? Как все сошли с ума по песне башкирской фолк-группы Ay Yola|author=Анна Красюк|website=Афиша Daily|date=2025-03-26|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;.

== Атамаһы ==
Төркөмдөң атамаһы латиница менән яҙылған ике башҡорт һүҙенән тора: «AY» ({{lang-ba|Ай}}) һәм «YOLA» ({{lang-ba|Йола}}). «Ай» һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар, шул иҫәптән мифологик мәғәнәһе — «Юғары көс, Аллаһ, Тәңре»&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т. I: (А хәрефе)|ответственный=Ф.Ғ. Хисамитдинова редакцияһында|год=2011|язык=ba|место=Өфө|издательство=Китап|страницы=170|страниц=432|isbn=978-5-295-05389-4}}&lt;/ref&gt;. «Йола» һүҙе «ғәҙәт, йола, традиция»&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Башкорт теленен, академик һүҙлеге: 10 томда. Т. IV: (Й—К хәрефтәре)|ответственный=Ф. Ғ. Хисаметдинова редакцияһында|год=2012|язык=ba|место=Өфө|страницы=71|страниц=944|isbn=978-5-295-05608-6}}&lt;/ref&gt; тип тәржемә ителә. Төркөм ағзаһы Ринат Рамазанов әйтеүенсә, «AY YOLA» «ғаләм ҡанундарын», «донъя ҡоролошо ҡағиҙәләре йыйылмаһын» — «үлтермә, урлама, ололарҙы хөрмәт ит, кеселәрҙе яҡла» кеүек мәңгелек ҡиммәттәрҙе символлаштыра&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot; /&gt;.

== Дискографияһы ==
* [[Ural Batyr (альбом)|Ural Batyr]] (2025)

== Төркөм составы ==
* '''[[Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы|Адель Шәйхетдинова]]''' — вокал, [[гитара]], [[думбыра]]. Йырсы, музыкант, йырҙар авторы. «Вдохновение» халыҡ-ара конкурсының гран-при лауреаты. Атаһы менән ТНТ каналындағы «Песни» шоуында ҡатнаша.&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Афиша&quot; /&gt;
* '''Руслан Шәйхетдинов (шулай уҡ DJ Ruslan Sever булараҡ билдәле)''' — клавишалы ҡоралдар, бас-гитара, [[Ҡыл ҡумыҙ|ҡыл-ҡумыҙ]]. Музыкант, тауыш режиссеры, продюсер. Адель Шәйхетдинованың атаһы. «Maximum» радиоһында (Мәскәү) «Electroshock» радио-шоуын алып барыусы&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Афиша&quot; /&gt;.
* '''[[Рамаҙанов Ринат Заһир улы|Ринат Рамазанов]]''' — вокал, [[ҡурай]]. Музыкант, мультиинструменталист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]], билдәле «[[Арғымаҡ (төркөм)|Арғымаҡ]]&lt;nowiki/&gt;» этно-төркөмөнөң солисы һәм етәксеһе. [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда үткән Nomad Universe халыҡ-ара конкурсында Гран-при яулаусы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-04-21/frontmen-argymaka-rinat-ramazanov-predstal-pered-yunymi-zritelyami-v-novom-obraze-2779219|title=Фронтмен «Аргымака» Ринат Рамазанов предстал перед юными зрителями в новом образе|author=Лейла Аралбаева|website=ИА «Башинформ»|date=2022-04-21|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
AY YOLA проекты ысынында ике башҡа коллектив ағзаларының берләшмәһе булып тора. Руслан һәм Адель Шәйхетдиновтар күп йылдар дауамында Musume проекты сиктәрендә бергә ижад итәләр. Ринат Рамазанов «Арғымаҡ» төркөмөнөң лидеры булараҡ билдәле.

AY YOLA-ны булдырыуға этәргес булып Руслан Шәйхетдиновтың үҙенең 50 йәшлек юбилейына һәм [[Өфө|Өфөнөң]] 450 йыллығына 2024 йылда «Өфөм минең» («Моя Уфа») гимнын яҙҙырырға ҡарар итеүе тора. Гимндың ҡурай моңонһыҙ була алмауын аңлап, ул Ринат Рамазановҡа мөрәжәғәт итә. Композицияға иҫке Өфө гимнының башҡорт телендәге өлөшө индерелә. Был йыр «[[Вся Уфа]]&lt;nowiki/&gt;» телекомпанияһының конкурсында еңеү яулай һәм. Уңышлы хеҙмәттәшлек заманса электрон яңғырашты, этник музыканы һәм «[[Урал батыр]]&lt;nowiki/&gt;» башҡорт эпосын берләштергән яңы уртаҡ проект булдырыу ҡарарына килтерә. Проект үҙе тураһында 2025 йыл башында белдерә.

=== Музыкаль стиле һәм тематикаһы ===
AY YOLA музыкаһы заманса [[Электрон музыка|электрон музыканың]] (шул иҫәптән синтвейв һәм трэп-ритмдар) традицион башҡорт музыкаһы элементтары менән синтезын кәүҙәләндерә. Милли ҡоралдар: ҡурай, ҡыл-ҡумыҙ, думбыра әүҙем ҡулланыла.

Төркөм ижадының төп темаһы — «Урал батыр» башҡорт эпосы. Йырҙар башҡорт һүҙ сәнғәтенең был ҡомартҡыһы геройҙары һәм сюжеттары тураһында бәйән итә, уларҙы заманса музыкаль контекста яңынан аңлата. Композициялар Урал батыр, [[Һомай]] ([[Самрау]] һәм Ҡояш), ҡанатлы ат [[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]] һәм башҡа мифологик образдар кеүек персонаждарға арналған. Музыка аша төркөм эпоста һалынған мәңгелек ҡиммәттәрҙе һәм мәҙәни кодты еткерергә ынтыла.

=== Популярлығы һәм танылыуы ===
Төркөм 2025 йыл башында тиҙ арала популярлыҡ яулай. 2025 йылдың [[21 февраль|21 февралендә]] сыҡҡан тәүге «Batyr» (Батыр) синглы тыңлаусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Әммә ысын уңыш 2025 йылдың [[14 март]]ында икенсе «Homay» (Һомай) синглы сыҡҡас килә.

«Һомай» йыры социаль селтәрҙәрҙә, бигерәк тә ҡыҫҡа видеолар (Reels) форматында вируслы булып китә, миллионлаған ҡарау йыя. Композиция Рәсәйҙә генә түгел, башҡа төрки телле илдәрҙә лә: [[Ҡаҙағстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, [[Әзербайжан]]да, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Төркиә|Төркиәлә]] ҙур яңғыраш таба. Йыр [[Европа]] тыңлаусыларының да иғтибарын йәлеп итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mgazeta.com/articles/kultura/2025-03-26/ruslan-sever-my-nazyvaem-adel-nasha-humay-4174032|title=Руслан Север: Мы называем Адель «Наша Хумай»|author=Алсу Муллахметова|website=Молодёжная газета Республики Башкортостан|date=2025-03-26|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;. Ул [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] топ-10 трегына инә һәм күрше илдәрҙең чарттарында юғары урындар биләй. Йыр шулай уҡ Shazam донъя чартына эләгә, 4-се юлды биләй (2025 йылдың апрель башы мәғлүмәттәре буйынса)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Песня башкирской группы опередила в мировом чарте Shazam хит Леди Гаги|url=https://aif.ru/culture/pesnya-bashkirskoy-gruppy-operedila-v-mirovom-charte-shazam-hit-ledi-gagi|website=AiF|accessdate=2025-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Башҡортса йыр донъя киңлегендә танылыу яулай|url=https://bash.news/bash/news/242481-baskortsa-iyr-donieia-kinlegende-tanylyu-iaulai}}&lt;/ref&gt;. «Һомай»ҙың уңышын «Аигел» төркөмөнөң «Пыяла» йыры популярлығы менән сағыштыралар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Музыкаль коллективтар]]
[[Категория:Башҡорт йырсылары]]</text>
      <sha1>nfdu6uvsjaeho7rhb2ooc2vxzzmiqkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307599</id>
      <parentid>1307598</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T22:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artur1wp</username>
        <id>49219</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Жанрҙар</comment>
      <origin>1307599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12172" sha1="ggz2ohli1547zt9xrkosnhge41pfyy5" xml:space="preserve">{{Көй-моң коллективы|Название=AY YOLA|Описание_фото=&lt;!-- Өфөнән этно-поп триоһы--&gt;|Годы=[[2024]] — хәҙерге|Город=[[Өфө]]|Язык=[[башҡорт теле]]|Жанры=[[Фолк-поп]], [[Трэп]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rateyourmusic.com/artist/ay-yola|title=AY YOLA|website=Rate Your Music|access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt; [[Башҡортостанда музыка#Башҡорт эстрадаһы|Баш-поп]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sobkor02.ru/news/stadium/66677/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411152531/https://sobkor02.ru/news/stadium/66677/|title=«Салават Юлаев» не смог переиграть Владимира Галкина|author=Олег Чернов|website=СобкорУфа|date=2026-03-24|archive-date=2026-04-11|access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;|Состав=Адель Шәйхетдинова&lt;br&gt;Руслан Шәйхетдинов &lt;br&gt; Ринат Рамазанов|Другие проекты=Musume проекты &lt;br&gt; «Арғымаҡ» төркөмө|Откуда={{флагификация|Башҡортостан}}}}

'''AY YOLA''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] музыкаль триоһы, этно-электроника һәм синтвейв стилендә традицион башҡорт мотивтарын һәм ҡоралдарын ҡулланып музыка башҡара. Төркөм 2025 йыл башында «Һомай» йырының вируслы популярлығы арҡаһында киң танылыу яулай&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-02-16/bashkirskiy-albom-na-osnove-eposa-ural-batyr-vyhodit-na-rossiyskom-leyble-4123946|title=Башкирский альбом на основе эпоса «Урал-батыр» выходит на российском лейбле|author=Лейла Аралбаева|website=ИА «Башинформ»|date=2025-02-16|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shonkar.com/articles/culture/2025-03-25/omay-yyry-t-rl-ild-r-populyarly-yaulay-4172256|title=«Һомай» йыры төрлө илдәрҙә популярлыҡ яулай}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Афиша&quot;&gt;{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/infoporn/29093-novaya-pyyala-kak-vse-soshli-s-uma-po-pesne-bashkirskoy-folk-gruppy-ay-yola/|title=Новая «Пыяла»? Как все сошли с ума по песне башкирской фолк-группы Ay Yola|author=Анна Красюк|website=Афиша Daily|date=2025-03-26|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;.

== Атамаһы ==
Төркөмдөң атамаһы латиница менән яҙылған ике башҡорт һүҙенән тора: «AY» ({{lang-ba|Ай}}) һәм «YOLA» ({{lang-ba|Йола}}). «Ай» һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар, шул иҫәптән мифологик мәғәнәһе — «Юғары көс, Аллаһ, Тәңре»&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т. I: (А хәрефе)|ответственный=Ф.Ғ. Хисамитдинова редакцияһында|год=2011|язык=ba|место=Өфө|издательство=Китап|страницы=170|страниц=432|isbn=978-5-295-05389-4}}&lt;/ref&gt;. «Йола» һүҙе «ғәҙәт, йола, традиция»&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Башкорт теленен, академик һүҙлеге: 10 томда. Т. IV: (Й—К хәрефтәре)|ответственный=Ф. Ғ. Хисаметдинова редакцияһында|год=2012|язык=ba|место=Өфө|страницы=71|страниц=944|isbn=978-5-295-05608-6}}&lt;/ref&gt; тип тәржемә ителә. Төркөм ағзаһы Ринат Рамазанов әйтеүенсә, «AY YOLA» «ғаләм ҡанундарын», «донъя ҡоролошо ҡағиҙәләре йыйылмаһын» — «үлтермә, урлама, ололарҙы хөрмәт ит, кеселәрҙе яҡла» кеүек мәңгелек ҡиммәттәрҙе символлаштыра&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot; /&gt;.

== Дискографияһы ==
* [[Ural Batyr (альбом)|Ural Batyr]] (2025)

== Төркөм составы ==
* '''[[Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы|Адель Шәйхетдинова]]''' — вокал, [[гитара]], [[думбыра]]. Йырсы, музыкант, йырҙар авторы. «Вдохновение» халыҡ-ара конкурсының гран-при лауреаты. Атаһы менән ТНТ каналындағы «Песни» шоуында ҡатнаша.&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Афиша&quot; /&gt;
* '''Руслан Шәйхетдинов (шулай уҡ DJ Ruslan Sever булараҡ билдәле)''' — клавишалы ҡоралдар, бас-гитара, [[Ҡыл ҡумыҙ|ҡыл-ҡумыҙ]]. Музыкант, тауыш режиссеры, продюсер. Адель Шәйхетдинованың атаһы. «Maximum» радиоһында (Мәскәү) «Electroshock» радио-шоуын алып барыусы&lt;ref name=&quot;Башинформ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Афиша&quot; /&gt;.
* '''[[Рамаҙанов Ринат Заһир улы|Ринат Рамазанов]]''' — вокал, [[ҡурай]]. Музыкант, мультиинструменталист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]], билдәле «[[Арғымаҡ (төркөм)|Арғымаҡ]]&lt;nowiki/&gt;» этно-төркөмөнөң солисы һәм етәксеһе. [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда үткән Nomad Universe халыҡ-ара конкурсында Гран-при яулаусы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-04-21/frontmen-argymaka-rinat-ramazanov-predstal-pered-yunymi-zritelyami-v-novom-obraze-2779219|title=Фронтмен «Аргымака» Ринат Рамазанов предстал перед юными зрителями в новом образе|author=Лейла Аралбаева|website=ИА «Башинформ»|date=2022-04-21|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
AY YOLA проекты ысынында ике башҡа коллектив ағзаларының берләшмәһе булып тора. Руслан һәм Адель Шәйхетдиновтар күп йылдар дауамында Musume проекты сиктәрендә бергә ижад итәләр. Ринат Рамазанов «Арғымаҡ» төркөмөнөң лидеры булараҡ билдәле.

AY YOLA-ны булдырыуға этәргес булып Руслан Шәйхетдиновтың үҙенең 50 йәшлек юбилейына һәм [[Өфө|Өфөнөң]] 450 йыллығына 2024 йылда «Өфөм минең» («Моя Уфа») гимнын яҙҙырырға ҡарар итеүе тора. Гимндың ҡурай моңонһыҙ була алмауын аңлап, ул Ринат Рамазановҡа мөрәжәғәт итә. Композицияға иҫке Өфө гимнының башҡорт телендәге өлөшө индерелә. Был йыр «[[Вся Уфа]]&lt;nowiki/&gt;» телекомпанияһының конкурсында еңеү яулай һәм. Уңышлы хеҙмәттәшлек заманса электрон яңғырашты, этник музыканы һәм «[[Урал батыр]]&lt;nowiki/&gt;» башҡорт эпосын берләштергән яңы уртаҡ проект булдырыу ҡарарына килтерә. Проект үҙе тураһында 2025 йыл башында белдерә.

=== Музыкаль стиле һәм тематикаһы ===
AY YOLA музыкаһы заманса [[Электрон музыка|электрон музыканың]] (шул иҫәптән синтвейв һәм трэп-ритмдар) традицион башҡорт музыкаһы элементтары менән синтезын кәүҙәләндерә. Милли ҡоралдар: ҡурай, ҡыл-ҡумыҙ, думбыра әүҙем ҡулланыла.

Төркөм ижадының төп темаһы — «Урал батыр» башҡорт эпосы. Йырҙар башҡорт һүҙ сәнғәтенең был ҡомартҡыһы геройҙары һәм сюжеттары тураһында бәйән итә, уларҙы заманса музыкаль контекста яңынан аңлата. Композициялар Урал батыр, [[Һомай]] ([[Самрау]] һәм Ҡояш), ҡанатлы ат [[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]] һәм башҡа мифологик образдар кеүек персонаждарға арналған. Музыка аша төркөм эпоста һалынған мәңгелек ҡиммәттәрҙе һәм мәҙәни кодты еткерергә ынтыла.

=== Популярлығы һәм танылыуы ===
Төркөм 2025 йыл башында тиҙ арала популярлыҡ яулай. 2025 йылдың [[21 февраль|21 февралендә]] сыҡҡан тәүге «Batyr» (Батыр) синглы тыңлаусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Әммә ысын уңыш 2025 йылдың [[14 март]]ында икенсе «Homay» (Һомай) синглы сыҡҡас килә.

«Һомай» йыры социаль селтәрҙәрҙә, бигерәк тә ҡыҫҡа видеолар (Reels) форматында вируслы булып китә, миллионлаған ҡарау йыя. Композиция Рәсәйҙә генә түгел, башҡа төрки телле илдәрҙә лә: [[Ҡаҙағстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, [[Әзербайжан]]да, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Төркиә|Төркиәлә]] ҙур яңғыраш таба. Йыр [[Европа]] тыңлаусыларының да иғтибарын йәлеп итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mgazeta.com/articles/kultura/2025-03-26/ruslan-sever-my-nazyvaem-adel-nasha-humay-4174032|title=Руслан Север: Мы называем Адель «Наша Хумай»|author=Алсу Муллахметова|website=Молодёжная газета Республики Башкортостан|date=2025-03-26|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;. Ул [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] топ-10 трегына инә һәм күрше илдәрҙең чарттарында юғары урындар биләй. Йыр шулай уҡ Shazam донъя чартына эләгә, 4-се юлды биләй (2025 йылдың апрель башы мәғлүмәттәре буйынса)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Песня башкирской группы опередила в мировом чарте Shazam хит Леди Гаги|url=https://aif.ru/culture/pesnya-bashkirskoy-gruppy-operedila-v-mirovom-charte-shazam-hit-ledi-gagi|website=AiF|accessdate=2025-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Башҡортса йыр донъя киңлегендә танылыу яулай|url=https://bash.news/bash/news/242481-baskortsa-iyr-donieia-kinlegende-tanylyu-iaulai}}&lt;/ref&gt;. «Һомай»ҙың уңышын «Аигел» төркөмөнөң «Пыяла» йыры популярлығы менән сағыштыралар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Музыкаль коллективтар]]
[[Категория:Башҡорт йырсылары]]</text>
      <sha1>ggz2ohli1547zt9xrkosnhge41pfyy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-21</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201601</id>
    <revision>
      <id>1307596</id>
      <timestamp>2026-10-20T18:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Hoverfly October 2007-21.jpg</comment>
      <origin>1307596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="efgjb0hlwp85im8qti6eq6yvbmr875m" xml:space="preserve">Hoverfly October 2007-21.jpg</text>
      <sha1>efgjb0hlwp85im8qti6eq6yvbmr875m</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>