Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 6788 1307606 1297744 2026-10-21T15:27:32Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso 1984-1991.svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984–1997).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 1307606 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Рәсем:Log Wagon Harrietville Vic.jpg|thumb|230px|Австралияның тарих паркында тарихи арба]] '''Тәгәрмәс''' — өҫтөнә ҡуйған есемде тәгәрләтеп хәрәкәткә килтереү өсөн, уларҙың күсәренә кейҙерелгән көпсәкле түңәрәк ҡулайлама. Тәгәрмәс төрлө механизм һәм ҡоролмаларҙа киң ҡулланыла. Уйлап сығарыу ваҡыты билдәһеҙ. «Тәгәрмәс»- «тәгәрләп барыу», «тәгәрләү» (катиться, двигаться хорошо) һүҙҙәре менән тамырҙаш («тәкәрләк»- юрматы диалектында «улитка», «тәгәрәмәй»- ҡайһы бер төньяҡ-көнбайыш башҡорт диалекттарында «тәгәрмәс»). Урыҫ телендәге «колесо» боронғо һинд-европа телдәрендәге «кол»- «вращаться, поворачиваться» һүҙенән килеп сыҡҡан.<ref>[[Черных, Павел Яковлевич|Черных П. Я.]] Историко-этимологический словарь современного русского языка: в 2 т. — 3-е изд., стереотип. — М.: Рус. яз., 1999. Т. 1. С. 411.</ref><ref>{{Фасмер|Колесо}}</ref> == Механика == Есем арауыҡта урын алмаштырғанда тәгәрмәс [[энергия]] сарыф итеүҙе күпкә кәметә. Тәгәрмәс ҡулланғанда [[эш]] тәгәрәү көсөн еңеү өсөн башҡарыла, ә [[тәгәрәү көсө]] ([[:ru:сила трения качения]]) [[ышҡылыу көсө]]нә ҡарағанда күпкә әҙерәк. == Тарих == [[Файл:Bronocice drawn.png|thumb| Польшалалағы Броньочицела табылған көршәктә төшөрөлгән тәгәрмәс һүрәте]] [[Файл:Wheel Iran.jpg|thumb|Боронғо арба тәгәрмәсе]] Әлегә иң боронғо «тәгәрмәс» тип Румынияның Яссы жудецында табылған тәгәрмәс һанала. Ул б.э. 5 меңыллығы аҙағында эшләнгән тип иҫәпләйҙәр. Кукутень мәҙәниәтенә ҡараған бер тораҡта румын археологы М. Дину 1981 йылда балсыҡтан эшләнгән уйынсыҡ арба тәгәрмәстәрен таба.Германияла Цюшен ҡәберлегендә ([[вартбергская культура]]) б.э.т. 4 меңенсе йылға ҡараған мегалитик плитала арбаға егелгән үгеҙҙәр сыймаҡлап төшөрөлгән гравировкалар табылған.<ref name="Кукутени">[http://www.mk.ru/science/2011/06/16/597841-koleso-izobreli-ne-na-vostoke.html «Российское открытие»: Колесо изобрели не на Востоке] // МК, 16.06.2011</ref>. Польшала Броночицела табылған үгеҙҙәр егә торған арбаларҙың схематик һүрәте төшөрөлгән керамик конус кеүек һауыт беҙҙең эраға тиклем 3635-3370 йылдарға ҡарай. Археологтар Д. Резепкин Төньяҡ Кавказда майкоп мәҙәниәте (Фагугап, Пшикуйхабл, Чишхо) һәм А. В. Кондрашов Краснодар крайындағы Новосвободненский мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ уртаһы) ҡәберлектәрендә лә тәгәрмәстәр тапҡан. <ref>''Кондрашов A.B., Резепкин А. Д.'' Новосвободненское погребение с повозкой // КСИА. 1988. Вып. 193.</ref><ref name="Кукутени" />. Любляна-Барджала ( Словения) табылған 72 см диаметрлы ҡорос ағасынан эшләнгән тәгәрмәс йәше биш мең йылдан ашыу (беҙҙең эраға тиклем 3350—3100 йылдар).<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/| title=Wheel with an axle| publisher=// koliscar.si| accessdate=2013-07-25| archiveurl=https://www.webcitation.org/6JPlHJeaH?url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/| archivedate=2013-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003090821/http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/ |date=2013-10-03 }}</ref>. Балсыҡтан эшләнгән дүрт тәгәрмәсле арба моделдәре Будакалас һәм Сигецентмартонда (Көнсығыш Венгрия) һуңғы баден мәҙәниәтенең ике ҡәберендә табылған, улар беҙҙең эраға тиклем 3300—3100 йылдарға ҡарай. Прессехауста ([[Швейцария]]) Хорген мәҙәниәтенә ҡараған бороно тораҡ урынында күсәрҙе беркетеү өсөн квадрат тишекле тәгәрмәс табыла, ул тәгәрмәстәр менән бергә әйләнә. Дендрохронология ысулы буйынса б.э.т. 3200 йылдарға ҡарай. Швейцария һәм Германияла, дала төбәгендә, шулай уҡ Нидерландта һәм [[Дания]]ла табылғандарҙан айырмалы рәүештә, тәгәрмәстәрҙәге тишектәр түңәрәк булған, күсәр арбаның корпусына беркетелгән, тимәк, беҙҙең эраға тиклем 3200 йылға тиклем Европала арба эшләүҙең төрлө традициялары барлыҡҡа килгән. Тәгәрмәс беренсе тапҡыр б.э.т. 4 меңйыллыҡта [[Месопотамия|«Ике йылға араһы»нда]] (([[:ru:Месопотамия]]) телгә алына. Тәгәрмәстән алда йөктө күсереү өсөн һалынған каток булған. Иң беренсе тәгәрмәс ағастан эшләнгән, ағастан бысылған дискыны күсәргә кейҙергәндәр. Ике йылға араһындағы Урук ҡалаһында б.э.т. 3000 йылда төшөрөлгән сана һүрәте табылған. Б. э.т. 2700 йылда төшөрөлгән арба һүрәте бар. Көнбайышта Дунай йылғаһынан Маныч йылғаһының үрге ағымына тиклем дала һыҙатында тәгәрмәсле транспорт ҡалдыҡтары (тәгәрмәстәр, арбалар), шулай уҡ уларҙың балсыҡ моделдәре һәм һүрәт ҡалдыҡтары менән соҡор мәҙәниәтенең 160-ҡа яҡын ҡәбере бар. Табылған әйберҙәрҙең иң боронғолары калибрланған шкала буйынса беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатҡа ҡарай<ref>''Кульбака В.'', ''Качур В.'' Індоєвропейські племена епохи палеометалу. — Маріуполь: Рената, 2000. — 80 с.</ref>. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта тәгәрмәстең конструкцияһы яҡшыртыла: Көньяҡ Уралда — арасалы тәгәрмәс, Кесе Азияла — көпсәкле һәм бөгөлгән туғынлы эшләй башлайҙар. Б. э.т. 2000 йылдарҙа тәгәрмәс конструкцияһы камиллаштырыла. Кеса Азияла эшләнгән тәгәрмәстә араса ([[(:ru:спица]]), көпсәк (([[:ru:ступица]]), тәгәрмәс түғыны (([[:ru:обод]]) ҡуллана башлайҙар<ref>http://www.koryazhma.ru/usefull/know/doc.asp?doc_id=110</ref>. Б. э.т. 1 меңйыллыҡта тәгәрмәстең ныҡлығын көсәйтеү өсон кельттар тимер туғын (([[:ru:обод]]) ҡулланалар, ''амортизация'' өсөн резина шиналы тәгәрмәс эшләйҙәр<ref>[http://istorya.ru/articles/koleso.php История России. Всемирная, мировая история — История колеса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012012929/http://istorya.ru/articles/koleso.php |date=2007-10-12 }}</ref> [[Рәсем:Velg auto.jpg|thumb|Автомобиль тәгәрмәсе]] [[Христофор Колумб|Колумбҡа тиклем Америка]] [[цивилизация]]һында тәгәрмәсте белмәгәндәр тип иҫәпләнә. Шулай ҙа [[Инк ҡәбиләләре]] тәгәрмәс асыуға яҡынлашҡан була. Шулай уҡ Европа кешеләре килгәнсе [[Австралия]] һәм [[Африка]] ерле халҡы тәгәрмәсте белмәгән. Тәгәрмәс асыу кәсепселекте үҫтереүгә ярҙам итә. Тәгәрмәс [[көршәк эшләү|көршәксе]] түңәрәгендә, [[тирмән]]дә, иләүестә, ҡырыу станогында ҡулланыла. Мануфактура, фабрика, рудниктарҙа һ.б. һыу тәгәрмәсе ҡулланыла. Тәгәрмәс уйлап табыу фән үҫешенә этәргес бирә. Ул астролябияла һәм башҡа фәнни инструменттарҙа ҡулланылһа, механикала редуктор тәгәрмәсе киң ҡулланыла. Тәгәрмәстең иҡтисади өлкәләге әһәмиәте уның «Мәңгелек ҡайтарыу», реинкарнация һ. б. рәүешендәге метафорик деификацияһында (илаһҡа бәйле күреп, табыныу) сағыла. Төрлө мәҙәниәттәрҙә тәгәрмәс- Ҡояш хәрәкәте символы, буддизмда ул Дхарманың законлылығын һәм хәҡиҡәтен, симметрияһын һәм камиллығын, тыныс үҙгәрештәрҙе символлаштыра. Ҡанатлы тәгәрмәс тиҙлек, хәрби арба (колесница) тәгәрмәсе хакимлыҡ һәм ҡеүәт менән бәйле. Боронғо грек һәм рим мифологияһында алты арасалы (спицы) тәгәрмәс — Зевстың (Юпитерҙың) күк илаһы атрибуты.<ref>{{книга|заглавие=Словарь символов|часть=Колесо|год=2000|автор=|язык=ru}}</ref>. == Механика == [[Файл:Gears animation.gif|thumb|Цилиндрическая [[зубчатая передача]]. Һул һәм уң яҡта тәгәрмәстәр]] Тәгәрмәс йөктө сағыштырмаса тигеҙ ерҙә күсереп йөрөүтөүгә энергия сығымдарын һиҙелерлек кәметә. Тәгәрмәсте ҡулланып эш башҡарғанда ҡаршылыҡ (сопротивление) көсө әйберҙе яһалма булдырылған юлдан шыуҙырып алып барғандағы ҡаршылыҡ көсөнә ҡарағанда әҙерәк була. Тәгәрмәстең төрлө өлөштәре араһындағы төп кинематик һәм динамик мөнәсәбәттәр уны ҡаты есем итеп ҡарауҙан алына һәм геометрик үҙенсәлектәргә, башланғыс шарттарға, эксплуатация шарттарына һәм башҡа нәмәләргә ҡарап билдәләнә. Тәгәрмәс үҙәккә беркетелгән йәки үҙәктә әйләнеүсе күсәргә керетеп ҡуйылһа, иң ябай механизм тип һанала. Йыш ҡына тәгәрмәс хәрәкәтте тәьмин итеү маҡсатында ҡуйыла, был осраҡта ул транспорт сараһына инә. Ике тәгәрмәс күсәр менән тоташтырылһа, тәгәрмәстәр бер төрлө әйләнә. Тәгәрмәс күсәре — иң ябай алты механизмдың береһе.Ҡулланылған көстө арттырыу иҫәбенә механик өҫтөнлөк (ингл. Mechanical өҫтөнлөгө) алырға мөмкинлек бирә. Механизм ергә тәгрәмәстең тик бер бәләкәй өлөшө менән генә тейә,был уны энергия юғалтыуҙы кәметеүсе транспорт сараһы итә. Тәгәрмәстәрҙе төрлө транспорт саралары өсөн ҡулланғанда уларҙың ергә тейешенсә тейеп тороуын тәьмин итергә кәрәк, быға һырланған тәгәрмәстәр ярҙамында өлгәшергә мөмкин. ==Тәгәрәмәс төҙөлөшө һәм уның туҙыуы == Автомобиль тәгәрмәсе составына диск, туғын (обод), шина, ҡайһы берҙә камера, болттарҙы беркетеү һ. б. инә, тимер юл вагонының күсәре һәм ике һалҡын юл менән тығыҙ ултыртылған дискыһы бар — шуға уны парлы тәгәрмәс (колесная пара) тиҙәр. Автомобилдәр шиналарын туҙыу проблемаһы хәҙер тәгәрмәстәрҙе дөрөҫ көйләп ҡуйыу аша хәл ителә; хәҙерге заман шиналары 100 000 км-ҙан ашыу юл үтә. Һауа суднолары тәгәрмәстәре шинаһы туҙыуына бәйле проблема әлегә хәл итеүҙе көтә; самолет тәгәрмәсе осоу-ултырыу һыҙатының бетон япмаһы менән сәғәтенә бер нисә йөҙ километр тиҙлек менән бәйләнешкә ингәс, шиналар ныҡ туҙа. == Механизмдар == Шестерняһыҙ бер механизм да тиерлек эшләй алмай. Улар иҫәбенә сәғәттәр (ҡул, стена һәм башня сәғәттәре лә), будильниктар, тирмәндәр (ел һәм һыу), йоҙаҡтар, шлюздар, фуникулёрҙар һәм башҡа механизмдар инә. == Үҙенсәлекле тәгәрмәс төрҙәре== [[Файл:Pedrail wheel, climbing stairs (Wonders of Mechanical Ingenuity, 1911).jpg |thumb|right|200px| «Башмаҡлы» тәгәрмәс баҫҡыстан менә. Уйлап табыусылар эшләгән мөғжизә. 1911 йыл]] Эллипс формалы тәгәрмәс (ситтән ҡарағанда түңәрәккә оҡшаған ) — һыуҙа ишеү мөмкинлеген бирә.Был квадрат тәгрәмәскә 1959 йылда патентты америкалы Альберт Сфредда алған. Ҡар, ҡом, балсыҡ аша еңел генә үтеп, соҡорҙарҙы еңеп сыға. Шикләнеүҙәр булһа ла, бындай тәгәрмәсле машина «аҡһамай» һәм сәғәтенә 60 км-ға тиклем тиҙлек менән йөрөй ала. Роторлы- фрезерлы движитель- ярҙамсы саңғылар менән бергә роторлы фрезералар ҙа ҡуйылған тәгәрмәс движителе варианты. «Йәйәүле» тәгәрмәс ( Прага ғилми-тикшеренеү институтының директоры Ж. Матцкерле ротопеды, Рәсәй варианты һ. б.). Пневматик прокат принцибы менән күп камералы тәгәрмәс. Моторлы тәгәрмәс Американан Р. Бёрдтың тәгәрмәсле движителе Рен тәгәрмәсе Pedrail (англ.) системаһы тәгәрмәстәре ( туғынға шарнирҙар менән беркеп ҡуйылған таяныу «башмаҡтары» бар, с опорными «башмаками», шарнирно закреплёнными на ободе). ==Тәбиғәттә == Кеше йыш ҡына тәбиғәткә оҡшатып яңы әйберҙәр уйлап барлыҡҡа таба (мәҫәлән, тәүге самолёттар ҡоштарҙы хәтерләтә),{{sfn|Шольц|2008|с=139}} әммә тәбиғәттә тәгәрмәскә оҡшаш конструкциялар бик аҙ. Тикшеренеүселәр быны түбндәгеләр менән бәйләй: [[Файл:Flightless Dung Beetle Circellium Bachuss, Addo Elephant National Park, South Africa.JPG|thumb|Тиреҫ ҡорто]] - тәгәрмәстең өҫтөнлөктәре һирәк шарттарҙа ғына күренә. Тәгәрмәс кәрәкле һөҙөмтә бирһен өөсөн шыма ер кәрәк. Хайуандарҙың аяҡ-ҡулдары күп функциялы ҡоролма (движитель) булып тора: суҡыш (аяҡ) ярҙамында яҫылыҡ өҫтөндә генә түгел, ә һикереп тә, йөҙөп тә, һыуға сумырға, күтәрелергә, еңеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға, ян-яҡҡа боролорға, урынына боролорға һ.б. мөмкин. Был ҡырағай тәбиғәттә эволюцион өҫтөнлөк бирә. - тәгәрмәс күсәр тирәләй иркен әйләнергә тейеш, шуға күрә нервылар һәм туҡлыҡлы матдәләр запасы кәрәк булған орган була алмай. Г.Шольц атап үткән тәгәрмәс аналогтары исемлеге: - ''Nannosquilla decemspinosa'' креветкаһы, аҫҡа тәгәрәгәндә тәгәрмәс кеүе була, шулай хәрәкәт итә ала; - ''Pleuroptya ruralis'' ҡаршлауығы, ул да тәгәрмәс кеүек бөгәрләнеп хәрәкәт итә Тәбиғәттә пассив прокат (качение) миҫалдары байтаҡ. Мәҫәлән: - ҡамғаҡ дала буйлап тәгәрәп йөрөй ; - Capparaceae aureola үрмәксеһе аҫҡа табан шар кеүек хәрәкәт итә; - Hippa pacifica крабы (диңгеҙ ярындағы тулҡындар ҡағылып торған ҡомда тәгәрәп хәрәкәт итә. Микроскопик кимәлдә бактериялар аксиаль әйләнеүҙең биохимик механизмына эйә (флагеллум), әммә бактериялар был ҡылым мәғәнәһендә флагеллум күсәре тирәләй «әйләнмәй», макроскопик донъяла флагеллум аналогтары юҡ. Тәгәрмәстең иң яҡын миҫалы (һәм мөмкин булған прототибы) булараҡ, Шольц ҡуңыҙҙы атай, ул хайуан экскрементын (тиҙәген) шарға әйләндерә һәм өңөнә тәгәрәтеп индерә. Ике артҡы аяғы тупты ике ҡапма-ҡаршы яҡтан тотоп тора- был күсәр аналогы. [[Ҡан тамырҙары]]ндағы эритроциттар ҡан тамырҙары стеналары буйлап та, плазмала ла тәгәрмәс кеүек хәрәкәт иткән ҡатмарлы структуралар барлыҡҡа килтерә, был ҡан ағымына ҡаршылыҡты кәметә. Был күренеште совет ғалимы Чижевский А. Л. 1951 йылда аса<ref>''Чижевский А. Л.'' Структурный анализ движущейся крови. М.: Изд-во АН СССР, 1959.</ref>. [[Аҡһым]] молекулаларынан торған үрмәксе ауы арҡандар кеүек боролмай, үрмәксегә горизонталь яҫылыҡта сикләнмәгән ваҡыт әйләнеү мөмкинлеген бирә. == Символдар == Хәрәкәт итеүсе тәгәрмәс — циклдар алмашыныуы һәм ҡабатланыуының боронғо символы. Мәҫәлән, һинд чакра системаһы һәм ҡытай символы «Инь һәм Ян». Боронғо [[Тибет]]та тәгәрмәстәрҙе көндәлек тормошта ҡулланыу тыйылған. Панама гербындағы ҡанатлы тәгәрмәс прогресс символы булып тора. Тәгәрмәс Боронғо Мысырҙа ҡояш символы булып хеҙмәт иткән<ref>{{книга |заглавие=A Glossary of Important Symbols in Their Hebrew: Pagan and Christian Forms |год=2005 |isbn=9781596055933 |страницы=56 |ссылка=https://books.google.es/books?id=OxcOmjiAWXAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref=Hall |язык=en |автор=Hall, Adelaide S.}}</ref>. Таро кәрт уйынында иҫке аркандарҙың (таинства) ундан бер өлөшө фортуна тәгәрмәсе тип атала һәм үҙгәреш символы тип иҫәпләнә*<ref>{{книга|автор=Моносов Б. М.|часть=10-й аркан. Колесо Фортуны|заглавие=Фаербол-3: Знакомство с астральным миром|место=СПб|издательство=Невский проспект|год=2003|страницы=91—99|страниц=128|isbn=5-94371-242-9}}.</ref>. Мәжүси мифологияла «Йыл тәгәрмәсе» термины миҙгел байрамдарының йыл һайын ҡабатланып торған эҙмә-эҙлелеген аңлата. Тәгәрмәс — кельттарҙың йәшен илаһы Таранис атрибуты. == Вексиллология һәм геральдикала == [[Файл:DEU_Erfurt_COA.svg|thumb|right|150px|[[Эрфурт]] ҡалаһы гербы (Германия)]] Геральдика тәгәрмәсе — үҙәктән сыҡҡан нурҙар менән ҡулсанан яһалма геральдик булмаған фигура. Фигурала шулай уҡ икенсе ҡулса, йәки уртаһында туп (безант) булыуы мөмкин. Нурҙарҙың һаны һәм формаһы, ҡулсаның һәм шарҙың формаһы төрлөсә, был фигураның күп төрлө варианттарын барлыҡҡа килтерә. Һүрәткә башҡа элементтар өҫтәлеүе мөмкин, мәҫәлән: ҡанаттар, уҡтар һ. б. Хәҙерге геральдикала, ябай тәгәрмәстән тыш тәгәрмәстең түбәндәге вариациялары осрай: Тимер юл Тешле (шестерня) Ҡанатлы Ҡайһы бер илдәрҙең, ҡалаларҙың, муниципаль райондарҙың һәм башҡа илдәрҙең гербтарында шестернялар йәки уларҙың сегменттары бар. <gallery mode=packed class=center heights=150px> File:Coat of arms of Vietnam.svg|Вьетнам гербы File:Coat of arms of Burkina Faso (1984–1997).svg| Буркина-Фасо гербы(1984 — 1997) File:State emblem of Mongolia.svg| Монголия гербы File:Emblem of India.svg|Һиндостан гербы </gallery> == Ҡыҙыҡлы факттар == * 2001 йылдың июлендә «йөк күсереү өсөн ҡулланыла торған түңәрәк ҡоролма» тигән аңлатма менән патент<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/asia-pacific/newsid_1418000/1418165.stm BBC News | ASIA-PACIFIC | Lawyer moves to patent wheel]</ref>. алына. Был патентты алыусы Мельбурн ҡалаһынан Джону Кэо Австралия патент закондары камил булмауын күрһәтергә теләгән. * 2009 йылда француз компанияһы Мишлен Active Wheel исемле автомобиль тәгәрмәсе эшләп сығара. Был тәгәрмәс эсендә ''электродвигатель'','' рессора'', ''амартизатор'' һәм ''тормоз'' ҡуйыла<ref>[http://news2000.org.ua/c/61303 ''Томас Имхоф.'' «Французские инженеры заново изобрели колесо». 2000-Аспекты-Движение, 23 января 2009]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 1959 йылда Америка кешеһе А. Сфредд квадрат тәгәрмәскә патент ала. Ул ҡар, ҡом, бысраҡ һәм соҡорҙар аша еңел бара. Башта ул шик тыуҙырһа ла, «аҡһамай» һәм тиҙлеге 60 км/сәғәткә етә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Машиналар һәм механизмдар деталдәре]] [[Категория:Механизмдар]] p25inlut2n1w7279dc664qmwi7yqpdp 0 67811 1307605 1257222 2026-10-21T14:36:27Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт 1307605 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 295-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 296-сы). Йыл аҙағына тиклем 70 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тотлоғоп һөйләшеүселәр көнө. ** Психофизика (Фехнер) көнө. ** Ксерокопияның тыуған көнө. **[[Ҡағыҙ]]һыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). ** CAPS LOCK (Caps Lock Day) клавишаһы көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәтләүек]] көнө. * {{Флагификация|Гондурас}}: Ғәскәр көнө. * {{Маршалл Утрауҙары}} [[Маршалл Утрауҙары]]: Дуҫлыҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Аҡ торналар» көнө. Яу яландарында һәләк булған һалдаттарға арналған һәм дуҫлыҡ менән тыныслыҡ идеалдарын нығытыуға йүнәлтелгән иҫтәлекле дата. [[Дағстан]]дың халыҡ шағиры [[Рәсүл Ғамзатов]] исеме менән бәйле (1986 йыл). ** Ҡағыҙһыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). * {{Сомали}} [[Сомали]]: Революция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең финанс-иҡтисад хеҙмәте көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1702 йыл]]: [[Пётр I]] етәкселегендәге рус ғәскәрҙәре Нотебург ҡәлғәһен ала. * [[1730 йыл]]: Ладога каналы асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1797 йыл]]: [[Франция|Француз]] Андре Жак Гарнерен осоу аппараты — һауа шарынан тарихта беренсе тапҡыр парашют менән һикерә. * [[1842 йыл]]: Ювелир Густав Фаберже [[Санкт-Петербург]]та зәргәр оҫтаханаһы аса. * [[1883 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та Метрополитен-опера эшләй башлай. * [[1909 йыл]]: Элиза Дерош (Франция) ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып самолетта яңғыҙы осош яһай. * [[1919 йыл]]: [[Петроград]] янында большевиктар тарафынан [[Юденич Николай Николаевич|Юденич]]тың Төньяҡ-Көнбайыш армияһы ҡыйратыла. * [[1990 йыл]]: [[Ҡырғыҙстан]] үҙаллылыҡ иғлан итә. * [[2009 йыл]]: «Windows 7» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ғөзәйеров Морат Баҡый улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-электромеханик]], юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011). * [[Ғәлимова Рәмилә Суфиян ҡыҙы]] (1955), [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһындағы «Нур» балалар шифаханаһының баш табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ильясова Светлана Йәүҙәт ҡыҙы]] (1955), [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] участка дауаханаһы табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы]] (1916—27.03.1985), [[КПСС|партия]] һәм совет органдары эшмәкәре. 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[КПСС]]-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], 1951 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары; 1954 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының Хәйбулла, 1959 йылдан — [[Учалы районы|Учалы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бишенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). * [[Абдуллин Рәмил Рәйес улы]] (1961), график. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2016). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ямалов Илдар Урал улы]] (1961), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик, дәүләт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014—2015 йылдарҙа дистанцион уҡытыу һәм филиалдар менән етәкселек итеү буйынса проректор вазифаһын башҡарыусы; бер үк ваҡытта 1995 йылдан хәҙерге Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының ғилми техник идаралығы начальнигы, 1998 йылдан — министр урынбаҫары; 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары; 2012 йылдан Башҡортостандың Мәғлүмәт технологиялары агентлығы етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Осинцев Михаил Александрович]] (1907—3.06.1968), тимер юлсы, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. [[СССР]]-ҙың [[төньяҡ]]-[[көнбайыш]] төбәктәрен хеҙмәтләндергән Октябрьский тимер юлының 1949—1961 йылдарҙағы начальнигы. 1965 йылдан Ленинград тимер юл инженерҙары институты ректоры, бер үк ваҡытта 1967 йылдан кафедра мөдире, доцент (1967). [[РСФСР]]-ҙың 4-се саҡырылыш (1955—1959) Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[КПСС]]-тың 19-сы, 20-се һәм 22-се съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылынан. * [[Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы]] (1912—12.10.1970), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәптрәүепов Фәнил Миңләхмәт улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1975—2009 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Абдулла (Илеш районы)|Абдулла]] ауылынан. * [[Ишморатова Рима Рафаэль ҡыҙы]] (1957), торлаҡ-коммуналь тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Күмертау]] торлаҡ-коммуналь хужалығының баш инженеры, 1991 йылдан юл-йәшелләндереү предприятиеһы директоры. Ҡала Советы депутаты, Совет рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]] торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Николайчук Вадим Алексеевич]] (1962), нефтехимик, йәмәғәтсе. 2006 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] филиалы [[Башнефть-Өфөнефтехим|«Өфөнефтехим» йәмғиәтенең]] башҡарыусы, 2009 йылдан — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Красильников Александр Фёдорович]] (1898—12.05.1957), [[Металлургия|металлург]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1935—1937 йылдарҙа [[Белорет заводы|706-сы Белорет заводының]] баш инженеры, 1945—1957 йылдарҙа директор урынбаҫары, техник бүлек начальнигы. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952). * [[Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы]] (1923—19.11.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, хәрби осоусы, штурмлау авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Урҙайбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гущенская Вера Михайловна]] (1953), [[Педагогика|педагог]]. 1986—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы Йәш натуралистар станцияһы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Аҡтау (Баймаҡ районы)|Аҡтау]] ауылынан. * [[Мусин Зөбәир Харис улы]] (1953), табип-[[фән|ғалим]]. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997—2012 йылдарҙа — кафедра мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Смаков Рауил Хәлим улы]] (1953), [[сәнәғәт]] өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең, 1981—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире; 1996 йылдан ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2009—2015 йылдарҙа территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» билдәһе (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2003) менән бүләкләнеүсе. Салауаттың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Сәфиуллина Хәҙисә Мозафар ҡыҙы]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1977—2008 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың быҙау ҡараусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2005), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан. * [[Хәмитова Мөнирә Мөхтәсип ҡыҙы]] (1963), бухгалтер. 1982 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ҡулланыусылар йәмғиәте кондитеры, ревизор-бухгалтеры; 2000 йылдан — [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] филиалы, 2003 йылдан «Общепит» йәмғиәте директоры, 2004 йылдан — район ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе; 2010 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]] ашханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының туҡланыу индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил]] ауылынан. * [[Шиһапов Рәмил Мәхмүт улы]] (1963), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 1-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы, [[Рәсәй Президенты]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның почётлы гражданы (2022). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Сермән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ажнакин Александр Григорьевич]] (1924—22.04.1999), төҙөүсе. 1964—1985 йылдарҙа 4‑се махсус төҙөлөш идаралығы начальнигы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Мокшан районы Марфин ауылынан. * [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]] (1929—22.09.2013), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа [[Санкт-Петербург]]тағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Матвеев Николай Васильевич]] (1929—12.08.1985), быраулау мастеры. 1961—1985 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Баймаҡ геология разведка партияһында быраулау мастеры. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Архангел районы]]ның 1981 йылда рәсми бөтөрөлгән Воздвиженка ауылынан. * [[Елохина Людмила Германовна]] (1959), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозының һауынсы-ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1844]]: [[Сара Бернар]], [[Франция]] актёры. * [[1870]]: [[Иван Бунин]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы һәм шағиры, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1929]]: [[Лев Яшин]], [[СССР]] [[футбол]]сыһы, ҡапҡасы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1725]]: Алессандро Скарлатти, [[Италия]] композиторы. * [[1818]]: Иоахим Генрих Кампе, [[Германия]] философы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К22]] [[Категория:22 октябрь]] n1fby4kszsogpmlci0qk3c34kbklvzm 1307607 1307605 2026-10-21T16:05:34Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307607 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 295-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 296-сы). Йыл аҙағына тиклем 70 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тотлоғоп һөйләшеүселәр көнө. ** Психофизика (Фехнер) көнө. ** Ксерокопияның тыуған көнө. ** [[Ҡағыҙ]]һыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). ** CAPS LOCK (Caps Lock Day) клавишаһы көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәтләүек]] көнө. * {{Флагификация|Гондурас}}: Ғәскәр көнө. * {{Маршалл Утрауҙары}} [[Маршалл Утрауҙары]]: Дуҫлыҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Аҡ торналар» көнө. Яу яландарында һәләк булған һалдаттарға арналған һәм дуҫлыҡ менән тыныслыҡ идеалдарын нығытыуға йүнәлтелгән иҫтәлекле дата. [[Дағстан]]дың халыҡ шағиры [[Рәсүл Ғамзатов]] исеме менән бәйле (1986 йыл). ** Ҡағыҙһыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). * {{Сомали}} [[Сомали]]: Революция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең финанс-иҡтисад хеҙмәте көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1702 йыл]]: [[Пётр I]] етәкселегендәге рус ғәскәрҙәре Нотебург ҡәлғәһен ала. * [[1730 йыл]]: Ладога каналы асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1797 йыл]]: [[Франция|Француз]] Андре Жак Гарнерен осоу аппараты — һауа шарынан тарихта беренсе тапҡыр парашют менән һикерә. * [[1842 йыл]]: Ювелир Густав Фаберже [[Санкт-Петербург]]та зәргәр оҫтаханаһы аса. * [[1883 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та Метрополитен-опера эшләй башлай. * [[1909 йыл]]: Элиза Дерош (Франция) ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып самолетта яңғыҙы осош яһай. * [[1919 йыл]]: [[Петроград]] янында большевиктар тарафынан [[Юденич Николай Николаевич|Юденич]]тың Төньяҡ-Көнбайыш армияһы ҡыйратыла. * [[1990 йыл]]: [[Ҡырғыҙстан]] үҙаллылыҡ иғлан итә. * [[2009 йыл]]: «Windows 7» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ғөзәйеров Морат Баҡый улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-электромеханик]], юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011). * [[Ғәлимова Рәмилә Суфиян ҡыҙы]] (1955), [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһындағы «Нур» балалар шифаханаһының баш табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ильясова Светлана Йәүҙәт ҡыҙы]] (1955), [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] участка дауаханаһы табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы]] (1916—27.03.1985), [[КПСС|партия]] һәм совет органдары эшмәкәре. 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[КПСС]]-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], 1951 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары; 1954 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының Хәйбулла, 1959 йылдан — [[Учалы районы|Учалы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бишенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). * [[Абдуллин Рәмил Рәйес улы]] (1961), график. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2016). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ямалов Илдар Урал улы]] (1961), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик, дәүләт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014—2015 йылдарҙа дистанцион уҡытыу һәм филиалдар менән етәкселек итеү буйынса проректор вазифаһын башҡарыусы; бер үк ваҡытта 1995 йылдан хәҙерге Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының ғилми техник идаралығы начальнигы, 1998 йылдан — министр урынбаҫары; 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары; 2012 йылдан Башҡортостандың Мәғлүмәт технологиялары агентлығы етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Осинцев Михаил Александрович]] (1907—3.06.1968), тимер юлсы, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. [[СССР]]-ҙың [[төньяҡ]]-[[көнбайыш]] төбәктәрен хеҙмәтләндергән Октябрьский тимер юлының 1949—1961 йылдарҙағы начальнигы. 1965 йылдан Ленинград тимер юл инженерҙары институты ректоры, бер үк ваҡытта 1967 йылдан кафедра мөдире, доцент (1967). [[РСФСР]]-ҙың 4-се саҡырылыш (1955—1959) Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[КПСС]]-тың 19-сы, 20-се һәм 22-се съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылынан. * [[Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы]] (1912—12.10.1970), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәптрәүепов Фәнил Миңләхмәт улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1975—2009 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Абдулла (Илеш районы)|Абдулла]] ауылынан. * [[Ишморатова Рима Рафаэль ҡыҙы]] (1957), торлаҡ-коммуналь тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Күмертау]] торлаҡ-коммуналь хужалығының баш инженеры, 1991 йылдан юл-йәшелләндереү предприятиеһы директоры. Ҡала Советы депутаты, Совет рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]] торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Николайчук Вадим Алексеевич]] (1962), нефтехимик, йәмәғәтсе. 2006 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] филиалы [[Башнефть-Өфөнефтехим|«Өфөнефтехим» йәмғиәтенең]] башҡарыусы, 2009 йылдан — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Красильников Александр Фёдорович]] (1898—12.05.1957), [[Металлургия|металлург]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1935—1937 йылдарҙа [[Белорет заводы|706-сы Белорет заводының]] баш инженеры, 1945—1957 йылдарҙа директор урынбаҫары, техник бүлек начальнигы. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952). * [[Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы]] (1923—19.11.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, хәрби осоусы, штурмлау авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Урҙайбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гущенская Вера Михайловна]] (1953), [[Педагогика|педагог]]. 1986—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы Йәш натуралистар станцияһы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Аҡтау (Баймаҡ районы)|Аҡтау]] ауылынан. * [[Мусин Зөбәир Харис улы]] (1953), табип-[[фән|ғалим]]. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997—2012 йылдарҙа — кафедра мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Смаков Рауил Хәлим улы]] (1953), [[сәнәғәт]] өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең, 1981—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире; 1996 йылдан ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2009—2015 йылдарҙа территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» билдәһе (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2003) менән бүләкләнеүсе. Салауаттың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Сәфиуллина Хәҙисә Мозафар ҡыҙы]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1977—2008 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың быҙау ҡараусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2005), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан. * [[Хәмитова Мөнирә Мөхтәсип ҡыҙы]] (1963), бухгалтер. 1982 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ҡулланыусылар йәмғиәте кондитеры, ревизор-бухгалтеры; 2000 йылдан — [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] филиалы, 2003 йылдан «Общепит» йәмғиәте директоры, 2004 йылдан — район ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе; 2010 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]] ашханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының туҡланыу индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил]] ауылынан. * [[Шиһапов Рәмил Мәхмүт улы]] (1963), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 1-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы, [[Рәсәй Президенты]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның почётлы гражданы (2022). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Сермән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ажнакин Александр Григорьевич]] (1924—22.04.1999), төҙөүсе. 1964—1985 йылдарҙа 4‑се махсус төҙөлөш идаралығы начальнигы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Мокшан районы Марфин ауылынан. * [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]] (1929—22.09.2013), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа [[Санкт-Петербург]]тағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Матвеев Николай Васильевич]] (1929—12.08.1985), быраулау мастеры. 1961—1985 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Баймаҡ геология разведка партияһында быраулау мастеры. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Архангел районы]]ның 1981 йылда рәсми бөтөрөлгән Воздвиженка ауылынан. * [[Елохина Людмила Германовна]] (1959), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозының һауынсы-ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1844 йыл]]: [[Сара Бернар]], [[Франция]] актёры. * [[1870 йыл]]: [[Иван Бунин]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы һәм шағиры, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1929 йыл]]: [[Лев Яшин]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[футбол]]сыһы, ҡапҡасы. * [[1964 йыл]]: [[Бабуханян Айк Борисович]], [[Әрмәнстан]]дың [[сәйәси эшмәкәр]]е. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1725]]: Алессандро Скарлатти, [[Италия]] композиторы. * [[1818]]: Иоахим Генрих Кампе, [[Германия]] философы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К22]] [[Категория:22 октябрь]] tahxfuct7djre7evs4wpee0l4ebgix4 1307608 1307607 2026-10-21T16:05:59Z Айсар 10823 /* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү 1307608 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 295-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 296-сы). Йыл аҙағына тиклем 70 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тотлоғоп һөйләшеүселәр көнө. ** Психофизика (Фехнер) көнө. ** Ксерокопияның тыуған көнө. ** [[Ҡағыҙ]]һыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). ** CAPS LOCK (Caps Lock Day) клавишаһы көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәтләүек]] көнө. * {{Флагификация|Гондурас}}: Ғәскәр көнө. * {{Маршалл Утрауҙары}} [[Маршалл Утрауҙары]]: Дуҫлыҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Аҡ торналар» көнө. Яу яландарында һәләк булған һалдаттарға арналған һәм дуҫлыҡ менән тыныслыҡ идеалдарын нығытыуға йүнәлтелгән иҫтәлекле дата. [[Дағстан]]дың халыҡ шағиры [[Рәсүл Ғамзатов]] исеме менән бәйле (1986 йыл). ** Ҡағыҙһыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). * {{Сомали}} [[Сомали]]: Революция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең финанс-иҡтисад хеҙмәте көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1702 йыл]]: [[Пётр I]] етәкселегендәге рус ғәскәрҙәре Нотебург ҡәлғәһен ала. * [[1730 йыл]]: Ладога каналы асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1797 йыл]]: [[Франция|Француз]] Андре Жак Гарнерен осоу аппараты — һауа шарынан тарихта беренсе тапҡыр парашют менән һикерә. * [[1842 йыл]]: Ювелир Густав Фаберже [[Санкт-Петербург]]та зәргәр оҫтаханаһы аса. * [[1883 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та Метрополитен-опера эшләй башлай. * [[1909 йыл]]: Элиза Дерош (Франция) ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып самолетта яңғыҙы осош яһай. * [[1919 йыл]]: [[Петроград]] янында большевиктар тарафынан [[Юденич Николай Николаевич|Юденич]]тың Төньяҡ-Көнбайыш армияһы ҡыйратыла. * [[1990 йыл]]: [[Ҡырғыҙстан]] үҙаллылыҡ иғлан итә. * [[2009 йыл]]: «Windows 7» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ғөзәйеров Морат Баҡый улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-электромеханик]], юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011). * [[Ғәлимова Рәмилә Суфиян ҡыҙы]] (1955), [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһындағы «Нур» балалар шифаханаһының баш табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ильясова Светлана Йәүҙәт ҡыҙы]] (1955), [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] участка дауаханаһы табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы]] (1916—27.03.1985), [[КПСС|партия]] һәм совет органдары эшмәкәре. 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[КПСС]]-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], 1951 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары; 1954 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының Хәйбулла, 1959 йылдан — [[Учалы районы|Учалы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бишенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). * [[Абдуллин Рәмил Рәйес улы]] (1961), график. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2016). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ямалов Илдар Урал улы]] (1961), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик, дәүләт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014—2015 йылдарҙа дистанцион уҡытыу һәм филиалдар менән етәкселек итеү буйынса проректор вазифаһын башҡарыусы; бер үк ваҡытта 1995 йылдан хәҙерге Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының ғилми техник идаралығы начальнигы, 1998 йылдан — министр урынбаҫары; 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары; 2012 йылдан Башҡортостандың Мәғлүмәт технологиялары агентлығы етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Осинцев Михаил Александрович]] (1907—3.06.1968), тимер юлсы, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. [[СССР]]-ҙың [[төньяҡ]]-[[көнбайыш]] төбәктәрен хеҙмәтләндергән Октябрьский тимер юлының 1949—1961 йылдарҙағы начальнигы. 1965 йылдан Ленинград тимер юл инженерҙары институты ректоры, бер үк ваҡытта 1967 йылдан кафедра мөдире, доцент (1967). [[РСФСР]]-ҙың 4-се саҡырылыш (1955—1959) Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[КПСС]]-тың 19-сы, 20-се һәм 22-се съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылынан. * [[Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы]] (1912—12.10.1970), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәптрәүепов Фәнил Миңләхмәт улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1975—2009 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Абдулла (Илеш районы)|Абдулла]] ауылынан. * [[Ишморатова Рима Рафаэль ҡыҙы]] (1957), торлаҡ-коммуналь тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Күмертау]] торлаҡ-коммуналь хужалығының баш инженеры, 1991 йылдан юл-йәшелләндереү предприятиеһы директоры. Ҡала Советы депутаты, Совет рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]] торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Николайчук Вадим Алексеевич]] (1962), нефтехимик, йәмәғәтсе. 2006 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] филиалы [[Башнефть-Өфөнефтехим|«Өфөнефтехим» йәмғиәтенең]] башҡарыусы, 2009 йылдан — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Красильников Александр Фёдорович]] (1898—12.05.1957), [[Металлургия|металлург]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1935—1937 йылдарҙа [[Белорет заводы|706-сы Белорет заводының]] баш инженеры, 1945—1957 йылдарҙа директор урынбаҫары, техник бүлек начальнигы. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952). * [[Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы]] (1923—19.11.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, хәрби осоусы, штурмлау авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Урҙайбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гущенская Вера Михайловна]] (1953), [[Педагогика|педагог]]. 1986—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы Йәш натуралистар станцияһы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Аҡтау (Баймаҡ районы)|Аҡтау]] ауылынан. * [[Мусин Зөбәир Харис улы]] (1953), табип-[[фән|ғалим]]. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997—2012 йылдарҙа — кафедра мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Смаков Рауил Хәлим улы]] (1953), [[сәнәғәт]] өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең, 1981—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире; 1996 йылдан ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2009—2015 йылдарҙа территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» билдәһе (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2003) менән бүләкләнеүсе. Салауаттың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Сәфиуллина Хәҙисә Мозафар ҡыҙы]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1977—2008 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың быҙау ҡараусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2005), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан. * [[Хәмитова Мөнирә Мөхтәсип ҡыҙы]] (1963), бухгалтер. 1982 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ҡулланыусылар йәмғиәте кондитеры, ревизор-бухгалтеры; 2000 йылдан — [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] филиалы, 2003 йылдан «Общепит» йәмғиәте директоры, 2004 йылдан — район ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе; 2010 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]] ашханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының туҡланыу индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил]] ауылынан. * [[Шиһапов Рәмил Мәхмүт улы]] (1963), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 1-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы, [[Рәсәй Президенты]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның почётлы гражданы (2022). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Сермән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ажнакин Александр Григорьевич]] (1924—22.04.1999), төҙөүсе. 1964—1985 йылдарҙа 4‑се махсус төҙөлөш идаралығы начальнигы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Мокшан районы Марфин ауылынан. * [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]] (1929—22.09.2013), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа [[Санкт-Петербург]]тағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Матвеев Николай Васильевич]] (1929—12.08.1985), быраулау мастеры. 1961—1985 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Баймаҡ геология разведка партияһында быраулау мастеры. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Архангел районы]]ның 1981 йылда рәсми бөтөрөлгән Воздвиженка ауылынан. * [[Елохина Людмила Германовна]] (1959), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозының һауынсы-ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1844 йыл]]: [[Сара Бернар]], [[Франция]] актёры. * [[1870 йыл]]: [[Иван Бунин]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы һәм шағиры, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1929 йыл]]: [[Лев Яшин]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[футбол]]сыһы, ҡапҡасы. * [[1964 йыл]]: [[Бабуханян Айк Борисович]], [[Әрмәнстан]]дың [[сәйәси эшмәкәр]]е. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1725 йыл]]: Алессандро Скарлатти, [[Италия]] композиторы. * [[1818 йыл]]: Иоахим Генрих Кампе, [[Германия]] философы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К22]] [[Категория:22 октябрь]] e339gmkh7ihz0v075rf6gcmdkvnynsd 1307610 1307608 2026-10-21T17:37:30Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1307610 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 295-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 296-сы). Йыл аҙағына тиклем 70 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тотлоғоп һөйләшеүселәр көнө. ** Психофизика (Фехнер) көнө. ** Ксерокопияның тыуған көнө. ** [[Ҡағыҙ]]һыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). ** CAPS LOCK (Caps Lock Day) клавишаһы көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәтләүек]] көнө. * {{Флагификация|Гондурас}}: Ғәскәр көнө. * {{Маршалл Утрауҙары}} [[Маршалл Утрауҙары]]: Дуҫлыҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: «Аҡ торналар» көнө. Яу яландарында һәләк булған һалдаттарға арналған һәм дуҫлыҡ менән тыныслыҡ идеалдарын нығытыуға йүнәлтелгән иҫтәлекле дата. [[Дағстан]]дың халыҡ шағиры [[Рәсүл Ғамзатов]] исеме менән бәйле (1986 йыл). ** Ҡағыҙһыҙ көн (октябрҙең 4-се кесаҙнаһы). * {{Сомали}} [[Сомали]]: Революция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең финанс-иҡтисад хеҙмәте көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1702 йыл]]: [[Пётр I]] етәкселегендәге рус ғәскәрҙәре Нотебург ҡәлғәһен ала. * [[1730 йыл]]: Ладога каналы асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1797 йыл]]: [[Франция|Француз]] Андре Жак Гарнерен осоу аппараты — һауа шарынан тарихта беренсе тапҡыр парашют менән һикерә. * [[1842 йыл]]: Ювелир Густав Фаберже [[Санкт-Петербург]]та зәргәр оҫтаханаһы аса. * [[1883 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та Метрополитен-опера эшләй башлай. * [[1909 йыл]]: Элиза Дерош (Франция) ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып самолетта яңғыҙы осош яһай. * [[1919 йыл]]: [[Петроград]] янында большевиктар тарафынан [[Юденич Николай Николаевич|Юденич]]тың Төньяҡ-Көнбайыш армияһы ҡыйратыла. * [[1990 йыл]]: [[Ҡырғыҙстан]] үҙаллылыҡ иғлан итә. * [[2009 йыл]]: «Windows 7» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ғөзәйеров Морат Баҡый улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-электромеханик]], юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011). * [[Ғәлимова Рәмилә Суфиян ҡыҙы]] (1955), [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһындағы «Нур» балалар шифаханаһының баш табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ильясова Светлана Йәүҙәт ҡыҙы]] (1955), [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] участка дауаханаһы табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы]] (1916—27.03.1985), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП (б)-ның]] [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], 1951 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары; 1954 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының Хәйбулла, 1959 йылдан — [[Учалы районы|Учалы район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] бишенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]]ның [[Йомаҡ (Мәләүез районы)|Йомаҡ]] ауылынан. * [[Абдуллин Рәмил Рәйес улы]] (1961), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның дизайн кафедраһы доценты. 1991 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2016). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ямалов Илдар Урал улы]] (1961), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электрик-[[фән|ғалим]], дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014—2015 йылдарҙа дистанцион уҡытыу һәм филиалдар менән етәкселек итеү буйынса проректор вазифаһын башҡарыусы; бер үк ваҡытта 1995 йылдан хәҙерге Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының ғилми техник идаралығы начальнигы, 1998 йылдан — министр урынбаҫары; 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһының элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары; 2012 йылдан Башҡортостандың Мәғлүмәт технологиялары агентлығы етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Осинцев Михаил Александрович]] (1907—3.06.1968), тимер юлсы, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. [[СССР]]-ҙың [[төньяҡ]]-[[көнбайыш]] төбәктәрен хеҙмәтләндергән Октябрьский тимер юлының 1949—1961 йылдарҙағы начальнигы. 1965 йылдан Ленинград тимер юл инженерҙары институты ректоры, бер үк ваҡытта 1967 йылдан кафедра мөдире, доцент (1967). [[РСФСР]]-ҙың 4-се саҡырылыш (1955—1959) Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[КПСС]]-тың 19-сы, 20-се һәм 22-се съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылынан. * [[Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы]] (1912—12.10.1970), [[Совет-фин һуғыштары|1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәптрәүепов Фәнил Миңләхмәт улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1975—2009 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Абдулла (Илеш районы)|Абдулла]] ауылынан. * [[Ишморатова Рима Рафаэль ҡыҙы]] (1957), торлаҡ-коммуналь тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Күмертау]] торлаҡ-коммуналь хужалығының баш инженеры, 1991 йылдан юл-йәшелләндереү предприятиеһы директоры. Ҡала Советы депутаты, Совет рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]] торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Николайчук Вадим Алексеевич]] (1962), нефтехимик, йәмәғәтсе. 2006 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] филиалы [[Башнефть-Өфөнефтехим|«Өфөнефтехим» йәмғиәтенең]] башҡарыусы, 2009 йылдан — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Красильников Александр Фёдорович]] (1898—12.05.1957), [[Металлургия|металлург]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1935—1937 йылдарҙа [[Белорет заводы|706-сы Белорет заводының]] баш инженеры, 1945—1957 йылдарҙа директор урынбаҫары, техник бүлек начальнигы. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952). * [[Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы]] (1923—19.11.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, хәрби осоусы, штурмлау авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Урҙайбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гущенская Вера Михайловна]] (1953), [[Педагогика|педагог]]. 1986—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы Йәш натуралистар станцияһы директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Аҡтау (Баймаҡ районы)|Аҡтау]] ауылынан. * [[Мусин Зөбәир Харис улы]] (1953), табип-[[фән|ғалим]]. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997—2012 йылдарҙа — кафедра мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Ниғәмәт]] ауылынан. * [[Смаков Рауил Хәлим улы]] (1953), [[сәнәғәт]] өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең, 1981—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире; 1996 йылдан ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2009—2015 йылдарҙа территориаль һайлау комиссияһы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» билдәһе (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2003) менән бүләкләнеүсе. Салауаттың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Сәфиуллина Хәҙисә Мозафар ҡыҙы]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1977—2008 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың быҙау ҡараусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2005), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан. * [[Хәмитова Мөнирә Мөхтәсип ҡыҙы]] (1963), бухгалтер. 1982 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ҡулланыусылар йәмғиәте кондитеры, ревизор-бухгалтеры; 2000 йылдан — [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] филиалы, 2003 йылдан «Общепит» йәмғиәте директоры, 2004 йылдан — район ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе; 2010 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]] ашханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының туҡланыу индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил]] ауылынан. * [[Шиһапов Рәмил Мәхмүт улы]] (1963), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 1-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы, [[Рәсәй Президенты]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның почётлы гражданы (2022). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Сермән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ажнакин Александр Григорьевич]] (1924—22.04.1999), төҙөүсе. 1964—1985 йылдарҙа 4‑се махсус төҙөлөш идаралығы начальнигы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Мокшан районы Марфин ауылынан. * [[Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы]] (1929—22.09.2013), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа [[Санкт-Петербург]]тағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Матвеев Николай Васильевич]] (1929—12.08.1985), быраулау мастеры. 1961—1985 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Баймаҡ геология разведка партияһында быраулау мастеры. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Архангел районы]]ның 1981 йылда рәсми бөтөрөлгән Воздвиженка ауылынан. * [[Елохина Людмила Германовна]] (1959), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Ҡариҙел районы]] «Урғыш» совхозының һауынсы-ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1844 йыл]]: [[Сара Бернар]], [[Франция]] актёры. * [[1870 йыл]]: [[Иван Бунин]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы һәм шағиры, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1929 йыл]]: [[Лев Яшин]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[футбол]]сыһы, ҡапҡасы. * [[1964 йыл]]: [[Бабуханян Айк Борисович]], [[Әрмәнстан]]дың [[сәйәси эшмәкәр]]е. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1725 йыл]]: Алессандро Скарлатти, [[Италия]] композиторы. * [[1818 йыл]]: Иоахим Генрих Кампе, [[Германия]] философы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К22]] [[Категория:22 октябрь]] 7f86mybmkgubh7nc2ihk7tqqf5fle23 0 67819 1307612 1257286 2026-10-22T09:44:23Z Айсар 10823 /* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү 1307612 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 296-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө. ** Плеерҙың тыуған көнө. ** {{comment|Ҡар барыҫы көнө|День снежного барса}} ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Венгрия}}: Республика көнө. * {{Ливия}} [[Ливия]]: Еңеү һәм азатлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Юрист ярҙамсыһы көнө. ** [[Телевидение]]ла ток-шоу алып барыусылар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Лётчиктар көнө. * {{Флагификация|Мексика}}: Доктор көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Гаражистар көнө. ** [[Реклама]] хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Төрлө сараларҙы ойоштороусылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1689 йыл]]: [[Англия]] парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә. * [[1914 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931 йыл]]: [[Башҡортостан]] республика оборона спорт-техник ойошмаһы (РОСТО) ойошторола. * [[1946 йыл]]: [[БМО Генераль Ассамблеяһы]]ның беренсе ултырышы башлана. * [[1956 йыл]]: [[Венгрия]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|советтарға]] ҡаршы ихтилал башлана. * [[1958 йыл]]: [[Борис Пастернак]] [[әҙәбиәт]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты итеп иғлан ителә. * [[1974 йыл]]: [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның [[Вена]]лағы 75-се сессияһы XXII [[Олимпия уйындары]]н 1980 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] баш ҡалаһы Мәскәүҙә үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1985 йыл]]: Мәскәүҙә рок-лабораторияһы эш башлай. * [[1989 йыл]]: [[Будапешт]]а Венгр Республикаһы ойошторолоу тураһында иғлан ителә. * [[2001 йыл]]: Беренсе [[iPod]] һатыуға сығарыла. * [[2002 йыл]]: Дубровкалағы Театр үҙәгендә «Норд-Ост» мюзиклы барғанда террорсылар 800 тирәһе кешене аманатҡа ала. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мазунова Лидия Константиновна]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]-методист. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан башҡа телдәрҙә белем биреү методикаһы һәм икенсе сит тел кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2006), профессор. (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан. * [[Савицкий Александр Казимирович]] (1945), [[музыка]]нт, педагог. 1970 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент (1989). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Балашиха районы Савино ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Марков Геннадий Павлович]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2005 йылдан «Үмәр» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Башҡортостан Республикаһы [[керәшендәр]]енең милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Үмәр]] ауылынан. * [[Жданова Елена Александровна]] (1980), [[спорт]]сы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). [[Өфө]]нөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның [[Бийск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Коваль Юрий Никифорович]] (1936—6.11.2020), [[журналистика|журналист]]. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдан [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец»]], «Вечерняя Уфа» һәм [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] гәзиттәре, 2001—2008 йылдарҙа [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы» журналы]] хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ғилфанов Мулланур Вәли улы]] (1951), муниципаль хеҙмәткәр, жужалыҡ эшмәкәре. 1990—1993 йылдарҙа [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] Иҫке Ҡабан ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишбулдин Рәмил Илдус улы]] (1966), [[фән|ғалим]]-[[йөрәк]]-[[ҡан тамырҙары]] хирургы. 2001 йылдан Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]] ауылынан. * [[Букет Евгений Васильевич]] (1981), [[Украина]] журналисы, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Викимедиа Украина» ойошмаһының идара рәйесе. Вики-Һабантуй 2015-тә ҡатнашыусы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Пантюхин Анатолий Алексеевич]] (1932—31.05.2017), табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының]] баш табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Трапезников Василий Николаевич]] (1957), [[спорт]]сы, йәйәнән уҡ атыу буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Шәхси иҫәптә СССР-ҙың абсолют чемпионы (1982), РСФСР чемпионы (1981), Европа Кубогын яулаусы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Любушкин Виктор Васильевич]] (1913—1.02.1983), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, [[Тау эше|тау сәнәғәте]] хеҙмәткәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1‑се секретары; 1961 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советының Төҫлө металлургия идаралығы начальнигы; 1966—1974 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө—алтынсы саҡырылыш (1951—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан. * [[Ҡалҡаманов Ғәриф Хәким улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкы пулеметсыһы, [[рядовой]]. [[Шишмә районы]] «Победа» колхозының элекке рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ыҫлаҡ (Шишмә районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионов Михаил Семёнович]] (1928—6.07.1997), механизатор. 1954 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы, 1983—1989 йылдарҙа — газовик. Ленин (1972) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йылайыр районы]]ның [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан. * [[Бикташев Марс Миңләхмәт улы]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке эшсеһе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Сәхиуллин Илдус Рәхимйән улы]] (1938—29.11.2014), [[Педагогика|педагог]]. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]]нөң хәҙерге 2-се лицейы уҡытыусыһы, 1973 йылдан 4-се урта [[мәктәп директоры]]ның уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, 1976—1999 йылдарҙа — директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Яңы Йәлдәк]] ауылынан. * [[Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы]] (1948), [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чистякова Татьяна Ивановна]] (1948), педагог-[[музыка]]нт. 1975 йылдан [[Өфө]]ләге [[урта махсус музыка колледжы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Рыбалко Павел Семёнович]] (1894—28.08.1948), хәрби эшмәкәр. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945). Бронетанк ғәскәрҙәре маршалы (1945). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе|Стәрлетамаҡ өйәҙ]] хәрби комиссариатының сәйәси бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Сумы өлкәһе]] Лебедин районының Кесе Выстороп ауылынан. * [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] (1949), юрист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Таймаҫов Салауат Усман улы]] (1949), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000). * [[Чариков Владимир Петрович]] (1949), спортсы, [[Шайбалы хоккей|хоккейсы]], тренер. 1967—1970 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. 1991 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей клубының]] баш администраторы, 1999—2010 йылдарҙа — начальнигы. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1715]]: Пётр II, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. * [[1734]]: Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, [[Франция]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1868]]: Фредерик Уильям Ланчестер, [[Англия]] инженеры. * [[1875]]: Гилберт Льюис, [[АҠШ]] физигы һәм химигы. * [[1904]]: Святослав Рерих, [[рустар|рус]] рәссамы. * [[1928]]: Юрий Сау́льский, [[СССР]] композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990). * [[1940]]: [[Пеле]], «футбол батшаһы». }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1872]]: Теофиль Готье, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1946]]: Эрнест Сетон-Томпсон, [[Канада]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1972]]: Борис Ливанов, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К23]] [[Категория:23 октябрь]] 9gg68xr3r591ampxxte7gzyf80vaw1j 0 84695 1307604 1305436 2026-10-21T14:36:26Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 1307604 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Буркина-Фасо |Оригиналь исеме = {{lang-fr|Burkina Faso}} |Эйәлек килеш = Буркина-Фасо |Герб = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg <!-- |Герб урынына= --> |Девиз = {{lang-fr|Unité, Progrès, Justice}} |Гимн исеме = Une Seule Nuit (L'Hymne de la victoire) |Аудио = |Идара итеү төрө = [[Республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Дәүләт дине= --> |Картала = Burkina Faso on the globe (Africa centered).svg |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 16|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 4|lon_sec = 0 |region = BF |CoordScale = |Рәсми тел = [[француз теле]] |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[5 август]] [[1960]] йыл |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Франция]] |Баш ҡала = [[Уагадугу]] |Эре ҡалалар = [[Уагадугу]], [[Бобо-Диуласо]] |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Список президентов Буркина-Фасо|Президент]]<br>[[Список глав правительства Буркина-Фасо|Премьер-министр]] |Етәкселәр = [[Мишель Кафандо]] (и.о.)<ref>[http://lenta.ru/news/2014/11/17/banany/ В Буркина-Фасо выбрали временного президента]</ref><br>[[Зиада, Исаак|Исаак Зиада]] |Страны-соседи = |Территория буйынса урыны = 74 |Территория = 273 187<ref name="insd">[http://www.insd.bf/ Данные Национального института статистики и демографии]{{ref-fr}}</ref> |% һыу өҫтө = 0,1% |Этнохроним = |Халҡы буйынса урыны = 60 |Халыҡ = {{рост}}17 692 391<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Burkina_Faso/|title=Халыҡ Буркина-Фасо|publisher=countrymeters|accessdate=2014-12-03|archiveurl=http://archive.is/MV64I|archivedate=2014-12-03}}</ref> |Баһа йылы = 2013 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = 14 017 262 |Иҫәп алыу йылы = 2006 |Халыҡ тығыҙлығы = 57,5 |ЭТП = 17,8 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=88&pr.y=0|title=Burkina Faso|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/69pP4Nxae|archivedate=2012-08-11}}</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы = 2008 |ЭТП буйынса урыны = 122 |Йән башына ЭТП = 1267<ref name="imf2"/> |КПҮИ = {{рост}} 0,343 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#e0584e">түбән</span> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2013 |КПҮИ буйынса урыны = 183 |Валюта = [[Франк КФА BCEAO|франк КФА]] |Домен = [[.bf]] <!-- |ISO = --> |Телефон коды = 226 |Сәғәт бүлкәте = +0 <!-- |Иҫкәрмәләр= --> <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> <!-- |Без гимна=* --> }} '''Буркина́-Фасо́'''<ref>Написание через дефис согласно итогам [[Википедия:К переименованию/26 декабря 2011|обсуждения]]. В картах Роскартографии приводится написание через пробел: {{cite web|url=http://roskart.gov.ru/default.asp?cmd=00B002002960000000F000000000000000000000%2Fdefault.asp|deadlink=yes|title=Новые названия на карте мира|publisher=Роскартография|accessdate=2010-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080515173142/http://roskart.gov.ru/default.asp?cmd=00B002002960000000F000000000000000000000%2Fdefault.asp|archivedate=2008-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515173142/http://roskart.gov.ru/default.asp?cmd=00B002002960000000F000000000000000000000%2Fdefault.asp |date=2008-05-15 }}. Дефисное написание Буркина-Фасо зафиксировано, например, в словаре {{Книга:Прописная или строчная|страницы=91}} и в {{БРЭ |статья=Буркина-Фасо |ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/4305272 |id= |автор= |том= |страницы= |год= |ref= }}</ref> (шулай уҡ дефисһыҙ яҙылышы ла осрай: Буркина́ Фасо́<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|15|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref>, фр. Burkina Faso [buʁkiˈna faˈso]) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. 1984 йылдың авгусына тиклем Ве́рхняя Во́льта (Үрге Вольта) тип аталған. Ил Конституцияһына (31-се статья) ярашлы, «Фасо — ул республика дәүләт формаһы»<ref>{{Cite web |url=https://mjp.univ-perp.fr/constit/bf2012.htm |title=Burkina Faso, Constitution de 1991, version de 2012, Digithèque MJP<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-07-05 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122064253/https://mjp.univ-perp.fr/constit/bf2012.htm |deadlink=no }}</ref>, йәғни «Республика» һүҙенең синонимы булып торған «Фасо» («Фасо»). Төньяҡта — Мали менән, Нигер менән — көнсығышта, Бенин менән — көньяҡ-көнсығышта, Того һәм Гана — көньяҡта, Кот-д’Ивуар — көньяҡ-көнбайышта менән сиктәш. Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Территорияһы — 274 200 км², халҡы — 20,8 млн кеше (2020 йылда, халыҡ иҫәбен алыу). <ref name="insd">[http://www.insd.bf/ Данные Национального института статистики и демографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610062409/http://www.insd.bf/ |date=2010-06-10 }}{{ref-fr}}</ref>). Баш ҡалаһы — Уагадугу. == Этимологияһы == Илдең исеме «намыҫлы кешеләрҙең тыуған ере» тигәнде аңлата (мооре теленән тәржемә иткәндә, «буркина́» — «намыҫлы кешеләр», дьюла теленән тәржемә иткәндә «фасо́» — «ватан»). Тәржемәнең икенсе версияһы — «лайыҡлы кешеләр иле» йә «ҡыйыу йөрәкле кешеләр иле». 1984 йылға тиклем ил «Үрге Вольта» тип аталған, ул мөһим йылғаларының гидронимдары менән бәйле була: Аҡ Вольта һәм Ҡара Вольта йылғалары ҡушылып, Вольта йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта, халыҡ-ара йола буйынса, илдең исеме башҡа телдәргә тәржемә ителгәнгә күрә, төрлө уҡыуҙар барлыҡҡа килде: мәҫәлән, француз телле илдәрҙә ул — «От-Вольта» Haute Volta, инглиз телле илдәрҙә — Upper Volta, испан телле илдәрҙә — Alto Volta, рус телле илдәрҙә — Верхняя Вольта һ. б. тип аталған. Илгә берҙәм исем биреү маҡсатында, бөтә донъяла йә транскрипцияла, йә иһә үҙенсәлекле формала тапшырылған Буркина-Фасо ''Burkina Faso''{{sfn|Поспелов|2002|с=64}} варианты ҡабул ителә. == Тарихы == XI быуат башында ил территорияһына хәҙерге Гананың төньяҡ-көнбайышынан ''моси'' ҡәбиләләре килә. Мосиҙар урындағы ''неньесе, груси'' һәм ''буса'' ҡәбиләләрен буйһондорған. ''Догондар'' ҡәбиләһе төньяҡҡа сигенгән. Хәҙерге Буркина-Фасо территорияһында XIV быуаттан алып Уагадугу, Ятенга, Тенкодого һәм Фадан-Гурма дәүләттәре булған. XIV быуаттан XVI быуатҡа тиклем Ятенга күрше Мали һәм Сонгай территорияларының бер өлөшөн яулаған. XIX Быуат аҙағында француздар ерҙәрҙе колонияға әйләндерә башлай. 1895 йылда улар Ятенга дәүләте армияһын тар-мар итә, 1897 йылда Фадан-Гурма Франция протекторатын таный. 1904 йылдан 1919 йылға тиклем Үрге Вольта француз Үрге Сенегал — Нигер колонияһына инә, һуңынан айырым колонияға бүленә. 1915—1917 йылдарҙа илдең күпселек өлөшөн Вольта-Бани колонияларға ҡаршы ихтилалы солғап ала. 1934 йылда Абиджанға тиклем тимер юл һалына. 1947 йылда Үрге Вольта колонияһы тергеҙелә. «Африка демократик берләшмәһе» (АДО) көс туплай, уның башында башта — Күлибали, һуңынан Морис Ямеого тора. 1947 йылдан 1958 йылға тиклем Франция Үрге Вольта ҡалаһы Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе була, артабан Франция берләшмәһе составында Үрге Вольта автономиялы Республикаһы ойошторола. 1958 йылда Үрге Вольта 1959—1960 йылдарҙа булдырылған Мали федерацияһына (Мали һәм Сенегал) ҡушылыу теләген белдерә, әммә күрше Кот-д’Ивуар (Берег слоновый кости) баҫымы аҫтында ул был федерацияла ҡатнашыуҙан баш тарта. 1959 йылдың декабрендә үҙенең сәйәси партияларынан тыш бөтә сәйәси партияларҙы ла тыйған Ямеого республика Президенты итеп һайлана. 1960 йылдың 5 авгусында Ямеого Үрге Вольта дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә һәм уның президенты була. 1966 йылдың ғинуарында дөйөм милли забастовка башлана, уның һөҙөмтәһендә Ямеого ҡолатыла. Власть подполковник Сангуле Ламизана етәкселегендә хәрбиҙәргә күсә. [[Файл:Maurice Yameogo.jpg|thumb|250px|Юғары Вольтаның тәүге президенты Морис Ямеого]] 1970 йылда яңы конституция ҡабул ителә, сәйәси партиялар рөхсәт ителә, Ламизана (Бригада генералы булып киткән) ил президенты итеп һайлана. Әммә сираттағы президент һайлауҙары алдынан 1974 йылда идара итеүсе партия етәкселеге араһында аңлашылмаусанлыҡтар киҫкенләшә, һәм 1974 йылдың февралендә Ламизана власты узурпациялай оҙайта. 1977 йылда Ламизана илде гражданлыҡ идараһына ҡайтара. Әммә 1980 йылдың ноябрендә Үрге Вольтала полковник Сайе Зербо етәкселегендә яңынан хәрби режим индерелә. 1977 йылда ҡабул ителгән Юғары Вольта Конституцияһы бөтөрөлә, илдә власть Хәрби комитетҡа күсә. 1982 йылдың ноябрендә майор Жан Батист Уэдраогоны власҡа алып килгән сираттағы хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Зербо ҡолатыла. 1983 йылда яңы президент үҙенең хөкүмәтендә "һул"дар менән өҙөргә ҡарар итә, капитан Томас Санкараның социалистик ҡараштарын яҡлаусыларҙы министрҙар кабинетынан сығарыу сараларҙың береһе була. Киләһе хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә 1983 йылдың авгусында Санкара дәүләт башлығы булып киткән һәм социаль революцияға йүнәлеш иғлан иткән. 1984 йылдың 4 авгусында уның башланғысы менән ил '''Буркина-Фасо''' тип үҙгәртелә. 1985 йылда минераль ресурстарға бай сикһеҙ (недемаркированный) участка арҡаһында Мали менән сик буйы конфликты — «Агашер һуғышы» тоҡана. Яҡтар мөрәжәғәт иткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Халыҡ-ара суды ҡарары буйынса, бәхәсле биләмә яҡынса яртылаш бүленә. 1987 йылдың 15 октябрендә яҡын көрәштәше Блез Компаора түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Санкара үлтерелә. 1991 йылдың 11 июнендә яңы конституция ҡабул ителә. 1997 йылда президентты ҡайтанан һайлау иҫәбе буйынса сикләүҙәр бөтөрөлә, был Компаореға вазифаны ғүмерлеккә биләү хоҡуғын бирә. Конституцияға төҙәтмәләр әҙерләүгә бәйле күмәк демонстрациялар фонында, уға ярашлы, власта 27 йыл торған президент Компаоре киләһе йылда ла ошо вазифаға дәғүә итә һәм власта тағы 5 йылға ҡала алған, 2014 йылдың 30 октябрендә илдә түңкәрелеш була һәм власҡа яңынан хәрбиҙәр килә. Илдә комендант сәғәте индерелә. Хөкүмәт отставкаға ебәрелә, ә парламент тарҡатыла. Уларҙың урынына ил менән ваҡытлыса идара итеү органы булдырыла, ул йыл дауамында конституцион тәртипте тергеҙергә тейеш ине<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/10/31/188719.html|title=«Чёрная весна» вслед за «арабской»: переворот в Буркина-Фасо|accessdate=2014-10-31|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151928/http://9tv.co.il/news/2014/10/31/188719.html|deadlink=no}}</ref>. 2015 йылдың 16 сентябрендә, һайлауға дүрт аҙна ҡалғас, Буркина-Фасо президент гвардияһы хәрбиҙәре хөкүмәт ултырышы үткән бинаға бәреп инеп, ил президенты вазифаһын башҡарыусы Мишел Кафандоны тотҡарлай<ref>{{cite web|title=СМИ: в Буркина-Фасо арестован президент и министры|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2267940|accessdate=2015-09-16|publisher=[[ТАСС]]|date=2015-09-16|archive-date=2015-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917233136/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2267940|deadlink=no}}</ref>. Бынан тыш, премьер-министр Ицхаҡ Зида һәм ике министр ҡулға алына һәм бөтә тулы власть уның ҡулына күскән "Демократияның милли советы"н булдырыу тураһында иғлан ителә. Путчистар эшмәкәрлеген «һайлау алдынан хәүефһеҙлек өлкәһендә килеп тыуған ауыр хәл» һәм «илдәге хәлде тотороҡһоҙландырыуға ҡамасаулау» кәрәклеге менән аңлата<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2313567 Руководство Буркина-Фасо благодарно странам ООН за своевременный отклик на попытку путча] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003175258/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2313567 |date=2015-10-03 }} // [[ТАСС]]</ref>. Әммә түңкәрелештең сәбәбе икенселә ине: Буркина-Фасоның ваҡытлыса хөкүмәте быға тиклем президент гвардияһын үҙгәртеп ҡороу планы хаҡында иғлан иткәйне, ул 1200 самаһы һалдаттан тора, был фетнәгә реаль сәбәп була ла инде. 23 сентябрҙә, халыҡта ла, армияла ла терәк тапмаған гвардиясылар түңкәрелештең «тамамланыуы» тураһында иғлан итә, президент вазифаһын башҡарыусы Кафандо һәм премьер-министр Зида үҙ бурыстарын үтәүгә ҡайта. 1 октябрҙә путчистар башлығы бригада генералы Жильбер Дьендре ҡулға алына. 2022 йылдың 24 ғинуарында илдә ҡанһыҙ хәрби түңкәрелеш булды; хәрбиҙәр тәүлек эсендә дәүләт биләмәһен контролгә алды, ил президенты властан ситләтелде, хөкүмәт һәм парламент тарҡатылды<ref>{{cite web|title=Военные в Буркина-Фасо объявили о захвате власти. Правительство и парламент распущены|url=https://www.bbc.com/russian/news-60118138|publisher=[[Русская служба Би-би-си|Би-би-си]]|date=24 января 2022|access-date=2022-02-02|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131155919/https://www.bbc.com/russian/news-60118138|deadlink=no}}</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/news/2022/01/24/17187871.shtml Военные в Буркина-Фасо объявили о перевороте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202234043/https://www.gazeta.ru/politics/news/2022/01/24/17187871.shtml |date=2022-02-02 }} // [[Газета.ru]], 24 января 2022</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2022/01/28/14473555.shtml Триколор в Буркина-Фасо. Почему в Африке меняют Париж на Москву. Эксперт рассказала, что Россия может получить от военного переворота в Буркина-Фасо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202234041/https://www.gazeta.ru/politics/2022/01/28/14473555.shtml |date=2022-02-02 }} // [[Газета.ru]], 28 января 2022</ref>. 2022 йылдың 30 сентябрендә Буркина-Фасола сираттағы хәрби түңкәрелеш булды. 2022 йылдың ғинуарында түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа килгән ваҡытлыса президенты Поль-Анри Сандаого Дамиба вазифаһынан бушатылды<ref>{{cite web|title=В Буркина-Фасо военные свергли президента, который пришел к власти после переворота|url=https://www.kommersant.ru/doc/5593193|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=30 сентября 2022|access-date=2022-10-01|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001021221/https://www.kommersant.ru/doc/5593193|deadlink=no}}</ref>. Был түңкәрелешт Рәсәй яҡлы митингылар менән оҙатылды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2022/10/02/za-rossiyu-i-protiv-francii-v-burkinafaso-proizoshel-voennyy-perevorot.html|title=За Россию и против Франции: в Буркина-Фасо произошел военный переворот|website=www.mk.ru|access-date=2022-10-03|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002115016/https://www.mk.ru/politics/2022/10/02/za-rossiyu-i-protiv-francii-v-burkinafaso-proizoshel-voennyy-perevorot.html|deadlink=no}}</ref> == Физик-географик характеристикаһы == === Географияһы === [[Файл:Burkina Faso Map.jpg|right|thumb|250px|Буркина-Фасо картала.]] Өҫкө йөҙөнөң күпселек өлөшө — 200—500 м бейеклектәге денудация яйлаһы, уның пенепленизирланған өҫтөнән көмбәҙ рәүешендәге утрау убалары күтәрелә. Илдең көньяҡ-көнбайышында бейеклеге 749 м тиклем булған ҡомташ яйлаһы урынлашҡан (Тена-Куру тауы — Буркина-Фасоның иң бейек нөктәһе), көньяҡ-көнсығышта, Оти йылғаһы үҙәне буйлап, уйһыу аккумулятив тигеҙлектәр һуҙыла, төньяҡ өлөшөндә нығытылған ҡом өйөмдәре сылбырҙары осрай.<ref>{{Cite web|url=https://bigenc.ru/geography/text/5709256|title=БУРКИНА-ФАСО • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=bigenc.ru|access-date=2022-09-19|archive-date=2022-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173114/https://bigenc.ru/geography/text/5709256|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920173114/https://bigenc.ru/geography/text/5709256 |date=2022-09-20 }}</ref> Илдең баш ҡалаһы Уагадугу урынлашҡан урынды һәм кембрий алды тоҡомдары сыҡҡан илдең үҙәк өлөшөн Үҙәк яйла тип атайҙар. Йылға селтәрендә — 20-гә яҡын йылға; шуларҙың иң мөһимдәре — Ҡара Вольта һәм Аҡ Вольта. Ҡоро миҙгелдә бөтә йылғалар ҙа ныҡ һайыға йәки ҡорой. Типик һәм бейек үләнле саванна; урыны менән — һирәк осрай торған саванна урманы, ҡыуаҡлыҡ участкалары өҫтөнлөк итә. Урмандар ил территорияһының 9 % самаһын биләй. === Климаты === Климаты субэкваториаль, ҡоро миҙгеле ҡырҡа беленгән (ноябрҙән мартҡа тиклем; төньяҡ райондарҙа 8-10 ай дауам итә). === Флораһы һәм фаунаһы === Ҡырағай хайуандарҙың һаны кәмей. Арыҫландар, леопардтар, филдар, буйволдар, антилопалар осрай. Ҡоштар һәм һөйрәлеүселәр күп. Йылғаларҙың һаҙлыҡлы ярҙарында бегемот, крокодил, һыу гөбөргәйелдәре бар. Саванналарҙа термитниктар күп. Илдең көньяғында Цеце себене таралған. Илдә дүрт милли парк һәм тәбиғи резерваттар эшләй. Көньяҡ-көнсығышта — Арли милли паркы, көнсығышта, Бенин һәм Нигер сигендә — милли парк (Дубль-Ве) урыынлашҡан. == Тышҡы сәйәсәте == == Сәйәси ҡоролошо == * Дәүләт башлығы — дөйөм тауыш биреү юлы менән һайланған президент. * Хөкүмәт башлығы — президент тәғәйенләгән премьер-министр. * Парламент бер палаталы (де-юре — ике палаталы) — Буркина-Фасо Милли ассамблеяһы (111 депутат дөйөм тауыш биреү юлы менән 5 йылға һайлана). 2002 йылға тиклем Парламенттың юғары палатаһы — Вәкилдәр палатаһы (''Chambre des Representants'', 178 урын, вәкилдәре 3 йылға һайлана). эшләне. 2002 йылда ҡабул ителгән Конституцияға төҙәтмәләр уны юҡҡа сығарҙы. 2012 йыл Конституцияһына төҙәтмәләр менән үрге палата ''Сенат'' исеме аҫтында тергеҙелде<ref>{{cite web|last1=Kere|first1=Barthélemy|title=Constitution of Burkina Faso - WIPO (français)|url=http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/fr/bf/bf017fr.pdf|website=WIPO.int|publisher=WIPO|accessdate=1 November 2014|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713001539/http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/fr/bf/bf017fr.pdf|deadlink=no}}</ref>, әммә был ҡарар 2014 йылдағы ихтилал менән тамамланған оҙайлы хөкүмәт көрсөгө сәбәпле үтәлмәне<ref>{{cite news|last1=Coulibaly|first1=Nadoun|title=Burkina Faso : vers un référendum constitutionnel pour Blaise Compaoré?|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20141008125553/|accessdate=1 November 2014|agency=Jeune Afrique|publisher=Groupe Jeune Afrique|archivedate=2015-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218230733/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20141008125553/}}</ref>. 2020 йылдың 22 ноябрендәге һайлау йомғаҡтары буйынса иң ҙур партия — «Прогресс өсөн халыҡ хәрәкәте» (56 депутат), икенсеһе — «Демократия һәм прогресс өсөн конгресс» (20 депутат) һәм өсөнсөһө — «Демократия өсөн яңы эра» (13 депутат) танылды. Парламентта тағы 12 партия бар (1-ҙән 12-гә тиклем депутат). Economist Intelligence Unit ярашлы, 2018 йылда ил демократия индексы буйынса гибрид режим булараҡ классификациялана<ref name="euidata2018">{{cite web |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |title=Democracy Index 2018: Me too? Political participation, protest and democracy |website=The Economist Intelligence Unit (The EIU) |accessdate=2019-01-25 |archive-date=2019-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110013730/http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |deadlink=no }}</ref>. == Административ-территориаль бүленеше == [[Файл:Burkina Faso Regions (ru).png|thumb|right|400px|Буркина-Фасо өлкәләре.]] Буркина-Фасо 13 өлкәгә, 45 провинцияға һәм 301 департаментҡа бүленгән. {| align="center" class="standard" ! № ! Өлкә ! Өлкә<br>(Фр.) ! Административ<br>үҙәк ! Провинциялар һаны ! Майҙаны<br>км² ! Халҡы<br>(2006), кеше<ref name="Statoids">[http://www.statoids.com/ubf.html Provinces of Burkina Faso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227063210/http://www.statoids.com/ubf.html |date=2019-12-27 }}, Statoids.com</ref> ! Тығыҙлығы<br>кеше/км² |- | 1 | Букле-ду-Мухун | Boucle du Mouhoun | Дедугу | 6 | align="right" |34 479 | align="right" |1 434 847 | align="right" |41,62 |- | 2 | Каскады | Cascades | Банфора | 2 | align="right" |16 663 | align="right" |524 956 | align="right" |31,50 |- | 3 | Үҙәк өлкә | Centre | Уагадугу | 1 | align="right" |2805 | align="right" |1 523 980 | align="right" |543,31 |- | 4 | Көнсығыш-Үҙәк өлкә | Centre-Est | Тенкодого | 3 | align="right" |14 852 | align="right" |1 132 023 | align="right" |76,22 |- | 5 | Төньяҡ-Үҙәк өлкә | Centre-Nord | Кая (ҡала) | 3 | align="right" |19 508 | align="right" |1 203 073 | align="right" |61,67 |- | 6 | Көнбайыш-Үҙәк өлкә | Centre-Ouest | Кудугу | 4 | align="right" |21 853 | align="right" |1 183 473 | align="right" |54,16 |- | 7 | Көньяҡ-Үҙәк өлкә | Centre-Sud | Манга (ҡала) | 3 | align="right" |11 313 | align="right" |638 379 | align="right" |56,43 |- | 8 | Көнсығыш өлкә | Est | Фада-Нгурма | 5 | align="right" |46 256 | align="right" |1 209 399 | align="right" |26,15 |- | 9 | Үрге Бассейндар | Hauts-Bassins | Бобо-Диуласо | 3 | align="right" |26 606 | align="right" |1 410 284 | align="right" |53,01 |- | 10 | Төньяҡ өлкә | Nord | Уахигуя | 4 | align="right" |17 601 | align="right" |1 182 770 | align="right" |67,20 |- | 11 | Үҙәк Яйла (өлкә) | Plateau-Central | Зиниари | 3 | align="right" |8545 | align="right" |693 137 | align="right" |81,12 |- | 12 | Сахель (өлкә) | Sahel | Дори | 4 | align="right" |36 130 | align="right" |969 881 | align="right" |26,84 |- | 13 | Көньяҡ-Көнбайыш өлкә | Sud-Ouest | Гауа | 4 | align="right" |16 576 | align="right" |624 056 | align="right" |37,65 |- style="background: #CCC;" | |Барлығы | | |45 |273 187 |13 730 258 |50,26 |} == Халҡы == [[Файл:Burkina_Faso_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|320px|2020 йылға Буркина-Фасо халҡының йәш-енес пирамидаһы]] [[Файл:Burkina_Faso_population.svg|thumb|320px|1960-2017 йылдарҙа Буркина-Фасола (миллион кеше) халыҡ һанының артыуы]] Буркина-Фасоның төп халҡы ике төп этник төркөмгә инә: гур телдәре, ул илдең иң ҙур ''моси'' халҡын үҙ эсенә ала (бөтә халыҡтың 48,6 %), шулай уҡ сисала, мбуин, га, бобо (6,8 %), лоби (4,3 %), груси (6 %), гурма (7 %), сенуфо (2,2 %); манде һәм уның рәтенә кергән буса (биса), само (сану) (6,5 %), хауса, сонинке, дьюла, фульбе халыҡтары; төньяҡта сонгай һәм туареги дульбеса халҡы йәшәй. Конфессиональ составы: мосолмандар — 61,5 %, католиктар — 23,3 %, абориген культтар — 7,8 %, протестанттар — 6,5 %, башҡалар — 0,9 %. Халыҡтың 30,6%-ы ҡалала йәшәй. Халыҡтың тығыҙлығы 76 кеше/км². '''Халыҡ һаны''': 20,8 млн (йәниҫәп буйынса, июль 2020). '''Тәбиғи артым:''' * 2,66 % '''Халыҡтың йәш буйынса составы:''' * 0-14 йәш: 43,58 % * 15-64 йәш: 53,26 % * 65 йәш һәм өлкәнерәк: 3,16 % '''Халыҡтың уртаса йәше:''' * барлығы — 17,9 йәш, шул иҫәптән ** 17 йәштәге ир-егет ** 18,7 лет йәштәге ҡыҙ-ҡатын '''Тыуым:''' * 1000 кешегә 35,1 (донъяла 20-се урын). Тыуымдың бөтә (суммар) коэффициенты — 1 ҡатынға 4,51 тыуҙырыу (донъяла 23-сө урын) '''Үлем:''' * 1000 кешегә 8,2 (донъяла 84-се урын) '''Сабый балаларҙың үлеме:''' * 1000 сабыйға 52 (донъяла 21-се урын) '''Уртаса ғүмер оҙонлоғо:''' * барлығы — 62,7 йәш (донъяла 208-се урын) ** ир-ат — 60,9 йәш ** ҡатын-ҡыҙ — 64,5 йәш Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу (ВИЧ) — 0,7 % (2018 йылғы йәниҫәп) Грамоталылыҡ — ир-аттың 50,1%-ы, ҡатын-ҡыҙҙың — 32,7%-ы (2018 йылғы йәниҫәп) {{cite web|url=https://countryeconomy.com/demography/literacy-rate/burkina-faso|title=Literacy rate increase in Burkina Faso|accessdate=2019-09-29}} == Иҡтисады == [[Файл:Markt Banfora MS 2255.JPG|thumb|right|300px|Банфорҙа аҙыҡ-түлек баҙары, Буркина-Фасо.]] Буркина-Фасо — насар үҫешкән аграр дәүләт<ref>{{книга |часть=Буркина-Фасо|заглавие=Энциклопедический географический словарь |ответственный=отв. редакторы Е. В. Варавина и др |место=М. |издательство=[[Рипол-классик]] |год=2011 |страницы=114 |серия=Словари нового века |isbn=978-5-386-03063-6 |тираж=5000 |ref=Варавина }}</ref>. Донъялағы иң ярлы илдәрҙең береһе. Эшләүселәрҙең 90%-ы йыш ҡына ҡоролоҡтан яфаланған тәбиғи ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Төп экспорт культуралары — [[мамыҡ]] һәм арахис. Тәбиғи ресурстары — марганец һәм баҡыр мәғдәндәре, алтын, фосфорит, никель, титан ятҡылыҡтары. 2009 йылда йән башына эске тулайым продукт (ВВП) — 1,2 мең доллар (донъяла 206-сы урын). Халыҡтың яртыһы тиерлек фәҡирлек кимәленән түбәнерәк хәлдә көн итә. Ауыл хужалығы — мамыҡ үләне, арахис, май биреүсе ағас, сорго, тары, кукуруз, дөгө; һарыҡтар һәм кәзәләр үрсетелә. Сәнәғәт — мамыҡ эшкәртеү, эсемлектәр етештереү, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, һабын, тәмәке, туҡыма етештереү, алтын табыу. Экспорт — 2017 йылда 2,36 миллиард доллар<ref>{{Cite web |url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/bfa/ |title=Буркина-Фасо на atlas.media.mit.edu |accessdate=2019-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024121831/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/bfa/ |archivedate=2017-10-24 |deadlink=yes }}</ref>, асылда, төп экспорт тауарҙары — алтын (79 %), мамыҡ-сеймал (7,7 %) һәм цинк мәғдәне (5,4 %) Төп һатып алыусылар — Швейцария (1,32 миллиард доллар) һәм Һиндостан (0,645 миллиард доллар), уларға 56 % һәм 27 % тура килә, шулай уҡ Төркиә 2,6 %, Германия 2,4 % һәм Испания 2,2 %. Импорт — 2017 йылда 2,27 миллиард доллар — машиналар һәм ҡорамалдар (22 %), пластик һәм резина изделиелар (18,3 %), химия тауарҙары (16,9 %), шулай уҡ аҙыҡ-түлек продукттары, төҙөлөш материалдары, нефть продукттары. Сеймал менән төп тәьмин итеүселәр — Гана (21 %), Франция (12 %), Ҡытай Халыҡ Республикаһы (8 %), Һиндостан (6 %), Того (5,9 %). Африка илдәре, Кариб диңгеҙе һәм Тымыҡ океан бассейны илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына (АКТ) инә. == Киң мәғлүмәт саралары == Дәүләт телерадиокомпанияһы rtb (''Radio Télévision du Burkina'' — «Радио и телевидение Буркины») 1958 йылда эшкә ҡушыла башлаған Республика халыҡ-ара радиотапшырыуҙар конкурсында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды. Дәүләт телерадиокомпанияһы rtb (''Radio Télévision du Burkina'' — «Буркина радиоһы һәм телевидениеһы») 1958 йылда Radio Haute Volta булараҡ SORAFOM эшкә ҡушҡан ''Radio Nationale Burkina'' радиостанцияһын һәм 1963 йылда эшләй башлаған ''Télévision Nationale du Burkina'' башлаған телеканалын үҙ эсенә ала. == Мәҙәниәте == Буркина-Фасо — Африканың кинематография өлкәһендәге төп илдәренең береһе. Идрисса Уэдраого үҙенең «Закон» фильмы (1990) менән Канада кинофестивалендә Гран-при яулаған берҙән-бер Африка режиссёры була. Илдә һәр таҡ һанлы йылда Уагадугула Африка илдәре киноһы һәм телевидениеһы фестивале уҙғарыла. Буркина-Фасонан режиссёрҙар Гастон Каборе һәм Уэдраого фестиваль лауреаттары булды. == Мәғарифы == 1968 йылда халыҡтың байтаҡ өлөшө наҙан була, балаларҙың ни бары 7,2%-ы мәктәптә уҡыған<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8.html?hl=ru&id=45EEAQAAIAAJ&redir_esc=y|автор=Борис Васильевич Андрианов|заглавие=Страны Африки: Политико-экономический справочник|год=1988|издательство=Политиздат|страниц=344}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books/about/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8.html?hl=ru&id=45EEAQAAIAAJ&redir_esc=y |date=20210209045821 }}</ref>, әммә 2009 һәм 2012 йылдарға ҡарата хәл яҡшыра, был осорҙа балаларҙың 77,6 һәм 84,9%-ы мәктәптә уҡый<ref>{{Cite web|lang=Русский|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000235406_rus/PDF/235406rus.pdf.multi|title=Всемирный доклад Юнеско по науке|author=Юнеско|website=unesdoc.unesco.org|date=|publisher=|accessdate=2021-02-04|archive-date=2021-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209055441/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000235406_rus/PDF/235406rus.pdf.multi|deadlink=no}}</ref>. == Спорт == Илдә йыл һайын Тур дю Фасо халыҡ-ара велоуҙышы үткәрелә, ул Африканың Тур де Франс аналогы булып тора. Буркина-Фасо йыйылма командаһы футбол буйынса донъя чемпионатына бер ҡасан да үткәне юҡ, ләкин 1990-сы йылдар аҙағынан Африка кимәлендә уңышлы ғына сығыш яһай. Төп уңышы — 2013 йылда Африка милләттәре кубогы финалына сығыу, унда Буркина спортсылары Нигерия йыйылма командаһынан еңелде (0:1). XXI быуат йыйылма командаһы лидерҙары — Жонатан Питруапа, Мумуни Дагано, Шарль Каборе, Ален Траоре кеүек уйынсылар. Буркина-Фасоның бөтә алдынғы уйынсылары Франция клубтарында футбол белеме алған. == Байрамдары == * 1 ғинуар — Яңы йыл * 3 ғинуар — 1966 йылғы ихтилал көнө * 8 март — Ҡатын-ҡыҙҙар көнө * 1 май — Хеҙмәт көнө * 5 август — Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ көнө (1960) * 11 декабрь — Милли көн йәки Республика көнө (Франция Берләшмәһе сиктәрендә Үрге Вольта автономиялы Республикаһын ойошторолоу йылы (1958) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} * Доклада ЮНЕСКО по науке: на пути к 2030 году. * Страны Африки. Политико-экономический справочник. Издательство политической литературы. М. 1988. == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Буркина-Фасо |Викисловарь = Буркина-Фасо }} * {{cite web |title = Сайт правительства Буркина-Фасо |url = http://www.primature.gov.bf/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081019191521/http://www.primature.gov.bf/ |archivedate = 2008-10-19 |deadlink = yes |lang = fr }} * {{cite web |title = Сайт президента |url = http://www.presidence.bf/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090216223633/http://www.presidence.bf/ |archivedate = 2009-02-16 |deadlink = yes |lang = fr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216223633/http://www.presidence.bf/ |date=2009-02-16 }} * [http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso Полезная информация о стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812014800/http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso/ |date=2012-08-12 }} * [http://archive.travel.ru/burkina_faso Полезное] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720222343/http://archive.travel.ru/burkina_faso/ |date=2012-07-20 }} * [https://ru.unesco.org/unesco_science_report Доклада ЮНЕСКО по науке: на пути к 2030 году] {{ВС}} {{^|1em}}{{Буркина-Фасо в темах}} {{ОИК}} {{Африка}} {{Африка илдәре}} {{Заморская экспансия Франции}} {{Франкоязычные страны}} {{Социалистик илдәр}} [[Категория:Буркина-Фасо| ]] [[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]] [[Категория:Африка илдәре]] r24uuolzttbcmbbaujkmfg9eydb3k7d 10 201602 1307609 2026-10-21T16:34:16Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Red Dragon scuplture during River Lee flooding, October 2023.jpg 1307609 wikitext text/x-wiki Red Dragon scuplture during River Lee flooding, October 2023.jpg k4pgn6vxs6gh8hic6c83q8cuq5uxcsy 0 201603 1307611 2026-10-21T20:48:20Z ~2026-56421-09 49232 Яңы бит: {{Мультфильм | исем = Анастасия | оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат = Anastasia cover.jpg | төр = рисованный (ротоскопирование) | жанр = {{br list | [[драма]] | [[комедия]] | [[мюзикл]] | [[фэнтези]] | [[мажара]] | [[ғаилә фильмы|ғаилә]] | [[мультфильм]] | [[мистика]]... 1307611 wikitext text/x-wiki {{Мультфильм | исем = Анастасия | оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат = Anastasia cover.jpg | төр = рисованный (ротоскопирование) | жанр = {{br list | [[драма]] | [[комедия]] | [[мюзикл]] | [[фэнтези]] | [[мажара]] | [[ғаилә фильмы|ғаилә]] | [[мультфильм]] | [[мистика]] }} | режиссёрҙар = Дон Блут, Гари Голдман | сценарист = {{br list | [[Сюзан Готьє|Сюзан Готье]] | [[Брюс Грем|Брюс Грэм]] | [[Боб Цудикер]] | [[Нони Вайт]] | [[Эрик Тачман]] {{Small|(адаптация)}} }} | тауыш биреүселәр = {{br list | [[Мег Райан]] | [[Кирстен Данст]] | [[Джон Кьюсак]] | [[Келси Грэммер]] | [[Анджела Лэнсбери]] | [[Кристофер Ллойд]] | [[Хэнк Азария]] }} | оператор = | композитор = {{нп5|Дэвид Ньюман (композитор)|Дэвид Ньюман||David Newman (composer)}} | кинокомпания = [[20th Century Fox]] | оҙонлоғо = 94 мин. | тел = [[инглиз теле|инглизсә]] | ил = {{USA}} | йыл = 1997 | сыҡҡан көнө = {{Date|1997|11|14}} | бюджет = $ 53 млн | касса йыйымдары = $ 139,8 млн | рейтинг = 12+ | bcdb_link = 25025 }} '''«Анастасия»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[АҠШ]]-тың тулы метражлы [[анимация|анимацион]] фэнтези фильмы, [[20th Century Fox]] корпорацияһы тарафынан сығарылған. Режиссёрҙары — Дон Блут һәм Гэри Голдман. Мультфильм [[ротоскопирование|фототөшөрөү ысулы]] һәм [[компьютер графикаһы|өс үлçәмле графика]] ҡулланып ижад ителгән. Донъя премьераһы [[1997 йыл]]дың [[14 ноябрь|14 ноябрендә]] үтте. Блутҡа һәм Голдманға [[Анастасия (фильм, 1956)|«Анастасия»]] (1956) фильмының анимацион версияһын яһү йәки [[Минең гүзәл леди (мюзикл)|«Минең гүзәл леди»]] мюзиклы буйынса төшөрөү хоҡуғы тәҡдим ителә. Һөҙөмтәлә «Анастасия» һайлана, уның нигеҙенә [[Романовтарҙы атыу|патша ғаиләһе атылғандан һуң]] иҫән ҡалған тип иҫәпләнгән һәм үҙенең үткәнен иҫкә төшөрөргә маташҡан [[Бөйөк кенәз ҡыҙы|бөйөк кенәз ҡыҙы]] [[Анастасия Николаевна (Николай II ҡыҙы)|Анастасия Николаевна Романова]] тураһындағы [[Анна Андерсон|риүәйәт]] ята. Төп ролдәрҙе түбәндәге актерҙар тауышландырған: [[Мег Райан]], [[Джон Кьюсак]], [[Хэнк Азария]], [[Кристофер Ллойд]], [[Кирстен Данст]] һәм [[Анджела Лэнсбери]]. Мультфильм тамашасылар тарафынан яҡшы ҡабул ителә, прокатка сыҡҡас 140 миллион доллар йыя һәм «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» менән «[[Алтын глобус]]» премияларының «Иң яҡшы йыр» номинацияларына лайыҡ була. «Анастасия»ның уңышы үҙ артынса франшизаның тыуыуына килтерә, шул иҫәптән 1999 йылда [[Барыҡ Шәпйән|видеоформаттағы спин-офф]] һәм 2016 йылда [[Анастасия (мюзикл)|сәхнә мюзиклы]] сығарыла. == Сюжет == Ваҡиғалар 1916–1927 йылдарҙа бара. Ҡышҡы һарайҙа Романовтар династияһының 300 йыллығын байрам иткәндә, һуңғы урыҫ императоры [[Николай II]]-нең һигеҙ йәшлек ҡыҙы Анастасияға оләсәһе, вәғәзсе императрица [[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]] [[француз теле|француз телендә]] «''[[Париж]]да осрашҡансы''» тигән яҙыуы булған биҙәүес һәм музыкаль тартма бүләк итә. Байрамға көтмәгәндә ҡара көстәрҙең яугире, батша һарайынан хыянат өсөн ҡыуылған [[Григорий Распутин]] бәреп инә. Ул үҙенең йәнен Шайтанға һатып, тылсымлы колба-артефакт ала һәм патша ғаиләһенә ҡәһәр яуҙыра. Боланыҡ ваҡытта һарайға революционерҙар бәреп инә, һәм патша ғаиләһенә ҡасырға тура килә. Анастасия менән оләсәһе һарайҙағы йәшерен юл аша ҡасалар. Распутин уларҙы эҙәрлекләй, уның аҫтында боҙ ватыла һәм ул бата. Поезға менеп өлгөргәндә Анастасия башы менән бәрелә, ә оләсәһе уны ҡотҡара алмай ҡала. 10 йыл үткәс, Рәсәйҙә [[Советтар Союзы|совет влас]] урынлаша. Парижда йәшәгән Мария Федоровна оләсәһе үҙенең ейәнсәрен эҙләүсегә ҙур бүләк иғлан итә. Санкт-Петербургта йәшәүсе ике мутлашыусы — Дмитрий менән Владимир — Анастасияға оҡшаған ҡыҙҙы табып, уны оләсәһенә алып барырға һәм аҡсаны бүлешергә ҡарар итәләр. Шул уҡ ваҡытта иҫтәлектәрен юғалтган 18 йәшлек Аня исемле ҡыҙ балалар йортенән ҡасып сыға һәм үҙенең үткәнен белергә тырыша. Эттәр булышлығында ул Санкт-Петербургка юллана һәм Дмитрий менән Владимирға осрай. Улар Аняны «Анастасия» роленә өйрәтә башлайҙар. Распутин да, ҡара көстәр ярҙамында терелеп, Анастасияны эҙләй башлай. Дүртәүһе (Аня, эт Пушок, Дмитрий һәм Владимир) Парижға юл тоталар. Юлда улар төрлө хәүефле хәлдәргә осрайҙар, шул уҡ ваҡытта Аня менән Дмитрий араһында хистәр уяна. Парижға килгәс, Софи ярҙамында Анастасия үҙенең оләсәһе менән ойошторолған осрашыуға бара. Мария Федоровна башта уға ышанмай, әммә музыкаль тартманы һәм бала саҡ иҫтәлектәрен күргәс, улар ҡауышалар. Дмитрий үҙенә бирелгән 10 миллион һум аҡсанан баш тарта, сөнки ул Анастасияны ярата. Әммә Анастасияны мост башында Распутин ҡулға төшөрөргә тырыша. Дмитрий ярҙамы менән ул Распутиндың артефактын емерә, һәм Распутин көлдәй онталып юҡ була. Һөҙөмтәлә Анастасия менән Дмитрий бергә булырға ҡарар итәләр һәм кораблдә китәләр. == Тауыш биреүселәр == * [[Мег Раян]] — ''Анастасия "Аня" Романова'' ** [[Кирстен Данст]] — ''йәш Анастасия'' * [[Джон Кьюсак]] — ''Дмитрий'' * [[Келси Грэммер]] — ''Владимир'' * [[Кристофер Ллойд]] — ''[[Григорий Распутин]]'' * [[Хэнк Азария]] — ''Барток'' * [[Анджела Лэнсбери]] — ''[[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]]'' == Бүләктәр == Фильм ике «Оскар» премияһына («Иң яҡшы музыка» һәм «Иң яҡшы йыр») номинациялана. == Һылтанмалар == * {{IMDb title|0118617}} [[Категория:АҠШ фильмдары]] [[Категория:20th Century Fox фильмдары]] [[Категория:1997 йылғы фильмдар]] [[Категория:Анимацион фильмдар]] [[Категория:Мюзиклдар]] 7tfu0xz2xans6l7aag6yng0ge8ia6s7